Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో విసర్పచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो विसर्पचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాధ్యాయే ఛర్దివేగవిఘాతాద్విసర్పాణాముత్పత్తేశ్ఛర్ద్యనంతరం విసర్పస్య చికిత్సితముచ్యతే| ఛర్దేశ్చ రక్తదూషకత్వం విధిశోణితీయే “ఛర్దేర్వేగప్రతీఘాతాత్” (సూ.అ.28) ఇత్యాదినా “శరత్కాలస్వభావాచ్చ శోణితం సంప్రదూష్యతి” (సూ.అ.28) ఇత్యంతేనోక్తం||1-2||
Adhikarana ౨ (౩-౧౦) · Śloka ౧౦
కైలాసే కిన్నరాకీర్ణే బహుప్రస్రవణౌషధే| పాదపైర్వివిధైః స్నిగ్ధైర్నిత్యం కుసుమసంపదా||3|| వమద్భిర్మధురాన్ గంధాన్ సర్వతః స్వభ్యలంకృతే| విహరంతం జితాత్మానమాత్రేయమృషివందితం||4|| మహర్షిభిః పరివృతం సర్వభూతహితే రతం| అగ్నివేశో గురుం కాలే వినయాదిదముక్తవాన్||5|| భగవన్! దారుణం రోగమాశీవిషవిషోపమం| విసర్పంతం శరీరేషు దేహినాముపలక్షయే||6|| సహసైవ నరాస్తేన పరీతాః శీఘ్రకారిణా| వినశ్యంత్యనుపక్రాంతాస్తత్ర నః సంశయో మహాన్||7|| స నామ్నా కేన విజ్ఞేయః సంజ్ఞితః కేన హేతునా| కతిభేదః కియద్ధాతుః కిన్నిదానః కిమాశ్రయః||8|| సుఖసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యో జ్ఞేయో యశ్చానుపక్రమః| కథం కైర్లక్షణైః కిం చ భగవన్! తస్య భేషజం||9|| తదగ్నివేశస్య వచః శ్రుత్వాఽఽత్రేయః పునర్వసుః| యథావదఖిలం సర్వం ప్రోవాచ మునిసత్తమః||10||
कैलासे किन्नराकीर्णे बहुप्रस्रवणौषधे| पादपैर्विविधैः स्निग्धैर्नित्यं कुसुमसम्पदा||३|| वमद्भिर्मधुरान् गन्धान् सर्वतः स्वभ्यलङ्कृते| विहरन्तं जितात्मानमात्रेयमृषिवन्दितम्||४|| महर्षिभिः परिवृतं सर्वभूतहिते रतम्| अग्निवेशो गुरुं काले विनयादिदमुक्तवान्||५|| भगवन्! दारुणं रोगमाशीविषविषोपमम्| विसर्पन्तं शरीरेषु देहिनामुपलक्षये||६|| सहसैव नरास्तेन परीताः शीघ्रकारिणा| विनश्यन्त्यनुपक्रान्तास्तत्र नः संशयो महान्||७|| स नाम्ना केन विज्ञेयः सञ्ज्ञितः केन हेतुना| कतिभेदः कियद्धातुः किन्निदानः किमाश्रयः||८|| सुखसाध्यः कृच्छ्रसाध्यो ज्ञेयो यश्चानुपक्रमः| कथं कैर्लक्षणैः किं च भगवन्! तस्य भेषजम्||९|| तदग्निवेशस्य वचः श्रुत्वाऽऽत्रेयः पुनर्वसुः| यथावदखिलं सर्वं प्रोवाच मुनिसत्तमः||१०||
🔊 Audio coming soon
కైలాసే ఇత్యాది| ప్రశ్నోఽత్ర దేశగుణోపదర్శనపరః, శోభనే హి దేశే సుమనసో గురవః శిష్యైః పృష్టాః సమ్యగ్వదంతి| కుసుమసంపదా పుష్పఫలసంపత్త్యా| మధురాన్ గంధాన్ ఇష్టాన్ గంధాన్| విహరంతం విచరంతం| జితాత్మానం జితేంద్రియం| ఆశీవిషాః సర్పాః| ఉపలక్షయే పశ్యామి| అనుపక్రాంతా గదాః కేచిద్వినశ్యంతి, యథావ్యంగతిలకాదయః; కిచిత్తు ఉపక్రాంతా అపి చిరేణ ఘ్నంతి, యథా- మేహగుల్మాదయః; అనేన తు గృహీతాః శీఘ్రమేవ వినశ్యంతీతి త్వరావిశేషం చికిత్సితే దర్శయతి| సంజ్ఞితః కేన హేతునేతి కస్మాద్ధేతోర్వక్ష్యమాణవిసర్పా విసర్పసంజ్ఞయా ఆఖ్యాతా ఇత్యర్థః| కియద్ధాతురితి కతిధాతుకారణకః| కథం కైర్లక్షణైరితి కథంభూతః కైర్లక్షణైర్జ్ఞేయ ఇత్యర్థః||3-10||
Adhikarana ౩ (౧౧) · Śloka ౧౧
వివిధం సర్పతి యతో విసర్పస్తేన స స్మృతః| పరిసర్పోఽథవా నామ్నా సర్వతః పరిసర్పణాత్||11||
विविधं सर्पति यतो विसर्पस्तेन स स्मृतः| परिसर्पोऽथवा नाम्ना सर्वतः परिसर्पणात्||११||
🔊 Audio coming soon
వివిధమిత్యాదినా యథాక్రమం ప్రశ్నానాముత్తరమాహ| వివిధం సర్పతీతి అధ ఊర్ధ్వం తిర్యక్ తథా స్ఫోటశోఫాదిభిః ప్రసరతీతి విసర్పః| పరిసర్పశబ్దార్థం వ్యాకరోతి- పరిసర్పోఽథవేత్యాది| పరితః సర్వతః, పరిశబ్దః సర్వతోఽర్థే ఇత్యర్థః; కింవా పరిసర్పణశబ్దేన సర్పణమాత్రముచ్యతే, సర్వతఃశబ్దేన పరిశబ్దార్థో వ్యాక్రియతే, తేనోక్తం- సర్వతః పరిసర్పణాదితి||11||
Adhikarana ౪ (౧౨-౧౪) · Śloka ౧౪
స చ సప్తవిధో దోషైర్విజ్ఞేయః సప్తధాతుకః| పృథక్ త్రయస్త్రిభిశ్చైకో విసర్పో ద్వంద్వజాస్త్రయః||12|| వాతికః పైత్తికశ్చైవ కఫజః సాన్నిపాతికః| చత్వార ఏతే విసర్పా వక్ష్యంతే ద్వంద్వజాస్త్రయః||13|| ఆగ్నేయో వాతపిత్తాభ్యాం గ్రంథ్యాఖ్యః కఫవాతజః| యస్తు కర్దమకో ఘోరః స పిత్తకఫసంభవః||14||
स च सप्तविधो दोषैर्विज्ञेयः सप्तधातुकः| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पो द्वन्द्वजास्त्रयः||१२|| वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः| चत्वार एते विसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः||१३|| आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः||१४||
🔊 Audio coming soon
సప్తవిధో దోషైరితి దోషభేదాత్ సప్తవిధో భవతి| ఏతేన సాధ్యాసాధ్యభేదోఽప్యస్య సంభవతీతి దర్శయతి||12-14||
Adhikarana ౫ (౧౫) · Śloka ౧౫
రక్తం లసీకా త్వఙ్మాంసం దూష్యం దోషాస్త్రయో మలాః| విసర్పాణాం సముత్పత్తౌ విజ్ఞేయాః సప్త ధాతవః||15||
रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः||१५||
🔊 Audio coming soon
పృథగిత్యాదినా నిర్దిష్టం సప్తవిధత్వం దర్శయతి| రక్తమిత్యాదినా సప్తధాతుత్వం స్ఫుటయతి| రక్తాదిదోషత్వం కుష్ఠే యద్యప్యస్తి, తథాఽపి విసర్పణశీలైర్దోషైర్విసర్పాః, కుష్ఠాని తు చిరక్రియైర్దోషైర్జాయంత ఇత్యాది కుష్ఠచికిత్సితే ఏవ ప్రపంచితమనుసరణీయం| దోషాస్త్రయో మలా ఇత్యత్ర దోషశబ్దేనైవ వాతాదిప్రాప్తౌ మలా ఇతి అత్యర్థదుష్ట్యాం శరీరమలినీకరణత్వం ప్రతిపాదయితుముక్తం| ఉక్తం చాన్యత్ర- “శరీరదూషణాద్దోషా మలినీకరణాన్మలాః| ధారణాద్ధాతవశ్చ స్యుర్వాతపిత్తకఫాస్త్రయః” ఇతి||15||
Adhikarana ౬ (౧౬-౨౨) · Śloka ౨౨
లవణామ్లకటూష్ణానాం రసానామతిసేవనాత్| దధ్యమ్లమస్తుశుక్తానాం సురాసౌవీరకస్య చ||16|| వ్యాపన్నబహుమద్యోష్ణరాగషాడవసేవనాత్| శాకానాం హరితానాం చ సేవనాచ్చ విదాహినాం||17|| కూర్చికానాం కిలాటానాం సేవనాన్మందకస్య చ| దధ్నః శాండాకిపూర్వాణామాసుతానాం చ సేవనాత్||18|| తిలమాషకులత్థానాం తైలానాం పైష్టికస్య చ| గ్రామ్యానూపౌదకానాం చ మాంసానాం లశునస్య చ||19|| ప్రక్లిన్నానామసాత్మ్యానాం విరుద్ధానాం చ సేవనాత్| అత్యాదానాద్దివాస్వప్నాదజీర్ణాధ్యశనాత్ క్షతాత్||20|| క్షతబంధప్రపతనాద్ధర్మకర్మాతిసేవనాత్ | విషవాతాగ్నిదోషాచ్చ విసర్పాణాం సముద్భవః||21|| ఏతైర్నిదానైర్వ్యామిశ్రైః కుపితా మారుతాదయః| దూష్యాన్ సందూష్య రక్తాదీన్ విసర్పంత్యహితాశినాం||22||
लवणाम्लकटूष्णानां रसानामतिसेवनात्| दध्यम्लमस्तुशुक्तानां सुरासौवीरकस्य च||१६|| व्यापन्नबहुमद्योष्णरागषाडवसेवनात्| शाकानां हरितानां च सेवनाच्च विदाहिनाम्||१७|| कूर्चिकानां किलाटानां सेवनान्मन्दकस्य च| दध्नः शाण्डाकिपूर्वाणामासुतानां च सेवनात्||१८|| तिलमाषकुलत्थानां तैलानां पैष्टिकस्य च| ग्राम्यानूपौदकानां च मांसानां लशुनस्य च||१९|| प्रक्लिन्नानामसात्म्यानां विरुद्धानां च सेवनात्| अत्यादानाद्दिवास्वप्नादजीर्णाध्यशनात् क्षतात्||२०|| क्षतबन्धप्रपतनाद्धर्मकर्मातिसेवनात् | विषवाताग्निदोषाच्च विसर्पाणां समुद्भवः||२१|| एतैर्निदानैर्व्यामिश्रैः कुपिता मारुतादयः| दूष्यान् सन्दूष्य रक्तादीन् विसर्पन्त्यहिताशिनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
జాయతే కైశ్చ హేతుభిరిత్యస్యోత్తరం- లవణామ్లేత్యాది| ఉష్ణానామితి ఉష్ణవీర్యాణాం, సైంధవామలకాదీనాం లవణామ్లకటూనామపి శీతవీర్యత్వాదుష్ణానామితి కృతం| హరితానామితి హరితశాకవర్గపఠితానామార్ద్రకాదీనాం| కూర్చికా దధికూర్చికా తక్రకూర్చికా చ, కిలాటః నష్టక్షీరపిండః| మందకస్యేతి మందజాతస్య దధ్నః| శాండాకిపూర్వాణామితి శాండాకీసంధానానాం| అజీర్ణేఽశనమజీర్ణాశనం, కింవా అజీర్ణస్యాపరిణతస్యాశనం; అవిదగ్ధే పూర్వదినాన్నేఽశనమధ్యశనం| వ్యామిశ్రైః సమ్మిశ్రైః||16-22||
