Adhikarana અથ રસાયનવિધિર્નામૈકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ , અધ્યાયપ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથતો રસાયનવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथतो रसायनविधिं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતિ નિજાગન્તૂનાં રોગાણાં નિરાકાઙ્ક્ષં ચિકિત્સિતમુક્ત્વા સ્વરૂપાતિશયપ્રાપ્ત્યર્થં રસાયનાનામવસરો તતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||
Adhikarana રસાયનપ્રયોજનમ્ (૨) · Śloka ૨
દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્યં તરુણં વયઃ| પ્રભા વર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલોદયમ્| વાક્સિદ્ધિં વૃષતાં કાન્તિમવાપ્નોતિ રસાયનાત્| લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્||૨||
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः| प्रभा वर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलोदयम्| वाक्सिद्धिं वृषतां कान्तिमवाप्नोति रसायनात्| लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દીર્ઘમાયુરિત્યાદિના રસાયનાનાં પ્રયોજનમુચ્યતે| યસ્માચ્છસ્તાનાં પ્રશસ્તાનાં રસાદીનામાત્મનો યો લાભોપાયસ્તદ્રસાયનમિતિ નિર્વચનમ્||૨||
Adhikarana રસાયનાધિકારિણઃ (૩) · Śloka ૩
પૂર્વે વયસિ મધ્યે વા તત્પ્રયોજ્યં જિતાત્મનઃ| સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય ચ સર્વથા||૩||
पूर्वे वयसि मध्ये वा तत्प्रयोज्यं जितात्मनः| स्निग्धस्य स्रुतरक्तस्य विशुद्धस्य च सर्वथा||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતચ્ચ રસાયનં ભિષજા જિતાત્મનઃ જિતેન્દ્રિયસ્ય પુંસઃ વયસિ મધ્યે વા સ્નિગ્ધસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય સર્વેણ ચ પ્રકારેણ વિશુદ્ધસ્ય નિહતદોષસ્ય પ્રયોજ્યમ્|| ૩||
Adhikarana અવિશુદ્ધસ્ય રસાયનં વ્યર્થમ્ (૪) · Śloka ૪
અવિશુદ્ધે શરીરે હિ યુક્તો રાસાયનો વિધિઃ| ન ભાતિ મલસંસૃષ્ટે વસ્ત્રે રાગ ઇવાર્પિતઃ| યુક્તં સંસ્કારહીનસ્ય સમ્યગપ્યપ્રમાદિનઃ| યથૈવ પૌરુષં તદ્વન્ન સિધ્યતિ રસાયનમ્||૪||
अविशुद्धे शरीरे हि युक्तो रासायनो विधिः| न भाति मलसंसृष्टे वस्त्रे राग इवार्पितः| युक्तं संस्कारहीनस्य सम्यगप्यप्रमादिनः| यथैव पौरुषं तद्वन्न सिध्यति रसायनम्||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અવિશુદ્ધ ઇતિ| યસ્માદવિશુદ્ધે શરીરે યુક્તઃ પ્રયોજિતો રાસાયનો વિધિર્મલસંસૃષ્ટે વસ્ત્રે અર્પિતો રાગ ઇવ ન ભાતિ| સ્નેહાદિસંસ્કારહીનસ્ય સમ્યગપિ પ્રયુક્તમ્ અપ્રમાદિનોઽપિ પ્રયુક્તં રસાયનં ન સિધ્યતિ| યથા સંસ્કારહીનસ્ય પ્રયુક્તમપ્રમાદિનોઽપિ પૌરુષં વીર્યં ન સિધ્યતિ|| ૪||
Adhikarana ગ્રામ્યાહારાદીનાં સર્વદોષપ્રકોપત્વમ્ (૫) · Śloka ૫
સર્વે ચ દોષા ભવન્તિ ગ્રામ્યાદાહારાદમ્લલવણકટુકક્ષાર વિરુદ્ધાસાત્મ્યરૂક્ષાભિષ્યન્દિક્લિન્નગુરુપૂતિપર્યુષિતનવધાન્ય શુષ્કશાકાઽમમાંસતિલકુલત્થદધિશુક્તકાઞ્જિકપિષ્ટા ન્નવિરૂઢકનિષેવિણાં દિવાસ્વપ્નસ્ત્રીમદ્યનિત્યાનાં વિષમા તિમાત્રવ્યાયામાયામસઙ્ક્ષોભિરવપુષાં ક્રોધલોભભયશો કાયાસબહુલાનાં પાપકર્મણામસમઞ્જસાહારવિહારનિર્હાર નિરતાનામ્| અતો નિમિત્તં હ્યવિશુદ્ધઃ સઞ્જાયતે રસો વિદહ્યતે રક્તં શિથિલીભવન્તિ માંસાનિ વિષ્યન્દતે મેદો દૂષ્યન્તે દોષા વિમુચ્યન્તે સન્ધયો ન સન્ધીયન્તેઽસ્થિષુ મજ્જાનો નાપ્યા યતે શુક્રં નૌજો ન બલં ન વીર્યમ્| તતઃ સ એવમ્ભૂતો ગ્લાયતિ સીદતિ નિદ્રાતન્દ્રાલસ્ય સમન્વિતઃ ખિદ્યતે નિર્વિદ્યતે નિરુત્સાહોઽસમર્થઃ શારીર માનસાનાં વિશિષ્ટાનાં ચેષ્ટાનાં ભ્રષ્ટચ્છાયો નષ્ટસ્મૃતિરલ્પ બુદ્ધિરસમ્પાદ્યમાનાભિલષિતાર્થોઽહર્નિશમનિશમનિશં નિઃ શ્વશ્વસન્નધિષ્ઠાનભૂતો રોગાણાં નોપાત્તમપિ સર્વમાયુર વાપ્નોતિ||૫||
सर्वे च दोषा भवन्ति ग्राम्यादाहारादम्ललवणकटुकक्षार विरुद्धासात्म्यरूक्षाभिष्यन्दिक्लिन्नगुरुपूतिपर्युषितनवधान्य शुष्कशाकाऽममांसतिलकुलत्थदधिशुक्तकाञ्जिकपिष्टा न्नविरूढकनिषेविणां दिवास्वप्नस्त्रीमद्यनित्यानां विषमा तिमात्रव्यायामायामसङ्क्षोभिरवपुषां क्रोधलोभभयशो कायासबहुलानां पापकर्मणामसमञ्जसाहारविहारनिर्हार निरतानाम्| अतो निमित्तं ह्यविशुद्धः सञ्जायते रसो विदह्यते रक्तं शिथिलीभवन्ति मांसानि विष्यन्दते मेदो दूष्यन्ते दोषा विमुच्यन्ते सन्धयो न सन्धीयन्तेऽस्थिषु मज्जानो नाप्या यते शुक्रं नौजो न बलं न वीर्यम्| ततः स एवम्भूतो ग्लायति सीदति निद्रातन्द्रालस्य समन्वितः खिद्यते निर्विद्यते निरुत्साहोऽसमर्थः शारीर मानसानां विशिष्टानां चेष्टानां भ्रष्टच्छायो नष्टस्मृतिरल्प बुद्धिरसम्पाद्यमानाभिलषितार्थोऽहर्निशमनिशमनिशं निः श्वश्वसन्नधिष्ठानभूतो रोगाणां नोपात्तमपि सर्वमायुर वाप्नोति||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ન કેવલં ચૈતદેવ યાવદ્ ગ્રામ્યાદશાસ્ત્રદૃષ્ટાદાહારાત્| સર્વે ચ દોષા ભવન્તિ| કેષામિત્યાહામ્લલવણપ્રભૃતિનિષેવિણામિત્યાદીનામ્| વિરુદ્ધાસાત્મ્યે સૂત્રસ્થાન ઉક્તે| વિરૂઢકમઙ્કુરિતં સસ્યમ્| વિષમેણાનેકરૂપેણ વ્યાયામેન સઙ્ક્ષોભિતં વપુર્યેષાં તે તથોક્તાસ્તેષામ્| અસમઞ્જસમનિયતરૂપં યદાહારાદિકં તસ્મિન્ રતા યે તેષામ્| અતો નિમિત્તમસ્માત્ કારણાદવિશુદ્ધો રસઃ સઞ્જાયતે| વિદહ્યત ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| તતોઽનન્તરં સદુષ્ટાહારાદિકં એવમ્ભૂત ઇતિ દુષ્ટરસાદિધાતુઃ ગ્લાયતિ હર્ષક્ષયમાસાદયતિ સીદતિ ગાત્રાણિ વિનામયતિ| વ્યાખ્યાસમમ્| તથાવિધ ઉપાત્તમપ્યન્યજન્મસઞ્ચિતમપ્યાયુર્ન પ્રાપ્નોતિ કિમુતાધિકં પ્રાપ્સ્યતિ|| ૫||
Adhikarana રસાયનસેવનકાલે દોષાન્ પરિહરેત્ (૬) · Śloka ૬
તસ્માદ્ બુદ્ધિમાનપાસ્ય યથોક્તાનાહારાદિદોષાન્ નિર્વાહ્ય ચ પૂર્વોપચિતાન્ રસાયનં વિધિવિહિતમુપસેવેત||૬||
तस्माद् बुद्धिमानपास्य यथोक्तानाहारादिदोषान् निर्वाह्य च पूर्वोपचितान् रसायनं विधिविहितमुपसेवेत||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્માદિતિ| યત એવં તસ્માત્ બુદ્ધિમાન્ નરો યથોક્તાન્ ગ્રામ્યાહારાદિદોષાનપાસ્ય ત્યક્ત્વા પૂર્વોપચિતાન્ પૂર્વસઞ્ચિતાન્ દોષાન્ સ્નેહાદિના નિર્વાહ્ય નિસ્સાર્ય ચ વિધિવિહિતં રસાયનમુપસેવેત||૬||
Adhikarana રસાયનદ્વૈવિધ્યમ્ (૭) · Śloka ૭
તત્તુ દ્વિવિધં કુટીપ્રાવેશિકં વાતાતપિકં ચ| તત્ર વીર્ય પ્રભાવપ્રયોગપરિહારગુરુત્વાત્ કુટીપ્રાવેશિકં મહાફલ તરમ્||૭||
