Adhikarana atha vraṇapratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1
athātō vraṇapratiśēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो व्रणप्रतिशेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vraṇasya vibhāgaṁ darśayitvā sādhyasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| nijasya prādhānyāt prathamanirṇayaḥ| sa ca yataḥ śōphapūrvakō bhavatyata ucyatē||1||
Adhikarana śōphāvasthāyāścikitsāsūtram (2) · Śloka 2
vraṇasya śōphāvasthāyāṁ śastrakarmavidhau śvayathucikitsitē ca sādhanamuddiṣṭam||2||
व्रणस्य शोफावस्थायां शस्त्रकर्मविधौ श्वयथुचिकित्सिते च साधनमुद्दिष्टम्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vraṇasya śōphāvasthāyāmityādi subōdham||2||
Adhikarana tatrāpatarpaṇaprādhānyam (3) · Śloka 3
tatrāpatarpaṇamēvādau pradhānatamam| api ca-dōṣōcchrāyōpaśāntyarthamupadiṣṭaṁ yathāyatham| avēkṣya dēhaprāṇādīn karttavyamapatarpaṇam||3||
तत्रापतर्पणमेवादौ प्रधानतमम्| अपि च-दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थमुपदिष्टं यथायथम्| अवेक्ष्य देहप्राणादीन् कर्त्तव्यमपतर्पणम्||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
apatarpaṇaṁ sarvaṁ laṅghanam| api cētyapatarpaṇavibhāgasamuccayāya| dōṣāṇāmucchrāyasyōpaśāntyarthaṁ yadapatarpaṇamupadiṣṭaṁ taddēhādīnavēkṣya yathāyathaṁ kartavyam||3||
Adhikarana apatarpaṇaphalam (4) · Śloka 4
rāgasaṁrambharahitāḥ parimlānā hr̥tāśrayāḥ| sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṁ vraṇāḥ śōphāśca dēhinām||4||
रागसंरम्भरहिताः परिम्लाना हृताश्रयाः| सद्यः शाम्यन्ति शुद्धानां व्रणाः शोफाश्च देहिनाम्||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rāga ityādinā śōdhanākhyasyāpatarpaṇasya phaladvārēṇa guṇakīrtanam| śuddhānāṁ dēhināṁ vraṇāḥ śōphāśca sadyaḥ śāmyanti||4||
Adhikarana lēpādīnāṁ guṇāḥ (5) · Śloka 5
lēpābhyaṅgapariṣēkān yathōktāṁśca prayōjayēt| yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati| dōṣāgnirēvaṁ sahasā pralēpādyaiḥ prayōjitaiḥ||5||
लेपाभ्यङ्गपरिषेकान् यथोक्तांश्च प्रयोजयेत्| यथाम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति| दोषाग्निरेवं सहसा प्रलेपाद्यैः प्रयोजितैः||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra ca vraṇē lēpādīn yathōktān sāmānyaviśēṣata uktān prayōjayēt| yathētyādinā dr̥ṣṭāntapūrvakaṁ lēpādīnāṁ prabhāvakīrtanam||5||
Adhikarana pralēpanavidhiḥ (6) · Śloka 6
pratilōmamēva cānulimpēnnānulōmam| tathā hyauṣadhaṁ samyagavatiṣṭhatē| anupraviśati ca rōmakūpān| na tu śuṣyadupēkṣitavyamanyatra pīḍayitavyāt| śuṣkaṁ hi dāhōṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati||6||
प्रतिलोममेव चानुलिम्पेन्नानुलोमम्| तथा ह्यौषधं सम्यगवतिष्ठते| अनुप्रविशति च रोमकूपान्| न तु शुष्यदुपेक्षितव्यमन्यत्र पीडयितव्यात्| शुष्कं हि दाहोषारागश्यावत्वशूलानि वर्धयति||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pratilōmamityādi subōdham| tathāpīti pratilōmalēpanē| pīḍayitavyē vraṇē śuṣyadupēkṣitavyamēva| anyatra kutō hētōḥ śuṣyadauṣadhaṁ nōpēkṣitavyamityāha-śuṣkaṁ hītyādi||6||
Adhikarana pradēha-pralēpa-kalkabhēdāḥ (7) · Śloka 7
yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyatē sa pradēhō raktapittatvacāṁ prasādakr̥t| pralēpastūṣṇaḥ śītō vā bahalaśca tathā vātaślēṣmapraśamanastasyōpayōgaḥ kṣatākṣatēṣu| yastu kṣatēṣūpayujyatē sa bhūyaḥ kalka iti saṁjñā labhatē||7||
यस्तु शीतस्तनुर्मुहुर्मुहुश्च प्रयुज्यते स प्रदेहो रक्तपित्तत्वचां प्रसादकृत्| प्रलेपस्तूष्णः शीतो वा बहलश्च तथा वातश्लेष्मप्रशमनस्तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु| यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञा लभते||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yastu śītādiguṇaḥ punaḥ punaśca prayujyatē sa raktādiprasādakr̥t ēvambhūtasya pradēha ityākhyā| yastūṣṇādiguṇastathēti punaḥ punaryujyatē sa pralēpākhyō vātaślēṣmapraśamanaḥ| tasya pralēpasya kṣatē cākṣatē cōpayōgaḥ| subōdham| bhūya iti punaḥ pralēpasaṁjñāyāṁ sthitāyām||7||
Adhikarana ālēpasya daśavidhatvam (8) · Śloka 8
daśavidhaśca samāsādālēpaḥ| tadyathā-snaihikō nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhanō vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca||8||
दशविधश्च समासादालेपः| तद्यथा-स्नैहिको निर्वापणः प्रसादनः स्तम्भनो विलायनः पाचनः पीडनः शोधनो रोपणः सवर्णीकरणश्च||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samāsāt saṅkṣēpataḥ snaihikādibhēdēna daśavidha ālēpō nāmabhirēva vyākhyātārthaḥ||8||
Adhikarana ālēpānāṁ bhēdānusāraṁ viṣayaḥ dravyañca (9) · Śloka 9
tatra vātē snigdhadravyaiḥ snēhāḍhyaiḥ snēhēnaiva snaihikaḥ| pittē pittaprāyē va śōphē viṣāgnikṣāradagdhē ca śitairnirvāpaṇaḥ| sa ēva cāntarduṣṭē raktē prasādanaḥ| sa ēva ca punarasrātipravr̥ttau stambhanasajñḥ| ślēṣmamēdōbhūyiṣṭhē śītaiścāvidagdhē piṣṭalabdhē grathitē vā rūkṣairvilāyanaḥ| tairēva ca vidagdhē pācanaḥ| sūkṣmāsyē vraṇē rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ| aśuddhē yathāsvamupadiṣṭaiḥ śōdhanaḥ| śuddhē rōpaṇaḥ| rūḍhē ca savarṇīkaraṇaḥ| nāmabhirēva caiṣāṁ svarūpamākhyātam||9||
