Adhikarana ಅಥ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ - ಪ್ರತಿಜ್ಞಾ (೧) · Śloka ೧
ಅಥಾತಃ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗೇ ಶಿರಸಿ ಕೇಶಾನ್ತೇ ಯೇ ರೋಗಾಸ್ತೇಷಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ||೧||
Adhikarana ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಹೇತುಃ (೨) · Śloka ೨
ಧೂಮಾತಪತುಷಾರಾಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾತಿಸ್ವಪನಜಾಗರೈಃ| ಉತ್ಸ್ವೇದಾಧಿಪುರೋವಾತಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹರೋದನೈಃ| ಅತ್ಯಮ್ಬುಮದ್ಯಪಾನೇನ ಕೃಮಿಭಿರ್ವೇಗಧಾರಣೈಃ| ಉಪಧಾನಮೃಜಾಭ್ಯಙ್ಗದ್ವೇಷಾಧಃ ಪ್ರತತೇಕ್ಷಣೈಃ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗನ್ಧದುಷ್ಟಾಮಭಾಷ್ಯಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಶಿರೋಗತಾಃ| ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನ್ ದೋಷಾಃ||೨||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः||२||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಧೂಮಾತಪೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿರೋರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಹೇತುಭಿರ್ಧೂಮಾತಪಾದಿಭಿಃ ಶಿರಸಿ ಗತಾ ದೋಷಾಃ ವಾತಾದಯಃ ಆಮಯಾನ್ ಜನಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತುಷಾರೋ ಹಿಮಮ್| ಅಮ್ಬುಕ್ರೀಡಾ ಜಲಕ್ರೀಡಾ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಉತ್ಸ್ವೇದ ಊರ್ಧ್ವಸ್ವೇದಃ| ವಾತಶಬ್ದಃ ಅಧಿಪುರೋಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಧಿವಾತೋಽಧಿಕವಾತಃ| ಬಾಷ್ಪನಿಗ್ರಹೋಽಶ್ರುವೇಗವಿಧಾರಣಮ್| ರೋದನಮತ್ಯರ್ಥೇನೇತ್ಯರ್ಥಾತ್| ಅತಿಶಬ್ದೋಽಮ್ಬುಮದ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್| ದ್ವೇಷಶಬ್ದಃ ಉಪಧಾನಾದಿಭಿಃ| ಉಪಧಾನಂ ಶಿರೋವಿಶ್ರಮಣಂ ಶಯ್ಯಾಯಾಮ್| ಮೃಜಾ ಶುದ್ಧಿರುಭಯತಃ| ಅಧಃ ಪ್ರತತಂ ಸನ್ತತಂ ಕೃತ್ವೇಕ್ಷಣಮ್| ಅದಿಗ್ರಹಣೇನಾನ್ಯೇಷಾಂ ಸ್ರೋತೋಲೇಪನವಾತಕ್ಷೋಭಣಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್||೨||
Adhikarana ವಾತಜಃ ಶಿರಸ್ತಾಪಃ (೩) · Śloka ೩
ತತ್ರ ಮಾರುತಕೋಪತಃ| ನಿಸ್ತುದ್ಯತೇ ಭೃಶಂ ಶಙ್ಖೌ ಘಾಟಾ ಸಮ್ಭಿದ್ಯತೇ ತಥಾ| ಭ್ರುವೋರ್ಮಧ್ಯಂ ಲಲಾಟಂ ಚ ಪತತೀವಾತಿವೇದನಮ್| ಬಾಧ್ಯೇತೇ ಸ್ವನತಃ ಶ್ರೋತ್ರೇ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಯೇತ ಇವಾಕ್ಷಿಣೀ| ಘೂರ್ಣತೀವ ಶಿರಃ ಸರ್ವಂ ಸನ್ಧಿಭ್ಯ ಇವ ಮುಚ್ಯತೇ| ಸ್ಫುರತ್ಯತಿ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಕನ್ಧರಾಹನುಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಪ್ರಕಾಶಾಸಹತಾ ಘ್ರಾಣಸ್ರಾವೋಽಕಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಥಾಶ್ರಮೌ| ಮಾರ್ದವಂ ಮರ್ದನಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಬನ್ಧೈಶ್ಚ ಜಾಯತೇ| ಶಿರಸ್ತಾಪೋಽಯಮ್||೩||
तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्||३||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ರೋಗವಿಶೇಷಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ವಾತದ್ಧೇತೋಃ ಶಿರಸಿ ಶಙ್ಘನಿಸ್ತೋದಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ಶಙ್ಖೋ ಭ್ರೂಕರ್ಣಮಧ್ಯಮ್| ನಿಸ್ತೋದೋ ವ್ಯಥಾನಮ್| ಘಾಟಾ ಶಙ್ಖಸ್ಯೋಪರಿ| ಸ್ವನತಃ ಶಬ್ದಾಚ್ಛ್ರೋತ್ರೇ ಬಾಧ್ಯೇತೇ| ಕನ್ಧರಾಯಾ ಗ್ರೀವಾಯಾ ಹನ್ವೋಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮ್| ಅಕಸ್ಮಾದಕಾರಣೇನೈವ ವ್ಯಥಾ ಚ ಶಮಶ್ಚ| ಅಸ್ಯ ಶಙ್ಖನಿಸ್ತೋದಾದಿಕಸ್ಯ ಮರ್ದನಾದಿಭಿರ್ಮಾರ್ದವಂ ಜಾಯತೇ| ಅಯಮೇವಂರೂಪೋ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಶಿರಸ್ತಾಪಃ||೩||
Adhikarana ಅರ್ದ್ಧಾವಭೇದಕಃ (೪) · Śloka ೪
ಅರ್ಧೇ ತು ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಸೋಽರ್ಧಾವಭೇದಕಃ| ಪಕ್ಷಾತ್ ಕುಪ್ಯತಿ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಸ್ವಯಮೇವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಅತಿವೃದ್ಧಸ್ತು ನಯನಂ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್||೪||
अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಏಷ ಏವಾರ್ಧೇ ಭವನ್ನಾರ್ಧಾವಭೇದಕ ಉಚ್ಯತೇ| ಉಭಯರೂಪೋಽಪಿ ಚ ಸ್ವಯಮೇವ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಪಕ್ಷಾದ್ವಾ ಮಾಸಾದ್ವಾ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕುಪ್ಯತಿ| ಯದಾ ತ್ವತಿವೃದ್ಧೋ ಭವತಿ ತದಾ ನಯನಂ ವಾ ಶ್ರವಣಂ ವಾ ವಿನಾಶಯೇತ್ ||೪||
Adhikarana ಪಿತ್ತಜಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ (೫) · Śloka ೫
ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ಪಿತ್ತೋತ್ಥೇ ಶಿರೋಧೂಮಾಯನಂ ಜ್ವರಃ| ಸ್ವೇದೋಽಕ್ಷಿದಹನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ನಿಶಿ ಶೀತೈಶ್ಚ ಮಾರ್ದವಮ್||೫||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಹೇತುಕೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ಶಿರೋಧೂಮಾಯನಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಧೂಮಾಯನಂ ಧೂಮಸ್ಯೇವಾನುಭವಃ| ಅತ್ರ ಚ ವ್ಯಥಾಯಾ ನಿಶಿ ಮಾರ್ದವಂ ಶೀತೈಶ್ಚಾನ್ಯದಪಿ||೫||
Adhikarana ಕಫಜಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ (೬) · Śloka ೬
ಅರುಚಿಃ ಕಫಜೇ ಮೂರ್ಧ್ನೋ ಗುರುಸ್ತಿಮಿತಶೀತತಾ| ಸಿರಾಽನಿಷ್ಪನ್ದತಾಲಸ್ಯಂ ರುಡ್ಮನ್ದಾಹ್ನ್ಯಧಿಕಾ ನಿಶಿ| ತನ್ದ್ರಾ ಶೂನಾಕ್ಷಿಕೂಟತ್ವಂ ಕರ್ಣಕಣ್ಡೂಯನಂ ವಮಿಃ||೬||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಅರುಚ್ಯಾದಿಕಂ ಕಫಜೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪೇ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನಃ ಶಿರಸೋ ಗುರುತಾ ಸ್ತಿಮಿತತಾ ಶೀತತಾ ಚ| ಅಹ್ನಿ ಮನ್ದಾ ರುಗ್ಭವತಿ ನಿಶಿ ಚಾಧಿಕಂ ಭವತಿ| ಅಕ್ಷಿಕೂಟಮಕ್ಷಿಶಿವಿರಮ್||೬||
Adhikarana ರಕ್ತಜಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ (೭) · Śloka ೭