तत्तु द्विविधं कुटीप्रावेशिकं वातातपिकं च| तत्र वीर्य प्रभावप्रयोगपरिहारगुरुत्वात् कुटीप्रावेशिकं महाफल तरम्||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તદિતિ રસાયનવિષેવણં દ્વિવિધં દ્વિપ્રકારમ્| કથમ્? કુટીપ્રાવેશિકં વાતાતપિકં ચેતિ| તત્ર તયોર્મધ્યે કુટીપ્રાવેશિકં વીર્યાદિગુરુત્વાન્મહાફલતરં ભવતિ|| ૭||
Adhikarana કુટીપ્રાવેશિકવિધિઃ કુટીનિર્માણમ્ (૮) · Śloka ૮
તસ્ય વિધિઃ ક્ષેમસુભિક્ષધાર્મિકશ્રદ્દધાનજનનૃપવૈદ્યવિપ્રે સુલભમહૌષધિઘૃતક્ષીરપથ્યભોજનોપકરણે ગ્રામે નગરે વા પૂર્વોત્તરસ્યાં દિશિ પ્રાગુદક્પ્રવણે સુવિભક્તવિહારોદ્દેશે દેશે દૃઢઘનસુમૃષ્ટભિત્તિમુત્સેધવિસ્તારસમ્પન્નાં સૂક્ષ્મલોચનાં ત્રિ ગર્ભામૃતુસુખાં નિર્વાતાં પ્રવાતૈકદેશાં પ્રાગ્દ્વારામુદગ્દ્વારાં વા શમીબિલ્વક્ષીરિવૃક્ષપરિગૃહીતામનિષ્ટેન્દ્રિયાર્થવાતાતપરજો ધૂમસ્વેદક્લેદદંશમશકસરીસૃપવ્યાલબાલસ્ત્રીદાસાન્તા વસાયિનામગમ્યાં સન્નિહિતસદ્વૈદ્યપરિચારકોપકરણાં કુટીં કારયેત્||૮||
तस्य विधिः क्षेमसुभिक्षधार्मिकश्रद्दधानजननृपवैद्यविप्रे सुलभमहौषधिघृतक्षीरपथ्यभोजनोपकरणे ग्रामे नगरे वा पूर्वोत्तरस्यां दिशि प्रागुदक्प्रवणे सुविभक्तविहारोद्देशे देशे दृढघनसुमृष्टभित्तिमुत्सेधविस्तारसम्पन्नां सूक्ष्मलोचनां त्रि गर्भामृतुसुखां निर्वातां प्रवातैकदेशां प्राग्द्वारामुदग्द्वारां वा शमीबिल्वक्षीरिवृक्षपरिगृहीतामनिष्टेन्द्रियार्थवातातपरजो धूमस्वेदक्लेददंशमशकसरीसृपव्यालबालस्त्रीदासान्ता वसायिनामगम्यां सन्निहितसद्वैद्यपरिचारकोपकरणां कुटीं कारयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્યેતિ કુટીપ્રવેશસ્ય વિધિર્ભવતિ| પ્રથમમેવ ક્ષેમસુભિક્ષાદિગુણે ગ્રામે નગરે વા દૃઢભિત્ત્યાદિગુણાં કુટીં કારયેત્| ધાર્મિકાઃ શ્રદ્દધાના જના નૃપાદયશ્ચ યસ્મિન્| તથા સુલભા મહૌષધ્યાદયો યત્ર| પ્રાચ્યામુદીચ્યાં વા દિશિ| પ્રાગુદક્પ્રવણે અભિમુખે (પ્રવણઃ ક્રમનિમ્નઃ) સુવિભક્તો વિહારોદ્દેશઃ પરિસર્યાપ્રદેશો યત્ર દેશે ઉત્સેધ ઔન્નત્યમ્| સૂક્ષ્મણિ લોચનાનિ ગવાક્ષાણિ યસ્યામ્| શામ્યાદિવૃક્ષૈઃ પરિગૃહીતામાશ્રિતામ્| અનિષ્ટેન્દ્રિયાર્થાદીનામગમ્યામ્| અનિષ્ટા ઇન્દ્રિયાર્થા દ્વિષ્ટાઃ શબ્દાદયો વિષયાઃ| સરીસૃપાઃ સર્પાદયઃ| વ્યાલાઃ સિંહવ્યાઘ્રાદયઃ અન્તાવસાયિનશ્ચણ્ડાલાદયઃ| તથા સન્નિહિતં સદ્વૈ-દ્યાદિકં યસ્યામ્|| ૮||
Adhikarana તત્ર પ્રવેશઃ (૯) · Śloka ૯
તસ્યાં રસાયનાર્થી શરદિ વસન્તે વા શુક્લપક્ષે પ્રશસ્તે અહનિ પૂજયિત્વા યથાર્હં દેવગુરુવિપ્રાન્ પ્રણમ્ય બ્રહ્મદક્ષા શ્વિપ્રભૃતીન્ પરિમૃશ્ય સુવર્ણઘૃતમધુસિદ્ધાર્થકપ્રિયઙ્ગુરો ચનાઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગોબ્રાહ્મણાનુપ્રવિશેત્||૯||
तस्यां रसायनार्थी शरदि वसन्ते वा शुक्लपक्षे प्रशस्ते अहनि पूजयित्वा यथार्हं देवगुरुविप्रान् प्रणम्य ब्रह्मदक्षा श्विप्रभृतीन् परिमृश्य सुवर्णघृतमधुसिद्धार्थकप्रियङ्गुरो चनाः प्रदक्षिणीकृत्य गोब्राह्मणानुप्रविशेत्||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્યામિતિ કુટ્યાં રસાયનાર્થી પુરુષઃ પ્રશસ્તેઽહનિ સદ્વાસરે યથાર્હં દેવપૂજાદિકં કૃત્વાઽનુપ્રવિશેત્|| ૯||
Adhikarana પ્રાક્કૃત્યં નિયમપાલનઞ્ચ (૧૦) · Śloka ૧૦
તત્ર સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ| બ્રહ્મચારી ધૃતિયુતઃ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ| દાનશીલદયાસત્યવ્રતધર્મપરાયણઃ| દેવતાનુ સ્મૃતૌ યુક્તો યુક્તસ્વપ્નપ્રજાગરઃ| પ્રિયૌષધઃ પેશલવાગારભેત રસાયનમ્||૧૦||
तत्र संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः| ब्रह्मचारी धृतियुतः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः| दानशीलदयासत्यव्रतधर्मपरायणः| देवतानु स्मृतौ युक्तो युक्तस्वप्नप्रजागरः| प्रियौषधः पेशलवागारभेत रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર કુટ્યં સંશોધનૈર્વમનાદિભિઃ શુદ્ધસુખિત્વાદિયુક્તશ્ચ રસાયનમારભેત| પુનરિતિ શોધને કૃતે| ધૃતિર્ધૈર્યમ્| શ્રદ્દધાનઃ શ્રદ્ધાવાન્| દાનાદિપરાયણો દાનાદિપ્રવણઃ| યુક્તં પ્રાપ્તં સ્વપ્નાદિ ચ યસ્ય| પ્રિયૌષધઃ ન ત્વૌષધે દ્વેષ્યસ્વભાવઃ| પેશલવાક્ પ્રિયંવદઃ||૧૦||
Adhikarana શોધનાર્થં યોગઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
હરીતકીમામલકં સૈન્ધવં નાગરં વચામ્| હરિદ્રાં પિપ્પલીં વેલ્લં ગુડં ચોષ્ણામ્બુના પિબેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો નરઃ પૂર્વં તેન સાધુ વિરિચ્યતે||૧૧||
हरीतकीमामलकं सैन्धवं नागरं वचाम्| हरिद्रां पिप्पलीं वेल्लं गुडं चोष्णाम्बुना पिबेत्| स्निग्धस्विन्नो नरः पूर्वं तेन साधु विरिच्यते||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પૂર્વં સ્નિગ્ધઃ પશ્ચાત્ સ્નિગ્ધશ્ચ નરો હરીતક્યાદિનોષ્ણામ્બુપીતેન સાધુ વિરિચ્યતે|| ૧૧||
Adhikarana તતો યાવકમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
તતઃ શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ| ત્રિરાત્રં પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા ઘૃતાન્વિતમ્| દદ્યાદ્યાવકમાશુદ્ધેઃ પુરાણશકૃતોઽથવા||૧૨||
ततः शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च| त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा सप्ताहं वा घृतान्वितम्| दद्याद्यावकमाशुद्धेः पुराणशकृतोऽथवा||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તતોઽનન્તરં શુદ્ધશરીરાય વિહિતપેયાદિક્રમાય ચ ત્રિરાત્રં વા પઞ્ચરાત્રં વા સપ્તાહં વા યાવકં યવાન્નં ઘૃતાન્વિતં દદ્યાત્| અથવા પુરાણશકૃતઃ શુદ્ધિર્યાવત્તાવદ્યવાન્નં દદ્યાત્|| ૧૨||
Adhikarana યૌગિકરસાયનસેવનમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
ઇત્થં સંસ્કૃતકોષ્ઠસ્ય રસાયનમુપાહરેત્| યસ્ય યદ્યૌગિકં પશ્યેત્સર્વમાલોચ્ય સાત્મ્યવિત્||૧૩||
इत्थं संस्कृतकोष्ठस्य रसायनमुपाहरेत्| यस्य यद्यौगिकं पश्येत्सर्वमालोच्य सात्म्यवित्||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇત્થમનેન પ્રકારેણ સંસ્કૃતકોષ્ઠવતો રસાયનમુપાહરેત્ ઢૌકયેત્| કિમિત્યાહ-સાત્મ્યવિદ્વૈદ્યઃ સર્વં દોષાદિકમાલોચ્ય યસ્ય પુંસો યદ્રસાયનં યૌગિકં પશ્યેત્|| ૧૩||
Adhikarana હરીતક્યાદિ સંજ્ઞાનિર્વચનમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪
હરણાત્ સર્વરોગાણાં યાસાવુક્તા હરીતકી| પથ્યત્વાત્ સર્વધાતૂનાં પથ્યા શિવતયા શિવા| યસ્માદ્વિજયતે વ્યાધીન્ સમગ્રાન્ વિજયા તતઃ| અભયં સર્વરોગેભ્યો ભવત્યાયુશ્ચ શાશ્વતમ્| યતઃ શીલયતામેનાં તેનેયમભયા સ્મૃતા||૧૪||
हरणात् सर्वरोगाणां यासावुक्ता हरीतकी| पथ्यत्वात् सर्वधातूनां पथ्या शिवतया शिवा| यस्माद्विजयते व्याधीन् समग्रान् विजया ततः| अभयं सर्वरोगेभ्यो भवत्यायुश्च शाश्वतम्| यतः शीलयतामेनां तेनेयमभया स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હરીતકીગુણાઃ અનુપાનાનિ ચ (૧૫) · Śloka ૧૫
નવા વૃત્તા ઘના સ્નિગ્ધા ગુર્વી મજ્જતિ ચાપ્સુ યા| સાલસ્ય સા પ્રયોક્તવ્યા નવનીતસમન્વિતા| વાતે સસર્પિર્લવણા પિત્તે સગુડશર્કરા| કફે સપિપ્પલી ક્ષૌદ્રા સર્વદા સા પ્રશસ્યતે||૧૫||
नवा वृत्ता घना स्निग्धा गुर्वी मज्जति चाप्सु या| सालस्य सा प्रयोक्तव्या नवनीतसमन्विता| वाते ससर्पिर्लवणा पित्ते सगुडशर्करा| कफे सपिप्पली क्षौद्रा सर्वदा सा प्रशस्यते||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યા નવત્યાદિગુણા સા શ્રેષ્ઠેત્યધ્યાહાર્યમ્| સા ચ બાલસ્ય યદા પ્રયોક્તવ્યા તદા નવનીતયુક્તા| વાતાદિષુ સા ચ સર્વદા પાતું શસ્યતે|| ૧૫||
Adhikarana હરીતકીરસાયનમ્ (૧૬) · Śloka ૧૬
અથ હરીતકીનાં હિમવચ્છૈલસમ્ભવાનાં કાલજાતાનામા પૂર્ણરસવીર્યાણામનામયાનાં દ્વિશસ્ત્રિશો વા શકલિતા નામનસ્થ્નામાઢકં ચતુર્ગુણેન પયસા સંસ્વેદ્ય મૃદુભૂત મવતાર્ય શીતં સર્પિર્મધ્વાઢકાભ્યાં સંસૃજ્ય સુગુપ્તં સ્થા પયેત્| તતસ્ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વમહારાનુપરોધિનીં માત્રાં પ્રત્યહ મુપયોજયેત્| જીર્ણે શાલિષષ્ટિકં પયસા ભુઞ્જીત| પ્રયો ગાન્તે ચ તાવન્તમેવ કાલમ્| અસ્ય પ્રયોગાદ્વર્ષશતમજરો નિર્વલીખલતિપલિતામયઃ શ્રુતિસ્મૃતિસમ્પન્નઃ સમિદ્ધાન લશ્ચ પુરુષો ભવતિ| બૃહચ્છરીરં ગિરિસારસારં સ્વરો ઘનૌઘસ્તનિતાનુકારી| ભવત્યપત્યં વિપુલં સ્થિરઞ્ચ સમશ્નતો યોગમિમં પ્રયત્નાત્||૧૬||
अथ हरीतकीनां हिमवच्छैलसम्भवानां कालजातानामा पूर्णरसवीर्याणामनामयानां द्विशस्त्रिशो वा शकलिता नामनस्थ्नामाढकं चतुर्गुणेन पयसा संस्वेद्य मृदुभूत मवतार्य शीतं सर्पिर्मध्वाढकाभ्यां संसृज्य सुगुप्तं स्था पयेत्| ततस्त्रिरात्रादूर्ध्वमहारानुपरोधिनीं मात्रां प्रत्यह मुपयोजयेत्| जीर्णे शालिषष्टिकं पयसा भुञ्जीत| प्रयो गान्ते च तावन्तमेव कालम्| अस्य प्रयोगाद्वर्षशतमजरो निर्वलीखलतिपलितामयः श्रुतिस्मृतिसम्पन्नः समिद्धान लश्च पुरुषो भवति| बृहच्छरीरं गिरिसारसारं स्वरो घनौघस्तनितानुकारी| भवत्यपत्यं विपुलं स्थिरञ्च समश्नतो योगमिमं प्रयत्नात्||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથેત્યાદિના મહારસાયનાનિ| વ્યાખ્યાસમમ્| આપૂર્ણં સમ્પૂર્ણમ્| દ્વિશસ્ત્રિશો વા શકલિતાનાં દ્વિધા ત્રિધા વા પાટિતાનામ્| ચતુર્ગુણં પયઃપરિમાણેન ન તવાઢકમાનેન| અત્ર ચોક્તા યુક્તિઃ| માત્રાસ્ય યા વા પ્રકૃતમાહારં નોપરુણદ્ધિ| જીર્ણે ચ પયસા શાલિષષ્ટિકં ભુઞ્જીત| પ્રયોગાન્ત ઇત્યુપયુક્તેઽસ્મિન્ પ્રયોગે તાવન્તમેવેત્યુપયોગસમમેવ કાલમ્| અસ્ય રસાયનસ્ય પ્રયોગાદજરત્વાદિયુક્તઃ પુરુષો વર્ષશતં જીવતિ| ઇમં યોગં પ્રયત્નાત્ સમશ્નતઃ પુંસઃ શરીરં બૃહત્ ગિરિસારસારં ચ ભવતિ| ગિરિવત્ સારાણિ દૃઢાનિ પૂર્વોક્તાન્યષ્ટૌ સારાણિ યસ્ય તત્તથોક્તમ્| સ્વરશ્ચ ઘનગર્જિતાનુકારિ ભવતિ| સુબોધમ્|| ૧૬||
Adhikarana બ્રાહ્મં રસાયનમ્ (૧૭) · Śloka ૧૭
પથ્યાસહસ્રં ત્રિગુણધાત્રીફલસમન્વિતમ્| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં સાર્દ્ધં પલશતદ્વયમ્| જલે દશગુણે પક્ત્વા દશભાગસ્થિતે રસે| આપોથ્ય કૃત્વા વ્યસ્થીનિ વિજયામલકાન્યથા| વિનીય તસ્મિન્નિર્યૂહે યોજયેત્ કુડવાંશકમ્| ત્વગેલામુસ્તરજનીપિપ્પલ્યગરુચન્દનમ્| મણ્ડૂકપર્ણીકનકશઙ્ખપુષ્પીવચાપ્લવમ્| યષ્ટ્યાહ્વયં વિડઙ્ગં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાધિકમ્| સિતોપલાર્દ્ધભારં ચ પાત્રાણિ ત્રીણિ સર્પિષઃ| દ્વે ચ તૈલાત્પચેત્સર્વં તદગ્નૌ લેહતાં ગતમ્| અવતીર્ણં હિમં યુઞ્જ્યાદ્વિંશૈઃ ક્ષૌદ્રશતૈસ્ત્રિભિઃ| તતઃ ખજેન મથિતં વિદધ્યાદ્ ઘૃતભાજને| એતદ્રસાયનં બ્રાહ્મં સમં પૂર્વેણ સર્વથા| વૈખાનસા બાલખિલ્યાઃ પ્રાશ્ય પ્રાપ્તા નવં વયઃ| આરોગ્યમમિતં ચાયુર્વીતતન્દ્રાશ્રમક્લમાઃ||૧૭||
पथ्यासहस्रं त्रिगुणधात्रीफलसमन्वितम्| पञ्चानां पञ्चमूलानां सार्द्धं पलशतद्वयम्| जले दशगुणे पक्त्वा दशभागस्थिते रसे| आपोथ्य कृत्वा व्यस्थीनि विजयामलकान्यथा| विनीय तस्मिन्निर्यूहे योजयेत् कुडवांशकम्| त्वगेलामुस्तरजनीपिप्पल्यगरुचन्दनम्| मण्डूकपर्णीकनकशङ्खपुष्पीवचाप्लवम्| यष्ट्याह्वयं विडङ्गं च चूर्णितं तुलयाधिकम्| सितोपलार्द्धभारं च पात्राणि त्रीणि सर्पिषः| द्वे च तैलात्पचेत्सर्वं तदग्नौ लेहतां गतम्| अवतीर्णं हिमं युञ्ज्याद्विंशैः क्षौद्रशतैस्त्रिभिः| ततः खजेन मथितं विदध्याद् घृतभाजने| एतद्रसायनं ब्राह्मं समं पूर्वेण सर्वथा| वैखानसा बालखिल्याः प्राश्य प्राप्ता नवं वयः| आरोग्यममितं चायुर्वीततन्द्राश्रमक्लमाः||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પથ્યા સહસ્રમિત્યાદિના બ્રાહ્મં રસાયનં વ્યાખ્યાસમમ્| ત્રિગુણાન્યામલકાનિ પથ્યાસહસ્રાત્| પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાનિ પ્રથમાદીનિ| સર્વતશ્ચૈકધ્યાદ્દશગુણં પલમાનેનૈવ ન તુ કુડવાદિમાનેનેતિ સ્મર્ત્તવ્યમ્| આપોથ્ય જર્જરીકૃત્ય| વિજયાનામામલકાનાઞ્ચ સ્વિન્નાનામસ્થ્યાકૃષ્ય તતસ્તાનિ તસ્મિન્ કષાયે વિનીય નિક્ષિપ્ય| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રહ્મસુવર્ચલા| કનકં નાગકેસરં સુવર્ણં ચ| શઙ્ખપુષ્પી ચિરિણ્ટી| પ્લવં પરિપેલવમ્| તુલયાધિકમર્દ્ધભારઃ એકાદશપલશતાનિ સિતોપલાનામ્| દ્રવસ્ય પાત્રોઽષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્| દ્વે ચેતિ પાત્રે| ઘૃતભાજનં યત્ર પૂર્વં ઘૃતમાસીત્| સર્વથેતિ સર્વેણ પ્રકારેણ| એતચ્ચ બ્રહ્મવિહિતં રસાયનં પ્રાશ્ય વૈખાનાસા નામ મહર્ષયો બાલખિલ્યાશ્ચામિતાતીતં નવં વયઃ પ્રાપ્તાઃ તથા આરોગ્યાદિ ચ|| ૧૭||
Adhikarana અભયામલકાદિ ઘૃતમ્ (૧૮) · Śloka ૧૮
અભયામલકવિભીતકપઞ્ચાત્મકપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે| વલ્લીપલાશકરસે દ્વિગુણે ક્ષીરેઽષ્ટગુણે ચ વિપચેત્| ઘૃતસ્ય કુમ્ભં મધુકં મધૂકં કાકોલિયુગ્મઞ્ચ બલાં સ્વગુપ્તામ્| સક્ષીરશુક્લામૃષભં સજીવં સુખામ્બુપસ્તચ્ચ પિબેદ્ગુણાઢ્યમ્||૧૮||