Adhikarana ౭ (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
బహిఃశ్రితః శ్రితశ్చాంతస్తథా చోభయసంశ్రితః| విసర్పో బలమేతేషాం జ్ఞేయం గురు యథోత్తరం||23|| బహిర్మార్గాశ్రితం సాధ్యమసాధ్యముభయాశ్రితం| విసర్పం దారుణం విద్యాత్ సుకృచ్ఛ్రం త్వంతరాశ్రయం||24|| అంతఃప్రకుపితా దోషా విసర్పంత్యంతరాశ్రయే| బహిర్బహిఃప్రకుపితాః సర్వత్రోభయసంశ్రితాః||25||
बहिःश्रितः श्रितश्चान्तस्तथा चोभयसंश्रितः| विसर्पो बलमेतेषां ज्ञेयं गुरु यथोत्तरम्||२३|| बहिर्मार्गाश्रितं साध्यमसाध्यमुभयाश्रितम्| विसर्पं दारुणं विद्यात् सुकृच्छ्रं त्वन्तराश्रयम्||२४|| अन्तःप्रकुपिता दोषा विसर्पन्त्यन्तराश्रये| बहिर्बहिःप्रकुपिताः सर्वत्रोभयसंश्रिताः||२५||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యాసాధ్యవిభాగజ్ఞానార్థం శాఖాశ్రితత్వాదీనాహ- బహిరిత్యాది| యథోత్తరమితి బహిఃశ్రితాదంతఃశ్రితః, అంతఃశ్రితాదుభయాశ్రితో గురురిత్యర్థః| అంతరాశ్రయే ఇతి అంతఃశరీరే, బహిరితి శాఖాయాం, సర్పతి||23-25||
Adhikarana ౮ (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
మర్మోపఘాతాత్ సమ్మోహాదయనానాం విఘట్టనాత్| తృష్ణాతియోగాద్వేగానాం విషమాణాం ప్రవర్తనాత్||26|| విద్యాద్విసర్పమంతర్జమాశు చాగ్నిబలక్షయాత్| అతో విపర్యయాద్బాహ్యమన్యైర్విద్యాత్ స్వలక్షణైః||27||
मर्मोपघातात् सम्मोहादयनानां विघट्टनात्| तृष्णातियोगाद्वेगानां विषमाणां प्रवर्तनात्||२६|| विद्याद्विसर्पमन्तर्जमाशु चाग्निबलक्षयात्| अतो विपर्ययाद्बाह्यमन्यैर्विद्यात् स्वलक्षणैः||२७||
🔊 Audio coming soon
అంతరాశ్రయాది విసర్పలక్షణమాహ- మర్మోపఘాతాదిత్యాది| మర్మేతి హృదయం| విద్యాత్ స్వలక్షణైరితి వక్ష్యమాణవిసర్పలక్షణైః||26-27||
Adhikarana ౯ (౨౮) · Śloka ౨౮
యస్య సర్వాణి లింగాని బలవద్యస్య కారణం| యస్య చోపద్రవాః కష్టా మర్మగో యశ్చ హంతి సః||28||
यस्य सर्वाणि लिङ्गानि बलवद्यस्य कारणम्| यस्य चोपद्रवाः कष्टा मर्मगो यश्च हन्ति सः||२८||
🔊 Audio coming soon
యస్య సర్వాణీతి అంతరాశ్రయబహిరాశ్రయవిసర్పలక్షణాని||28||
Adhikarana ౧౦ (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
రూక్షోష్ణైః కేవలో వాయుః పూరణైర్వా సమావృతః| ప్రదుష్టో దూషయన్ దూష్యాన్ విసర్పతి యథాబలం||29|| తస్య రూపాణి- భ్రమదవథుపిపాసానిస్తోదశూలాంగమర్దోద్వేష్టనకంపజ్వరతమక- కాసాస్థిసంధిభేదవిశ్లేషణవేపనారోచకావిపాకాశ్చక్షుషోరాకులత్వమస్రాగమనం పిపీలికాసంచార ఇవ చాంగేషు, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పో విసర్పతి సోఽవకాశః శ్యావారుణాభాసః శ్వయథుమాన్ నిస్తోదభేదశూలాయామసంకోచహర్షస్ఫురణైరతిమాత్రం ప్రపీడ్యతే, అనుపక్రాంతశ్చోపచీయతే శీఘ్రభేదైః స్ఫోటకైస్తనుభిరరుణాభైః శ్యావైర్వా తనువిశదారుణాల్పాస్రావైః, విబద్ధవాతమూత్రపురీషశ్చ భవతి, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి వాతవిసర్పః||30||
रूक्षोष्णैः केवलो वायुः पूरणैर्वा समावृतः| प्रदुष्टो दूषयन् दूष्यान् विसर्पति यथाबलम्||२९|| तस्य रूपाणि- भ्रमदवथुपिपासानिस्तोदशूलाङ्गमर्दोद्वेष्टनकम्पज्वरतमक- कासास्थिसन्धिभेदविश्लेषणवेपनारोचकाविपाकाश्चक्षुषोराकुलत्वमस्रागमनं पिपीलिकासञ्चार इव चाङ्गेषु, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशः श्यावारुणाभासः श्वयथुमान् निस्तोदभेदशूलायामसङ्कोचहर्षस्फुरणैरतिमात्रं प्रपीड्यते, अनुपक्रान्तश्चोपचीयते शीघ्रभेदैः स्फोटकैस्तनुभिररुणाभैः श्यावैर्वा तनुविशदारुणाल्पास्रावैः, विबद्धवातमूत्रपुरीषश्च भवति, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति वातविसर्पः||३०||
🔊 Audio coming soon
రూక్షోష్ణైరిత్యాదినా పృథగ్ఘేతులక్షణమాహ| అత్ర చ రూక్షాదిభిః స్వతంత్రః, పూరణేన చ మార్గావరోధాత్ కుపితః పరతంత్రో వాయుర్జ్ఞేయః| ఉష్ణం చ యద్యపి న సాక్షాద్వాతజనకం తథాఽపి రూక్షసంబంధాదుష్ణం వాతం కరోతి| ఉష్ణసంబద్ధత్వసామాన్యసంప్రాప్తిసంప్రాప్తమిహ యత్ పిత్తం తజ్జన్యత ఇతి జ్ఞేయం| దవథుః చక్షురాదిష్వత్యర్థతాపః, దవథుశ్చ పైత్తికోఽప్యత్ర ఉత్సర్గసిద్ధవిసర్పార్థగామిపిత్తరక్తసంభవాద్భవతి||29-30||
Adhikarana ౧౧ (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
పిత్తముష్ణోపచారేణ విదాహ్యమ్లాశనైశ్చితం| దూష్యాన్ సందూష్య ధమనీః పూరయన్ వై విసర్పతి||31|| తస్య రూపాణి- జ్వరస్తృష్ణా మూర్చ్ఛా మోహశ్ఛర్దిరరోచకోఽంగభేదః స్వేదోఽతిమాత్రమంతర్దాహః ప్రలాపః శిరోరుక్ చక్షుషోరాకులత్వమస్వప్నమరతిర్భ్రమః శీతవాతవారితర్షోఽతిమాత్రం హరితహారిద్రనేత్రమూత్రవర్చస్త్వం హరితహారిద్రరూపదర్శనం చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశస్తామ్రహరితహారిద్రనీలకృష్ణరక్తానాం వర్ణానామన్యతమం పుష్యతి, సోత్సేధైశ్చాతిమాత్రం దాహసంభేదనపరీతైః స్ఫోటకైరుపచీయతే తుల్యవర్ణాస్రావైశ్చిరపాకైశ్చ, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి పిత్తవిసర్పః||32||
पित्तमुष्णोपचारेण विदाह्यम्लाशनैश्चितम्| दूष्यान् सन्दूष्य धमनीः पूरयन् वै विसर्पति||३१|| तस्य रूपाणि- ज्वरस्तृष्णा मूर्च्छा मोहश्छर्दिररोचकोऽङ्गभेदः स्वेदोऽतिमात्रमन्तर्दाहः प्रलापः शिरोरुक् चक्षुषोराकुलत्वमस्वप्नमरतिर्भ्रमः शीतवातवारितर्षोऽतिमात्रं हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं हरितहारिद्ररूपदर्शनं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशस्ताम्रहरितहारिद्रनीलकृष्णरक्तानां वर्णानामन्यतमं पुष्यति, सोत्सेधैश्चातिमात्रं दाहसम्भेदनपरीतैः स्फोटकैरुपचीयते तुल्यवर्णास्रावैश्चिरपाकैश्च, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति पित्तविसर्पः||३२||
🔊 Audio coming soon
పిత్తమిత్యాదినా పైత్తికమాహ| ధమనీః పూరయన్నితి పదం యద్యపి పైత్తికే ఏవాక్తం, తథాఽపి ‘సమానేష్వర్థేష్వేకత్రాభిహితో విధిరన్యత్రాప్యనుసంజనీయః’ ఇతి న్యాయాదన్యవిసర్పేష్వపి జ్ఞేయం| అయం చ సమానో విధిః పిత్తప్రధానత్వాద్విసర్పాణాం పిత్తవికారే ఏవోక్తః| శీతవాతశీతతోయయోస్తృష్ణా శీతవాతవారితర్షః| అవకాశే ఇతి దేశే||31-32||
Adhikarana ౧౨ (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
స్వాద్వమ్లలవణస్నిగ్ధగుర్వన్నస్వప్నసంచితః| కఫః సందూషయన్ దూష్యాన్ కృచ్ఛ్రమంగే విసర్పతి||33|| తస్య రూపాణి- శీతకః శీతజ్వరో గౌరవం నిద్రా తంద్రాఽరోచకో మధురాస్యత్వమాస్యోపలేపో నిష్ఠీవికా ఛర్దిరాలస్యం స్తైమిత్యమగ్నినాశో దౌర్బల్యం చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశః శ్వయథుమాన్ పాండుర్నాతిరక్తః స్నేహసుప్తిస్తంభగౌరవైరన్వితోఽల్పవేదనః కృచ్ఛ్రపాకైశ్చిరకారిభిర్బహులత్వగుపలేపైః స్ఫోటః శ్వేతపాండుభిరనుబధ్యతే, ప్రభిన్నస్తు శ్వేతం పిచ్ఛిలం తంతుమద్ధనమనుబద్ధం స్నిగ్ధమాస్రావం స్రవతి, ఊర్ధ్వం చ గురుభిః స్థిరైర్జాలావతతైః స్నిగ్ధైర్బహులత్వగుపలేపైర్వ్రణైరనుబధ్యతేఽనుషంగీ చ భవతి, శ్వేతనఖనయనవదనత్వఙ్మూత్రవర్చస్త్వం, నిదానోక్తాని చాస్య నోపశేరతే విపరీతాని చోపశేరత ఇతి శ్లేష్మవిసర్పః||34||