तत्र वाते स्निग्धद्रव्यैः स्नेहाढ्यैः स्नेहेनैव स्नैहिकः| पित्ते पित्तप्राये व शोफे विषाग्निक्षारदग्धे च शितैर्निर्वापणः| स एव चान्तर्दुष्टे रक्ते प्रसादनः| स एव च पुनरस्रातिप्रवृत्तौ स्तम्भनसज्ञः| श्लेष्ममेदोभूयिष्ठे शीतैश्चाविदग्धे पिष्टलब्धे ग्रथिते वा रूक्षैर्विलायनः| तैरेव च विदग्धे पाचनः| सूक्ष्मास्ये व्रणे रूक्षैः पिच्छिलैश्च पीडनः| अशुद्धे यथास्वमुपदिष्टैः शोधनः| शुद्धे रोपणः| रूढे च सवर्णीकरणः| नामभिरेव चैषां स्वरूपमाख्यातम्||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā daśavidhānāmālēpānāṁ viṣayō dravyaṁ cākhyāyatē| sa ēva sa ēvēti yathōktalakṣaṇō nirvāpaṇaḥ| avidagdhaḥ parivāsēnā'prāptapākāvasthaḥ| tairēvēti śītādiguṇaiḥ| aśuddha ityādinā śōdhanādīnāṁ kramēṇa prayōgakathanam||9||
Adhikarana rātrau pradēhaniṣēdhastatra yuktiśca (10) · Śloka 10
na ca pradēhaṁ rātrau prayuñjīta| mā bhūcchaityapihitasyōṣmaṇō bahiranissaraṇādvikāraparivr̥ddhiḥ||10||
न च प्रदेहं रात्रौ प्रयुञ्जीत| मा भूच्छैत्यपिहितस्योष्मणो बहिरनिस्सरणाद्विकारपरिवृद्धिः||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rātrau pradēhaṁ na prayuñjīta| kā yuktirityāha-mā bhūcchaitya ityādi| rātriśaityēna śarīrōṣmaṇaḥ kr̥tapidhānasya sutarāṁ bahiranissaraṇādvikāraparivr̥ddhirmā bhūditi|| 10||
Adhikarana atra puṣkalāvatamatam (11) · Śloka 11
puṣkalāvatastu paṭhati- tamasā pihitā hyūṣmā rōmakūpairanāvr̥taiḥ| lēpādvinaiva niryāti rātrau nālēpayēdataḥ||11||
पुष्कलावतस्तु पठति- तमसा पिहिता ह्यूष्मा रोमकूपैरनावृतैः| लेपाद्विनैव निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
puṣkalāvatanāmā r̥ṣistu paṭhatītyanēna rātrau lēpapratiṣēdhē yuktyantarapradarśanaṁ karōti| yadrātrau tamasā pihitaḥ śarīrōṣmā'nāvr̥tai rōmakūpairlēpādvinaiva niryātyatō nālēpayēt||11||
Adhikarana paryuṣitalēpaniṣēdhaḥ (12) · Śloka 12
na ca paryuṣitaṁ lēpaṁ dadyāt bhūyastamēva vā| vyamlaḥ paryuṣitō hi syād bhraṣṭavīryastathētaraḥ||12||
न च पर्युषितं लेपं दद्यात् भूयस्तमेव वा| व्यम्लः पर्युषितो हि स्याद् भ्रष्टवीर्यस्तथेतरः||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
na cētyādi subōdham| paryūṣitaṁ hyaniṣṭham| bhūyastamēvēti yō dattaḥ||12||
Adhikarana jalaukādyairasrāharaṇē hētuḥ (13) · Śloka 13
śōphē vraṇē ca kaṭhinē vivarṇē vēdanānvitē| saviṣē ca viśēṣēṇa jalajādyairharēdasr̥k| vēdanāyāḥ praśāntyarthaṁ pākasyā'prāptayē'pi ca||13||
शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते| सविषे च विशेषेण जलजाद्यैर्हरेदसृक्| वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याऽप्राप्तयेऽपि च||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śōphē vraṇē vā kaṭhinādiguṇē jalajādyairasrāharaṇē kimprayōjanamityāha-vēdanāyā ityādi| (atra viśēṣa śabdēna sarvadhātudūṣakasyāpi viṣasya viśēṣādraktadūṣakatvaṁ sūcitam)||13||
Adhikarana srāvaṇōttaraṁ pradēhādi (14) · Śloka 14
nirvāpaṇān punaścātra nyagrōdhādyaiḥ suśītalān| kuryāt pradēhasēkādīn saghr̥takṣīraśarkarān| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣavētasavalkalaiḥ| pradēhō bhūrisarpirbhiḥ śōphanirvāpaṇaḥ param| pradēhaḥ sasitastadvat saktavō madhukaṁ ghr̥tam||14||
निर्वापणान् पुनश्चात्र न्यग्रोधाद्यैः सुशीतलान्| कुर्यात् प्रदेहसेकादीन् सघृतक्षीरशर्करान्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः| प्रदेहो भूरिसर्पिर्भिः शोफनिर्वापणः परम्| प्रदेहः ससितस्तद्वत् सक्तवो मधुकं घृतम्||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atra punaśca visrāvitē raktē nirvāpaṇān pūrvōktalakṣaṇān suśītalān pradēhādīn ghrutādiyuktān kuryāt| kairauśadhairityāha-nyagrōdhādyairnyagrōdhōdumbarētyādibhiḥ| tānyēva paṭhati-nyagrōdhādīnāṁ valkalaistvagbhirbhūrisarpirbhiḥ pradēhaḥ paraṁ śōphanirvāpaṇaḥ| subōdham| (saktvādibhiḥ sitāsahitaḥ pradēhastadvat pūrvaguṇaḥ)||14||
Adhikarana vātōlbaṇānāṁ svēdanam (15) · Śloka 15
vātōlbaṇānāṁ stabdhānāṁ kaṭhinānāṁ mahārujām| srutāsr̥jāṁ ca śōphānāṁ vraṇānāmapi cēdr̥śām| grāmyānūpaudakāmiṣavēśavārakr̥sarāpāyasōtkārikābhiḥ svēdō yōjyaḥ||15||
वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम्| स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानामपि चेदृशाम्| ग्राम्यानूपौदकामिषवेशवारकृसरापायसोत्कारिकाभिः स्वेदो योज्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātōlbaṇādīnāṁ śōphānāṁ vā vraṇānāṁ vā grāmyādimāṁsavēśavārādibhirutkārikābhiḥ svēdō yōjyaḥ||15||
Adhikarana dāhaśūlaharā cikitsā (16) · Śloka 16
sadāhaśūlāṁstu tilānatasīṁśca bhr̥ṣṭvā payasi nirvāpya tēnaiva kṣīrēṇa piṣṭvā pralēpayēt| valāmadhukapr̥śniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnēhasiddhōtkārikā kavōṣṇā śūladāhaharā| tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ kōṣṇa ālēpaḥ| tathā satilō mudgapāyasamupanāhaḥ| daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēnāmbhasā payasā vā ghr̥tatailābhyāṁ vā pariṣēkaḥ śōphē vraṇē vā dāhaśūlaghnaḥ||16||