अभयामलकविभीतकपञ्चात्मकपञ्चमूलनिर्यूहे| वल्लीपलाशकरसे द्विगुणे क्षीरेऽष्टगुणे च विपचेत्| घृतस्य कुम्भं मधुकं मधूकं काकोलियुग्मञ्च बलां स्वगुप्ताम्| सक्षीरशुक्लामृषभं सजीवं सुखाम्बुपस्तच्च पिबेद्गुणाढ्यम्||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અભયાદીનાં ક્વાથે અર્થાત્ સ્નેહાદ્વિગુણે| વલ્લીપલાશકસ્ય ક્ષીરવિદાર્યા રસે દ્વિગુણ એવ| ક્ષીરે ચ સ્નેહાદષ્ટગુણે ઘૃતસ્ય કુમ્ભં દ્વાદશાધિકપઞ્ચપલશતાનિ| મધુકાદિકં ચ કલ્કપરિભાષયા દત્વા વિપાચેત્| તચ્ચ ઘૃતં ગુણાઢ્યં બહુગુણમુષ્ણામ્બુપઃ સન્ પિબેત્||૧૮||
Adhikarana આમલકરસાયનમ્ (૧૯) · Śloka ૧૯
આમલકસહસ્રં પિષ્ટસ્વેદનવિધાનેન ક્ષીરોષ્મણા સુસ્વિન્ન મનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણયેત્| તદામલકસહસ્રસ્વરસ પરિપીતં સ્થિરાજીવન્તીપુનર્નવનાગબલામણ્ડૂકપર્ણીબ્રહ્મ સુવર્ચલાભીરુશઙ્ખપુષ્પીવચાપિપ્પલીવિડઙ્ગસ્વગુપ્તામૃતાગ રુચન્દનમધુકમધૂકપુષ્પપદ્મોત્પલનવમાલિકાયુવતિયૂથિ કાચૂર્ણાષ્ટભાગસંપૃક્તં પુનર્નાગબલાપલસહસ્રસ્વરસપ રિપીતં છાયોપશોષિતં દ્વિગુણિતસર્પિષા ક્ષૌદ્રેણ ક્ષુદ્રગુડા કૃતિં કૃત્વા ઘૃતભાજનસ્થં ભસ્મરાશેરધઃ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ પક્ષમથર્વવેદવિદાકૃતરક્ષં પક્ષાત્યયે ચોદ્ધૃત્ય કનક રજતતામ્રપ્રવાલકાલાયશ્ચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તમર્દ્ધકર્ષાભિ વૃદ્ધ્યા યથાગ્નિ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૧૯||
आमलकसहस्रं पिष्टस्वेदनविधानेन क्षीरोष्मणा सुस्विन्न मनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्| तदामलकसहस्रस्वरस परिपीतं स्थिराजीवन्तीपुनर्नवनागबलामण्डूकपर्णीब्रह्म सुवर्चलाभीरुशङ्खपुष्पीवचापिप्पलीविडङ्गस्वगुप्तामृताग रुचन्दनमधुकमधूकपुष्पपद्मोत्पलनवमालिकायुवतियूथि काचूर्णाष्टभागसंपृक्तं पुनर्नागबलापलसहस्रस्वरसप रिपीतं छायोपशोषितं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रेण क्षुद्रगुडा कृतिं कृत्वा घृतभाजनस्थं भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षमथर्ववेदविदाकृतरक्षं पक्षात्यये चोद्धृत्य कनक रजतताम्रप्रवालकालायश्चूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्द्धकर्षाभि वृद्ध्या यथाग्नि प्रातः प्रातः प्रयोजयेदिति समानं पूर्वेण||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સહસ્રમામલકાનમધોજ્વલત્ ક્ષીરપૂર્ણોખામુખયોજિતચ્છિદ્રકુમ્ભસ્થિતં સ્વેદયેત્| તતશ્છાયાશુષ્કં ચૂર્ણયેત્| તચ્ચૂર્ણમામલકસહસ્રરસેન ભાવયેત્| પરિપીતઞ્ચ તત્સ્થિરાદિચૂર્ણસ્યાષ્ટભાગેન યોજયેત્| તતશ્છાયાયામુપશોષ્ય દ્વિગુણકૃતઘૃતેન ક્ષૌદ્રેણ ક્ષુદ્રગુડાકૃતિતનુલેહપ્રાયં કૃત્વા ઘૃતભાજનસ્થિતમન્તર્ભૂમેર્ભસ્મરાશેરધઃ સ્થાપયેત્ પક્ષમ્| સુબોધમ્| પ્રતિદિનમુપયોજ્યસ્યૌષધસ્ય કનકાદિપઞ્ચકચૂર્ણાષ્ટમભાગો યોજ્યઃ| કાલાયઃ શસ્ત્રમ્|| ૧૯||
Adhikarana આમલકરસાયનમપરમ્ (૨૦) · Śloka ૨૦
આમલકસહસ્રમાર્દ્રપલાશદ્રોણ્યાં સાપિધાનાયાં વાષ્પમનુ દ્વમન્ત્યામારણ્યગોમયાગ્નિભિરુપસ્વેદયેત્| તાનિ સુસ્વિ ન્નશીતાન્યુદ્ધૃત્ય નિષ્કુલીકૃતાન્યાપોથ્ય પિપ્પલીવિડઙ્ગ તણ્ડુલાનાં પૃથગાઢકેનાધ્યર્દ્ધેન શર્કરાયાઃ ષડ્ભિર્મધુઘૃત તૈલાનાં સંયોજ્ય ઘૃતકુમ્ભે સ્થાપયેદ્વિંશતિરાત્રં પરં ચોપ યોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૦||
आमलकसहस्रमार्द्रपलाशद्रोण्यां सापिधानायां वाष्पमनु द्वमन्त्यामारण्यगोमयाग्निभिरुपस्वेदयेत्| तानि सुस्वि न्नशीतान्युद्धृत्य निष्कुलीकृतान्यापोथ्य पिप्पलीविडङ्ग तण्डुलानां पृथगाढकेनाध्यर्द्धेन शर्करायाः षड्भिर्मधुघृत तैलानां संयोज्य घृतकुम्भे स्थापयेद्विंशतिरात्रं परं चोप योजयेदिति समानं पूर्वेण||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આમલકસહસ્રમિત્યાદિ સુબોધમ્| આર્દ્રપલાશદ્રોણીસ્થાપિતસ્વેદિતાન્યામલકાનિ આપોથ્ય જર્જરીકૃત્ય નિષ્કુલીકૃતાનિ ત્યાજિતાસ્થીનિ| પૃથગિતિ પિપ્પલીતણ્ડુલાનામાઢકેન વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં ચાઢકેન સંયોજ્ય શર્કરાયા અધ્યર્દ્ધેનાઢકેન ઘૃતાદીનાં પ્રત્યેકમાઢકદ્વયેન ચ| શુષ્કાદ્ દ્વિગુણરૂપમિત્યસ્ય સ્મર્ત્તવ્યમ્||૨૦||
Adhikarana અભયામલકાદિ રસાયનમ્ (૨૧) · Śloka ૨૧
અભયામલકસહસ્રં પિપ્પલીસહસ્રયુક્તં તરુણપલાશક્ષા રોદકેનાપ્લાવ્ય શુચૌ ભાણ્ડે સ્થાપયેત્| તતોઽનુગતક્ષાર મનાતપશુષ્કમસ્થિરહિતં ચૂર્ણયિત્વા સિતોપલાપાદેન ચતુર્ગુણાભ્યાં ચ મધુઘૃતાભ્યાં સંયોજ્ય ઘૃતભાજને ષણ્મા સાનન્તર્ભૂમેઃ સ્થાપયિત્વા પરતો યથાગ્નિબલમુપયુઞ્જીતેતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૧||
अभयामलकसहस्रं पिप्पलीसहस्रयुक्तं तरुणपलाशक्षा रोदकेनाप्लाव्य शुचौ भाण्डे स्थापयेत्| ततोऽनुगतक्षार मनातपशुष्कमस्थिरहितं चूर्णयित्वा सितोपलापादेन चतुर्गुणाभ्यां च मधुघृताभ्यां संयोज्य घृतभाजने षण्मा सानन्तर्भूमेः स्थापयित्वा परतो यथाग्निबलमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તરુણપલાશક્ષારોદકેનાપ્લાવ્ય સ્થાપિતપિપ્પલીસહસ્રયુક્તાભયામલકસહસ્રપ્રયોગઃ સુબોધઃ| અનુગતક્ષારં પરિગતક્ષારોદકમ્| સિતોપલા અભયામલકાદિચૂર્ણાત્ પાદેન બોદ્ધ્વ્યા| તથા ચતુર્ગુણે મધુઘૃતે|| ૨૧||
Adhikarana આમલકચૂર્ણરસાયનમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨
આમલકચૂર્ણાઢકમેકવિંશતિરાત્રમામલકસ્વરસભાવિતં મધુઘૃતાઢકાભ્યાં પિપ્પલીચૂર્ણાષ્ટ ભાગેન શર્કરાચતુર્ભાગેન ચ સંસૃષ્ટં ઘૃતભાજનસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મારાશૌ નિદધ્યાત્| તચ્છરદિ ચોપયોજયેદિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૨||
आमलकचूर्णाढकमेकविंशतिरात्रमामलकस्वरसभावितं मधुघृताढकाभ्यां पिप्पलीचूर्णाष्ट भागेन शर्कराचतुर्भागेन च संसृष्टं घृतभाजनस्थं प्रावृषि भस्माराशौ निदध्यात्| तच्छरदि चोपयोजयेदिति समानं पूर्वेण||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આમલકસ્વરસભાવિતાનામામલકચૂર્ણાનાં પ્રયોગો વ્યાખ્યાસમઃ| અષ્ટભાગચતુર્ભાગૌ ભાવિતાદામલકચૂર્ણાત્|| ૨૨||
Adhikarana વિડઙ્ગતણ્ડુલરસાયનમ્ (૨૩) · Śloka ૨૩
વિડઙ્ગતણ્ડુલાનામાઢકમાઢકં પિપ્પલીતણ્ડુલાનામાધ્યર્દ્દં સિતોપલાનાં મધુઘૃતૈલાઢકૈઃ ષડ્ભિરેકીકૃતં ઘૃતભાજ નસ્થં પ્રાવૃષિ ભસ્મરાશાવિતિ સમાનં પૂર્વેણ||૨૩||
