૪. ધામાર્ગવકલ્પઃ

ઉક્તસમ્બન્ધાદ્ધામાર્ગવકલ્પોઽભિધીયતે||૧-૨||

તત્ર કર્કોટકીત્યાદિના પર્યાયકથનમ્| ધામાર્ગવઃ પીતઘોષકઃ||૩||

સ્થિરાશ્ચ ગુરવશ્ચ યે ઇત્યત્ર ‘ગદાઃ’ ઇતિ શેષઃ||૪||-

વિધિનેતિ ભેષજગ્રહણોક્તેન વિધિના||૫||

પ્રવાલેત્યાદિના નવયોગાનાહ| પ્રવાલસ્ય સ્વરસઃ પ્રવાલસ્વરસઃ| અત્ર કોવિદારાદિકષાયૈર્ગુડિકાકરણં પાનં ચ જ્ઞેયમ્||૬||

પુષ્પાદિષ્વિત્યાદિના જીમૂતકકલ્પવિધાનેન નિર્દિષ્ટાશ્ચત્વારઃ ક્ષીરપ્રયોગાઃ, પઞ્ચમશ્ચ સુરાયોગોઽતિદિશ્યતે; તે ચ ‘પયઃ પુષ્પેઽસ્ય’ (ક. અ. ૨) ઇત્યાદિનોક્તા જ્ઞેયાઃ| પૂર્વવદિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે|૭|-

જીર્ણશુષ્કાણામિત્યાદિના નવકષાયયોગાનાહ, તથા ‘જાત્યાઃ’ ઇત્યાદિના એકાદશ કષાયયોગાન્ વક્ષ્યતિ; એવં વિંશતિઃ કષાયયોગાઃ સઙ્ગ્રહે વક્ષ્યમાણાઃ પૂર્યન્તે| બીજકણ્ઠોદ્ધૃતં ફલમિતિ યત્ર બીજાનિ બદ્ધાનિ સન્તિ સ બીજકણ્ઠ ઉદ્ધૃતો યસ્મિન્ તદ્બીજકણ્ઠોદ્ધૃતં ફલમ્| અત્ર ચ પૂર્વનિપાતાનિયમ આહિતાગ્ન્યાદિપૂર્વનિપાતવદ્બોધ્યઃ| એવમ્ભૂતં ચ ફલં કષાયેણ સગુડેન પૂરિતં રાત્રિવ્યુષિતં કર્તવ્યમ્| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- ધામાર્ગવકલ્પે- “ધામાર્ગવફલેષૂદ્ધૃતબીજમધ્યેષુ સગુડોષિતાઃ કોવિદારાદિકષાયા નવ” ઇતિ| ગુલ્મિનાં ચાવસ્થાયાં વમનં હિતમેવ, તેનેહ ગુલ્મવિષયતયા વમનોપદર્શનં ન વિરોધિ||૭-૮||-

દદ્યાદિત્યાદિના એકોઽન્નયોગ ઉચ્યતે| અન્ને ચ ધામાર્ગવસ્ય સંયોગેનૈકો યોગઃ||૯||

ચૂર્ણૈરિત્યાદિના ઘ્રેયે એકયોગમાહ| ઉત્પલાદીનાં ચાત્ર ભેદોઽવિવક્ષિતઃ ઉત્પલસ્યૈક એવ ઘ્રેયયોગઃ| અત્ર આદિશબ્દેન સૌગન્ધિકપદ્માદીનાં ગ્રહણમ્| પ્રભૂતશશ્ચૂર્ણૈર્ભાવિતાનીતિ જ્ઞેયમ્||૧૦||

ચૂર્ણીકૃતસ્યેત્યાદિના ગોઽશ્વશકૃદ્રસે ઇતિ દ્વૌ યોગૌ| તથા પૃષતેત્યાદિદશયોગૈઃ સમં શકૃદ્રસયોગસમ્બન્ધાદ્દ્વાદશ શકૃદ્યોગા ઉચ્યન્તે| પૃષતઃ બિન્દુચિત્રિતહરિણઃ; ઋષ્યઃ નીલાણ્ડઃ, કુરઙ્ગઃ ચઞ્ચલગતિઃ, અશ્વતરઃ વેગસરઃ, શ્વદંષ્ટ્રઃ ચતુર્દંષ્ટ્રો મૃગવિશેષઃ||૧૧-૧૨||

જીવકેત્યાદિના દશ લેહાનાહ| મધૂલિકા ‘મર્કટહસ્ત’ ઇતિ ખ્યાતા| અત્ર લેહેષુ ધામાર્ગવાદિતરદ્રવ્યચૂર્ણસ્ય સમાનત્વં; મધુશર્કરયોશ્ચ તાવતી માત્રા યાવત્યા લેહત્વાપત્તિર્ભવતિ| પિત્તોષ્મસહિતે કફે ઇતિ ઉદ્યતોષ્મગુણેન પિત્તેન યુક્તે કફે; અન્યે તુ પિત્તોષ્મશબ્દેન પિત્તોષ્મણા કૃતં જ્વરમાહુઃ||૧૩-૧૪||-

ધાન્યેત્યાદિનૈકં કલ્કયોગમાહ| ધાન્યતુમ્બરુક્વાથ એવ ધાન્યતુમ્બુરુયૂષઃ| ઉક્તં હિ જતૂકણ “ધાન્યતુમ્બુરુરસેન કલ્કો વિષનુત્” ઇતિ||૧૫|

જાત્યા ઇત્યાદિના એકાદશકષાયયોગાનાહ| જાતી સૌમનસ્યાયિની, અન્યે યૂથિકાં વદન્તિ| વૃશ્ચીરઃ શ્વેતપુનર્નવા| મહાસહા ક્ષુદ્રસહા મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ| હૈમવતી વચા||૧૬-૧૭||-

તચ્છૃતેત્યાદિનૈકં ઘૃતયોગમાહ||૧૮||

પલ્લવે નવેત્યાદિસઙ્ગ્રહે વ્યુત્ક્રમસઙ્ગ્રહાભિધાનં છન્દોઽનુરોધાત્| દશ દ્વૌ ચેતિ દ્વાદશેત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં કલ્પસ્થાને ધામાર્ગવકલ્પો નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||