Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨
ਅਥਾਤਃ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਵਹਿਤਮਰਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮਰਿਸ੍ਟਮਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਮਰਣਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣੀਯੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਦ੍ਯਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਕੇਚਿਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਪਰੇ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਮ੍||੧-੨||
Adhikarana ੨ (੩-੨੦) · Śloka ੨੦
ਸਦ੍ਯਸ੍ਤਿਤਿਕ੍ਸਤਃ ਪ੍ਰਾਣਾਁਲ੍ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍| ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼! ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਂਸ੍ਪਸ੍ਟੋ ਯੈਰ੍ਨ ਜੀਵਤਿ||੩|| ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾ ਸੁਸਂਵਦ੍ਧਾ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀ ਦਾਰੁਣਾ ਹਦਿ| ਤਸ੍ਣਯਾਭਿਪਰੀਤਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੪|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੇ ਸ਼ਿਥਿਲੀਕਤ੍ਯ ਜਿਹ੍ਮੀਕਤ੍ਯ ਚ ਨਾਸਿਕਾਮ੍| ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਚਰਨ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੫|| ਭ੍ਰੁਵੌ ਯਸ੍ਯ ਚ੍ਯੁਤੇ ਸ੍ਥਾਨਾਦਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ| ਤਸ੍ਯ ਹਿਕ੍ਕਾਕਰੋ ਰੋਗਃ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੬|| ਕ੍ਸੀਣਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਸ਼੍ਚਰਨ੍| ਉਭੇ ਮਨ੍ਯੇ ਸਮੇ ਯਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੭|| ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਗੁਦਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਨਾਭਿਂ ਚ ਸਹਸਾਨਿਲਃ| ਕਸ਼ਸ੍ਯ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਗਹ੍ਣਨ੍ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੮|| ਵਿਤਤ੍ਯ ਪਰ੍ਸ਼ੁਕਾਗ੍ਰਾਣਿ ਗਹੀਤ੍ਵੋਰਸ਼੍ਚ ਮਾਰੁਤਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਸ੍ਯਾਯਤਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੯|| ਹਦਯਂ ਚ ਗੁਦਂ ਚੋਭੇ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤੋ ਬਲੀ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੦|| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਂ ਚ ਗੁਦਂ ਚੋਭੇ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਮਾਰੁਤੋ ਬਲੀ| ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਸਞ੍ਜਨਯਞ੍ਜਨ੍ਤੋਃ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੧|| ਨਾਭਿਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸਂ ਪੁਰੀਸਂ ਚਾਪਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਜਨਯਞ੍ਛੂਲਂ ਸਦ੍ਯੋ ਮੁਸ੍ਣਾਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੨|| ਭਿਦ੍ਯੇਤੇ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੌ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਸ਼ੂਲੈਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਞ੍ਜਹਾਤਿ ਸਃ||੧੩|| ਆਪ੍ਲੁਤਂ ਮਾਰੁਤੇਨੇਹ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਸ੍ਯ ਕੇਵਲਮ੍| ਭਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਸਦ੍ਯੋ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੪|| ਸ਼ਰੀਰਂ ਸ਼ੋਫਿਤਂ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਾਸ਼ੋਫੇਨ ਦੇਹਿਨਃ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਸਦ੍ਯੋ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੫|| ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ| ਭਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਸਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਾਞ੍ਜਹਾਤਿ ਸਃ||੧੬|| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ| ਤਸ੍ਣਾ ਗੁਦਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਃ ਸਦ੍ਯੋ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ ਸ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੭|| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਹਤ੍ਵਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਮਾਰੁਤਃ| ਕਣ੍ਠੇ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਦ੍ਯੋ ਹਰਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੮|| ਦਨ੍ਤਾਃ ਕਰ੍ਦਮਦਿਗ੍ਧਾਭਾ ਮੁਖਂ ਚੂਰ੍ਣਕਸਨ੍ਨਿਭਮ੍| ਸਿਪ੍ਰਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਦ੍ਯੋ ਮਰਿਸ੍ਯਤਃ||੧੯|| ਤਸ੍ਣਾਸ਼੍ਵਾਸਸ਼ਿਰੋਰੋਗਮੋਹਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਕੂਜਨੈਃ| ਸ੍ਪਸ੍ਟਃ ਪ੍ਰਾਣਾਞ੍ਜਹਾਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਕਦ੍ਭੇਦੇਨ ਚਾਤੁਰਃ||੨੦||