विडङ्गतण्डुलानामाढकमाढकं पिप्पलीतण्डुलानामाध्यर्द्दं सितोपलानां मधुघृतैलाढकैः षड्भिरेकीकृतं घृतभाज नस्थं प्रावृषि भस्मराशाविति समानं पूर्वेण||२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં પ્રયોગઃ સુબોધઃ| સિતોપલાનામધ્યર્દ્ધમાઢકમ્| મધ્વાદીનાં પ્રત્યેકમાઢકદ્વયમ્| ભસ્મરાશૌ નિદધ્યાદિતિ શેષઃ|| ૨૩||
Adhikarana અનર્ગલત્રિફલાપ્રયોગઃ (૨૪) · Śloka ૨૪
અભયામલકવિભીતકાનાં દ્વિશસ્ત્રિશો વા સંયોજિતાનાં પલાશત્વગવનદ્ધાનાં મૃદાવલિપ્તાનાં કુકૂલસ્વિન્નાનાં નિરસ્થિકૃતાનાં પલસહસ્રમુલૂખલે સઙ્ક્ષુદ્ય દધિમધુઘૃત તૈલપલલશર્કરાસમ્પૃક્તં ભક્ષયેદનન્નભુગ્યથોક્તેન વિ ધિના| પ્રયોગાન્તે તતો દ્વિગુણં કાલં યવાગૂયૂષક્ષીરઘૃત ષષ્ટિકાન્નમાહારોઽભ્યઞ્જનં સર્પિરુદ્વર્તનં યવચૂર્ણમિતિ સમાનં પૂર્વેણાભ્યધિકફલં વા||૨૪||
अभयामलकविभीतकानां द्विशस्त्रिशो वा संयोजितानां पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानां निरस्थिकृतानां पलसहस्रमुलूखले सङ्क्षुद्य दधिमधुघृत तैलपललशर्करासम्पृक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन वि धिना| प्रयोगान्ते ततो द्विगुणं कालं यवागूयूषक्षीरघृत षष्टिकान्नमाहारोऽभ्यञ्जनं सर्पिरुद्वर्तनं यवचूर्णमिति समानं पूर्वेणाभ्यधिकफलं वा||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનર્ગલત્રિફલાપ્રયોગઃ સુબોધઃ| દ્વિશ ઇત્યભયામલકાનિવાઽભ-યાવિભીતકાનિ વાઽમલકવિભીતકાનિ વા| ત્રિશ ઇતિ સમસ્તાનિ વર્તન્તે| કેચિત્તુ ત્રિફલાનાં સંયોજનં લિપ્સયેચ્છન્તિ| સઙ્ક્ષુદ્ય જર્જરીકૃત્ય| પ્રયોગાન્ત ઇતિ નિષ્પન્ન ઉપયોગે| તત ઇત્યુપયોગકાલાદ્ દ્વિગુણં કાલં યવાગ્વાદ્યાહારોઽભ્યઞ્જનાદિના|| ૨૪||
Adhikarana ચ્યવનપ્રાશઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
દશમૂલબલામુસ્તજીવકર્ષભકોત્પલમ્| પર્ણિન્યૌ પિપ્પલી શૃઙ્ગી મેદા તામલકી ત્રુટિઃ| જીવન્તી જોઙ્ગકં દ્રાક્ષા પૌષ્કરં ચન્દનં શઠી| પુનર્નવા દ્વિકાકોલી કાકનાસામૃતાદ્વયમ્| વિદારી વૃષમૂલં ચ તદૈકધ્યં પલોન્મિતમ્| જલદ્રોણે પચેત્ પઞ્ચધાત્રીફલશતાનિ ચ| પાદશેષં રસં તસ્માદ્વ્યસ્થીન્યામલકાનિ ચ| ગૃહીત્વા ભર્જયેત્તૈલઘૃતાદ્વાદશભિઃ પલૈઃ| મત્સ્યણ્ડિકાતુલાર્દ્ધેન યુક્તં તલ્લેહવત્પચેત્| સ્નેહાર્દ્ધં મધુનઃ શીતે તુગાક્ષીર્યાશ્ચતુઃપલમ્| પિપ્પલ્યા દ્વે પલે દદ્યાચ્ચતુર્જાતં કણાર્દ્ધિકમ્| અતોઽવલેહયેન્માત્રાં કુટીસ્થં પથ્યભોજિનમ્| ઇત્યેષશ્ચ્યવનપ્રાશો યં પ્રાશ્ય ચ્યવનો મુનિઃ| જરાજર્જરિતોઽપ્યાસીન્નારીનયનનન્દનઃ| કાસં શ્વાસં જ્વરં શોષં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્| મૂત્રશુક્રાશયાન્ દોષાન્ વૈસ્વર્યં ચ વ્યપોહતિ| બાલવૃદ્ધક્ષતક્ષીણકૃશાનામઙ્ગવર્દ્ધનઃ| મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામયત્વ માયુઃ પ્રકર્ષં પવનાઽનુલોભ્યમ્| સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં બલમિન્દ્રિયાણા મગ્નેશ્ચ કુર્યાદ્વિધિનોપયુક્તઃ||૨૫||
दशमूलबलामुस्तजीवकर्षभकोत्पलम्| पर्णिन्यौ पिप्पली शृङ्गी मेदा तामलकी त्रुटिः| जीवन्ती जोङ्गकं द्राक्षा पौष्करं चन्दनं शठी| पुनर्नवा द्विकाकोली काकनासामृताद्वयम्| विदारी वृषमूलं च तदैकध्यं पलोन्मितम्| जलद्रोणे पचेत् पञ्चधात्रीफलशतानि च| पादशेषं रसं तस्माद्व्यस्थीन्यामलकानि च| गृहीत्वा भर्जयेत्तैलघृताद्वादशभिः पलैः| मत्स्यण्डिकातुलार्द्धेन युक्तं तल्लेहवत्पचेत्| स्नेहार्द्धं मधुनः शीते तुगाक्षीर्याश्चतुःपलम्| पिप्पल्या द्वे पले दद्याच्चतुर्जातं कणार्द्धिकम्| अतोऽवलेहयेन्मात्रां कुटीस्थं पथ्यभोजिनम्| इत्येषश्च्यवनप्राशो यं प्राश्य च्यवनो मुनिः| जराजर्जरितोऽप्यासीन्नारीनयननन्दनः| कासं श्वासं ज्वरं शोषं हृद्रोगं वातशोणितम्| मूत्रशुक्राशयान् दोषान् वैस्वर्यं च व्यपोहति| बालवृद्धक्षतक्षीणकृशानामङ्गवर्द्धनः| मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्व मायुः प्रकर्षं पवनाऽनुलोभ्यम्| स्त्रीषु प्रहर्षं बलमिन्द्रियाणा मग्नेश्च कुर्याद्विधिनोपयुक्तः||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દશમૂલેત્યાદિના ચ્યવનપ્રાશાખ્યઃ| પર્ણિન્યૌ મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી| તામલકી તાલી પિતુન્નિકા ચ| ત્રુટિઃ સૂક્ષ્મૈલા, જોઙ્ગકમગરુ, કાકનાસા પ્રસિદ્ધા (કાકતુણ્ડફલા), અમૃતાદ્વયં ગુદૂચી હરીતકી ચ| એતત્સર્વં પલોન્મિતં કૃત્વૈકધ્યં ક્રિયતે| એવં ષટ્ત્રિંશત્ પલાન્યૌષધાનામ્| ધાત્રીફલાનાં પઞ્ચશતાનીત્યેતત્ જલદ્રોણે પચેત્| તસ્માત્ પચ્યમાનાત્ પાદશેષો રસઃ| વિગતાસ્થીનિ ચામલકાનિ તૈલઘૃતાદેકીભૂતા દ્વાદશભિઃ પલૈર્ભર્જયેત્| ભર્જિતાનામામલકાનં રસેનસહ પચનં સામર્થ્યલબ્ધમ્| મત્સ્યણ્ડિકાઽધિકેન ગુડપાકેન કૃતા શર્કરા| સ્નેહાર્દ્ધં મધુનઃ ષટ્પલમ્| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્| અતો લેહાત્| માત્રાં સ્તોકં કુટીસ્થં પથ્યં ભોજનં ચ પુરુષમવલેહયેત્| યં ચ્યવનપ્રાશમ્| સ્ત્રીષ્વિતિ સ્ત્રીવિષયે|| ૨૫||
Adhikarana ત્રિફલાપ્રયોગાઃ (૨૬) · Śloka ૨૬
મધુકેન તવક્ષીર્યા પિપ્પલ્યા સિન્ધુજન્મના| પૃથગ્લોહૈઃ સુવર્ણેન વચયા મધુસર્પિષા| સિતયા વા સમાયુક્તા સમાયુક્તા રસાયનમ્| ત્રિફલા સર્વરોગઘ્ની મેધાયુઃ સ્મૃતિબુદ્ધિદા| ત્રૈફલેનાયસીં પાત્રીં કલ્કેનાલેપયેન્નવમ્| તમહોરાત્રિકં લેપં પિબેત્ક્ષૌદ્રોદકાપ્લુતમ્| પ્રભૂતસ્નેહશમનં જીર્ણે તત્ર પ્રશસ્યતે| જીવત્યરુગ્જ્વરસ્તસ્ય સમાભ્યાસાત્સમાઃ શતમ્| વર્ષં ખાદેત્પ્રાણદાં પ્રાતરેકા મશ્નન્નન્નાત્ પૂર્વમક્ષદ્વયં ચ| સાજ્યક્ષૌદ્રં ભોજનાન્તે ચતુષ્કં ધાત્રીકાનાં તદ્વયસ્થાપનેલમ્||૨૬||
मधुकेन तवक्षीर्या पिप्पल्या सिन्धुजन्मना| पृथग्लोहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा| सितया वा समायुक्ता समायुक्ता रसायनम्| त्रिफला सर्वरोगघ्नी मेधायुः स्मृतिबुद्धिदा| त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन्नवम्| तमहोरात्रिकं लेपं पिबेत्क्षौद्रोदकाप्लुतम्| प्रभूतस्नेहशमनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते| जीवत्यरुग्ज्वरस्तस्य समाभ्यासात्समाः शतम्| वर्षं खादेत्प्राणदां प्रातरेका मश्नन्नन्नात् पूर्वमक्षद्वयं च| साज्यक्षौद्रं भोजनान्ते चतुष्कं धात्रीकानां तद्वयस्थापनेलम्||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્રિફલામધુકાદિના લોહાદિના વા પૃથક્ સમાયુક્તા સંયુક્તાં સમાં સંવત્સરં યુક્તા પ્રયુક્તા રસાયનં સર્વરોગઘ્ની મેધાદિદા ચ ભવતિ| મધુસર્પિર્ભ્યામેકીભૂતાભ્યાં ત્રિફલા યુજ્યતે| ત્રૈફલેન ત્રિફલાકલ્કેન પ્રાતર્નવાં લોહપાત્રીં લિપ્ત્વા દ્વિતીયેઽહનિ તં લેપં પ્રાતર્માક્ષિકોદકેન પિબેત્| તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે પ્રભૂતસ્નેહશમનં પ્રશસ્યતે| એવં સંવત્સરાભ્યાસાત્ સંવત્સરશતં રુજયા જરસા ચ રહિતઃ પુરુષો જીવતિ| વર્ષમિત્યાદિના કાલવિભાગેન ફલસ્ય પ્રયોગઃ સુબોધઃ|| ૨૬||