सदाहशूलांस्तु तिलानतसींश्च भृष्ट्वा पयसि निर्वाप्य तेनैव क्षीरेण पिष्ट्वा प्रलेपयेत्| वलामधुकपृश्निपर्णीच्छिन्नरुहाभीरुजीवन्तीशर्करामदनक्षीरमहास्नेहसिद्धोत्कारिका कवोष्णा शूलदाहहरा| तद्वन्मधुकयवचूर्णतैलसर्पिर्भिः कोष्ण आलेपः| तथा सतिलो मुद्गपायसमुपनाहः| दशमूलसिद्धेन सुखोष्णेनाम्भसा पयसा वा घृततैलाभ्यां वा परिषेकः शोफे व्रणे वा दाहशूलघ्नः||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sadāhaśūlāniti śōphān vā vraṇān vā| subōdham| nirvāpya payasi kṣiptvā| valādisiddhōtkārikā kavōṣṇā satī śūladāhaharā| utkārikā svinnapiṇḍī| madhukādibhiḥ kōṣṇa ālēpastadvaditi śūladāhaharaḥ| tathaiva tilamudgābhyām pāyasēnōpanāhaḥ| daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēnāmbhasā pariṣēkaḥ| payasā vā daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēna, ghr̥tēnam tailēna vā, dvābhyāṁ vā, pariṣēkaḥ śōphē dāhaśūlaghnō vraṇē vā||16||
Adhikarana śōphavimlāpanam (17) · Śloka 17
sthirāṇāṁ mandavēdanānāṁ śōphānāṁ vimlāpanaṁ kāryam| abhyajya svēdayitvā ca vēṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ| vimlāpanārthaṁ mr̥dnīyāttalēnāṅguṣṭhakēna vā| tathā''sphōtapatramasūrakalkēnā''lēpaḥ| susiddhapiṣṭaiḥ saghr̥tairmudgayavagōdhūmairvā||17||
स्थिराणां मन्दवेदनानां शोफानां विम्लापनं कार्यम्| अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या ततः शनैः| विम्लापनार्थं मृद्नीयात्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा| तथाऽऽस्फोतपत्रमसूरकल्केनाऽऽलेपः| सुसिद्धपिष्टैः सघृतैर्मुद्गयवगोधूमैर्वा||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sthirādiguṇānāṁ śōphānāṁ vimlāpanaṁ kāryam| vimlāpanaṁ vilayanam| abhyajyētyādinā tadēvōcyatē| subōdham| talō hastatalaḥ| (abhyajya vātakaphaghnaiḥ snēhairabhyaṅgaṁ kr̥tvā piṇḍadravanāḍyādyanyatamēna svēdēna svēdayitvā| caśabdaḥ samuccayē| tataḥ svēdānantaraṁ vimlāpanārthaṁ vilayanārthaṁ vēṇunāḍyādyanyatamēna mandaṁ mandaṁ vimr̥dnīyānmardayēdityarthaḥ)| subōdham| āsphōtō'rkaḥ mudgādibhiḥ usiddhādiguṇaiḥ pralēpaḥ||17||
Adhikarana upanāhaḥ (18) · Śloka 18
vilīyatē sa cēnnaiva tatastamupanāhayēt| avidagdhastathā śāntiṁ vidagdhaḥ pākamaśnutē| śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukōlagr̥hadhūmairamlapiṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṁ kr̥tvā tathā pralipyairaṇḍapatrēṇāvacchādya badhnīyāt||18||
विलीयते स चेन्नैव ततस्तमुपनाहयेत्| अविदग्धस्तथा शान्तिं विदग्धः पाकमश्नुते| शिग्रुशणफलचित्रककिण्वनिष्पावसर्षपतिलातसीसक्तुकोलगृहधूमैरम्लपिष्टैः सुखोष्णैः स्निग्धैः सलवणैरुत्कारिकां कृत्वा तथा प्रलिप्यैरण्डपत्रेणावच्छाद्य बध्नीयात्||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa cēt sthiratvādiguṇaḥ śōphō na vilīyatē tatastamupanāhayēt badhnīyāt tathētyupanāhēna avidagdhō'bhinavaḥ śōphaḥ śāntimaśnutē vidagdhaḥ pākābhimukhaḥ pākamaśnutē| śigrvādibhirutkārikayā pralipyairaṇḍapatrēṇācchādya vadhnīyāt||18||
Adhikarana pākābhimukhē kr̥tyam (19) · Śloka 19
pākābhimukhē ca śōphē yathēṣṭamāturaṁ bhōjayēt pācanārthaṁ pākavēdanāśastrakarmasahanārthaṁ ca||19||
पाकाभिमुखे च शोफे यथेष्टमातुरं भोजयेत् पाचनार्थं पाकवेदनाशस्त्रकर्मसहनार्थं च||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pākābhimukhē sōphē pācanādyarthaṁ vaidya āturaṁ yathēṣṭaṁ bhōjayēt||19||
Adhikarana pakvē kr̥tyam (20) · Śloka 20
pakvē tu yathōktēna vidhinā śastramavacārayēt||20||
पक्वे तु यथोक्तेन विधिना शस्त्रमवचारयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakva ityādi subōdham| yathōktēna sūtrapradarśitēna||20||
Adhikarana dāraṇārhē kr̥tyam (21) · Śloka 21
supakvē piṇḍitē śōphē pīḍanairupapīḍitē| dāraṇaṁ dāraṇārhasya dōṣapākōddhatē hitam||21||
सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते| दारणं दारणार्हस्य दोषपाकोद्धते हितम्||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yastu śōphaḥ pakvaḥ san piṇḍitō na svayamēva dīryatē tasmin śōphē pīḍanairlēpaḥ pīḍitē dōṣē ca pākēnōddhatē dāraṇārhasya puṁsō dāraṇaḥ hitaṁ yēnāvadīryatē| dāraṇārhaḥ sūtra uktaḥ||21||
Adhikarana citrakādibhirdāraṇam (22) · Śloka 22
citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapōtapaṅkagr̥dhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakr̥nmukūlakairvā kṣārauṣadhairvā kṣārēṇa vā||22||
चित्रकचिरबिल्वदन्तीकरवीरमूलकपोतपङ्कगृध्रपुरीषैर्गुग्गुल्वतसीस्नुहीक्षीरपलाशक्षारसुवर्णक्षीरीदक्षशकृन्मुकूलकैर्वा क्षारौषधैर्वा क्षारेण वा||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
citrakādibhirdāraṇamucyatē| athavā guggulvādibhiḥ mukulakaṁ dantī| athavā kṣārauṣadhaiḥ| kṣārauṣadhāni kṣārapākavidhyuktāni| athavā kēvalēnaiva ca yavakṣārēṇa dāraṇam||22||
Adhikarana vraṇapīḍanaṁ viṣayaḥ dravyañca (23) · Śloka 23
pūyagarbhānaṇudvārān sōtsaṅgān marmagānapi| niḥsnēhaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayēt| śuṣyantaṁ samupēkṣēta pralēpaṁ pīḍanaṁ prati| na mukhē cainamālimpēttathā dōṣaḥ prasicyatē| kalāyayavagōdhūmamudgamāṣaharēṇavaḥ| dravyāṇāṁ picchilānāñca tvaṅmūlāni prapīḍanē||23||
