Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાતઃ સદ્યોમરણીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः सद्योमरणीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
વ્યવહિતમરણપ્રતિપાદકમરિષ્ટમભિધાય પ્રત્યાસન્નમરણપ્રતિપાદકં રિષ્ટં વક્તું સદ્યોમરણીયોઽભિધીયતે| સદ્યઃશબ્દેનેહ કેચિત્ સપ્તરાત્રમિચ્છન્તિ, અપરે ત્રિરાત્રમ્||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩-૨૦) · Śloka ૨૦
સદ્યસ્તિતિક્ષતઃ પ્રાણાઁલ્લક્ષણાનિ પૃથક્ પૃથક્| અગ્નિવેશ! પ્રવક્ષ્યામિ સંસ્પૃષ્ટો યૈર્ન જીવતિ||૩|| વાતાષ્ઠીલા સુસંવૃદ્ધા તિષ્ઠન્તી દારુણા હૃદિ| તૃષ્ણયાઽભિપરીતસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૪|| પિણ્ડિકે શિથિલીકૃત્ય જિહ્મીકૃત્ય ચ નાસિકામ્| વાયુઃ શરીરે વિચરન્ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૫|| ભ્રુવૌ યસ્ય ચ્યુતે સ્થાનાદન્તર્દાહશ્ચ દારુણઃ| તસ્ય હિક્કાકરો રોગઃ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૬|| ક્ષીણશોણિતમાંસસ્ય વાયુરૂર્ધ્વગતિશ્ચરન્| ઉભે મન્યે સમે યસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૭|| અન્તરેણ ગુદં ગચ્છન્ નાભિં ચ સહસાઽનિલઃ| કૃશસ્ય વઙ્ક્ષણૌ ગૃહ્ણન્ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૮|| વિતત્ય પર્શુકાગ્રાણિ ગૃહીત્વોરશ્ચ મારુતઃ| સ્તિમિતસ્યાયતાક્ષસ્ય સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૯|| હૃદયં ચ ગુદં ચોભે ગૃહીત્વા મારુતો બલી| દુર્બલસ્ય વિશેષેણ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૦|| વઙ્ક્ષણં ચ ગુદં ચોભે ગૃહીત્વા મારુતો બલી| શ્વાસં સઞ્જનયઞ્જન્તોઃ સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૧|| નાભિં મૂત્રં બસ્તિશીર્ષં પુરીષં ચાપિ મારુતઃ| પ્રચ્છિન્નં જનયઞ્છૂલં સદ્યો મુષ્ણાતિ જીવિતમ્||૧૨|| ભિદ્યેતે વઙ્ક્ષણૌ યસ્ય વાતશૂલૈઃ સમન્તતઃ| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ સદ્યઃ પ્રાણાઞ્જહાતિ સઃ||૧૩|| આપ્લુતં મારુતેનેહ શરીરં યસ્ય કેવલમ્| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ સદ્યો જહ્યાત્ સ જીવિતમ્||૧૪|| શરીરં શોફિતં યસ્ય વાતાશોફેન દેહિનઃ| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ સદ્યો જહ્યાત્ સ જીવિતમ્||૧૫|| આમાશયસમુત્થાના યસ્ય સ્યાત્ પરિકર્તિકા| ભિન્નં પુરીષં તૃષ્ણા ચ સદ્યઃ પ્રાણાઞ્જહાતિ સઃ||૧૬|| પક્વાશયસમુત્થાના યસ્ય સ્યાત્ પરિકર્તિકા| તૃષ્ણા ગુદગ્રહશ્ચોગ્રઃ સદ્યો જહ્યાત્ સ જીવિતમ્||૧૭|| પક્વાશયમધિષ્ઠાય હત્વા સઞ્જ્ઞાં ચ મારુતઃ| કણ્ઠે ઘુર્ઘુરકં કૃત્વા સદ્યો હરતિ જીવિતમ્||૧૮|| દન્તાઃ કર્દમદિગ્ધાભા મુખં ચૂર્ણકસન્નિભમ્| સિપ્રાયન્તે ચ ગાત્રાણિ લિઙ્ગં સદ્યો મરિષ્યતઃ||૧૯|| તૃષ્ણાશ્વાસશિરોરોગમોહદૌર્બલ્યકૂજનૈઃ| સ્પૃષ્ટઃ પ્રાણાઞ્જહાત્યાશુ શકૃદ્ભેદેન ચાતુરઃ||૨૦||