Adhikarana અયોરસાયનમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
અથાયસાનિ ચતુરઙ્ગલદીર્ઘવિસ્તૃતાનિ તિલોત્સેધાનિ પત્રા ણિ કારયેત્| તાન્યગ્નિવર્ણાનિ કૃત્વાઽમલકસ્વરસે નિર્વાપયેદેકવિંશતિકૃત્વઃ| તેષાં તાદૃશાનાં પલશતમા યસ્યાં સ્થાલ્યાં પ્રક્ષિપ્યામલકસ્વરસોત્તરં કૃત્વા સુપિહિતં ભસ્મરાશૌ નિખનેત્| માસિ માસિ ચોદ્ધૃત્યાયસેન દણ્ડેન ઘટ્ટયેત્| શુષ્યત્યામલકસ્વરસં પૂર્વવદાવપેત્| એવં તાનિ લોહપત્રાણિ સંવત્સરાદ્ દ્રવીભવન્તિ| તતશ્ચોત્તરકાલં કૃત્વા વમનવિરેચનં સ્નિગ્ધતનુરેવ કેવલં સમન્તતોઽ ઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રમુખેનાયસેન સ્રુવેણાયસ એવ ભાજને તસ્માત્ કલ્કીકૃતાત્ સ્રુવમેકં ગૃહીત્વા મધુઘૃતાભ્યાં પૃથક્ સ્રુવેણ સંયોજ્ય પ્રાશ્નીયાત્| જીર્ણે ક્ષીરરસયૂષાણામન્ય તમેન સર્પિર્મિશ્રં નવં ષષ્ટિકૌદનમશ્નીયાત્| અનેન વિધિના વર્ષમુપયુજ્ય વર્ષમેવ ચાન્યદપ્યુદ્વિષ્ટાહારો યન્ત્રિતાત્મા કુટીં સમધિવસેત્| તતઃ સર્વોપતાપાન્ જિત્વા વ્યાધિજરામ મરણશસ્ત્રાગ્નિતોયવિષાણામગમ્યઃ સર્વભાવેષ્વતીન્દ્રિયો વર્ષસહસ્રદ્વયં જીવતિ| વાજિવેગો ગજપ્રાણો ભવેચ્ચ સ્મૃતિબુદ્ધિમાન્| વાગ્મી વૃષઃ શ્રુતધરો મહાભોગો મહાધનઃ||૨૭||
अथायसानि चतुरङ्गलदीर्घविस्तृतानि तिलोत्सेधानि पत्रा णि कारयेत्| तान्यग्निवर्णानि कृत्वाऽमलकस्वरसे निर्वापयेदेकविंशतिकृत्वः| तेषां तादृशानां पलशतमा यस्यां स्थाल्यां प्रक्षिप्यामलकस्वरसोत्तरं कृत्वा सुपिहितं भस्मराशौ निखनेत्| मासि मासि चोद्धृत्यायसेन दण्डेन घट्टयेत्| शुष्यत्यामलकस्वरसं पूर्ववदावपेत्| एवं तानि लोहपत्राणि संवत्सराद् द्रवीभवन्ति| ततश्चोत्तरकालं कृत्वा वमनविरेचनं स्निग्धतनुरेव केवलं समन्ततोऽ ङ्गुष्ठपर्वमात्रमुखेनायसेन स्रुवेणायस एव भाजने तस्मात् कल्कीकृतात् स्रुवमेकं गृहीत्वा मधुघृताभ्यां पृथक् स्रुवेण संयोज्य प्राश्नीयात्| जीर्णे क्षीररसयूषाणामन्य तमेन सर्पिर्मिश्रं नवं षष्टिकौदनमश्नीयात्| अनेन विधिना वर्षमुपयुज्य वर्षमेव चान्यदप्युद्विष्टाहारो यन्त्रितात्मा कुटीं समधिवसेत्| ततः सर्वोपतापान् जित्वा व्याधिजराम मरणशस्त्राग्नितोयविषाणामगम्यः सर्वभावेष्वतीन्द्रियो वर्षसहस्रद्वयं जीवति| वाजिवेगो गजप्राणो भवेच्च स्मृतिबुद्धिमान्| वाग्मी वृषः श्रुतधरो महाभोगो महाधनः||२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથેત્યાદિ| તિલધનાનિ ચતુરઙ્ગલાયતવિસ્તૃતાનિ શસ્ત્રપત્રાણિ એકવિંશતિવારમગ્નિવર્ણતપ્તાન્યામલકરસે નિર્વાપયેત્| તતસ્તાદૃશાનાં નિર્વાપણેન તનુભૂતાનાં તેષાં શસ્ત્રપત્રાણાં પલશતમાયસ્યાં સ્થાલ્યાં પ્રક્ષિપ્ય તેનૈવામલકરસેનોત્તરમધિક્ષિપ્તં કૃત્વા સુપિહિતઞ્ચ ભસ્મરાશૌ નિખનેત્| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્| સમન્તતઃ સર્વતોદિક્કમાયામવિસ્તરાભ્યામઙ્ગુષ્ઠપર્વમાત્રં મુખં નિમ્નપ્રદેશો યસ્ય સ્રુવસ્ય| અનેનૌષધવિધિનૈવ| સર્વભાવેષુ બાહ્યાત્મકેષુ અન્યપુરુષાનિન્દ્રિયેણાતિકાન્તોઽતીન્દ્રિયઃ|| ૨૭||
Adhikarana અતિદેશેન તામ્રાદિપ્રયોગાઃ (૨૮) · Śloka ૨૮
તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાનામયમેવ પૃથગ્વિધિઃ| દ્વિગુણં તદ્ગુણોત્કર્ષં જાનીયાદુત્તરોત્તરમ્||૨૮||
ताम्ररूप्यसुवर्णानामयमेव पृथग्विधिः| द्विगुणं तद्गुणोत्कर्षं जानीयादुत्तरोत्तरम्||२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શસ્ત્રવત્તામ્રાદીનામપ્યયં વિધિઃ પૃથગ્દ્વિગુણં કૃત્વા દ્રવ્યમાસનિર્વાપણાદિભિર્યથોત્તરં જાનીયાત્| તેન તામ્રસ્ય શસ્ત્રાત્ દ્વિગુણો વિધિર્દ્વિગુણ એવ ચ ગુણોત્કર્ષઃ| તામ્રાદ્ દ્વિગુણો રૂપ્યસ્ય| તતોઽપિ દ્વિગુણઃ સુવર્ણસ્યેતિ|| ૨૮||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
હેમધાત્રીફલક્ષૌદ્રં ગાયત્રીપરિમન્ત્રિતમ્| લિહન્નનુપિબન્ ક્ષીરં દૃષ્ટરિષ્ટોઽપિ જીવતિ||૨૯||
हेमधात्रीफलक्षौद्रं गायत्रीपरिमन्त्रितम्| लिहन्ननुपिबन् क्षीरं दृष्टरिष्टोऽपि जीवति||२९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
હેમાદિકં ગાયત્ર્યા પરિમન્ત્રિતં લિહન્ પુરુષોઽનુ પશ્ચાચ્ચ ક્ષીરં પિબન્ દૃષ્ટિરિષ્ટોઽપિ જીવતિ|| ૨૯||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૩૦) · Śloka ૩૦
સુવર્ણં પદ્મબીજાનિ મધુલાજાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ| ક્ષીરેણ પીતં પરમમલક્ષ્મવિનિવારણમ્||૩૦||
सुवर्णं पद्मबीजानि मधुलाजाः प्रियङ्गवः| क्षीरेण पीतं परममलक्ष्मविनिवारणम्||३०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુવર્ણાદિકં ક્ષીરેણ પીતં પરમમલક્ષ્મીનિવારણં ભવતિ|| ૩૦||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૩૧) · Śloka ૩૧
સપદ્મબીજામલકાભયાક્ષં સર્પિર્મધુભ્યાં કનકં લિહન્તઃ| દીર્ઘાયુષો મન્દજરોપતાયાઃ સરીસૃપાણાં ચ ભવન્ત્યગમ્યાઃ||૩૧||
सपद्मबीजामलकाभयाक्षं सर्पिर्मधुभ्यां कनकं लिहन्तः| दीर्घायुषो मन्दजरोपतायाः सरीसृपाणां च भवन्त्यगम्याः||३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પદ્મબીજાદિસંયુક્તં સુવર્ણં લિહન્ પુરુષો દીર્ઘાયુષ્ટ્વાદિયુક્તો ભવતિ|| ૩૧||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
મધુમાગધિકાવિડઙ્ગસાર ત્રિફલાહેમઘૃતં સિતાં ચ ખાદન્| જરસા નવલીઢદેહકાન્તિઃ સમધાતુશ્ચ સમાઃ શતં ચ જીવેત્| હેમબિલ્વવચાસર્પિરૈકધ્યમુપયોજિતમ્| મેધ્યમાયુષ્યમારોગ્યકાન્તિસૌભાગ્યપુષ્ટિદમ્||૩૨||
मधुमागधिकाविडङ्गसार त्रिफलाहेमघृतं सितां च खादन्| जरसा नवलीढदेहकान्तिः समधातुश्च समाः शतं च जीवेत्| हेमबिल्ववचासर्पिरैकध्यमुपयोजितम्| मेध्यमायुष्यमारोग्यकान्तिसौभाग्यपुष्टिदम्||३२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મધ્વાદિકં ખાદન્ પુરુષો જરયા નવલીઢા અનશિતા દેહસ્ય કાન્તિર્યસ્ય સ તથાવિધઃ સમસર્વધાતુશ્ચ સમ્ભવતિ શતં સમા જીવેચ્ચ| હેમાદિકમૈકધ્યમુપયોજિતં મેધ્યં મેધાયૈ હિતમાયુષ્યમારોગ્યાદિપ્રદં ચ|| ૩૨||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૩૩) · Śloka ૩૩