पूयगर्भानणुद्वारान् सोत्सङ्गान् मर्मगानपि| निःस्नेहैः पीडनद्रव्यैः समन्तात्प्रतिपीडयेत्| शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति| न मुखे चैनमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते| कलाययवगोधूममुद्गमाषहरेणवः| द्रव्याणां पिच्छिलानाञ्च त्वङ्मूलानि प्रपीडने||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pūyagarbhatvādiyuktān śōphān vakṣyamāṇaiḥ pīḍanadravyaiḥ snēhavarjitaiḥ samantān pratipīḍayēt| (pūyagarbhānantaḥpūyasahitān| aṇudvārān aṇumukhatayā'ntarāntarāvaruddhapūyāsrāvān| sōtsaṅgānutsaṅgasahitān| utsaṅgānutsaṅgasahitān| utsaṅgā unnatiḥ| śuṣkasya pūyasya saṁślēṣa iti kēcit| marmagān pākādinā samprāptamarmān| apiśabdaḥ samuccayē)| pīḍanārthaṁ ca śuṣyantaṁ pralēpaṁ samupēkṣēta| tathā hi pīḍayēt| ēnaṁ ca pīḍanīyaṁ śōphaṁ mukhē naivā''limpēt| tēna hi dōṣaḥ prasicyatē sravati| (pīḍanaṁ prati pralēpaṁ śuṣyantaṁ samupēkṣēta pīḍanaviṣayaṁ pralēpaṁ śuṣyantaṁ śōṣaṁ gacchantaṁ samupēkṣēta nāpanayēdityarthaḥ| śuṣyantamityuktatvādēva śuṣkasyānupēkṣaṇīyatvamapyarthāt gamyatē| ēnaṁ pīḍanīyaṁ śōphaṁ mukhē vraṇamukhē naivālimpēt na pralēpayēt| tathā ēvaṁvidhē sati dōṣaḥ antargataḥ pūyākhyō malaḥ prasicyatē prasravati| 'ālēpaḥ śuṣkō'vapīḍya pūyaṁ bahirniṣkāsayati yatastadavapīḍanaṁ' iti jējjaṭaḥ)| atha kiṁ tat prapīḍanamityāha-kalāyētyādi| picchilānāṁ śālmalyādīnāṁ dravyāṇāṁ tvacō mūlāni ca|| 23||
Adhikarana śōdhanam ( kaṣāyēṇa ) (24) · Śloka 24
vivarṇān picchilān pūtigandhīn klēdarujāvataḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śōdhanairēbhirācarēt| śaṅkhinyaṅkōlasumanaḥ karavīrasuvarcalāḥ| triphalā khadirō dārvī kōlapatraṁ palaṅkaṣā| prakṣālanē kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ||24||
विवर्णान् पिच्छिलान् पूतिगन्धीन् क्लेदरुजावतः| व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैरेभिराचरेत्| शङ्खिन्यङ्कोलसुमनः करवीरसुवर्चलाः| त्रिफला खदिरो दार्वी कोलपत्रं पलङ्कषा| प्रक्षालने कषायाणि वर्गश्चारग्वधादिकः||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vivarṇādiguṇān vraṇānata ēva cāśuddhaniti vijñāya ēbhirvakṣyamāṇaiḥ śōdhanairupācarēt| śaṅkhinītyādi| śaṅkhinyādīni kaṣāyarasāni ca dravyāṇyāragvadhādikō vargaścā'śuddhānāṁ vraṇānāṁ prakṣālanē yōjyaḥ||24||
Adhikarana śōdhanālēpaḥ (25) · Śloka 25
paṭōlītilayaṣṭyāhvatrivr̥ddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālēpaḥ sapaṭurvraṇaśōdhanaḥ||25||
पटोलीतिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाद्वयम्| निम्बपत्राणि चालेपः सपटुर्व्रणशोधनः||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlyādīnāṁ salavaṇa ālēpō vraṇaśōdhanaḥ| (paṭōlyādikaṁ nimbapatrāṇi ca ālēpaḥ ētat sarvamālēpanadravyamityarthaḥ| sapaṭuḥ saindhavōpētō vraṇaśōdhanō bhavati)||25||
Adhikarana śōdhanakalkādikam (26) · Śloka 26
ajagandhājaśṟuṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā| pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭōlīvēllarēṇukāḥ| kaṭutrayaṁ yavakṣārō lavaṇāni surāṣṭrajā| nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ| kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bhēṣajam||26||
अजगन्धाजश्रृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गली निशा| पूतीकश्चित्रकः पाठा पटोलीवेल्लरेणुकाः| कटुत्रयं यवक्षारो लवणानि सुराष्ट्रजा| निकुम्भकुम्भकासीसहरितालमनश्शिलाः| कल्काज्यतैलरसजाचूर्णवर्तिषु भेषजम्||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ajagandhādīni kalkādiṣu prayōgēṇa śōphānāṁ vraṇānāñca bhēṣajam| rasajā rasakriyā| vartirvraṇanidhēyā cailamayī||26||
Adhikarana śōdhanaghr̥tam (27) · Śloka 27
tatra gambhīrēṣu pittātmakēṣu dāhapākavatsu vraṇēṣvatīkṣṇōṣṇairēbhiḥ kārpāsīphalamiśraṁ kalkaṁ ghr̥taṁ ca sādhayitvā yōjayēt||27||
तत्र गम्भीरेषु पित्तात्मकेषु दाहपाकवत्सु व्रणेष्वतीक्ष्णोष्णैरेभिः कार्पासीफलमिश्रं कल्कं घृतं च साधयित्वा योजयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā kalkādaya ucyantē| gambhīratvādiyuktēṣu vraṇēṣvēbhirityajagandhādibhiḥ pūtīkāditīkṣṇōṣṇadravyarahitaiḥ kr̥taṁ kārpāsīphalamiśraṁ kalkaṁ ghr̥taṁ ca sādhayitvā yōjayēt||27||
Adhikarana śōdhanatailam (28) · Śloka 28
utsannamāṁsēṣvalpasrāvēṣu rūkṣēṣu tilāpāmārgabr̥hatīdvayayuktaiḥ pūrvōktaiḥ pūtīkādibhiḥ sārṣapaṁ tailaṁ ca||28||
उत्सन्नमांसेष्वल्पस्रावेषु रूक्षेषु तिलापामार्गबृहतीद्वययुक्तैः पूर्वोक्तैः पूतीकादिभिः सार्षपं तैलं च||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsannamāṁsādiṣu vraṇēṣu pūrvōktaiḥ sarvaiḥ pūtīkādibhistilādiyuktaiḥ sarṣapatailaṁ caikaṁ sādhayitvā yōjayēditi sambandhaḥ||28||
Adhikarana śōdhanarasakriyā (29) · Śloka 29
pracalapradēśājēṣu klēdabahulēṣutsannāsthiramāsēṣu tailēna cāsiddhyatsu rasakriyāṁ kuryāt| yathōktānāṁ saṁśōdhanauṣadhānāṁ kaṣāyē punaḥ parisrāvyādhiśṟutē manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṁ ca mātuluṅgarasōpētāṁ sakṣaudrāṁ yuñjīta||29||
प्रचलप्रदेशाजेषु क्लेदबहुलेषुत्सन्नास्थिरमासेषु तैलेन चासिद्ध्यत्सु रसक्रियां कुर्यात्| यथोक्तानां संशोधनौषधानां कषाये पुनः परिस्राव्याधिश्रृते मनश्शिलातुवरीकासीसचूर्णप्रतीवापसिद्धां च मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रां युञ्जीत||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pracalapradēśajatvādiyuktēṣu vraṇēṣu yē ca tailēna na śuddhyanti tēṣu ca rasakriyāṁ kuryāt| kāmityāha-yathōktānāmityādi||29||