ರಕ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಧಿಕರುಜಃ||೭||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः||७||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ರಕ್ತಾತ್ತು ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ ಪಿತ್ತಶಿರೋಽಭಿತಾಪಾಧಿಕರುಜೋ ಭವತಿ||೭||
Adhikarana ಸರ್ವಜಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ (೮) · Śloka ೮
ಸರ್ವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣಃ||೮||
सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಸರ್ವೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಸರ್ವಲಕ್ಷಣೋ ವಾತಾದಿಸರ್ವಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಃ ಶಿರಸ್ತಾಪಃ ಸ್ಯಾತ್||೮||
Adhikarana ಕ್ರಿಮಿಜಃ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪಃ (೯) · Śloka ೯
ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಕ್ಲೇದಿತೇ ರುಧಿರಾಮಿಷೇ| ಕೋಪಿತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ| ಶಿರಸಸ್ತೇ ಪಿಬನ್ತೋಽಸ್ರಂ ಘೋರಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವೇದನಾಃ| ಚಿತ್ತವಿಭ್ರಂಶಜನನೀರ್ಜ್ವರಃ ಕಾಸೋ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಶೋಫವ್ಯಥಚ್ಛೇದದಾಹಸ್ಫುರಣಪೂತಿತಾಃ| ಕಪಾಲೇ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ ಕಣ್ಡೂಃ ಶೋಫಃ ಪ್ರಮೀಲಕಃ| ತಾಮ್ರಾಚ್ಛಸಿಙ್ಘಾಣಕತೋ ಕರ್ಣನಾದಶ್ಚ ಜನ್ತುಜೇ||೯||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಸಙ್ಕೀರ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ತುಜೇ ಕೃಮಿಜೇ ಶಿರೋಽಭಿತಾಪ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ಸಙ್ಖೀರ್ಣೈರ್ನಾನಾರೂಪೈರ್ಮಿಶ್ರೈರ್ಭೋಜನೈರ್ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಶಿರಸಿ ರುಧಿರ ಆಮಿಷೇ ಚ ಕ್ಲೇದಿತೇ ತತ್ರೈವ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಕೋಪಿತೇಽಸ್ಮಿನ್ ಮೂರ್ಧ್ನಿ ಜನ್ತವಃ ಕೃಮಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ತೇ ಚ ಜನ್ತವಃ ಶಿರಸೋಽಸ್ರಂ ಪಿಬನ್ತೋ ಘೋರಾ ವೇದನಾ ರುಜಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ವೇದನಾ ಆಹ-ಚಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಭ್ರಂಶಜನಜೀಃ| ಅತ್ರ ಚ ಜ್ವರಾದಿಕಂ ಭವತಿ ಕಪಾಲೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿಕಂ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕಂ ತಾಲುಶಿರಸೋಃ| ಪ್ರಮೀಲಕಃ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮ್||೯||
Adhikarana ಶಿರಃಕಮ್ಪಃ (೧೦) · Śloka ೧೦
ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ಕುರ್ವತೇ ಮಲಾಃ||೧೦||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಮಲಾಸ್ತ್ರಯೇ ವಾತಾದಯೋ ವಾತೋಲ್ಬಣಾಃ ಶಿರಃಕಮ್ಪಂ ಕುರ್ವತೇ ತತ್ಸಂಜ್ಞಂ ನಾಮ್ನಾ ಶಿರಃಕಮ್ಪಃ||೧೦||