શતાવરીઘૃતં લીઢં સસુવર્ણં સમાક્ષિકમ્| કરોતિ ચિરજીવિત્વં રાજાનં ચ વશાનુગમ્||૩૩||
शतावरीघृतं लीढं ससुवर्णं समाक्षिकम्| करोति चिरजीवित्वं राजानं च वशानुगम्||३३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શતાવરીઘૃતં ગુહ્યરોગપ્રતિષેધોક્તં સુવર્ણમાક્ષિકાભ્યં યુક્તં લીઢં પુરુષસ્ય ચિરજીવિત્વાદિયુક્તં કરોતિ|| ૩૩||
Adhikarana સુવર્ણસ્યાન્યે પ્રયોગાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
આયુષ્કામઃ શઙ્ખપુષ્પ્યા સમેતં મેધાકામઃ કાઞ્ચનં સોગ્રગન્ધમ્| લક્ષ્મીકામઃ પદ્મકિઞ્જલ્કયુક્તં યુક્તં ખાદેત્ કામકામો વિદાર્યા||૩૪||
आयुष्कामः शङ्खपुष्प्या समेतं मेधाकामः काञ्चनं सोग्रगन्धम्| लक्ष्मीकामः पद्मकिञ्जल्कयुक्तं युक्तं खादेत् कामकामो विदार्या||३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આયુષ્કામ ઇત્યાદિના ચત્વારઃ સુવર્ણપ્રયોગાઃ વ્યાખ્યાસમઃ||૩૪||
Adhikarana મણ્ડૂકપર્ણ્યાદિ પઞ્ચ રસાયનાનિ (૩૫) · Śloka ૩૫
મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સ્વરસં યથાગ્નિ ક્ષીરેણ યષ્ટીમધુકસ્ય ચૂર્ણમ્| રસં ગુડૂચ્યાઃ સહ મૂલપુષ્પ્યાઃ કલ્કં પ્રયુઞ્જીત ચ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ| આયુઃ પ્રદાન્યામયનાશનાનિ બલાગ્નિવર્ણસ્વરવર્દ્ધનાનિ મેધ્યાનિ ચૈતાનિ રસાયનાનિ મેધ્યા વિશેષેણ તુ શઙ્ખપુષ્પી||૩૫||
मण्डूकपर्ण्याः स्वरसं यथाग्नि क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसं गुडूच्याः सह मूलपुष्प्याः कल्कं प्रयुञ्जीत च शङ्खपुष्प्याः| आयुः प्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण तु शङ्खपुष्पी||३५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મણ્ડૂકપર્ણી સ્વરસાદિકં પૃથગ્યથાગ્ન્યગ્ન્યનુવૃત્ત્યા માત્રયા પ્રયુઞ્જીત| એતાનિ પઞ્ચ રસાયનાન્યાયુષ્પ્રદત્વાદિગુણયુક્તાનિ| મણ્ડૂકપર્ણી બ્રહ્મસુવર્ચલા| મધુયષ્ટીચૂર્ણમેવ ક્ષીરેણ| સહમૂલપુષ્પ્યા ગુડૂચ્યા રસમેવ| શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સુપુષ્પ્યાઃ કલ્કમ્| તેભ્યશ્ચ રસાયનેભ્યઃ શઙ્ખપુષ્પી તુ વિશેષેણ મેધ્યા મેધાયૈ હિતા|| ૩૫||
Adhikarana શઙ્ખપુષ્પીઘૃતમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬
નલદં કટુરોહિણી પયસ્યા મધુકં ચન્દનસારિવોગ્રગન્ધાઃ| ત્રિફલાકટુકત્રયં હરિદ્રે સપટોલં લવણં ચ તૈઃ સુપિષ્ટૈઃ| ત્રિગુણેન રસેન શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ સપયસ્કં ઘૃતનલ્વણં વિપક્વમ્| ઉપયુજ્ય ભવેજ્જડોઽપિ વાગ્મી શૃતધારી પ્રતિભાનવાનરોગઃ||૩૬||
नलदं कटुरोहिणी पयस्या मधुकं चन्दनसारिवोग्रगन्धाः| त्रिफलाकटुकत्रयं हरिद्रे सपटोलं लवणं च तैः सुपिष्टैः| त्रिगुणेन रसेन शङ्खपुष्प्याः सपयस्कं घृतनल्वणं विपक्वम्| उपयुज्य भवेज्जडोऽपि वाग्मी शृतधारी प्रतिभानवानरोगः||३६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નલદાદિભિઃ સુપિષ્ટૈઃ સ્નેહાત્ ત્રિગુણેન શઙ્ખપુષ્પીરસેન સક્ષીરં વિપક્વં ઘૃતસ્ય નલ્વણં દ્રોણમુપયુજ્ય જડોઽપિ વાગ્મીત્યાદિગુણો ભવેત્| ઉગ્રગન્ધા વચા| લવણં સૈન્ધવમ્|| ૩૬||
Adhikarana પઞ્ચારવિન્દઘૃતમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭
પેષ્યૈર્મૃણાલબિસકેસરપત્રબીજૈઃ સિદ્ધં સહેમશકલં પયસા ચ સર્પિઃ| પઞ્ચારવિન્દમિતિ તત્પ્રથિતં પૃથિવ્યાં પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલપ્રતિભૈર્નિષેવ્યમ્||૩૭||
पेष्यैर्मृणालबिसकेसरपत्रबीजैः सिद्धं सहेमशकलं पयसा च सर्पिः| पञ्चारविन्दमिति तत्प्रथितं पृथिव्यां प्रभ्रष्टपौरुषबलप्रतिभैर्निषेव्यम्||३७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મૃણાલાદિભિઃ પેષ્યૈઃ ક્ષીરેણ ચ સસુવર્ણશકલં સિદ્ધં સર્પિર્નામ્ના પઞ્ચારવિન્દમિતિ પૃથિવ્યાં પ્રથિતમ્| તચ્ચ પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલાદિભિર્નિષેવ્યમ્| મૃણાલં બિસાઙ્કુરમ્| બિસં બિસમૂલમ્| કેસરં તત્પુષ્પસ્ય| પત્રં તસ્યૈવ બીજં ચ|| ૩૭||
Adhikarana ચતુષ્કુવલયં સર્પિઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
યન્નાલકન્દદલકેસરવદ્વિપક્વં નીલોત્પલસ્ય તદપિ પ્રથિતં પૃથિવ્યામ્| સર્પિશ્ચતુષ્કુવલયં સહિરણ્યપત્રં મેધ્યં ગવામપિ ભવેત્કિમુ માનુષાણામ્||૩૮||
यन्नालकन्ददलकेसरवद्विपक्वं नीलोत्पलस्य तदपि प्रथितं पृथिव्याम्| सर्पिश्चतुष्कुवलयं सहिरण्यपत्रं मेध्यं गवामपि भवेत्किमु मानुषाणाम्||३८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યત્સર્પિર્નીલોત્પલસ્ય નાલાદિચતુષ્ટયેન સહિરણ્યપત્રં વિપક્વં તદપિ દ્વિતીયં પ્રભ્રષ્ટપૌરુષબલાદિભિર્નિષેવ્યમ્| નામ્ના ચતુષ્કુવલયમિતિ પ્રથિતમ્| એતચ્ચ ગવામપિ મેધ્યં ભવતિ| કિમુત માનુષાણાં સ્વભાવમેધાવતાં ન ભવેત્|| ૩૮||
Adhikarana બ્રાહ્મીરસાયનમ્ (૩૯) · Śloka ૩૯
બ્રાહ્મીવચાસૈન્ધવશઙ્ખપુષ્પી મત્સ્યાક્ષકબ્રહ્મસુવર્ચલૈન્ધ્રઃ| વૈદેહિકા ચ ત્રિયવાઃ પૃથક્સ્યુ ર્યવૌ સુવર્ણસ્ય તિલો વિષસ્ય| સર્પિષશ્ચ પલમેકત એતદ્યોજયેત્ પરિણતે ચ ઘૃતાઢ્યમ્| ભોજનં સમધુવત્સરમેવં શીલયન્નધિકધીસ્મૃતિમેધાઃ| અતિક્રાન્તજરાવ્યાધિતન્દ્રાઽઽલસ્યશ્રમક્લમઃ| જીવત્યબ્દશતં પૂર્ણં શ્રીતેજઃ કાન્તિદીપ્તિમાન્| વિશેષતઃ કુષ્ઠકિલાસગુલ્મ વિષજ્વરોન્માદગરોદરાણી| અથર્વમન્ત્રાદિકૃતાશ્ચ કૃત્યાઃ શામ્યન્ત્યનેનાતિબલાશ્ચ વાતાઃ||૩૯||
ब्राह्मीवचासैन्धवशङ्खपुष्पी मत्स्याक्षकब्रह्मसुवर्चलैन्ध्रः| वैदेहिका च त्रियवाः पृथक्स्यु र्यवौ सुवर्णस्य तिलो विषस्य| सर्पिषश्च पलमेकत एतद्योजयेत् परिणते च घृताढ्यम्| भोजनं समधुवत्सरमेवं शीलयन्नधिकधीस्मृतिमेधाः| अतिक्रान्तजराव्याधितन्द्राऽऽलस्यश्रमक्लमः| जीवत्यब्दशतं पूर्णं श्रीतेजः कान्तिदीप्तिमान्| विशेषतः कुष्ठकिलासगुल्म विषज्वरोन्मादगरोदराणी| अथर्वमन्त्रादिकृताश्च कृत्याः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः||३९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બ્રાહ્મયાદિકં યથોક્તમાનમેકીકૃત્ય પ્રતિદિનં યોજયેત્| તસ્મિંશ્ચ પરિણતે ઘૃતાઢ્યં સમાક્ષિકં ભોજનં યોજયેત્| એવં સંવત્સરં શીલયન્નધિકાભિર્ધીપ્રભૃતિભિર્યુક્તોઽતિક્રાન્તજરાદિમાંશ્ચ પૂર્ણમબ્દશતં જીવતિ| શ્ર્યાદિયુક્તઃ સન્| અનેન શીલિતેન કુષ્ઠાદયો વિશેષતઃ શામ્યન્તિ| બ્રહ્મસુવર્ચલા મણ્ડૂકપર્ણી|| ૩૯||