Adhikarana śōdhanacūrṇam (30) · Śloka 30
mēdōyuktēṣu gambhīrēṣu klēdiṣu kalkaiścāsiddhyatsuvacāyāṁ saindhavē kiṇvē kāsīsē rajanīdvayē| śōdhanāgryēṣu cānyēṣu cūrṇaṁ kurvīta śōdhanam||30||
मेदोयुक्तेषु गम्भीरेषु क्लेदिषु कल्कैश्चासिद्ध्यत्सुवचायां सैन्धवे किण्वे कासीसे रजनीद्वये| शोधनाग्र्येषु चान्येषु चूर्णं कुर्वीत शोधनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mēdōyuktādiṣu vraṇēṣu vacādikē'nyēṣvapi śōdhanauṣadhēṣu śōdhanaṁ cūrṇaṁ kurvīta ||30||
Adhikarana śōdhanavartiḥ (31) · Śloka 31
antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṁsasaṁśritān| sandhimarmaniviṣṭāṁśca śōdhayēdvartibhirvraṇān||31||
अन्तःशल्यानणुद्वारान् गम्भीरान् मांससंश्रितान्| सन्धिमर्मनिविष्टांश्च शोधयेद्वर्तिभिर्व्रणान्||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
antaśśalyādikān vraṇān vartibhiḥ śōdhayēditi sambandhaḥ||31||
Adhikarana dhūpanantadarthaṁ dravyāṇi ca (32) · Śloka 32
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayēdugravēdanān| śrīvēṣṭakasarjarasasāladēvadāruśiṁśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpibhiḥ||32||
वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेदुग्रवेदनान्| श्रीवेष्टकसर्जरससालदेवदारुशिंशपाख़दिरासनकैडर्यसारयवमधूच्छिष्टभूर्जपत्रपक्षौमसर्पिभिः||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātābhibhūtatvādiguṇān vraṇān śrīvēṣṭakādibhirdhūpayēt| ( ni ) śrīvēṣṭakō vāyasikaḥ śrīvāsaścēti śabditaḥ| sālādīnāṁ sāraḥ| kaiḍaryaḥ karañjaḥ| (vātābhibhūtān udriktavātān| sāsrāvānāsrāvayuktān| āsrāvaḥ pūyavahanam| ugrā atiśayitā vēdanā pīḍāviśēṣō yēṣāṁ tānugravēdanān)||32||
Adhikarana nirvāpaṇam (33) · Śloka 33
nirvāpayēd bhr̥śaṁ śītaiḥ pittaraktaviṣōlbaṇān||33||
निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्तरक्तविषोल्बणान्||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittādyulbaṇān vraṇān bhr̥śaṁ śītairnirvāpayēt| (udriktapittān ulbaṇaraktān viṣayuktāṁśca vraṇān śītaiścandanōśīrādiśītaladravyairbhr̥śamatiśayēna nirvāpayēt| lēpasēkādinōṣmōpaśamanaṁ kuryādityarthaḥ )||33||
Adhikarana utsādanam (34) · Śloka 34
śuṣkālpamāṁsē gambhīrē vraṇa utsādanaṁ hitam| aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ padmakādivargēṇa nyagrōdhādinā ca kalkastathā sarpīṁṣyabhyañjanārthē||34||
शुष्काल्पमांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्| अश्वगन्धापामार्गतालपत्रीसुवर्चलाबलातिबलानन्ताधातकीकुसुमसमङ्गाभिः पद्मकादिवर्गेण न्यग्रोधादिना च कल्कस्तथा सर्पींष्यभ्यञ्जनार्थे||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuṣkamāṁsādikē vraṇē utsādanaṁ māṁsavardhanaṁ hitam| aśvagandhādibhiḥ kalkō vā sarpīṁṣi vā utsādanāni| (śuṣkamāṁsē alpamāṁsē gambhīrē ca vraṇē| gambhīraṁ nimnam)||34||
Adhikarana māṁsādamāṁsāhāraḥ (35) · Śloka 35
adyānmāṁsādamāṁsāni vidhinōpahitāni ca| māṁsaṁ māṁsādamāṁsēna vardhatē śuddhacētasaḥ||35||
अद्यान्मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च| मांसं मांसादमांसेन वर्धते शुद्धचेतसः||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsādanārthaṁ māṁsādānāṁ siṁhaśyēnādīnāṁ māṁsāni vidhānēnōpahitāni saṁskr̥tānyadyāt| yataḥ śuddhacētasaḥ śōkādirahitasya māṁsādamāmsēnāvaśyaṁ vraṇē māṁsaṁ varddhatē||35||
Adhikarana avasādanam (36) · Śloka 36
utsannamr̥dumāṁsānāṁ vraṇānāmavasādanam| saindhavakāsīsasumanōmukulaguggulāgnicitrakāgnimanthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍātvakkapōtakalaviṅkapurīṣanēpālīharitālacūrṇāni sakṣaudrāṇi||36||
उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम्| सैन्धवकासीससुमनोमुकुलगुग्गुलाग्निचित्रकाग्निमन्थदन्तीशिरीषकरञ्जफलभूर्जग्रन्थिकुक्कुटाण्डात्वक्कपोतकलविङ्कपुरीषनेपालीहरितालचूर्णानि सक्षौद्राणि||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsannamāṁsādīnāṁ vraṇānāmavasādanaṁ vraṇamāṁsanimnīkaraṇaṁ hitam| kiṁ tadityāha - saindhavētyādi| subōdham| kalaviṅkō grāmacaṭakaḥ||36||
Adhikarana mr̥dūkaraṇam (37) · Śloka 37
sarujē kaṭhinē stabdhē rūkṣē śuṣyati ca vraṇē| mārdavajananārthaṁ vraṇāvirōdhi vātaghnasiddhasya sarpiṣaḥ pānam| tadvidhairēva ca siddhaṁ tailamabhyaṅgaḥ| pūrvōktāśca svēdāḥ| tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakr̥sarapāyasānūpavēśavārāḥ kiñciduṣṇō bahuśaḥ pralēpāḥ| pittavidradhivīsarpaśōphakuṣṭhaghr̥tāni ca| sarvavraṇēṣu yōjyāni pānasēkapralēpanē||37||
सरुजे कठिने स्तब्धे रूक्षे शुष्यति च व्रणे| मार्दवजननार्थं व्रणाविरोधि वातघ्नसिद्धस्य सर्पिषः पानम्| तद्विधैरेव च सिद्धं तैलमभ्यङ्गः| पूर्वोक्ताश्च स्वेदाः| तथा सर्पिर्मज्जवसाभिर्धूपाः सुस्निग्धसक्तुसैन्धवकिण्वतिलपिष्टकृसरपायसानूपवेशवाराः किञ्चिदुष्णो बहुशः प्रलेपाः| पित्तविद्रधिवीसर्पशोफकुष्ठघृतानि च| सर्वव्रणेषु योज्यानि पानसेकप्रलेपने||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarujādikē vraṇē vraṇāvirōdhibhiḥ kāñcikādirahitairvātaharaidravyaiḥ siddhasya sarpiṣaḥ pānam| tadvidhairiti vraṇāvirōdhibhirvātaharaiḥ pūrvōktā iti śōphāvasthōktāḥ| pittajānāṁ vidradhyādīnāṁ yāni ghr̥tānyuktāni tāni sarvavraṇēṣu pānādiṣu yōjyāni||37||