Adhikarana ಶಙ್ಖಕಃ (೧೧) · Śloka ೧೧
ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈರ್ವಾತಾದ್ಯೈಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫಃ ಸಶೋಣಿತೈಃ| ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾರಾಗಪ್ರಲಾಪಜ್ವರತೃಡ್ಭ್ರಮಾಃ| ತಿಕ್ತಾಸ್ಯಃ ಪೀತವದನಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಸ ಶಙ್ಖಕಃ| ತ್ರಿರಾತ್ರಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಹನ್ತಿ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪ್ಯಾಶು ಸಾಧಿತಃ||೧೧||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ವಾತಾದ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸರಕ್ತೈಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನೈಶ್ಚ ತೀವ್ರದಾಹಾದಿರೂಪಃ ಶಙ್ಖೇ ಶೋಫೋ ಭವತಿ| ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ ಶೀಘ್ರಮುಪದ್ರವಕೃತ್| ಸ ಶೋಫೋ ನಾಮ್ನಾ ಶಙ್ಖಕಃ ತ್ರಿರಾತ್ರೇಣ ಮಾರಯತ್ಯಾಶು ಚ ತ್ರಿರಾತ್ರಸ್ಯ ಪುರತಃ ಸಾಧಿತಃ ಸಿಧ್ಯತ್ಯಪಿ ನ ತು ಮಾರಯತ್ಯೇವ||೧೧||
Adhikarana ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ (೧೨) · Śloka ೧೨
ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟೇಷು ಮಾರುತಃ| ರುಜಾಂ ಸಸ್ಪನ್ದನಾಂ ಕುರ್ಯಾದನುಸೂರ್ಯೋದಯೋದಯಾಮ್| ಆಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ಷುದ್ವತಃ ಸಾ ವಿಶೇಷತಃ| ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಷ್ಣಸುಖಾ ಶಾಮ್ಯತ್ಯತಃ ಪರಮ್| ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ ಸ||೧೨||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स||१२||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಪ್ರಧಾನೋ ವಾತಃ ಪಿತ್ತೇನ ಗೃಹೀತಾನುಬನ್ಧಃ ಶಙ್ಖಾದಿಷು ಸ್ಪನ್ದನೇನ ಸಹ ರುಜಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಸೂರ್ಯೋದಯಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದುದಯೋ ಯಸ್ಯಾ ರುಜಾಯಾಸ್ತಾಮ್| ಏಷಾ ಚ ರುಗಾಮಧ್ಯಾಹ್ನಕಾಲೇ ವಿವರ್ಧಿಷ್ಣುಃ ಕ್ರಮೇಣ ವೃದ್ಧಿಶೀಲಾ ಭವತಿ| ಕ್ಷುದ್ವತಸ್ತು ವಿಶೇಷೇಣ ಭವತಿ| ಅತೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಾತ್ ಪರಮವ್ಯವಸ್ಥಿತಶೀತೋಶ್ಣಸುಖಾ ಸತೀ ರುಕ್ ಶಾಮ್ಯತಿ| ಅವ್ಯಂವಸ್ಥಿತಮನಿಯತಂ ಶೀತೇನೋಷ್ಣೇನ ಚ ಸುಖಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥೋಕ್ತಾ| ಕದಾಚಿದತ್ರ ಶೀತೇನಾಪಿ ಸುಖಂ ಕದಾಚಿದುಷ್ಣೇನಾಪಿ| ಅಯಮೇವಂರೂಪೋ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಃ||೧೨||
Adhikarana ಶಿರೋರೋಗಸಙ್ಖ್ಯಾನಮ್ (೧೩) · Śloka ೧೩
ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ದಶ ರೋಗಾಃ ಶಿರೋಗತಾಃ||೧೩||
इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಇತಿ ದಶ ರೋಗಾ ವಾತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಅರ್ದ್ಧಾವಭೇದಕ-ಪಿತ್ತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಕಫಶಿರೋಭಿತಾಪ-ರಕ್ತಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಸರ್ವಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಕೃಮಿಶಿರೋಭಿತಾಪ-ಶಿರಃಕಮ್ಪ-ಶಙ್ಖಕ-ಸೂರ್ಯಾವರ್ತಾಖ್ಯಾಃ ಶಿರಸ್ಯುಕ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ವ್ಯಾಪಕಾ ಇತ್ಯರ್ಥಾತ್||೧೩||
Adhikarana ಶಿರಃಕಪಾಲವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾ (೧೪) · Śloka ೧೪
ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯೋ ನವ||೧೪||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಅನನ್ತರಂ ಶಿರಸ್ಯೇವ ಚ ಕಪಾಲೇ ನವ ವ್ಯಾಧಯೋ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೧೪||
Adhikarana ಉಪಶೀರ್ಷಕಮ್ (೧೫) · Śloka ೧೫
ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಜಾಯತೇ| ಸವರ್ಣೋ ನೀರುಜಃ ಶೋಫಸ್ತಂ ವಿದ್ಯಾದುಪಶೀರ್ಷಕಮ್||೧೫||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಕಪಾಲೇ ಪವನೇ ದುಷ್ಟೇ ಸತಿ ಸವರ್ಣೋ ದೇಹಸಮಾನವರ್ಣೋ ರುಜಾ ರಹಿತಶ್ಚ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್ ಗರ್ಭಸ್ಥಸ್ಯಾಪಿ ಶಬ್ದಾಜ್ಜಾತಸ್ಯಾಪಿ| ತಂ ರೋಗಮುಪಶೀರ್ಷಕಂ ನಾಮ್ನಾ ವಿದ್ಯಾತ್||೧೫||
Adhikarana ಕಪಾಲೇ ಪಿಟಕಾದಿಕಮ್ (೧೬) · Śloka ೧೬
ಯಥಾದೋಷೋದಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ ಪಿಟಕಾರ್ಬುದವಿದ್ರಧೀನ್||೧೬||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಕಪಾಲೇ ಚ ಪಿಟಕಾ ಅರ್ಬುದಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಚ ದೋಷೋದಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಲಿಙ್ಗೈರ್ಬ್ರೂಯಾತ್| ಪಿಟಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾದ್ಯ ಏವೋದಿತಾಸ್ತೇಷಾಮೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||
Adhikarana ಅರೂಂಷಿಕಾಃ (೧೭) · Śloka ೧೭
ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲಾಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನ್ತುಭಿಃ| ಕಙ್ಗುಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕನಿಭಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಯುರರೂಂಷಿಕಾಃ||೧೭||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಪಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ಹೇತುಭಿಃ ಕಪಾಲೇ ಕ್ಲೇದಬಹುಲತ್ವಾದಿಗುಣಾಃ ಪಿಟಕಾಃ ಸ್ಯುಃ ತಾ ನಾಮ್ನಾಽರೂಂಷಿಕಾಃ|| ೧೭||
Adhikarana ದಾರಣಕಮ್ (೧೮) · Śloka ೧೮
ಕಣ್ಡೂಕೇಶಚ್ಯುತಿಸ್ವಾಪರೌಕ್ಷ್ಯಕೃತ್ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ| ಸುಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದಾರಣಕಂ ತು ತತ್||೧೮||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಹೇತುಭ್ಯಾಂ ಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕೃದ್ಯತ್ತ್ವಚಃ ಸ್ಫುಟನಂ ತನ್ನಾಮ್ನಾ ದಾರಣಕಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಸುಸುಕ್ಷ್ಮಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಸ್ಫುಟನಂ ಛೇದನಮ್| ಸ್ವಾಪಃ ತ್ವಚಃ ಸುಪ್ತತಾ ಪ್ರಕರಣಾಚ್ಛಿರಸಿ||೧೮||