सद्यस्तितिक्षतः प्राणाँल्लक्षणानि पृथक् पृथक्| अग्निवेश! प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति||३|| वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि| तृष्णयाऽभिपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||४|| पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम्| वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||५|| भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः| तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||६|| क्षीणशोणितमांसस्य वायुरूर्ध्वगतिश्चरन्| उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||७|| अन्तरेण गुदं गच्छन् नाभिं च सहसाऽनिलः| कृशस्य वङ्क्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||८|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||९|| हृदयं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०|| वङ्क्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| श्वासं सञ्जनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||११|| नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः| प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१२|| भिद्येते वङ्क्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१३|| आप्लुतं मारुतेनेह शरीरं यस्य केवलम्| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१४|| शरीरं शोफितं यस्य वाताशोफेन देहिनः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१५|| आमाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१६|| पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१७|| पक्वाशयमधिष्ठाय हत्वा सञ्ज्ञां च मारुतः| कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्||१८|| दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम्| सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः||१९|| तृष्णाश्वासशिरोरोगमोहदौर्बल्यकूजनैः| स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः||२०||
🔊 Audio coming soon
ਤਿਤਿਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਤਿਤਿਕ੍ਸਤ ਏਵ; ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਂ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਯਂ ਹਨਨਾਯੋਗ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਣ੍ਡਿਕੇ ਇਤਿ ਜਙ੍ਘਾਪਿਣ੍ਡਿਕੇ| ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਗੁਦਂ ਨਾਭਿਂ ਚੇਤਿ ਗੁਦਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ| ਹਦਯਂ ਗਹੀਤ੍ਵੇਤਿ ਹਦਯਂ ਸ੍ਵਵਿਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ | ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸਮਿਤਿ ਬਸ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਮ੍| ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਨ੍ਨਮਿਵ ਪ੍ਰਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ, ਛੇਦਨਾਕਾਰਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਪ੍ਲੁਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮ੍| ਸ਼ੋਥਿਤਮਿਤਿ ਸ਼ੋਫਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਪਰਿਕਰ੍ਤਨਾਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ| ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਮਿਤਿ ਘੁਰ੍ਘੁਰਕਮਿਤ੍ਯਾਕਾਰਂ ਸ਼ਬ੍ਦਂ, ਸ ਕਫਾਵਰੁਦ੍ਧੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਭਵਤਿ| ਮੁਖਂ ਚੂਰ੍ਣਕਸਨ੍ਨਿਭਂ ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਾਤ੍| ਸਿਪ੍ਰਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਿਪ੍ਰਾ ਨਦੀ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਤਿਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਾਦਾਚਰਨ੍ਤੀਤਿ ਸਿਪ੍ਰਾਯਨ੍ਤੇ; ਕਿਂਵਾ ਸਿਪ੍ਰਾਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲੀਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਮ੍||੩-੨੦||
Adhikarana ੩ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਏਤਾਨਿ ਖਲੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਯਃ ਸਮ੍ਯਗਵਬੁਧ੍ਯਤੇ| ਸ ਜੀਵਿਤਂ ਚ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਮਰਣਂ ਚਾਵਬੁਧ੍ਯਤੇ||੨੧||
तत्र श्लोकः- एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यगवबुध्यते| स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
ਸ ਜੀਵਿਤਂ ਚਾਵਬੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ ਯਥੋਕ੍ਤਰਿਸ੍ਟਾਭਾਵੇਨ ਜੀਵਿਤਂ ਬੁਧ੍ਯਤੇ, ਰਿਸ੍ਟਸਦ੍ਭਾਵੇ ਚ ਮਰਣਂ ਬੁਧ੍ਯਤ ਇਤਿ||੨੧||
Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੧੦
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने सद्योमरणीयमिन्द्रियं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਥਾਨੇ ਸਦ੍ਯੋਮਰਣੀਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਮ ਦਸ਼ਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੦||