सद्यस्तितिक्षतः प्राणाँल्लक्षणानि पृथक् पृथक्| अग्निवेश! प्रवक्ष्यामि संस्पृष्टो यैर्न जीवति||३|| वाताष्ठीला सुसंवृद्धा तिष्ठन्ती दारुणा हृदि| तृष्णयाऽभिपरीतस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||४|| पिण्डिके शिथिलीकृत्य जिह्मीकृत्य च नासिकाम्| वायुः शरीरे विचरन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||५|| भ्रुवौ यस्य च्युते स्थानादन्तर्दाहश्च दारुणः| तस्य हिक्काकरो रोगः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||६|| क्षीणशोणितमांसस्य वायुरूर्ध्वगतिश्चरन्| उभे मन्ये समे यस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||७|| अन्तरेण गुदं गच्छन् नाभिं च सहसाऽनिलः| कृशस्य वङ्क्षणौ गृह्णन् सद्यो मुष्णाति जीवितम्||८|| वितत्य पर्शुकाग्राणि गृहीत्वोरश्च मारुतः| स्तिमितस्यायताक्षस्य सद्यो मुष्णाति जीवितम्||९|| हृदयं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| दुर्बलस्य विशेषेण सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१०|| वङ्क्षणं च गुदं चोभे गृहीत्वा मारुतो बली| श्वासं सञ्जनयञ्जन्तोः सद्यो मुष्णाति जीवितम्||११|| नाभिं मूत्रं बस्तिशीर्षं पुरीषं चापि मारुतः| प्रच्छिन्नं जनयञ्छूलं सद्यो मुष्णाति जीवितम्||१२|| भिद्येते वङ्क्षणौ यस्य वातशूलैः समन्ततः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१३|| आप्लुतं मारुतेनेह शरीरं यस्य केवलम्| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१४|| शरीरं शोफितं यस्य वाताशोफेन देहिनः| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१५|| आमाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| भिन्नं पुरीषं तृष्णा च सद्यः प्राणाञ्जहाति सः||१६|| पक्वाशयसमुत्थाना यस्य स्यात् परिकर्तिका| तृष्णा गुदग्रहश्चोग्रः सद्यो जह्यात् स जीवितम्||१७|| पक्वाशयमधिष्ठाय हत्वा सञ्ज्ञां च मारुतः| कण्ठे घुर्घुरकं कृत्वा सद्यो हरति जीवितम्||१८|| दन्ताः कर्दमदिग्धाभा मुखं चूर्णकसन्निभम्| सिप्रायन्ते च गात्राणि लिङ्गं सद्यो मरिष्यतः||१९|| तृष्णाश्वासशिरोरोगमोहदौर्बल्यकूजनैः| स्पृष्टः प्राणाञ्जहात्याशु शकृद्भेदेन चातुरः||२०||
🔊 Audio coming soon
તિતિક્ષત ઇતિ તિતિક્ષત એવ; પ્રાણાનાં પ્રિયત્વેન સ્વયં હનનાયોગ્યત્વાત્| પિણ્ડિકે ઇતિ જઙ્ઘાપિણ્ડિકે| અન્તરેણ ગુદં નાભિં ચેતિ ગુદનાભિમધ્યે| હૃદયં ગૃહીત્વેતિ હૃદયં સ્વવિકારેણ પ્રાપ્ય | બસ્તિશીર્ષમિતિ બસ્ત્યૂર્ધ્વભાગમ્| પ્રચ્છિન્નમિતિ પ્રચ્છિન્નમિવ પ્રચ્છિન્નં, છેદનાકારવેદનાયુક્તત્વાત્| આપ્લુતમિતિ વ્યાપ્તમ્| શોથિતમિતિ શોફયુક્તમ્| પરિકર્તિકા પરિકર્તનાકારા વેદના| ઘુર્ઘુરકમિતિ ઘુર્ઘુરકમિત્યાકારં શબ્દં, સ કફાવરુદ્ધેન શ્વાસેન ભવતિ| મુખં ચૂર્ણકસન્નિભં શ્વૈત્યાત્| સિપ્રાયન્ત ઇતિ સિપ્રા નદી, તદ્વત્ સ્વેદાતિપ્રાદુર્ભાવાદાચરન્તીતિ સિપ્રાયન્તે; કિંવા સિપ્રાયન્ત ઇતિ શિથિલીભવન્તિ, અનેકાર્થત્વાદ્ધાતૂનામ્||૩-૨૦||
Adhikarana ૩ (૨૧) · Śloka ૨૧
તત્ર શ્લોકઃ- એતાનિ ખલુ લિઙ્ગાનિ યઃ સમ્યગવબુધ્યતે| સ જીવિતં ચ મર્ત્યાનાં મરણં ચાવબુધ્યતે||૨૧||
तत्र श्लोकः- एतानि खलु लिङ्गानि यः सम्यगवबुध्यते| स जीवितं च मर्त्यानां मरणं चावबुध्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
સ જીવિતં ચાવબુધ્યત ઇતિ યથોક્તરિષ્ટાભાવેન જીવિતં બુધ્યતે, રિષ્ટસદ્ભાવે ચ મરણં બુધ્યત ઇતિ||૨૧||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૧૦
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને સદ્યોમરણીયમિન્દ્રિયં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने सद्योमरणीयमिन्द्रियं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામિન્દ્રિયસ્થાને સદ્યોમરણીયમિન્દ્રિયં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||