Adhikarana dāruṇīkaraṇam (38) · Śloka 38
atimr̥māṁsēṣu vraṇēṣu dāruṇīkaraṇārthaṁ triphalālōdhrāgrasarjajambūpriyaṅgvaśōkavalkalāni| saurāṣṭRrīkāsīsarōcanāvacūrṇanam| sārairgandhaiśca dhūpaḥ||38||
अतिमृमांसेषु व्रणेषु दारुणीकरणार्थं त्रिफलालोध्राग्रसर्जजम्बूप्रियङ्ग्वशोकवल्कलानि| सौराष्ट्ऱ्रीकासीसरोचनावचूर्णनम्| सारैर्गन्धैश्च धूपः||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atimr̥dumāṁsēṣu vraṇēṣu dāruṇatvāpādanāya triphalādikalkalāni nānāprayōgairyōjyāni| saurāṣṭryādyavacūrṇanaṁ hitam| sārairagarucandanādibhirgandhadravyaiśca māṁsyādibhirdhūpaḥ||38||
Adhikarana kṣārakarma (39) · Śloka 39
utsannamāṁsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṁścirōtthitān| vraṇān suduḥkhaśōdhyāṁśca śōdhayētkṣārakarmaṇā||39||
उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान्| व्रणान् सुदुःखशोध्यांश्च शोधयेत्क्षारकर्मणा||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsannamāṁsatvādiyuktān vraṇān kṣārakarmaṇā śōdhayēt||39||
Adhikarana agnikarma (40) · Śloka 40
sravantō'śmarijā mūtraṁ yē cānyē raktavāhinaḥ| chinnāśca sandhayō yēṣāṁ yathōktairyē ca sādhanaiḥ| sādhyamānā na sidhyanti śōdhyāḥ syustē'gnikarmaṇā||40||
स्रवन्तोऽश्मरिजा मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः| छिन्नाश्च सन्धयो येषां यथोक्तैर्ये च साधनैः| साध्यमाना न सिध्यन्ति शोध्याः स्युस्तेऽग्निकर्मणा||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yē vraṇā aśmarijāḥ santō mūtraṁ sravanti anyē ca yē raktavāhinō yēṣāṁ ca sandhayaśchinnāḥ yē ca sarvairuktaiḥ sādhanairupakramairna sidhyanti tē sarvē agnikarmaṇā śōdhyāḥ syuriti sambhāvanāyām||40||
Adhikarana rōpaṇam (41) · Śloka 41
vraṇānāmatha śuddhānām rōpaṇāni prayōjayēt| asanādinyagrōdhādivargadhavasallakīkuṭajatvacō mañjiṣṭhāsamaṅgāmr̥tāśvagandhā''ragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca prakṣālanādiṣu saptasu prayōjyā iti||41||
व्रणानामथ शुद्धानाम् रोपणानि प्रयोजयेत्| असनादिन्यग्रोधादिवर्गधवसल्लकीकुटजत्वचो मञ्जिष्ठासमङ्गामृताश्वगन्धाऽऽरग्वधधातकीपुष्पाणि पद्मकादिश्च प्रक्षालनादिषु सप्तसु प्रयोज्या इति||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvamantē śuddhānāṁ vraṇānāṁ rōpaṇaṁ yōjyam| kiṁ tadityāha-asanādītyādi| asanādikaṁ padmakādyantaṁ prakṣālanādiṣu saptasu prakṣālanā''lēpaghr̥tatailarasakriyācūrṇavartiṣu yōjayēt||41||
Adhikarana pracchardanādyantaḥśōdhanam (42) · Śloka 42
bhavanti cātra- utsannaduṣṭapiśitē saṁkliṣṭadhyāmaśōṇitē| vraṇē pracchardanaṁ śastaṁ kaphaduṣṭē viśēṣataḥ| virēcanaṁ pittaduṣṭē dīrghakālānubandhini| rūkṣē savēdanē bastiradhaḥkāyē viśēṣataḥ||42||
भवन्ति चात्र- उत्सन्नदुष्टपिशिते संक्लिष्टध्यामशोणिते| व्रणे प्रच्छर्दनं शस्तं कफदुष्टे विशेषतः| विरेचनं पित्तदुष्टे दीर्घकालानुबन्धिनि| रूक्षे सवेदने बस्तिरधःकाये विशेषतः||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
utsannatvādiguṇē vraṇē pracchardanaṁ śastam| kaphaduṣṭē vraṇē viśēṣēṇa pracchardanam| virēkō bastiśca subōdhaḥ||42||
Adhikarana jatrūrdhvajēṣu nāvanādikam (43) · Śloka 43
jatrūrdhvajē ca śvayathau kaṇḍvāḍhyē tīkṣṇanāvanam| tajja ēvānilāḍhyē tu śvayathau snēhanāvanam| tathā saśōpharuksrāvē dhūmō vātakaphōlbaṇē| rujādimiti vaktrasthē yathāsvaṁ kavalō hitaḥ||43||
जत्रूर्ध्वजे च श्वयथौ कण्ड्वाढ्ये तीक्ष्णनावनम्| तज्ज एवानिलाढ्ये तु श्वयथौ स्नेहनावनम्| तथा सशोफरुक्स्रावे धूमो वातकफोल्बणे| रुजादिमिति वक्त्रस्थे यथास्वं कवलो हितः||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jatrūrdhvajē kaṇḍvāḍhyē ca śvayathau tīkṣṇaṁ nasyaṁ śastam| tajja ēvētyūrdhvajatruja ēva śvayathāvanilāḍhyē ca snēhanasyam| tathētyūrdhvajatruja ēva ca vraṇē vātakaphōlbaṇē śōphādiyuktē dhūmaḥ| vaktrasthē rujādimati vraṇē yathāsvaṁ dōṣādhikyēna kavalō hitaḥ||43||
Adhikarana dōṣānusāraṁ kaṣāyādyarthaṁ dravyāṇi (44) · Śloka 44
dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇau yaścānilāpahaḥ| tē vraṇē vātikē yōjyāḥ kaṣāyādiṣu saptasu| nyagrōdhapadmakādyau tu paittē vargaśca pittajit| āragvadhādiḥ ślēṣmaghnaḥ kaphē miśrāstu miśrajē||44||
द्वावाद्यौ पञ्चमूलाख्यौ गणौ यश्चानिलापहः| ते व्रणे वातिके योज्याः कषायादिषु सप्तसु| न्यग्रोधपद्मकाद्यौ तु पैत्ते वर्गश्च पित्तजित्| आरग्वधादिः श्लेष्मघ्नः कफे मिश्रास्तु मिश्रजे||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dvāvādyau pañcamūlō mahadhrasvākhyau| anilāpahō gaṇaḥ śōdhanādyukta ityētē vātikē vraṇē saptasu kaṣāyādiṣu yōjyāḥ| kaṣāyaḥ kṣālanē| nyagrōdhapadmakādyau gaṇau pittajidvargaśca pittavraṇē saptasu kaṣāyādiṣu yōjyaḥ| āragvadhādirgaṇaḥ ślēṣmaghnō vargaśca kaphajē| miśrajē vraṇē yathāyōgaṁ miśrāstē yōgāḥ||44||
Adhikarana dōṣānusāraṁ lēpavidhānam (45) · Śloka 45