Adhikarana ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಮ್ (೧೯) · Śloka ೧೯
ರೋಮಕೂಪಾನುಗಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ ರೋಮಾಣಿ ತತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಶೋಣಿತಃ| ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧ್ಯಸ್ಯ ತೇನಾನ್ಯೇಷಾಮಸಮ್ಭವಃ| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ರುಜ್ಜಾ ಚ ಪ್ರಾಹುಶ್ಚಾಚೇತಿ ಚಾಪರೇ||೧೯||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ರೋಮಕೂಪಾನುಗೇ ರೋಮಕೂಪೇಷ್ವನುಗತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕರ್ತೃ ವಾತೇನ ಸಹ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಂ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಾನಿ ರೋಮಾಣಿ ಪ್ರಚ್ಯಾವಯತಿ| ತತಃ ಕಾರಣವಿಶೇಷವಶಾತ್ ಸಶೋಣಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ ರೋಮಕೂಪಾನ್ ರುಣದ್ಧಿ ತೇನ ಹೇತುನಾಽನ್ಯೇಷಾಂ ರೋಮ್ಣಾಮಸಮ್ಭವಃ| ತದಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಂ ನಾಮ್ನಾ ಭವತಿ| ಅಪರ ಆಚಾರ್ಯಾ ಇನ್ದ್ರಲುಪ್ತೋಕ್ತಹೇತುಕಾ ರುಜ್ಜೇತಿ ಚಾಚೇತಿ ಚ ನಾಮ್ನಾಽಽಹುಃ ||೧೯||
Adhikarana ಖಲತಿಃ (೨೦) · Śloka ೨೦
ಖಲತೇರಪಿ ಜನ್ಮೈವಂ ಶಾತನಂ ತತ್ರ ತು ಕ್ರಮಾತ್||೨೦||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಖಲತ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ರೋಗಸ್ಯೈವಮಿನ್ದ್ರಲುಪ್ತಪ್ರಕಾರೇಣೈವ ಜನ್ಮ| ತತ್ರ ತು ಖಲತೌ ಕ್ರಮಾಚ್ಛಾತನಂ ರೋಮ್ಣಾಮಿತಿ ಪ್ರಕರಣಾತ್||೨೦||
Adhikarana ಖಲತೇರ್ಭೇದಾನುಸಾರಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ (೨೧) · Śloka ೨೧
ಸಾ ವಾತಾದಗ್ನಿದಗ್ಧಾಭಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸ್ವೇದಸಿರಾವೃತಾ| ಕಫಾತ್ ಘನತ್ವಗ್ವರ್ಣಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತ್ವಚಿ| ದೋಷೈಃ ಸರ್ವಾಕೃತಿಃ ಸರ್ವೈರಸಾಧ್ಯಾ ಸಾ ನಖಪ್ರಭಾ| ದಗ್ಧಾಗ್ನಿನೇವ ನಿರ್ಲೋಮಾ ಸದಾಹಾ ಯಾ ಚ ಜಾಯತೇ||೨೧||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಸಾ ಚ ಖಲತಿರ್ವಾತಾದಾಗ್ನಿದಗ್ಧಸಮಾ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸಸ್ವೇದಾ ಸಿರಾವೃತಾ ಚ| ಕಫಾತ್ ಘನತ್ವಗ್ಭವತಿ| ಅಸ್ಯಾಂ ಚ ಖಲತೌ ತಾತಾದಿವಿಶೇಷೈಸ್ತ್ವಚಿ ವರ್ಣಾನ್ಯಥಾಸ್ವಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್| ತೇನ ವಾತೇನ ಶ್ಯಾವೋ ವಾರುಣೋ ವಾ| ಪಿತ್ತಾತ್ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣವರ್ಜಿತೋಽನೇಕಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಶ್ವೇತಃ| ಏಷಾ ಚ ಖಲತಿಃ| ಸರ್ವದೋಷೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಲಕ್ಷಣಾ ಭವತಿ| ನಖಪ್ರಭತ್ವಾದಿಯುಕ್ತಾ ಯಾ ಖಲತಿ-ರ್ಜಾಯತೇ ಸಾಽಸಾಧ್ಯಾ||೨೧||