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुर्वन्नस्वप्नसञ्चितः| कफः सन्दूषयन् दूष्यान् कृच्छ्रमङ्गे विसर्पति||३३|| तस्य रूपाणि- शीतकः शीतज्वरो गौरवं निद्रा तन्द्राऽरोचको मधुरास्यत्वमास्योपलेपो निष्ठीविका छर्दिरालस्यं स्तैमित्यमग्निनाशो दौर्बल्यं च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः श्वयथुमान् पाण्डुर्नातिरक्तः स्नेहसुप्तिस्तम्भगौरवैरन्वितोऽल्पवेदनः कृच्छ्रपाकैश्चिरकारिभिर्बहुलत्वगुपलेपैः स्फोटः श्वेतपाण्डुभिरनुबध्यते, प्रभिन्नस्तु श्वेतं पिच्छिलं तन्तुमद्धनमनुबद्धं स्निग्धमास्रावं स्रवति, ऊर्ध्वं च गुरुभिः स्थिरैर्जालावततैः स्निग्धैर्बहुलत्वगुपलेपैर्व्रणैरनुबध्यतेऽनुषङ्गी च भवति, श्वेतनखनयनवदनत्वङ्मूत्रवर्चस्त्वं, निदानोक्तानि चास्य नोपशेरते विपरीतानि चोपशेरत इति श्लेष्मविसर्पः||३४||
🔊 Audio coming soon
స్వాద్వమ్లేత్యాదినా కఫజమాహ| హేత్వంతరేష్వపి శ్లేష్మణో విద్యమానేషు స్వాద్వాదీనామభిధానమేషామేవ ప్రాయో విసర్పజనకత్వాత్| ఏవం వాతపిత్తజనకహేత్వభిధానేఽపి వర్ణనీయం| కృచ్ఛ్రమంగే విసర్పతి శీఘ్ర శరీరే న విసర్పతి| శీతకః శీతం| ఊర్ధ్వమితి అత ఊర్ధ్వకాలం; కింవా ఊర్ధ్వకాయే, శ్లేష్మణ ఊర్ధ్వకయే ఏవావస్థానాత్| జాలావతతైరితి జాలావతతైరివేత్యర్థః| అనుషంగీ చిరకాలస్థాయీ||33-34||
Adhikarana ౧౩ (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
వాతపిత్తం ప్రకుపితమతిమాత్రం స్వహేతుభిః| పరస్పరం లబ్ధబలం దహద్గాత్రం విసర్పతి||35|| తదుపతాపాదాతురః సర్వశరీరమంగారైరివాకీర్యమాణం మన్యతే, ఛర్ద్యతీసారమూర్చ్ఛాదాహమోహజ్వరతమకారోచకాస్థిసంధిభేదతృష్ణావిపాకాంగభేదాదిభిశ్చాభిభూయతే, యం యం చావకాశం విసర్పోఽనుసర్పతి సోఽవకాశః శాంతాంగారప్రకాశోఽతిరక్తో వా భవతి, అగ్నిదగ్ధప్రకారైశ్చ స్ఫోటైరుపచీయతే, స శీఘ్రగత్వాదాశ్వేవ మర్మానుసారీ భవతి, మర్మణి చోపతప్తే పవనోఽతిబలో భినత్త్యంగాన్యతిమాత్రం ప్రమోహయతి సంజ్ఞాం, హిక్కాశ్వాసౌ జనయతి, నాశయతి నిద్రాం, స నష్టనిద్రః ప్రమూఢసంజ్ఞో వ్యథితచేతా న క్వచన సుఖముపలభతే, అరతిపరీతః స్థానాదాసనాచ్ఛయ్యాం క్రాంతుమిచ్ఛతి, క్లిష్టభూయిష్ఠశ్చాశు నిద్రాం భజతి, దుర్బలో దుఃఖప్రబోధశ్చ భవతి; తమేవంవిధమగ్నివిసర్పపరీతమచికిత్స్యం విద్యాత్||36||
वातपित्तं प्रकुपितमतिमात्रं स्वहेतुभिः| परस्परं लब्धबलं दहद्गात्रं विसर्पति||३५|| तदुपतापादातुरः सर्वशरीरमङ्गारैरिवाकीर्यमाणं मन्यते, छर्द्यतीसारमूर्च्छादाहमोहज्वरतमकारोचकास्थिसन्धिभेदतृष्णाविपाकाङ्गभेदादिभिश्चाभिभूयते, यं यं चावकाशं विसर्पोऽनुसर्पति सोऽवकाशः शान्ताङ्गारप्रकाशोऽतिरक्तो वा भवति, अग्निदग्धप्रकारैश्च स्फोटैरुपचीयते, स शीघ्रगत्वादाश्वेव मर्मानुसारी भवति, मर्मणि चोपतप्ते पवनोऽतिबलो भिनत्त्यङ्गान्यतिमात्रं प्रमोहयति सञ्ज्ञां, हिक्काश्वासौ जनयति, नाशयति निद्रां, स नष्टनिद्रः प्रमूढसञ्ज्ञो व्यथितचेता न क्वचन सुखमुपलभते, अरतिपरीतः स्थानादासनाच्छय्यां क्रान्तुमिच्छति, क्लिष्टभूयिष्ठश्चाशु निद्रां भजति, दुर्बलो दुःखप्रबोधश्च भवति; तमेवंविधमग्निविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३६||
🔊 Audio coming soon
వాతపిత్తమిత్యాదినాఽగ్నివిసర్పలక్షణమాహ| పరస్పరం లబ్ధబలమితి వాతపిత్తం చాన్యోన్యం వర్ధితశక్తికం| శాంతాంగారప్రకాశ ఇతి నిర్వాణాంగారసదృశః కృష్ణ ఇత్యర్థః| స్థానాత్ ఉర్ధ్వావస్థానాత్| క్రాంతుం గంతుం| ఏవంవిధమిత్యనేన అగ్నివిసర్పస్య ‘అనుపహతే మర్మణి’ ఇత్యాదినా సాధ్యత్వేన వక్ష్యమాణాఽవస్థా వ్యవస్థితా||35-36||
Adhikarana ౧౪ (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
కఫపిత్తం ప్రకుపిత్తం బలవత్ స్వేన హేతునా| విసర్పత్యేకదేశే తు ప్రక్లేదయతి దేహినం||37|| తద్వికారాః- శీతజ్వరః శిరోగురుత్వం దాహః స్తైమిత్యమంగావసదనం నిద్రా తంద్రా మోహోఽన్నద్వేషః ప్రలాపోఽగ్నినాశో దౌర్బల్యమస్థిభేదో మూర్చ్ఛా పిపాసా స్రోతసాం ప్రలేపో జాడ్యమింద్రియాణాం ప్రాయోపవేశనమంగవిక్షేపోఽంగమర్దోఽరతిరౌత్సుక్యం చోపజాయతే, ప్రాయశ్చామాశయే విసర్పత్యలసక ఏకదేశగ్రాహీ చ, యస్మింశ్చావకాశే విసర్పో విసర్పతి సోఽవకాశో రక్తపీతపాండుపిడకావకీర్ణ ఇవ మేచకాభః కాలో మలినః స్నిగ్ధో బహూష్మా గురుః స్తిమితవేదనః శ్వయథుమాన్ గంభీరపాకో నిరాస్రావః శీఘ్రక్లేదః స్విన్నక్లిన్నపూతిమాంసత్వక్ క్రమేణాల్పరుక్ పరామృష్టోఽవదీర్యతే కర్దమ ఇవావపీడితోఽంతరం ప్రయచ్ఛత్యుపక్లిన్నపూతిమాంసత్యాగీ సిరాస్నాయుసందర్శీ కుణపగంధీ చ భవతి సంజ్ఞాస్మృతిహంతా చ; తం కర్దమవిసర్పపరీతమచికిత్స్యం విద్యాత్||38||
कफपित्तं प्रकुपित्तं बलवत् स्वेन हेतुना| विसर्पत्येकदेशे तु प्रक्लेदयति देहिनम्||३७|| तद्विकाराः- शीतज्वरः शिरोगुरुत्वं दाहः स्तैमित्यमङ्गावसदनं निद्रा तन्द्रा मोहोऽन्नद्वेषः प्रलापोऽग्निनाशो दौर्बल्यमस्थिभेदो मूर्च्छा पिपासा स्रोतसां प्रलेपो जाड्यमिन्द्रियाणां प्रायोपवेशनमङ्गविक्षेपोऽङ्गमर्दोऽरतिरौत्सुक्यं चोपजायते, प्रायश्चामाशये विसर्पत्यलसक एकदेशग्राही च, यस्मिंश्चावकाशे विसर्पो विसर्पति सोऽवकाशो रक्तपीतपाण्डुपिडकावकीर्ण इव मेचकाभः कालो मलिनः स्निग्धो बहूष्मा गुरुः स्तिमितवेदनः श्वयथुमान् गम्भीरपाको निरास्रावः शीघ्रक्लेदः स्विन्नक्लिन्नपूतिमांसत्वक् क्रमेणाल्परुक् परामृष्टोऽवदीर्यते कर्दम इवावपीडितोऽन्तरं प्रयच्छत्युपक्लिन्नपूतिमांसत्यागी सिरास्नायुसन्दर्शी कुणपगन्धी च भवति सञ्ज्ञास्मृतिहन्ता च; तं कर्दमविसर्पपरीतमचिकित्स्यं विद्यात्||३८||
🔊 Audio coming soon
కఫపిత్తమిత్యాదినా కర్దమవిసర్పమాహ| ప్రాయాశ్చామాశయే విసర్పతీతి కర్దమస్య కఫపిత్తజన్యత్వాత్ కఫపిత్తయోశ్చ ఆమాశయస్థితత్వాదితి భావః| అలసక ఇతి మందవిసర్పీ| ఏకదేశగ్రాహీ న సర్వశరీరవ్యాపకః| మలినః మలదిగ్ధః| స్తిమితవేదన ఇతి మందవేదనః| గంభీరపాకః అంతఃపాకః| అంతరం ప్రయచ్ఛతీతి అవకాశం దదాతి| ఏతస్య కర్దమసారూప్యాత్ కర్దమసంజ్ఞా జ్ఞేయా| తం కర్దమవిసర్పపరీతమచికిత్స్యం విద్యాదితి యథోక్తసర్వలక్షణం కర్దమమసాధ్యం విద్యాత్; అసంపూర్ణలక్షణం ప్రతి తు చికిత్సాం వక్ష్యత్యేవ||37-38||
Adhikarana ౧౫ (౩౯) · Śloka ౩౯
స్థిరగురుకఠినమధురశీతస్నిగ్ధాన్నపానాభిష్యందిసేవినామవ్యాయామాదిసేవినామప్రతికర్మశీలానాం శ్లేష్మా వాయుశ్చ ప్రకోపమాపద్యతే, తావుభౌ దుష్టప్రవృద్ధావతిబలౌ ప్రదూష్య దూష్యాన్ విసర్పాయ కల్పేతే; తత్ర వాయుః శ్లేష్మణా విబద్ధమార్గస్తమేవ శ్లేష్మాణమనేకధా భిందన్ క్రమేణ గ్రంథిమాలాం కృచ్ఛ్రపాకసాధ్యాం కఫాశయే సంజనయతి, ఉత్సన్నరక్తస్య వా ప్రదూష్య రక్తం సిరాస్నాయుమాంసత్వగాశ్రితం గ్రంథీనాం మాలాం కురుతే తీవ్రరుజానాం స్థూలానామణూనాం వా దీర్ఘవృత్తరక్తానాం, తదుపతాపాజ్జ్వరాతిసారకాసహిక్కాశ్వాసశోష- ప్రమోహవైవర్ణ్యారోచకావిపాకప్రసేకచ్ఛర్దిర్మూర్చ్ఛాంగభంగనిద్రారతిసదనాద్యాః ప్రాదుర్భవంత్యుపద్రవాః; స ఏతైరుపద్రుతః సర్వకర్మణాం విషయమతిపతితో వివర్జనీయో భవతీతి గ్రంథివిసర్పః||39||
स्थिरगुरुकठिनमधुरशीतस्निग्धान्नपानाभिष्यन्दिसेविनामव्यायामादिसेविनामप्रतिकर्मशीलानां श्लेष्मा वायुश्च प्रकोपमापद्यते, तावुभौ दुष्टप्रवृद्धावतिबलौ प्रदूष्य दूष्यान् विसर्पाय कल्पेते; तत्र वायुः श्लेष्मणा विबद्धमार्गस्तमेव श्लेष्माणमनेकधा भिन्दन् क्रमेण ग्रन्थिमालां कृच्छ्रपाकसाध्यां कफाशये सञ्जनयति, उत्सन्नरक्तस्य वा प्रदूष्य रक्तं सिरास्नायुमांसत्वगाश्रितं ग्रन्थीनां मालां कुरुते तीव्ररुजानां स्थूलानामणूनां वा दीर्घवृत्तरक्तानां, तदुपतापाज्ज्वरातिसारकासहिक्काश्वासशोष- प्रमोहवैवर्ण्यारोचकाविपाकप्रसेकच्छर्दिर्मूर्च्छाङ्गभङ्गनिद्रारतिसदनाद्याः प्रादुर्भवन्त्युपद्रवाः; स एतैरुपद्रुतः सर्वकर्मणां विषयमतिपतितो विवर्जनीयो भवतीति ग्रन्थिविसर्पः||३९||