piṣṭō'mlairvātikē lēpastailasarpirvasāyutaḥ| ghanaḥ kōṣṇaśca paittē tu payaḥpiṣṭō ghr̥tānvitaḥ| tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇō gōmūtrapēṣitaḥ| rūkṣastailēna vā snigdhō bahalaḥ kaphajē hitaḥ||45||
पिष्टोऽम्लैर्वातिके लेपस्तैलसर्पिर्वसायुतः| घनः कोष्णश्च पैत्ते तु पयःपिष्टो घृतान्वितः| तनुवस्त्रान्तरः शश्वदुष्णो गोमूत्रपेषितः| रूक्षस्तैलेन वा स्निग्धो बहलः कफजे हितः||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
piṣṭō'mlairityādinā vātādiṣu lēpavidhānaṁ subōdham| ghanaḥ kōṣṇaścētyēvamantaṁ vātē| tanuvastrāntara ityēvamantaṁ pittē| kaphē śaśvaduṣṇa ityādi| bahalō ghanaḥ||45||
Adhikarana māṁsasthavraṇānāṁ tilakalkēna prayōgaḥ (46) · Śloka 46
apētapūtimāṁsāṁnāṁ māṁsasthānāmarōhatām| kalkaṁ saṁrōhaṇaṁ kuryāttilānāṁ madhukānvitam| snigdhōṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit| sa kṣaudranimbapatrābhyāṁ yuktaḥ saṁśōdhanaḥ param| pūrvābhyāṁ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu rōpaṇaḥ| tilavadyavakalkaṁ tu kēcidicchanti tadvidaḥ||46||
अपेतपूतिमांसांनां मांसस्थानामरोहताम्| कल्कं संरोहणं कुर्यात्तिलानां मधुकान्वितम्| स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित्| स क्षौद्रनिम्बपत्राभ्यां युक्तः संशोधनः परम्| पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्यादाशु रोपणः| तिलवद्यवकल्कं तु केचिदिच्छन्ति तद्विदः||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māṁsasthānāṁ vraṇānāmapagatapūtimāṁsānāmarōhatāṁ satāṁ tilānāṁ kalkaṁ madhukānvitaṁ saṁrōhaṇaṁ kuryāt| sa hi tilakalkaḥ snigdhādiguṇatvāt sarvadōṣajit bhavati| samadhukānvitastilakalkaḥ kṣaudranimbapatrābhyāṁ yukta: paraṁ saṁśōdhanaḥ| asau ca madhukānvitastilakalkaḥ pūrvābhyāmēva kṣaudranimbapatrābhyāṁ sarpiṣā ca yukta āśu rōpaṇō bhavati| kēcidācāryā rōpaṇavidastilakalkaprakārēṇa yavakalkamapīcchanti||46||
Adhikarana sāsrādivraṇānāṁ rōpaṇam (47) · Śloka 47
sāsrapittaviṣāgantugambhīrān sōṣmaṇō vraṇān| kṣīrarōpaṇabhaiṣajyaśṟutēnājyēna rōpayēt| rōpaṇauṣadhasiddhēna tailēna kaphavātajān||47||
सास्रपित्तविषागन्तुगम्भीरान् सोष्मणो व्रणान्| क्षीररोपणभैषज्यश्रृतेनाज्येन रोपयेत्| रोपणौषधसिद्धेन तैलेन कफवातजान्||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asrādiyuktān vraṇān kṣīrēṇa rōpaṇabhaiṣajyaiśca śṟutanājyēna rōpayēt| kaphavātajān vraṇān rōpaṇairauṣadhaiḥ siddhēna tailēna rōpayēt||47||
Adhikarana avadhyavraṇādīnāṁ rōpaṇakramaḥ (48) · Śloka 48
avadhyānāṁ calasthānāṁ śuddhānāṁ vā praduṣyatām| yathāsvaṁ rōpaṇaiḥ kuryādrasajāṁ saniśādvayaiḥ| samānāṁ sthiramāṁsānāṁ tvaksthānāṁ cūrṇa iṣyatē| nīrujāmavagāḍhānāṁ śuddhānāṁ vartayō hitāḥ||48||
अवध्यानां चलस्थानां शुद्धानां वा प्रदुष्यताम्| यथास्वं रोपणैः कुर्याद्रसजां सनिशाद्वयैः| समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां चूर्ण इष्यते| नीरुजामवगाढानां शुद्धानां वर्तयो हिताः||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
avadhyādīnāṁ vraṇānāṁ yathāsvaṁ dōṣādyapēkṣayā rōpaṇauṣadhairharidrādvayayuktai rasajāṁ rasakriyāṁ kuryāt| yathāsvamētairēva tvauṣadhaiḥ samatvādiyuktānāṁ vraṇānāṁ cūrṇa iṣyatē| yathāsvaṁ tairēva nīrujādīnāṁ vraṇānāṁ vartayō hitāḥ||48||
Adhikarana rōpaṇaḥ kalkaḥ (49) · Śloka 49
samaṅgāmōcasaralasōmavalkāḥ sacandanāḥ| padmakādiśca kalkō'yaṁ paramaṁ rōpaṇō'thavā| puṇḍrāhvatilajīvantīgōjihvādhātakībalāḥ||49||
समङ्गामोचसरलसोमवल्काः सचन्दनाः| पद्मकादिश्च कल्कोऽयं परमं रोपणोऽथवा| पुण्ड्राह्वतिलजीवन्तीगोजिह्वाधातकीबलाः||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samaṅgādibhiḥ padmakādigaṇāntaiḥ kalkaḥ paramaṁ vraṇarōpaṇaḥ| sōmavalkaḥ kaṭphalatvak| athavā puṇḍrāhvādīnāṁ balāntānāṁ kalkaḥ paramaṁ vraṇarōpaṇaḥ||49||
Adhikarana rōpaṇaṁ tailaṁ ghr̥tañca (50) · Śloka 50
prapauṇḍarīkamadhukakākōlīdvayacandanaiḥ| sādhitaṁ tailamājyaṁ vā tadvatkampillakēna vā| dūrvārasēna vā dārvyāstvacā vā vraṇarōpaṇam||50||
प्रपौण्डरीकमधुककाकोलीद्वयचन्दनैः| साधितं तैलमाज्यं वा तद्वत्कम्पिल्लकेन वा| दूर्वारसेन वा दार्व्यास्त्वचा वा व्रणरोपणम्||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
prapauṇḍarīkādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā tadvaditi paramaṁ vraṇarōpaṇam| kampillakēna vā sādhitaṁ tailaṁ vājyaṁ vā| dūrvārasēna vā sādhitaṁ dārvītvacā vā||50||
Adhikarana paṭōlādiyōgaḥ (tailaghr̥tayōḥ) (51) · Śloka 51
paṭōlanimbapatrāṇi lōdhramustāpriyaṅgavaḥ| sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam| kampillakaṁ viḍaṅgāni vatsakaṁ triphalā balā| kalkairēbhighr̥taṁ siddhaṁ tailaṁ vā rōpaṇaṁ param||51||
पटोलनिम्बपत्राणि लोध्रमुस्ताप्रियङ्गवः| सूक्ष्मैलाधातकीसर्ज्जखदिरागरुचन्दनम्| कम्पिल्लकं विडङ्गानि वत्सकं त्रिफला बला| कल्कैरेभिघृतं सिद्धं तैलं वा रोपणं परम्||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlādikalkairghr̥taṁ vā tailaṁ vā siddhaṁ paramaṁ vraṇarōpaṇam||51||
Adhikarana varṇasādhanaṁ savarṇīkaraṇam (52) · Śloka 52