Adhikarana ಪಲಿತಮ್ (೨೨) · Śloka ೨೨
ಶೋಕಶ್ರಮಕ್ರೋಧಕೃತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಶಿರೋಗತಃ| ಕೇಶಾನ್ ಸದೋಷಃ ಪಚತಿ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತ್ಯತಃ| ತದ್ವಾತಾತ್ಸ್ಫುಟಿತಂ ಶ್ಯಾವಂ ಖರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಜ್ವಲತ್ಪ್ರಭಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ಸದಾಹಂ ಪೀತಾಭಂ ಕಫಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್| ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶುಕ್ಲಂ ಸರ್ವೈಸ್ತು ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಮ್| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಂ ಚಾನ್ಯದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಮ್||೨೨||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಶೋಕಾದಿಜನಿತಃ ಶರೀರೋಷ್ಮಾ ಸದೋಷಃ ಸನ್ ಶಿರೋಗತಃ ಕೇಶಾನ್ ಪಚತ್ಯತೋ ಹೇತೋರಕಾಲೇ ಪಲಿತಂ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಚ್ಚ ಪಲಿತಂ ವಾತಾತ್ ಸ್ಫುಟಿತತ್ವಾದಿರೂಪಮ್| ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಾದಿಗುಣಮ್| ಕಫಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿವೃದ್ಧಿಮತ್ ಸ್ಥೂಲಂ ಸುಶ್ಕ್ಲಂ ಚ ಭವತಿ| ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ ಪಲಿತಂ ತು ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಕೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಶಿರೋರುಜೋದ್ಭವಮನ್ಯಚ್ಚ ಪಲಿತಂ ಭವತಿ ತದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸ್ಪರ್ಶನಾಸಹಶ್ಚ| ಇತಿ ನವ ಕಪಾಲೇ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಉಪಶೀರ್ಷಕ-ಪಿಟಕಾಽರ್ಬುದ-ವಿದ್ರಧ್ಯರೂಂಷಿಕಾ-ದಾರಣಕೇನ್ದ್ರಲುಪ್ತ-ಖಲತಿಪಲಿತಾಖ್ಯಾ ಉಕ್ತಾಃ||೨೨||
Adhikarana ಅಸಾಧ್ಯತಾನಿರ್ದೇಶಃ (೨೩-೨೭) · Śloka ೨೭
ಅಸಾಧ್ಯಾ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿಃ ಪಲಿತಾನಿ ಚ| ಶರೀರಪರಿಣಾಮೋತ್ಥಾನ್ಯಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನಮ್||೨೩|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೭||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)
ಏಭ್ಯಶ್ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಖಲತಿರಸಾಧ್ಯಾ| ಪಲಿತಾನಿ ಚ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಾನ್ಯಸಾಧ್ಯಾನಿ| ಯಾನಿ ತು ಪಾಲಿತಾನಿ ಶರೀರಪರಿಣಾಮೇ ವಾರ್ದ್ಧಕೇ ಉತ್ಥಿತಾನಿ ತಾನಿ ರಸಾಯನಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ ರಸಾಯನೇನ ವಿನಾ ನ ಶಾಮ್ಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ|| ೨೩|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಸಪ್ತವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||