🔊 Audio coming soon
స్థిరేత్యాదినా గ్రంథివిసర్పమాహ| దుష్టప్రవృద్ధావితి పరస్పరదూషకత్వేన ప్రవృద్ధౌ| కృచ్ఛ్రపాకసాధ్యామితి చ కృచ్ఛ్రపాకాం కృచ్ఛ్రసాధ్యాం చ; కృచ్ఛ్రపాకతా చ చిరేణ పాకాజ్జ్ఞేయా| ఉత్సన్నరక్తస్యేతి వృద్ధరక్తస్య| సిరాస్నాయుమాంసేత్యాదౌ గ్రంథివిసర్పం కురుత ఇతి యోజ్యం; తేన తీవ్రరుజాదియుక్తానాం గ్రంథీనామాశ్రయం గ్రంథివిసర్పం కురుత ఇత్యర్థః| తదుపతాపాదితి తేన గ్రంథివిసర్పేణ పీడనాత్| సర్వకర్మణాం విషయమతిపతితో భవతీతి సర్వచికిత్సావిషయతామతిక్రాంతో భవతీత్యర్థః| సశబ్దేన చేహ యథోక్తోపద్రవయుక్త ఏవ గ్రంథివిసర్పః ప్రత్యవమృశ్యతే| అయం చ గ్రంథివిసర్పస్తంత్రాంతరే అపచీసంజ్ఞయా కథ్యత ఇత్యాహుః||39||
Adhikarana ౧౬ (౪౦) · Śloka ౪౦
ఉపద్రవస్తు ఖలు రోగోత్తరకాలజో రోగాశ్రయో రోగ ఏవ స్థూలోఽణుర్వా, రోగాత్ పశ్చాజ్జాయత ఇత్యుపద్రవసంజ్ఞః| తత్ర ప్రధానో వ్యాధిః, వ్యాధేర్గుణభూత ఉపద్రవః, తస్య ప్రాయః ప్రధానప్రశమే ప్రశమో భవతి| స తు పీడాకరతరో భవతి పశ్చాదుత్పద్యమానో వ్యాధిపరిక్లిష్టశరీరత్వాత్; తస్మాదుపద్రవం త్వరమాణోఽభిబాధేత||40||
उपद्रवस्तु खलु रोगोत्तरकालजो रोगाश्रयो रोग एव स्थूलोऽणुर्वा, रोगात् पश्चाज्जायत इत्युपद्रवसञ्ज्ञः| तत्र प्रधानो व्याधिः, व्याधेर्गुणभूत उपद्रवः, तस्य प्रायः प्रधानप्रशमे प्रशमो भवति| स तु पीडाकरतरो भवति पश्चादुत्पद्यमानो व्याधिपरिक्लिष्टशरीरत्वात्; तस्मादुपद्रवं त्वरमाणोऽभिबाधेत||४०||
🔊 Audio coming soon
విసర్పాణాం బహూపద్రవతయా అనుషంగాదిహైవోపద్రవస్వరూపం వ్యాకరోతి- ఉపద్రవస్త్విత్యాది| తుశబ్దః మూలవ్యాధివ్యవచ్ఛేదే, అథవా తుశబ్దః ప్రకాశనే| రోగోత్తరకాలజ ఇతి రోగమధ్యకాలజః; ఏతేన రోగసహోత్పన్నస్య లింగస్య వ్యవచ్ఛేదః| యాని చ లింగాన్యపి కదాచిద్రోగోత్తరకాలజాని భవంతి తాని రోగేణ సహ ప్రాయ ఉత్పద్యమానతయా న రోగోత్తరకాలజాన్యేవ, తేన న తేషాముపద్రవత్వం| రోగాశ్రయ ఇతి రోగారంభకదోషప్రకోపజన్యతయా రోగేణ సమం తుల్యకారణః| ఏతేన గలగండే జాతే స్వహేతూత్పన్నానాం జ్వరాదీనాం రోగోత్తరకాలజానామప్యుపద్రవత్వం నిషేధయతి| రోగ ఏవేత్యనేన మూలవ్యాధేః పృథగ్రోగశబ్దేన వ్యవహ్రియమాణముపద్రవం గ్రాహయతి; తేన వ్యాధ్యవస్థాయా రోగోత్తరకాలజాయా వ్యవచ్ఛేదం కరోతి| తతశ్చ శోథస్య యా వ్రణరూపాఽవస్థా తస్యా వ్యుదాసః, తథా సర్వాసామపి వ్యాధ్యవస్థానామవస్థాలక్షణయుక్తానాం వ్యుదాసః కృతో భవతి; అవస్థా వ్యాధేరవశ్యంభావితయా మూలవ్యాధిస్వరూపా ఏవ, ఉపద్రవస్తు నావశ్యం భవతి| యద్యపి కేచిన్మహాబలదోషారబ్ధా వ్యాధయ ఉపద్రవయుక్తా ఏవోత్పద్యంతే, సహోత్పన్నే చోపద్రవార్థో నాస్తి, తథాఽపి యే గదా ఉపద్రవరూపా జాయంతే తే తత్ర సహోత్పన్నా అపి యోగ్యతయా ఉపద్రవా భణ్యంతే| పరమార్థతస్తు సహభావినో నోపద్రవలక్షణయుక్తాః, కింతు రోగసంకరత్వేన తత్ర జాయంత ఇతి| ఏతదుపద్రవలక్షణార్థో ఏవ సుశ్రుతః- “తత్రౌపసర్గికో నామ యః పూర్వోత్పన్నం వ్యాధిం జఘన్యకాలజాతో వ్యాధిరుపసృజతి స తన్మూల ఏవోపద్రవసంజ్ఞః” (సు.సూ.అ.35) ఇతి| ఉపద్రవప్రకారమాహ- స్థూలోఽణుర్వేతి| ఉపద్రవసంజ్ఞానిరుక్తిమాహ- పశ్చాజ్జాయత ఇతి ఉపద్రవసంజ్ఞ ఇతి| ఏతేన ఉపద్రవతి వ్యాధ్యుత్పాదసమీపే ఉపైతీతి ఉపద్రవః, ఇతి నిరుక్తిః కృతా భవతి| వ్యాధేర్గుణభూత ఇతి మూలవ్యాధ్యపేక్షయాఽప్రధానమిత్యర్థః| గుణభూతత్వే ఏవ హేతుమాహ- తస్య ప్రాయః ప్రధానప్రశమే శమ ఇతి|- మూలవ్యాధిప్రశమాధీనప్రశమత్వాదుపద్రవస్యాప్రాధాన్యమిత్యర్థః| ప్రాయఃశబ్దేన చ వ్యభిచారవాచినా క్వచిదుపద్రవస్య స్వతంత్రా చికిత్సాఽప్యుక్తా| ఉపద్రవస్య ఆశుచికిత్స్యత్వం వ్యుత్పాదయన్నాహ- స త్విత్యాది| వ్యాధిపరిక్లిష్టశరీరత్వాదితి దిగ్యోగే పంచమీ; తేన వ్యాధిపరిక్లిష్టస్య పశ్చాదుత్పద్యమానతయా పీడాకరతరో భవతీతి వాక్యార్థః| ఉపసంహరతి- తస్మాదిత్యాది| అభిబాధేతేతి త్వరయా చికిత్సేత్; సా చ చికిత్సా మూలవ్యాధిప్రశమనేన తథా స్వతంత్రాఽపి భవతీత్యుక్తమేవ||40||
Adhikarana ౧౭ (౪౧) · Śloka ౪౧
సర్వాయతనసముత్థం సర్వలింగవ్యాపినం సర్వధాత్వనుసారిణమాశుకారిణం మహాత్యయికమితి సన్నిపాతవిసర్పమచికిత్స్యం విద్యాత్||41||
सर्वायतनसमुत्थं सर्वलिङ्गव्यापिनं सर्वधात्वनुसारिणमाशुकारिणं महात्ययिकमिति सन्निपातविसर्पमचिकित्स्यं विद्यात्||४१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రక్రాంతం సన్నిపాతవిసర్పమాహ- సర్వేత్యాది| సర్వాయతనసముత్థమితి సర్వహేతుభవం| సర్వలింగవ్యాపినమితి వాతాదిజోక్తసర్వలక్షణయుక్తం| సర్వధాత్వనుసారిణమితి విసర్పాశ్రయత్వేనోక్తానామనుక్తానామపి చ ధాతూనామాశ్రయిత్వం దర్శయతి| తథా హి మసూరికాయా విసర్పరూపాయా ఏవ తంత్రాంతరే సకలధాత్వాశ్రయత్వముక్తం, తదుత్సర్గతో విసర్పాణాం దోషాతిమాత్రదుష్ట్యా సప్తధాతుకేతరధాతుదుష్టిరపి భవతీతి||41||
Adhikarana ౧౮ (౪౨) · Śloka ౪౨
తత్ర వాతపిత్తశ్లేష్మనిమిత్తా విసర్పాస్త్రయః సాధ్యా భవంతి; అగ్నికర్దమాఖ్యౌ పునరనుపసృష్టే మర్మణి అనుపగతే వా సిరాస్నాయుమాంసక్లేదే సాధారణక్రియాభిరుభావేవాభ్యస్యమానౌ ప్రశాంతిమాపద్యేయాతాం, అనాదరోపక్రాంతః పునస్తయోరన్యతరో హన్యాద్దేహమాశ్వేవాశీవిషవత్; తథా గ్రంథివిసర్పమజాతోపద్రవమారభేత చికిత్సితుం, ఉపద్రవోపద్రుతం త్వేనం పరిహరేత్; సన్నిపాతజం తు సర్వధాత్వనుసారిత్వాదాశుకారిత్వాద్విరుద్ధోపక్రమత్వాచ్చాసాధ్యం విద్యాత్||42||
तत्र वातपित्तश्लेष्मनिमित्ता विसर्पास्त्रयः साध्या भवन्ति; अग्निकर्दमाख्यौ पुनरनुपसृष्टे मर्मणि अनुपगते वा सिरास्नायुमांसक्लेदे साधारणक्रियाभिरुभावेवाभ्यस्यमानौ प्रशान्तिमापद्येयाताम्, अनादरोपक्रान्तः पुनस्तयोरन्यतरो हन्याद्देहमाश्वेवाशीविषवत्; तथा ग्रन्थिविसर्पमजातोपद्रवमारभेत चिकित्सितुम्, उपद्रवोपद्रुतं त्वेनं परिहरेत्; सन्निपातजं तु सर्वधात्वनुसारित्वादाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वाच्चासाध्यं विद्यात्||४२||
🔊 Audio coming soon
మర్మణీతి హృదయాదిప్రధానమర్మణి| సాధారణక్రియాభిరితి ఆరంభకదోషయోః సమానాభిః క్రియాభిః| అభ్యస్యమానావితి సతతముపచర్యమాణౌ| అనాదరోపక్రాంత ఇతి అసమ్యగుపక్రాంతః| తేన పూర్వం సర్వథాఽనుపక్రమే “యే హన్యురనుపక్రాంతాః” (సూ.అ.18) ఇత్యనేన మారకత్వముక్తం, ఇహ తు అసమ్యగుపక్రమే ఇతి విశేషః||42||
Adhikarana ౧౯ (౪౩-౪౯) · Śloka ౪౯
తత్ర సాధ్యానాం సాధనమనువ్యాఖ్యాస్యామః||43|| లంఘనోల్లేఖనే శస్తే తిక్తకానాం చ సేవనం| కఫస్థానగతే సామే రూక్షశీతైః ప్రలేపయేత్||44|| పిత్తస్థానగతేఽప్యేతత్ సామే కుర్యాచ్చికిత్సితం| శోణితస్యావసేకం చ విరేకం చ విశేషతః||45|| మారుతాశయసంభూతేఽప్యాదితః స్యాద్విరూక్షణం| రక్తపిత్తాన్వయేఽప్యాదౌ స్నేహనం న హితం మతం||46|| వాతోల్బణే తిక్తఘృతం పైత్తికే చ ప్రశస్యతే| లఘుదోషే, మహాదోషే పైత్తికే స్యాద్విరేచనం||47|| న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచయేత్| తేన దోషో హ్యుపష్టబ్ధస్త్వఙ్మాంసరుధిరం పచేత్||48|| తస్మాద్విరేకమేవాదౌ శస్తం విద్యాద్విసర్పిణః| రుధిరస్యావసేకం చ తద్ధ్యస్యాశ్రయసంజ్ఞితం||49||