padmakaṁ padmakiñjalkaṁ dārvī mūrvā tilōtpalam| mēdā samaṅgā yaṣṭyāhvaṁ pralēpō varṇasādhanaḥ| kakubhōdumbarāśvatthajambūkaṭphalalōdhrajaiḥ| tvacamāśu nigr̥hṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ| lākṣāmanōhvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ| pralēpaḥ saghr̥takṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param| dhyāmakāśvatthaniculamūlaṁ lākṣālagairikam| sahēmaścāmr̥tāsaṅgakāsīsaṁ cēti varṇakr̥t| kālēyakalatā''mrāsthihēmakālārasōttamaiḥ| lēpaḥ sagōmayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param| ayōrajaḥ sakāsīsaṁ triphalākusumāni ca| pralēpaḥ kurutē kāṣṇaryaṁ sadya ēva navatvaci| dagdhayā''nūpasattvānāṁ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā| bhallātatailaplutayā śuklamālēpayēd vraṇam| navaṁ kapālikāmūlaṁ vaidulaṁ sasthirāhvayam| kāsīsaṁ madhukaṁ lēpō vraṇē kr̥ṣṇē madhudrutaḥ| kapitthānmāṁsamuddhr̥tya mūtrasyājyasya pūraṇam| kṣipēccātra manōhvālavaṁśanirlēkharōcanāḥ| kāsīsaṁ prapunāṭaśca māsaṁ nyastaṁ tatō bhuvi| adhō'rjunasya tacchuklavraṇālēpaḥ savarṇakr̥t||52||
पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दार्वी मूर्वा तिलोत्पलम्| मेदा समङ्गा यष्ट्याह्वं प्रलेपो वर्णसाधनः| ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बूकट्फललोध्रजैः| त्वचमाशु निगृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः| लाक्षामनोह्वामञ्जिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः| प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम्| ध्यामकाश्वत्थनिचुलमूलं लाक्षालगैरिकम्| सहेमश्चामृतासङ्गकासीसं चेति वर्णकृत्| कालेयकलताऽऽम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः| लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम्| अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च| प्रलेपः कुरुते काष्णर्यं सद्य एव नवत्वचि| दग्धयाऽऽनूपसत्त्वानां श्लक्ष्णचूर्णितया त्वचा| भल्लाततैलप्लुतया शुक्लमालेपयेद् व्रणम्| नवं कपालिकामूलं वैदुलं सस्थिराह्वयम्| कासीसं मधुकं लेपो व्रणे कृष्णे मधुद्रुतः| कपित्थान्मांसमुद्धृत्य मूत्रस्याज्यस्य पूरणम्| क्षिपेच्चात्र मनोह्वालवंशनिर्लेखरोचनाः| कासीसं प्रपुनाटश्च मासं न्यस्तं ततो भुवि| अधोऽर्जुनस्य तच्छुक्लव्रणालेपः सवर्णकृत्||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
padmakādibhirvraṇē lēpō varṇasādhanō varṇakaraṇaḥ| (kakubhāditvacāṁ cūrṇaiścūrṇitā avakīrṇā vraṇāstvacamāśvēva nigr̥hṇanti nibadhnanti)| lākṣādibhirghr̥takṣaudrasahitaḥ pralēpaḥ paramatiśayēna tvagviśuddhiṁ karōti| dhyāmakādibhirghr̥takṣaudrasahitaḥ pralēpō varṇakr̥t bhavati| (dhyāmakaṁ kattr̥ṇānukāri tr̥ṇam| niculō vañjulaḥ| alaṁ haritālam| hēma nāgakēsaram| amr̥tāsaṅgaḥ karparikā| kāsīsaṁ tutthakam| iti jējjaṭaḥ)| amr̥tā guḍūcī| āsaṅgō rasāñjanamiti ca| kālēyakādibhirgōmayarasōpētō lēpaḥ paraṁ savarṇakaraṇaḥ kāyasamānavarṇakaraṇaḥ| kālēyakaṁ dārvī| (ni) kālēyakaṁ dāruniśā dārvī pītadrupītanaḥ| latā dūrvā priyaṅguśca| hēma padmakaṁ nāgakēsaramiti jējjaṭaḥ| rasōttamaḥ pāradaḥ| kālā sārivēti jējjaṭaḥ| ayōraja ādirālēpō navatvaci sadya ēva kāṣṇaryaṁ kurutē| triphalāyāḥ kusumāni| śuklaṁ vraṇamānūpānāṁ sattvānāṁ prāṇināṁ tvacā dagdhayā'nu ślakṣṇacūrṇitayā'nu ca bhallātatailaplutayā lēpayēt| bhallātatailamaruṣkaratailam| kr̥ṣṇaṁ vraṇaṁ saptarātraṁ chāgalē payasi sthitēnānu ca tēnaivāvasthānapayasā piṣṭēna rōhiṇīphalēnā''lēpayēt| kr̥ṣṇē vraṇē navamārcarakālōtpannaṁ kapālikāmūlādikaṁ madhudrutō lēpaḥ| kapālikāmūlaṁ vaidulaṁ mūlamiti sambadhyatē| ('navaṁ kapālikācūrṇaṁ vaidulaṁ sarjanām ca| kāsīsaṁ kṣaudrayuktaṁ ca madhukañcaiva lēpayēdi'ti suśrutaḥ)| kapitthaphalasya tvagantarbhavē māṁsa uddhr̥tē sati mūtrājyayōḥ pūraṇam| tatra ca manōhvādikaṁ prakṣipya tatō'rjunavr̥kṣasyādhō bhuvi nyastaṁ tat śuklavraṇa ālēpaḥ savarṇakr̥t| vaṁśanirlēkhanaṁ vaṁśatanuśalkaḥ| kāsīsaṁ tuttham| ('mūtrasyājasya pūraṇami'ti suśrutaḥ )||52||
Adhikarana rōmasañjananam (53) · Śloka 53
dagdhō vāraṇadantō'ntardhūmaṁ tailaṁ rasāñjanam| rōmasañjananō lēpastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharōmāsthitvakśṟuṅgakhurajā maṣī||53||
दग्धो वारणदन्तोऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम्| रोमसञ्जननो लेपस्तद्वत्तैलपरिप्लुता| चतुष्पान्नखरोमास्थित्वक्श्रृङ्गखुरजा मषी||५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vāraṇadantō hastidantō'ntardhūmaṁ dagdhastailaṁ rasāñjanaṁ ca savarṇakaraṇō lēpaḥ| catuṣpadāṁ nakhādijāṁ maṣī tailapariplutā tadvaditi rōmasañjananō lēpaḥ||53||
Adhikarana pathyanirdēśaḥ (54-30) · Śloka 30
jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇōdakōttaram| bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati||54|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vraṇapratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30||
जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णोदकोत्तरम्| भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति||५४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे व्रणप्रतिषेधो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snigdhādiguṇaṁ śālyōdanaṁ jāṅgalairmāṁsaiḥ saha bhuñjānaḥ puruṣaḥ śīghraṁ vraṇamapōhati||54|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē triṁśō'dhyāyaḥ