तत्र साध्यानां साधनमनुव्याख्यास्यामः||४३|| लङ्घनोल्लेखने शस्ते तिक्तकानां च सेवनम्| कफस्थानगते सामे रूक्षशीतैः प्रलेपयेत्||४४|| पित्तस्थानगतेऽप्येतत् सामे कुर्याच्चिकित्सितम्| शोणितस्यावसेकं च विरेकं च विशेषतः||४५|| मारुताशयसम्भूतेऽप्यादितः स्याद्विरूक्षणम्| रक्तपित्तान्वयेऽप्यादौ स्नेहनं न हितं मतम्||४६|| वातोल्बणे तिक्तघृतं पैत्तिके च प्रशस्यते| लघुदोषे, महादोषे पैत्तिके स्याद्विरेचनम्||४७|| न घृतं बहुदोषाय देयं यन्न विरेचयेत्| तेन दोषो ह्युपष्टब्धस्त्वङ्मांसरुधिरं पचेत्||४८|| तस्माद्विरेकमेवादौ शस्तं विद्याद्विसर्पिणः| रुधिरस्यावसेकं च तद्ध्यस्याश्रयसञ्ज्ञितम्||४९||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సాధ్యానామిత్యాదినా చికిత్సామాహ| ఉల్లేఖనం వమనం| కఫస్థానగత ఇతి ఊర్ధ్వకాయగతే| పిత్తస్థానత్వేన మధ్యశరీరం, మారుతాశయశబ్దేన చ పక్వాశయాధఃశరీరం గృహ్యతే| వాతోల్బణే తిక్తఘృతం పైత్తికే చ ప్రశస్యతే లఘుదోషే ఇతి చ్ఛేదః; తేన లఘుదోషే పైత్తికే ఇతి యోజ్యం| బహుదోషాయేతి పిత్తస్య ప్రకృతత్వాద్ బహుపిత్తాయేత్యర్థః| తేనేతి అవిరేచనఘృతేన| తద్ధ్యస్యాశ్రితసంజ్ఞితమితి తత్ శోణితమస్య విసర్పస్య ఆశ్రయత్వేన కథితం, తేన శోణితావసేకాదాశ్రయోచ్ఛేదేన విసర్పోచ్ఛేదో భవతీత్యర్థః||43-49||
Adhikarana ౨౦ (౫౦-౫౩) · Śloka ౫౩
ఇతి వీసర్పనుత్ ప్రోక్తం సమాసేన చికిత్సితం| ఏతదేవ పునః సర్వం వ్యాసతః సంప్రవక్ష్యతే||50|| మదనం మధుకం నింబం వత్సకస్య ఫలాని చ| వమనం సంప్రదాతవ్యం విసర్పే కఫపిత్తజే||51|| పటోలపిచుమర్దాభ్యాం పిప్పల్యా మదనేన చ| విసర్పే వమనం శస్తం తథా చేంద్రయవైః సహ||52|| యాంశ్చ యోగాన్ ప్రవక్ష్యాభి కల్పేషు కఫపిత్తినాం| విసర్పిణాం ప్రయోజ్యాస్తే దోషనిర్హరణాః శివాః||53||
इति वीसर्पनुत् प्रोक्तं समासेन चिकित्सितम्| एतदेव पुनः सर्वं व्यासतः सम्प्रवक्ष्यते||५०|| मदनं मधुकं निम्बं वत्सकस्य फलानि च| वमनं सम्प्रदातव्यं विसर्पे कफपित्तजे||५१|| पटोलपिचुमर्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन च| विसर्पे वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह||५२|| यांश्च योगान् प्रवक्ष्याभि कल्पेषु कफपित्तिनाम्| विसर्पिणां प्रयोज्यास्ते दोषनिर्हरणाः शिवाः||५३||
🔊 Audio coming soon
వ్యాసత ఇతి విస్తరేణ| కఫపిత్తజే ఇతి వ్యస్తసమస్తకఫపిత్తజే||50-53||
Adhikarana ౨౧ (౫౪-౬౧) · Śloka ౬౧
ముస్తనింబపటోలానాం చందనోత్పలయోరపి| సారివామలకోశీరముస్తానాం వా విచక్షణః||54|| కషాయాన్ పాయయేద్వైద్యః సిద్ధాన్ వీసర్పనాశనాన్| కిరాతతిక్తకం లోధ్రం చందనం సదురాలభం||55|| నాగరం పద్మకింజల్కముత్పలం సబిభీతకం| మధుకం నాగపుష్పం చ దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||56|| ప్రపౌండరీకం మధుకం పద్మకింజల్కముత్పలం| నాగపుష్పం చ లోధ్రం చ తేనైవ విధినా పిబేత్||57|| ద్రాక్షాం పర్పటకం శుంఠీం గుడూచీం ధన్వయాసకం| నిశాపర్యుషితం దద్యాత్తృష్ణావీసర్పశాంతయే||58|| పటోలం పిచుమర్దం చ దార్వీం కటుకరోహిణీం| యష్ట్యాహ్వాం త్రాయమాణాం చ దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||59|| పటోలాదికషాయం వా పిబేత్త్రిఫలయా సహ| మసూరవిదలైర్యుక్తం ఘృతమిశ్రం ప్రదాపయేత్||60|| పటోలపత్రముద్గానాం రసమామలకస్య చ| పాయయేత ఘృతోన్మిశ్రం నరం వీసర్పపీడితం||61||
मुस्तनिम्बपटोलानां चन्दनोत्पलयोरपि| सारिवामलकोशीरमुस्तानां वा विचक्षणः||५४|| कषायान् पाययेद्वैद्यः सिद्धान् वीसर्पनाशनान्| किराततिक्तकं लोध्रं चन्दनं सदुरालभम्||५५|| नागरं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलं सबिभीतकम्| मधुकं नागपुष्पं च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५६|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||५७|| द्राक्षां पर्पटकं शुण्ठीं गुडूचीं धन्वयासकम्| निशापर्युषितं दद्यात्तृष्णावीसर्पशान्तये||५८|| पटोलं पिचुमर्दं च दार्वीं कटुकरोहिणीम्| यष्ट्याह्वां त्रायमाणां च दद्याद्वीसर्पशान्तये||५९|| पटोलादिकषायं वा पिबेत्त्रिफलया सह| मसूरविदलैर्युक्तं घृतमिश्रं प्रदापयेत्||६०|| पटोलपत्रमुद्गानां रसमामलकस्य च| पाययेत घृतोन्मिश्रं नरं वीसर्पपीडितम्||६१||
🔊 Audio coming soon
కిరాతతిక్తాదిరపి కషాయయోగ ఏవ| తేనైవ విధినేతి ముస్తాదియోగోక్తకషాయవిధినా| నిశాపర్యుషితమితి శీతకషాయం| అయం చ శీతకషాయవిధిః పటోలమిత్యాదావపి యోజ్యః| మసూరవిదలైరితి మసూరాణాం విదలైః; న చాత్ర విదలా శ్యామా, తస్యాః స్త్రీలింగత్వాత్||54-61||
Adhikarana ౨౨ (౬౨-౬౭) · Śloka ౬౮
యచ్చ సర్పిర్మహాతిక్తం పిత్తకుష్ఠనిబర్హణం| నిర్దిష్టం తదపి ప్రాజ్ఞో దద్యాద్వీసర్పశాంతయే||62|| త్రాయమాణాఘృతం సిద్ధం గౌల్మికే యదుదాహృతం| విసర్పాణాం ప్రశాంత్యర్థం దద్యాత్తదపి బుద్ధిమాన్||63|| త్రివృచ్చూర్ణం సమాలోడ్య సర్పిషా పయసాఽపి వా| ఘర్మాంబునా వా సంయోజ్య మృద్వీకానాం రసేన వా||64|| విరేకార్థం ప్రయోక్తవ్యం సిద్ధం వీసర్పనాశనం| త్రాయమాణాశృతం వాఽపి పయో దద్యాద్విరేచనం||65|| త్రిఫలారససంయుక్తం సర్పిస్త్రివృతయా సహ| ప్రయోక్తవ్యం విరేకార్థం విసర్పజ్వరనాశనం||66|| రసమామలకానాం వా ఘృతమిశ్రం ప్రదాపయేత్| స ఏవ గురుకోష్ఠాయ త్రివృచ్చూర్ణయుతో హితః||67|| దోషే కోష్ఠగతే భూయ ఏతత్ కుర్యాచ్చికిత్సితం|68|
यच्च सर्पिर्महातिक्तं पित्तकुष्ठनिबर्हणम्| निर्दिष्टं तदपि प्राज्ञो दद्याद्वीसर्पशान्तये||६२|| त्रायमाणाघृतं सिद्धं गौल्मिके यदुदाहृतम्| विसर्पाणां प्रशान्त्यर्थं दद्यात्तदपि बुद्धिमान्||६३|| त्रिवृच्चूर्णं समालोड्य सर्पिषा पयसाऽपि वा| घर्माम्बुना वा संयोज्य मृद्वीकानां रसेन वा||६४|| विरेकार्थं प्रयोक्तव्यं सिद्धं वीसर्पनाशनम्| त्रायमाणाशृतं वाऽपि पयो दद्याद्विरेचनम्||६५|| त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतया सह| प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं विसर्पज्वरनाशनम्||६६|| रसमामलकानां वा घृतमिश्रं प्रदापयेत्| स एव गुरुकोष्ठाय त्रिवृच्चूर्णयुतो हितः||६७|| दोषे कोष्ठगते भूय एतत् कुर्याच्चिकित्सितम्|६८|
🔊 Audio coming soon
త్రిఫలారసేత్యాదౌ త్రిఫలారసాదిభిః సమం మిశ్రితం ఘృతం దేయం| గురుకోష్ఠాయేతి క్రూరకోష్ఠాయ; అన్యే దోషపూర్ణకోష్ఠం గురుకోష్ఠమాహుః| దోషే కోష్ఠగతే భూయ ఇత్యత్ర భూయఃశబ్దః ప్రాయోవాచీ||62-67||-
Adhikarana ౨౩ (౬౮-౭౦) · Śloka ౭౦
శాఖాదుష్టే తు రుధిరే రక్తమేవాదితో హరేత్||68|| భిషగ్వాతాన్వితం రక్తం విషాణేన వినిర్హరేత్| పిత్తాన్వితం జలౌకోభిః, కఫాన్వితమలాబుభిః||69|| యథాసన్నం వికారస్య వ్యధయేదాశు వా సిరాం| త్వఙ్మాంసస్నాయుసంక్లేదో రక్తక్లేదాద్ధి జాయతే||70||
शाखादुष्टे तु रुधिरे रक्तमेवादितो हरेत्||६८|| भिषग्वातान्वितं रक्तं विषाणेन विनिर्हरेत्| पित्तान्वितं जलौकोभिः, कफान्वितमलाबुभिः||६९|| यथासन्नं विकारस्य व्यधयेदाशु वा सिराम्| त्वङ्मांसस्नायुसङ्क्लेदो रक्तक्लेदाद्धि जायते||७०||
🔊 Audio coming soon
శాఖాశ్రయదోషైర్దుష్టే రక్తే చికిత్సామాహ- శాఖాదుష్ట ఇత్యాది| శాఖాదుష్టే రక్తే దోషవిశేషేణ రక్తావసేకోపాయమాహ- వాతాన్వితమిత్యాది| రక్తావసేకవిధానం చేహ పరాధికారత్వాన్నోక్తం, తచ్చ సుశ్రుతే జ్ఞేయం| యథాసన్నమితి యా వికారప్రత్యాసన్నా సిరా తాం వ్యధయేత్| సిరావ్యధశ్చ సర్వసాధారణః| రక్తానపహరణే దోషమాహ- త్వఙ్మాంసేత్యాది||68-70||
Adhikarana ౨౪ (౭౧-౯౭) · Śloka ౯౮
అంతఃశరీరే సంశుద్ధే దోషే త్వఙ్మాంససంశ్రితే| ఆదితో వాఽల్పదోషాణాం క్రియా బాహ్యా ప్రవక్ష్యతే||71|| ఉదుంబరత్వఙ్మధుకం పద్మకింజల్కముత్పలం| నాగపుష్పం ప్రియంగుశ్చ ప్రదేహః సఘృతో హితః||72|| న్యగ్రోధపాదాస్తరుణాః కదలీగర్భసంయుతాః| బిసగ్రంథిశ్చ లేపః స్యాచ్ఛతధౌతఘృతాప్లుతః||73|| కాలీయం మధుకం హేమ వన్యం చందనపద్మకౌ| ఏలా మృణాలం ఫలినీ ప్రలేపః స్యాద్ధృతాప్లుతః||74|| శాద్వలం చ మృణాలం చ శంఖం చందనముత్పలం| వేతసస్య చ మూలాని ప్రదేహః స్యాత్ సతండులః||75|| సారివా పద్మకింజల్కముశీరం నీలముత్పలం| మంజిష్ఠా చందనం లోధ్రమభయా చ ప్రలేపనం||76|| నలదం చ హరేణుశ్చ లోధ్రం మధుకపద్మకౌ | దూర్వా సర్జరసశ్చైవ సఘృతం స్యాత్ ప్రలేపనం||77|| యావకాః సక్తవశ్చైవ సర్పిషా సహ యోజితాః| ప్రదేహో మధుకం వీరా సఘృతా యవసక్తవః||78|| బలాముత్పలశాలూకం వీరామగురుచందనం| కుర్యాదాలేపనం వైద్యో మృణాలం చ బిసాన్వితం||79|| యవచూర్ణం సమధుకం సఘృతం చ ప్రలేపనం| హరేణవో మసురాశ్చ సముద్గాః శ్వేతశాలయః||80|| పృథక్ పృథక్ ప్రదేహాః స్యుః సర్వే వా సర్పిషా సహ| పద్మినీకర్దమః శీతో మౌక్తికం పిష్టమేవ వా||81|| శంఖః ప్రవాలః శుక్తిర్వా గైరికం వా ఘృతాప్లుతం| (పృథగేతే ప్రదేహాశ్చ హితా జ్ఞేయా విసర్పిణాం )| ప్రపౌండరీకం మధుకం బలా శాలూకముత్పలం||82|| న్యగ్రోధపత్రదుగ్ధీకే సఘృతం స్యాత్ ప్రలేపనం| బిసాని చ మృణాలం చ సఘృతాశ్చ కశేరుకాః||83|| శతావరీవిదార్యోశ్చ కందౌ ధౌతఘృతాప్లుతౌ| శైవాలం నలమూలాని గోజిహ్వా వృషకర్ణికా||84|| ఇంద్రాణిశాకం సఘృతం శిరీషత్వగ్బలాఘృతం | న్యగ్రోధోదుంబరప్లక్షవేతసాశ్వత్థపల్లవైః||85|| త్వక్కల్కైర్బహుసర్పిర్భిః శీతైరాలేపనం హితం| ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే వాతపిత్తోల్బణే శుభాః||86|| సకఫే తు ప్రవక్ష్యామి ప్రదేహానపరాన్ హితాన్| త్రిఫలాం పద్మకోశీరం సమంగాం కరవీరకం||87|| నలమూలాన్యనంతాం చ ప్రదేహముపకల్పయేత్| ఖదిరం సప్తపర్ణం చ ముస్తమారగ్వధం ధవం||88|| కురంటకం దేవదారు దద్యాదాలేపనం భిషక్| ఆరగ్వధస్య పత్రాణి త్వచం శ్లేష్మాతకస్య చ||89|| ఇంద్రాణిశాకం కాకాహ్వాం శిరీషకుసుమాని చ| శైవాలం నలమూలాని వీరాం గంధప్రియంగుకాం||90|| త్రిఫలాం మధుకం వీరాం శిరీషకుసుమాని చ| ప్రపౌండరీకం హ్రీబేరం దార్వీత్వఙ్మధుకం బలాం||91|| పృథగాలేపనం కుర్యాద్ద్వంద్వశః సర్వశోఽపి వా| ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే దేయాః స్వల్పఘృతాప్లుతాః||92|| వాతపిత్తోల్బణే యే తు ప్రదేహాస్తే ఘృతాధికాః| ఘృతేన శతధౌతేన ప్రదిహ్యాత్ కేవలేన వా||93|| ఘృతమండేన శీతేన పయసా మధుకాంబునా| పంచవల్కకషాయేణ సేచయేచ్ఛీతలేన వా||94|| వాతాసృక్పిత్తబహులం విసర్పం బహుశో భిషక్| సేచనాస్తే ప్రదేహా యే త ఏవ ఘృతసాధనాః||95|| తే చూర్ణయోగా వీసర్పవ్రణానామవచూర్ణనాః| దూర్వాస్వరససిద్ధం చ ఘృతం స్యాద్వ్రణరోపణం||96|| దార్వీత్వఙ్మధుకం లోధ్రం కేశరం చావచూర్ణనం| పటోలః పిచుమర్దశ్చ త్రిఫలా మధుకోత్పలే||97|| ఏతత్ ప్రక్షాలనం సర్పిర్వ్రణచూర్ణం ప్రలేపనం|98|
अन्तःशरीरे संशुद्धे दोषे त्वङ्मांससंश्रिते| आदितो वाऽल्पदोषाणां क्रिया बाह्या प्रवक्ष्यते||७१|| उदुम्बरत्वङ्मधुकं पद्मकिञ्जल्कमुत्पलम्| नागपुष्पं प्रियङ्गुश्च प्रदेहः सघृतो हितः||७२|| न्यग्रोधपादास्तरुणाः कदलीगर्भसंयुताः| बिसग्रन्थिश्च लेपः स्याच्छतधौतघृताप्लुतः||७३|| कालीयं मधुकं हेम वन्यं चन्दनपद्मकौ| एला मृणालं फलिनी प्रलेपः स्याद्धृताप्लुतः||७४|| शाद्वलं च मृणालं च शङ्खं चन्दनमुत्पलम्| वेतसस्य च मूलानि प्रदेहः स्यात् सतण्डुलः||७५|| सारिवा पद्मकिञ्जल्कमुशीरं नीलमुत्पलम्| मञ्जिष्ठा चन्दनं लोध्रमभया च प्रलेपनम्||७६|| नलदं च हरेणुश्च लोध्रं मधुकपद्मकौ | दूर्वा सर्जरसश्चैव सघृतं स्यात् प्रलेपनम्||७७|| यावकाः सक्तवश्चैव सर्पिषा सह योजिताः| प्रदेहो मधुकं वीरा सघृता यवसक्तवः||७८|| बलामुत्पलशालूकं वीरामगुरुचन्दनम्| कुर्यादालेपनं वैद्यो मृणालं च बिसान्वितम्||७९|| यवचूर्णं समधुकं सघृतं च प्रलेपनम्| हरेणवो मसुराश्च समुद्गाः श्वेतशालयः||८०|| पृथक् पृथक् प्रदेहाः स्युः सर्वे वा सर्पिषा सह| पद्मिनीकर्दमः शीतो मौक्तिकं पिष्टमेव वा||८१|| शङ्खः प्रवालः शुक्तिर्वा गैरिकं वा घृताप्लुतम्| (पृथगेते प्रदेहाश्च हिता ज्ञेया विसर्पिणाम् )| प्रपौण्डरीकं मधुकं बला शालूकमुत्पलम्||८२|| न्यग्रोधपत्रदुग्धीके सघृतं स्यात् प्रलेपनम्| बिसानि च मृणालं च सघृताश्च कशेरुकाः||८३|| शतावरीविदार्योश्च कन्दौ धौतघृताप्लुतौ| शैवालं नलमूलानि गोजिह्वा वृषकर्णिका||८४|| इन्द्राणिशाकं सघृतं शिरीषत्वग्बलाघृतम् | न्यग्रोधोदुम्बरप्लक्षवेतसाश्वत्थपल्लवैः||८५|| त्वक्कल्कैर्बहुसर्पिर्भिः शीतैरालेपनं हितम्| प्रदेहाः सर्व एवैते वातपित्तोल्बणे शुभाः||८६|| सकफे तु प्रवक्ष्यामि प्रदेहानपरान् हितान्| त्रिफलां पद्मकोशीरं समङ्गां करवीरकम्||८७|| नलमूलान्यनन्तां च प्रदेहमुपकल्पयेत्| खदिरं सप्तपर्णं च मुस्तमारग्वधं धवम्||८८|| कुरण्टकं देवदारु दद्यादालेपनं भिषक्| आरग्वधस्य पत्राणि त्वचं श्लेष्मातकस्य च||८९|| इन्द्राणिशाकं काकाह्वां शिरीषकुसुमानि च| शैवालं नलमूलानि वीरां गन्धप्रियङ्गुकाम्||९०|| त्रिफलां मधुकं वीरां शिरीषकुसुमानि च| प्रपौण्डरीकं ह्रीबेरं दार्वीत्वङ्मधुकं बलाम्||९१|| पृथगालेपनं कुर्याद्द्वन्द्वशः सर्वशोऽपि वा| प्रदेहाः सर्व एवैते देयाः स्वल्पघृताप्लुताः||९२|| वातपित्तोल्बणे ये तु प्रदेहास्ते घृताधिकाः| घृतेन शतधौतेन प्रदिह्यात् केवलेन वा||९३|| घृतमण्डेन शीतेन पयसा मधुकाम्बुना| पञ्चवल्ककषायेण सेचयेच्छीतलेन वा||९४|| वातासृक्पित्तबहुलं विसर्पं बहुशो भिषक्| सेचनास्ते प्रदेहा ये त एव घृतसाधनाः||९५|| ते चूर्णयोगा वीसर्पव्रणानामवचूर्णनाः| दूर्वास्वरससिद्धं च घृतं स्याद्व्रणरोपणम्||९६|| दार्वीत्वङ्मधुकं लोध्रं केशरं चावचूर्णनम्| पटोलः पिचुमर्दश्च त्रिफला मधुकोत्पले||९७|| एतत् प्रक्षालनं सर्पिर्व्रणचूर्णं प्रलेपनम्|९८|
🔊 Audio coming soon
సంశుద్ధే ఇతి విరేచనశోణితమోక్షణాభ్యాం| ఆదిత ఇతి ఉత్పత్తావేవ| బాహ్యా ఇతి ఆలేపపరిషేకాదికాః| న్యగ్రోధపాదా ఇతి వటప్రరోహాః| కదలీగర్భః గర్భస్థా కదలీ| కాలేయం కాలేయకకాష్ఠమితి ఖ్యాతం| హేమ ఇతి నాగకేశరచూర్ణం| వన్యం కైవర్తముస్తకం| శాద్వలం దుర్వా| మృణాలం ఉశీరం | వీరా విదారీకందః| హరేణవః వర్తులకలాయాః| శ్వేతశాలయః అకండితశుక్లధాన్యాని| దుగ్ధికా స్వనామఖ్యాతా| మృణాలం పద్మనాలికా| వృషకర్ణీ మూషికపర్ణికా| కాకాహ్వా కాష్ఠోదుంబరికా| ఇంద్రాణిః నిర్గుండీ| బలాఘృతమితి ఛేదః| ప్లక్షః అల్పదీర్ఘపత్రః పర్కటీ| ప్రదేహానపరానిత్యనేన పూర్వోక్తప్రదేహా అపి సకఫే హితా ఇతి సూచయతీత్యేకే; పూర్వోక్తప్రదేహాపేక్షయైవ ‘అపరాన్’ ఇతి పదం కృతం, తేన పూర్వోక్తప్రదేహానాం భిన్నవిషయాణాం కఫేఽనధికార ఇతి పశ్యామః| అనంతా ఉత్పలసారివా| కురంటకః అమ్లానకః| శ్లేష్మాతకః ‘బహువారక’ ఇతి ప్రసిద్ధః| ఇంద్రాణీశాకం కేచిత్ మత్స్యాక్షకమాహుః, నిర్గుండీమేవాపరే| గంధప్రియంగుః ప్రియంగురేవ| శేవాలమిత్యాదిర్వ్యస్తసమస్తయోగః| సర్వ ఏవేత్యత్ర ఏతే ఇతి కఫవిహితాః ప్రదేహాః| వాతపిత్తోల్బణే ఇత్యత్ర యద్యపి వాతోల్బణే సాక్షాత్ ప్రదేహా న విహితాః, తథాఽపి రక్తపిత్తోల్బణే యే విహితాః కఫే వా, తత్రైవ ద్రవ్యగుణమాలోచ్య యే వాతహరద్రవ్యకృతా లక్ష్యంతే త ఏవాధికర్తవ్యా ఇతి జ్ఞేయం| ఘృతమండః ఘృతసంతానికా ఘృతోపరిభవా| పంచవల్కం తంత్రాంతరే- “న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షవేతసవల్కలైః| సర్వైరేకత్రసంయుక్తైః పంచవల్కలముచ్యతే” ఇత్యనేనోక్తం| అన్యే తు వేతసస్థానే గంధముండమత్ర గ్రాహయంతి| ప్రదేహార్థోక్తద్రవ్యాణ్యేవ పరిషేచనే ఘృతసాధనే వ్రణావచూర్ణనేఽపి విదధ్యాత్| దార్వీత్యాదౌ ఏతత్ప్రక్షాలనమితి ఏతైర్దార్వ్యాదిభిః ప్రక్షాలనార్థక్వాథః కర్తవ్యః, తథా ఘృతం చైతైరేవ సాధనీయం, తథా చూర్ణం చ ప్రలేపనం కర్తవ్యం||71-97||-
Adhikarana ౨౫ (౯౮-౧౦౭) · Śloka ౧౦౭
ప్రదేహాః సర్వ ఏవైతే కర్తవ్యాః సంప్రసాదనాః ||98|| క్షణే క్షణే ప్రయోక్తవ్యాః పూర్వముద్ధృత్య లేపనం| అధావనోద్ధృతే పూర్వే ప్రదేహా బహుశోఽఘనాః||99|| దేయాః ప్రదేహాః కఫజే పర్యాధానోద్ధృతే ఘనాః| త్రిభాగాంగుష్ఠమాత్రః స్యాత్ ప్రలేపః కల్కపేషితః||100|| నాతిస్నిగ్ధో న రూక్షశ్చ న పిండో న ద్రవః సమః| న చ పర్యుషితం లేపం కదాచిదవచారయేత్||101|| న చ తేనైవ లేపేన పునర్జాతు ప్రలేపయేత్| క్లేదవీసర్పశూలాని సోష్ణాభావాత్ ప్రవర్తయేత్||102|| లేపో హ్యుపరి పట్టస్య కృతః స్వేదయతి వ్రణం| స్వేదజాః పిడకాస్తస్య కండూశ్చైవోపజాయతే||103|| ఉపర్యుపరి లేపస్య లేపో యద్యవచార్యతే| తానేవ దోషాంజనయేత్ పట్టస్యోపరి యాన్ కృతః||104|| అతిస్నిగ్ధోఽతిద్రవశ్చ లేపో యద్యవచార్యతే| త్వచి న శ్లిష్యతే సమ్యఙ్న దోషం శమయత్యపి||105|| తన్వాలిప్తం న కుర్వీత సంశుష్కో హ్యాపుటాయతే| న చౌషధిరసో వ్యాధిం ప్రాప్నోత్యపి చ శుష్యతి||106|| తన్వాలిప్తేన యే దోషాస్తానేవ జనయేద్భృశం| సంశుష్కః పీడయేద్వ్యాధిం నిఃస్నేహో హ్యవచారితః||107||
प्रदेहाः सर्व एवैते कर्तव्याः सम्प्रसादनाः ||९८|| क्षणे क्षणे प्रयोक्तव्याः पूर्वमुद्धृत्य लेपनम्| अधावनोद्धृते पूर्वे प्रदेहा बहुशोऽघनाः||९९|| देयाः प्रदेहाः कफजे पर्याधानोद्धृते घनाः| त्रिभागाङ्गुष्ठमात्रः स्यात् प्रलेपः कल्कपेषितः||१००|| नातिस्निग्धो न रूक्षश्च न पिण्डो न द्रवः समः| न च पर्युषितं लेपं कदाचिदवचारयेत्||१०१|| न च तेनैव लेपेन पुनर्जातु प्रलेपयेत्| क्लेदवीसर्पशूलानि सोष्णाभावात् प्रवर्तयेत्||१०२|| लेपो ह्युपरि पट्टस्य कृतः स्वेदयति व्रणम्| स्वेदजाः पिडकास्तस्य कण्डूश्चैवोपजायते||१०३|| उपर्युपरि लेपस्य लेपो यद्यवचार्यते| तानेव दोषाञ्जनयेत् पट्टस्योपरि यान् कृतः||१०४|| अतिस्निग्धोऽतिद्रवश्च लेपो यद्यवचार्यते| त्वचि न श्लिष्यते सम्यङ्न दोषं शमयत्यपि||१०५|| तन्वालिप्तं न कुर्वीत संशुष्को ह्यापुटायते| न चौषधिरसो व्याधिं प्राप्नोत्यपि च शुष्यति||१०६|| तन्वालिप्तेन ये दोषास्तानेव जनयेद्भृशम्| संशुष्कः पीडयेद्व्याधिं निःस्नेहो ह्यवचारितः||१०७||
🔊 Audio coming soon
సంప్రసాదనా ఇతి సవర్ణకరాః, సవర్ణత్వే సాధ్యే కర్తవ్యా ఇత్యర్థః; కింవా సంప్రసాదనా ఇతి రక్తపిత్తప్రసాదనాః; తేనాయమర్థః- య ఏతే రక్తపిత్తే ప్రదేహాః కర్తవ్యా ఉక్తాస్తే క్షణే క్షణే పూర్వం లేపనముద్ధృత్య ప్రయోక్తవ్యాః, న చిరేణ నాపి పూర్వప్రలేపనోపరీత్యర్థః| అశుష్కావస్థాయాం పూర్వలేపే ఉద్ధృతే సతి బహుశః అఘనా ప్రతనుకాశ్చ కర్తవ్యాః| కఫప్రదేహానాం విశేషమాహ- దేయా ఇత్యాది| పర్యాధానోద్ధృత ఇతి శుష్కోద్ధృతే||98-107||
Adhikarana ౨౬ (౧౦౮-౧౧౪) · Śloka ౧౧౪
అన్నపానాని వక్ష్యామి విసర్పాణాం నివృత్తయే| లంఘితేభ్యో హితో మంథో రూక్షః సక్షౌద్రశర్కరః||108|| మధురః కించిదమ్లో వా దాడిమామలకాన్వితః| సపరూషకమృద్వీకః సఖర్జూరః శృతాంబునా||109|| తర్పణైర్యవశాలీనాం సస్నేహా చావలేహికా| జీర్ణే పురాణశాలీనాం యూషైర్భుంజీత భోజనం||110|| ముద్గాన్మసూరాంశ్చణకాన్ యూషార్థముపకల్పయేత్| అనమ్లాన్ దాడిమామ్లాన్ వా పటోలామలకైః సహ||111|| జాంగలానాం చ మాంసానాం రసాంస్తస్యోపకల్పయేత్| రూక్షాన్ పరూషకద్రాక్షాదాడిమామలకాన్వితాన్||112|| రక్తాః శ్వేతా మహాహ్వాశ్చ శాలయః షష్టికైః సహ| భోజనార్థే ప్రశస్యంతే పురాణాః సుపరిస్రుతాః||113|| యవగోధూమశాలీనాం సాత్మ్యాన్యేవ ప్రదాపయేత్| యేషాం నాత్యుచితః శాలిర్నరా యే చ కఫాధికాః||114||
अन्नपानानि वक्ष्यामि विसर्पाणां निवृत्तये| लङ्घितेभ्यो हितो मन्थो रूक्षः सक्षौद्रशर्करः||१०८|| मधुरः किञ्चिदम्लो वा दाडिमामलकान्वितः| सपरूषकमृद्वीकः सखर्जूरः शृताम्बुना||१०९|| तर्पणैर्यवशालीनां सस्नेहा चावलेहिका| जीर्णे पुराणशालीनां यूषैर्भुञ्जीत भोजनम्||११०|| मुद्गान्मसूरांश्चणकान् यूषार्थमुपकल्पयेत्| अनम्लान् दाडिमाम्लान् वा पटोलामलकैः सह||१११|| जाङ्गलानां च मांसानां रसांस्तस्योपकल्पयेत्| रूक्षान् परूषकद्राक्षादाडिमामलकान्वितान्||११२|| रक्ताः श्वेता महाह्वाश्च शालयः षष्टिकैः सह| भोजनार्थे प्रशस्यन्ते पुराणाः सुपरिस्रुताः||११३|| यवगोधूमशालीनां सात्म्यान्येव प्रदापयेत्| येषां नात्युचितः शालिर्नरा ये च कफाधिकाः||११४||
🔊 Audio coming soon
భేషజమభిధాయాన్నపానమాహ- అన్నపానానీత్యాది| జీర్ణే ఇతి అవలేహికారూపేఽన్నే జీర్ణే| జాంగలానామిత్యాదౌ రూక్షానిత్యనేన రససంస్కారకస్నేహవిరహేణ మత్స్యాద్యతిస్నిగ్ధమాంసాపేక్షయా రూక్షమాంసకృతత్వేన రూక్షత్వం జ్ఞేయం| రక్తా శ్వేతా మహాహ్వాశ్చేతి రక్తశాలయః శ్వేతశాలయో మహాశాలయశ్చ; శ్వేతశాలిర్మాగధే ‘పుండరీకశాలిః’ ఇతి ఖ్యాతః| యవగోధూమేత్యాది యవగోధూమసాత్మ్యానాం తావత్ సాత్మ్యం యవగోధూమమేవ ప్రయోజయేత్| యేషాం చ శాలిర్నాత్యుచితో నాభ్యస్తస్తేషాం యవగోధూమావేవ దేయౌ, తయోః కఫవిరుద్ధాత్వాద్ విసర్పహితత్వాచ్చ| ఉక్తం హి- “సర్వం మధురం కఫకరమన్యత్ర పురాణాచ్ఛాలియవగోధూమాత్” (సూ.అ.27) ఇతి||108-114||
Adhikarana ౨౭ (౧౧౫) · Śloka ౧౧౫
విదాహీన్యన్నపానాని విరుద్ధం స్వపనం దివా| క్రోధవ్యాయామసూర్యాగ్నిప్రవాతాంశ్చ వివర్జయేత్||115||
विदाहीन्यन्नपानानि विरुद्धं स्वपनं दिवा| क्रोधव्यायामसूर्याग्निप्रवातांश्च विवर्जयेत्||११५||
🔊 Audio coming soon
విసర్పే వర్జ్యాన్యాహ- విదాహీనీత్యాది||115||
Adhikarana ౨౮ (౧౧౬-౧౧౭) · Śloka ౧౧౭
కుర్యాచ్చికిత్సితాదస్మాచ్ఛీతప్రాయాణి పైత్తికే| రూక్షప్రాయాణి కఫజే స్నైహికాన్యనిలాత్మకే||116|| వాతపిత్తప్రశమనమగ్నివీసర్పణే హితం| కఫపిత్తప్రశమనం ప్రాయః కర్దమసంజ్ఞితే||117||
कुर्याच्चिकित्सितादस्माच्छीतप्रायाणि पैत्तिके| रूक्षप्रायाणि कफजे स्नैहिकान्यनिलात्मके||११६|| वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम्| कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दमसञ्ज्ञिते||११७||
🔊 Audio coming soon
విసర్పే దోషభేదేన చికిత్సామాహ- కుర్యాదిత్యాది||116-117||
Adhikarana ౨౯ (౧౧౮-౧౩౮) · Śloka ౧౩౮
రక్తపిత్తోత్తరం దృష్ట్వా గ్రంథివీసర్పమాదితః| రూక్షణైర్లంఘనైః సేకైః ప్రదేహైః పాంచవల్కలైః||118|| సిరామోక్షైర్జలౌకోభిర్వమనైః సవిరేచనైః| ఘృతైః కషాయతిక్తైశ్చ కాలజ్ఞః సముపాచరేత్||119|| ఊర్ధ్వం చాధశ్చ శుద్ధాయ రక్తే చాప్యవసేచితే| వాతశ్లేష్మహరం కర్మ గ్రంథివీసర్పిణే హితం||120|| ఉత్కారికాభిరుష్ణాభిరుపనాహః ప్రశస్యతే| స్నిగ్ధాభిర్వేశవారైర్వా గ్రంథివీసర్పశూలినాం||121|| దశమూలోపసిద్ధేన తైలేనోష్ణేన సేచయేత్| కుష్ఠతైలేన చోష్ణేన పాక్యక్షారయుతేన చ||122|| గోమూత్రైః పత్రనిర్యూహైరుష్ణైర్వా పరిషేచయేత్| సుఖోష్ణయా ప్రదిహ్యాద్వా పిష్టయా చాశ్వగంధయా||123|| శుష్కమూలకకల్కేన నక్తమాలత్వచాఽపి వా| బిభీతకత్వచాం వాఽపి కల్కేనోష్ణేన లేపయేత్||124|| బలాం నాగబలాం పథ్యాం భూర్జగ్రంథిం బిభీతకం| వంశపత్రాణ్యగ్నిమంథం కుర్యాద్గ్రంథిప్రలేపనం||125|| దంతీ చిత్రకమూలత్వక్ సుధార్కపయసీ గుడః| భల్లాతకాస్థి కాసీసం లేపో భింద్యాచ్ఛిలామపి||126|| బహిర్మార్గాస్థితం గ్రంథిం కిం పునః కఫసంభవం| దీర్ఘకాలస్థితం గ్రంథిం భింద్యాద్వా భేషజైరిమైః||127|| మూలకానాం కులత్థానాం యూషైః సక్షారదాడిమైః| గోధూమాన్నైర్యవాన్నైర్వా ససీధుమధుశర్కరైః||128|| సక్షౌద్రైర్వారుణీమండైర్మాతులుంగరసాన్వితైః| త్రిఫలాయాః ప్రయోగైశ్చ పిప్పలీక్షౌద్రసంయుతైః||129|| ముస్తభల్లాతశక్తూనాం ప్రయోగైర్మాక్షికస్య చ| దేవదారుగుడూచ్యోశ్చ ప్రయోగైర్గిరిజస్య చ||130|| ధూమైర్విరేకైః శిరసః పూర్వోక్తైర్గుల్మభేదనైః| అయోలవణపాషాణహేమతామ్రప్రపీడనైః||131|| ఆభిః క్రియాభిః సిద్ధాభిర్వివిధాభిర్బలీ స్థిరః| గ్రంథిః పాషాణకఠినో యదా నైవోపశామ్యతి||132|| అథాస్య దాహః క్షారేణ శరైర్హేమ్నాఽథ వా హితః| పాకిభిః పాచయిత్వా వా పాటయిత్వా సముద్ధరేత్||133|| మోక్షయేద్బహుశశ్చాస్య రక్తముత్క్లేశమాగతం| పునశ్చాపహృతే రక్తే వాతశ్లేష్మజిదౌషధం||134|| ధూమో విరేకః శిరసః స్వేదనం పరిమర్దనం| అప్రశామ్యతి దోషే చ పాచనం వా ప్రశస్యతే||135|| ప్రక్లిన్నం దాహపాకాభ్యాం భిషక్ శోధనరోపణైః| బాహ్యైశ్చాభ్యంతరైశ్చైవ వ్రణవత్ సముపాచరేత్||136|| కంపిల్లకం విడంగాని దార్వీం కారంజకం ఫలం| పిష్ట్వా తైలం విపక్తవ్యం గ్రంథివ్రణచికిత్సితం||137|| ద్వివ్రణీయోపదిష్టేన కర్మణా చాప్యుపాచరేత్| దేశకాలవిభాగజ్ఞో వ్రణాన్ వీసర్పజాన్ బుధః||138|| ఇతి గ్రంథివిసర్పచికిత్సా|
रक्तपित्तोत्तरं दृष्ट्वा ग्रन्थिवीसर्पमादितः| रूक्षणैर्लङ्घनैः सेकैः प्रदेहैः पाञ्चवल्कलैः||११८|| सिरामोक्षैर्जलौकोभिर्वमनैः सविरेचनैः| घृतैः कषायतिक्तैश्च कालज्ञः समुपाचरेत्||११९|| ऊर्ध्वं चाधश्च शुद्धाय रक्ते चाप्यवसेचिते| वातश्लेष्महरं कर्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितम्||१२०|| उत्कारिकाभिरुष्णाभिरुपनाहः प्रशस्यते| स्निग्धाभिर्वेशवारैर्वा ग्रन्थिवीसर्पशूलिनाम्||१२१|| दशमूलोपसिद्धेन तैलेनोष्णेन सेचयेत्| कुष्ठतैलेन चोष्णेन पाक्यक्षारयुतेन च||१२२|| गोमूत्रैः पत्रनिर्यूहैरुष्णैर्वा परिषेचयेत्| सुखोष्णया प्रदिह्याद्वा पिष्टया चाश्वगन्धया||१२३|| शुष्कमूलककल्केन नक्तमालत्वचाऽपि वा| बिभीतकत्वचां वाऽपि कल्केनोष्णेन लेपयेत्||१२४|| बलां नागबलां पथ्यां भूर्जग्रन्थिं बिभीतकम्| वंशपत्राण्यग्निमन्थं कुर्याद्ग्रन्थिप्रलेपनम्||१२५|| दन्ती चित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसी गुडः| भल्लातकास्थि कासीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि||१२६|| बहिर्मार्गास्थितं ग्रन्थिं किं पुनः कफसम्भवम्| दीर्घकालस्थितं ग्रन्थिं भिन्द्याद्वा भेषजैरिमैः||१२७|| मूलकानां कुलत्थानां यूषैः सक्षारदाडिमैः| गोधूमान्नैर्यवान्नैर्वा ससीधुमधुशर्करैः||१२८|| सक्षौद्रैर्वारुणीमण्डैर्मातुलुङ्गरसान्वितैः| त्रिफलायाः प्रयोगैश्च पिप्पलीक्षौद्रसंयुतैः||१२९|| मुस्तभल्लातशक्तूनां प्रयोगैर्माक्षिकस्य च| देवदारुगुडूच्योश्च प्रयोगैर्गिरिजस्य च||१३०|| धूमैर्विरेकैः शिरसः पूर्वोक्तैर्गुल्मभेदनैः| अयोलवणपाषाणहेमताम्रप्रपीडनैः||१३१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्विविधाभिर्बली स्थिरः| ग्रन्थिः पाषाणकठिनो यदा नैवोपशाम्यति||१३२|| अथास्य दाहः क्षारेण शरैर्हेम्नाऽथ वा हितः| पाकिभिः पाचयित्वा वा पाटयित्वा समुद्धरेत्||१३३|| मोक्षयेद्बहुशश्चास्य रक्तमुत्क्लेशमागतम्| पुनश्चापहृते रक्ते वातश्लेष्मजिदौषधम्||१३४|| धूमो विरेकः शिरसः स्वेदनं परिमर्दनम्| अप्रशाम्यति दोषे च पाचनं वा प्रशस्यते||१३५|| प्रक्लिन्नं दाहपाकाभ्यां भिषक् शोधनरोपणैः| बाह्यैश्चाभ्यन्तरैश्चैव व्रणवत् समुपाचरेत्||१३६|| कम्पिल्लकं विडङ्गानि दार्वीं कारञ्जकं फलम्| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं ग्रन्थिव्रणचिकित्सितम्||१३७|| द्विव्रणीयोपदिष्टेन कर्मणा चाप्युपाचरेत्| देशकालविभागज्ञो व्रणान् वीसर्पजान् बुधः||१३८|| इति ग्रन्थिविसर्पचिकित्सा|
🔊 Audio coming soon
గ్రంథివిసర్పచికిత్సామాహ- రక్తపిత్తోత్తరమిత్యాది| ఉత్కారికాభిరిత్యాదినోపనాహమాహ| ఉపనాహ ఉష్ణో బహలో లేపః| పాక్యక్షారయుతేనేతి పాకేన సుశ్రుతాద్యుక్తవిధానేన కృతః క్షారః పాక్యక్షారః, కింవా ‘యవక్షారయుతేన’ ఇతి పాఠః| గోమూత్రైరిత్యాదౌ పత్రం ఏరండాదిపత్రం| నక్తమాలః కరంజః| బిభీతకత్వచామిత్యత్ర కల్కేనేతి యోజ్యం| దంతీత్యాదౌ యో లేపో శిలామపి భింద్యాత్ స కఫగ్రంథిం నితరామేవ భింద్యాదితి భావః| ఇమైరితి వక్ష్యమాణైః| గిరిజం శిలాజతు; గిరిజప్రయోగశ్చ రసాయనోక్తో జ్ఞేయః| ముస్తసక్తవః “ముస్తం వ్యోష” (చి.అ.7) ఇత్యాదినా కుష్ఠోక్తాః| భల్లాతకసక్తవః రసాయనోక్తాః| మాక్షికస్యేతి ధాతుమాక్షికస్య| పూర్వోక్తైర్గుల్మభేదనైరితి విమార్గాజపదాదర్శైః| అయోలవణేత్యాది తప్తాయఃప్రభృతిభిః పీడనైరిత్యర్థః| శరైర్హేమ్నేతి శరేణ హేమ్నా వా తాపితేన| పాకిభిరితి పాచనపిండైః| పునశ్చేత్యాదినా ఉక్తా అపి ధూమాదయః పునరపనీతగ్రంథివిషయతయా విధీయంతే, తేన చేహ న పునరుక్తిః||118-138||
Adhikarana ౩౦ (౧౩౯-౧౪౦) · Śloka ౧౪౦
య ఏవ విధిరుద్దిష్టో గ్రంథీనాం వినివృత్తయే| స ఏవ గలగండానాం కఫజానాం నివృత్తయే||139|| గలగండాస్తు వాతోత్థా యే కఫానుగతా నృణాం| ఘృతక్షీరకషాయాణామభ్యాసాన్న భవంతి తే||140||
य एव विधिरुद्दिष्टो ग्रन्थीनां विनिवृत्तये| स एव गलगण्डानां कफजानां निवृत्तये||१३९|| गलगण्डास्तु वातोत्था ये कफानुगता नृणाम्| घृतक्षीरकषायाणामभ्यासान्न भवन्ति ते||१४०||
🔊 Audio coming soon
గ్రంథిచికిత్సితముక్తం గలగండగండమాలాయామప్యతిదిశన్నాహ- య ఏవేత్యాదినా| గలగండానామితి వచనాద్ గండమాలాఽపి వివక్షితా||139-140||
Adhikarana ౩౧ (౧౪౧-౧౪౩) · Śloka ౧౪౩
యానీహోక్తాని కర్మాణి విసర్పాణాం నివృత్తయే| ఏకతస్తాని సర్వాణి రక్తమోక్షణమేకతః||141|| విసర్పో న హ్యసంసృష్టో రక్తపిత్తేన జాయతే| తస్మాత్ సాధారణం సర్వముక్తమేతచ్చికిత్సితం||142|| విశేషో దోషవైషమ్యాన్న చ నోక్తః సమాసతః| సమాసవ్యాసనిర్దిష్టాం క్రియాం విద్వానుపాచరేత్||143||
यानीहोक्तानि कर्माणि विसर्पाणां निवृत्तये| एकतस्तानि सर्वाणि रक्तमोक्षणमेकतः||१४१|| विसर्पो न ह्यसंसृष्टो रक्तपित्तेन जायते| तस्मात् साधारणं सर्वमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१४२|| विशेषो दोषवैषम्यान्न च नोक्तः समासतः| समासव्यासनिर्दिष्टां क्रियां विद्वानुपाचरेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
విసర్పే రక్తమోక్షణస్తుతిమాహ- యానీత్యాది| రక్తమోక్షణమేవ కుతః ప్రధానమిత్యాహ- విసర్పో నేత్యాది| సాధారణమితి వాతకఫవిసర్పే రక్తపిత్తహరం చికిత్సితం| న చ నోక్త ఇతి ఉక్త ఇత్యర్థః||141-143||
Adhikarana ౩౨ (౧౪౪-౧౪౬) · Śloka ౧౪౬
తత్ర శ్లోకాః- నిరుక్తం నామభేదాశ్చ దోషా దూష్యాణి హేతవః| ఆశ్రయో మార్గతశ్చైవ విసర్పగురులాఘవం||144|| లింగాన్యుపద్రవా యే చ యల్లక్షణ ఉపద్రవః| సాధ్యత్వం, న చ, సాధ్యానాం సాధనం చ యథాక్రమం||145|| ఇతి పిప్రక్షవే సిద్ధిమగ్నివేశాయ ధీమతే| పునర్వసురువాచేదం విసర్పాణాం చికిత్సితం||146||
तत्र श्लोकाः- निरुक्तं नामभेदाश्च दोषा दूष्याणि हेतवः| आश्रयो मार्गतश्चैव विसर्पगुरुलाघवम्||१४४|| लिङ्गान्युपद्रवा ये च यल्लक्षण उपद्रवः| साध्यत्वं, न च, साध्यानां साधनं च यथाक्रमम्||१४५|| इति पिप्रक्षवे सिद्धिमग्निवेशाय धीमते| पुनर्वसुरुवाचेदं विसर्पाणां चिकित्सितम्||१४६||
🔊 Audio coming soon
నిరుక్తమిత్యాదిసంగ్రహః| యల్లక్షణ ఉపద్రవ ఇతి యాదృగ్లక్షణ ఉపద్రవః| న చేతి న సాధ్యమిత్యర్థః| పిప్రక్షవే ప్రష్టుమిచ్ఛవే||144-146||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౧
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే విసర్పచికిత్సితం నామైకవింశోఽధ్యాయః||21||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने विसर्पचिकित्सितं नामैकविंशोऽध्यायः||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే విసర్పచికిత్సితం నామైకవింశోఽధ్యాయః||21||