Adhikarana નાગબલારસાયનમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦
યથોક્તગુણાયાં ભૂમૌ જાતામબાલામજીર્ણાં શીર્ણપુરાણ પર્ણામસઞ્જાતાન્યપર્ણાં તપે તપસ્યે વા માસે યથોક્તેન વિધિના પુષ્યયુક્તે ચન્દ્રમસિ સુમુર્હૂર્ત્તે નાગબલાં સમૂલા મુદ્ધરેત્| તસ્ય મૂલાનાં ત્વક્પિણ્ડમામ્રમાત્રમક્ષમાત્રં વા શ્લક્ષ્ણપિષ્ટમવચૂર્ણિતં વા પયસા પિબેન્મધુઘૃતાભ્યાં વા લિહ્યાત્| જીર્ણે ક્ષીરવૃત્તિરેવ સ્યાત્| ક્ષીરેણૈવ વા સસ ર્પિષ્કં શાલિષષ્ટિકમશ્નીયાત્| એવં સંવત્સરપ્રયોગા દ્વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૪૦||
यथोक्तगुणायां भूमौ जातामबालामजीर्णां शीर्णपुराण पर्णामसञ्जातान्यपर्णां तपे तपस्ये वा मासे यथोक्तेन विधिना पुष्ययुक्ते चन्द्रमसि सुमुर्हूर्त्ते नागबलां समूला मुद्धरेत्| तस्य मूलानां त्वक्पिण्डमाम्रमात्रमक्षमात्रं वा श्लक्ष्णपिष्टमवचूर्णितं वा पयसा पिबेन्मधुघृताभ्यां वा लिह्यात्| जीर्णे क्षीरवृत्तिरेव स्यात्| क्षीरेणैव वा सस र्पिष्कं शालिषष्टिकमश्नीयात्| एवं संवत्सरप्रयोगा द्वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||४०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યથોક્તગુણાયામિત્યાદિના નાગબલાપ્રયોગો વ્યાખ્યાસમઃ| યથોક્તગુણાયાં ભેષજકલ્પોક્તગુણાયાં ભૂમૌ જાતામ્| તપો માઘઃ, તપસ્યઃ ફાલ્ગુનઃ| શોભને મુહૂર્ત્તે|| ૪૦||
Adhikarana અતિદેશેન બલાદિરસાયનાનિ (૪૧) · Śloka ૪૧
બલાતિબલાચન્દનાગરુધવતિનિશખદિરકદરશાકશિંશ પાસનસુરસાપુનર્નવાનન્તાશ્ચ વયસ્થાપનોક્ત દશૌષધયઃ સવિદારીશ્વદંષ્ટ્રાશ્વગન્ધાવારાહીશતાવર્યો નાગબલયા વ્યા ખ્યાતાઃ||૪૧||
बलातिबलाचन्दनागरुधवतिनिशखदिरकदरशाकशिंश पासनसुरसापुनर्नवानन्ताश्च वयस्थापनोक्त दशौषधयः सविदारीश्वदंष्ट्राश्वगन्धावाराहीशतावर्यो नागबलया व्या ख्याताः||४१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનેન ચ નાગબલાવિધાનેન બલાદયઃ પૃથગ્વ્યાખ્યાતાઃ| બલાદિકમપિ પ્રત્યેકં પ્રયોગાદેવઙ્ગુણમિત્યર્થઃ| વયસ્થાપના દશૌષધયો મહાકષાયસંગ્રહોક્તાઃ|| ૪૧||
Adhikarana સારવૃક્ષાણાં સ્વરસગ્રહણે વિધિઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
તત્ર સારવૃક્ષાણાં સર્વેષાં સ્વરસાર્થી કુષ્ઠચિકિત્સિતે ખદિરકલ્પમીક્ષેત| આર્દ્રવૃક્ષાસમ્ભવે તુ સારશકલાનિ દ્વ્યઙ્ગુલત્ર્યઙ્ગુલાનિ તનૂનિ ચતુર્ગુણેઽમ્ભસ્યાપ્લાવ્યાતપે ત્રિ રાત્રં સ્થાપયેત| તતસ્તાન્યુદ્ધૃત્યાન્યાનિ તત્ર ક્ષિપેત્| ત્રિરા ત્રાચ્ચ પુનરન્યાન્યેવં નવરાત્રેણ ત્રિઃપ્રક્ષેપણોદ્ભારેણ ચ સ્વરસઃ પરિકલ્પિતો ભવતિ||૪૨||
तत्र सारवृक्षाणां सर्वेषां स्वरसार्थी कुष्ठचिकित्सिते खदिरकल्पमीक्षेत| आर्द्रवृक्षासम्भवे तु सारशकलानि द्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलानि तनूनि चतुर्गुणेऽम्भस्याप्लाव्यातपे त्रि रात्रं स्थापयेत| ततस्तान्युद्धृत्यान्यानि तत्र क्षिपेत्| त्रिरा त्राच्च पुनरन्यान्येवं नवरात्रेण त्रिःप्रक्षेपणोद्भारेण च स्वरसः परिकल्पितो भवति||४२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ સારવૃક્ષાણાં સ્વરસગ્રહણે કો વિધિરિત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| કુષ્ઠચિકિત્સિતે ય એવ ખદિરકલ્પ ઉક્તઃ સ એવ સર્વેષાં સારવૃક્ષાણાં બોદ્ધવ્યઃ| યદા તુ સ્વરસેન પ્રયોજનં ન ચાર્દ્રવૃક્ષસ સમ્ભવસ્તદા નવરાત્રેણ સ્વરસવિધાનં સુબોધમ્| ઇતિ સારવૃક્ષાણાં સ્વરસાલાભે પ્રતિનિધિઃ|| ૪૨||
Adhikarana ફલાદીનાં સ્વરસગ્રહણે વિધિઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
ફલાનાં પુનર્વીરુદૌષધીનાઞ્ચ યન્ત્રેણોલૂખલેન વા સઙ્ક્ષુદ્ય નિષ્પીડ્ય સ્વરસં ગૃહ્ણીયાત્||૪૩||
फलानां पुनर्वीरुदौषधीनाञ्च यन्त्रेणोलूखलेन वा सङ्क्षुद्य निष्पीड्य स्वरसं गृह्णीयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ફલાનાં વીરુધામોષધીનાં ચ સ્વરસસ્યાલાભે યન્ત્રેણેત્યાદિના સ્વરસવિધિઃ સુબોધઃ|| ૪૩||
Adhikarana પરિશુષ્કાણાં સ્વરસગ્રહણે વિધિઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
પરિશુષ્કાણાં તુ ચૂર્ણીકૃતાનામાઢકમુદકસ્યાહોરાત્રસ્થિતં વિમૃદિતપૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમ્| તુવરકભલ્લાતકા દીનાં પુનઃ પૃથગેવોપદેશઃ||૪૪||
परिशुष्काणां तु चूर्णीकृतानामाढकमुदकस्याहोरात्रस्थितं विमृदितपूतं स्वरसवत् प्रयोज्यम्| तुवरकभल्लातका दीनां पुनः पृथगेवोपदेशः||४४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પરિશુષ્કાણાં તુ યોગ્યાનાં ફલાનાં ચૂર્ણીકૃતાનામિત્યાદિના પ્રતિનિધિઃ| ઉદકસ્યાઢકં શુષ્કાદ્ દ્વિગુણં ભવતિ| તુવરકભલ્લાત કાદીનાં સ્વરસે તુ પૃથગેવોપદેશઃ ક્રિયતે|| ૪૪||
Adhikarana તુવરકકલ્પઃ (તુવરકતૈલમ્) (૪૫) · Śloka ૪૫
વૃક્ષાસ્તુવરકા નામ પશ્ચિમાર્ણવતીરજાઃ| વીચીતરઙ્ગવિક્ષોભમારુતોદ્ભૂતપલ્લવાઃ| તેભ્યઃ ફલાન્યાદદીત સુપક્વાન્યમ્બુદાગમે| મજ્જ્ઞઃ ફલેભ્યશ્ચાદાય શોષયિત્વાવચૂર્ણ્ય ચ| તિલવત્પીડયેદ્દ્રોણ્યાં ક્વાથયેદ્વા કુસુમ્ભવત્| તત્તૈલં સમ્ભૃતં ભૂયઃ પચેદાસલિલક્ષયાત્| અવતાર્ય કરીષે ચ પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્| સ્નિગ્ધસ્વિન્નો હૃતમલઃ પક્ષાદુદ્ધૃત્ય યત્નવાન્| ચતુર્થભક્તાન્તરિતઃ પ્રાતઃ પાણિતલં પિબેત્| મન્ત્રેણાનેન પૂતસ્ય તૈલસ્ય દિવસે શુભે| 'મજ્જાસાર મહાવીર્ય સર્વાન્ ધાતૂન્ વિશોધય| શઙ્ખચક્રગદાપાણીસ્ત્વામાજ્ઞાપયતેઽચ્યુતઃ| ' તેનાસ્યોર્ધ્વમધસ્તાચ્ચ દોષા યાન્ત્યસકૃત્તતઃ| સાયમસ્નેહલવણાં યવાગૂં શીતલાં પિબેત્| પઞ્ચાહાનિ પિબેત્તૈલમિત્થં વર્જ્યાનિ વર્જયેત્| પક્ષં મુદ્ગરસાન્નાશી સર્વકુષ્ઠૈર્વિમુચ્યતે||૪૫||
वृक्षास्तुवरका नाम पश्चिमार्णवतीरजाः| वीचीतरङ्गविक्षोभमारुतोद्भूतपल्लवाः| तेभ्यः फलान्याददीत सुपक्वान्यम्बुदागमे| मज्ज्ञः फलेभ्यश्चादाय शोषयित्वावचूर्ण्य च| तिलवत्पीडयेद्द्रोण्यां क्वाथयेद्वा कुसुम्भवत्| तत्तैलं सम्भृतं भूयः पचेदासलिलक्षयात्| अवतार्य करीषे च पक्षमात्रं निधापयेत्| स्निग्धस्विन्नो हृतमलः पक्षादुद्धृत्य यत्नवान्| चतुर्थभक्तान्तरितः प्रातः पाणितलं पिबेत्| मन्त्रेणानेन पूतस्य तैलस्य दिवसे शुभे| 'मज्जासार महावीर्य सर्वान् धातून् विशोधय| शङ्खचक्रगदापाणीस्त्वामाज्ञापयतेऽच्युतः| ' तेनास्योर्ध्वमधस्ताच्च दोषा यान्त्यसकृत्ततः| सायमस्नेहलवणां यवागूं शीतलां पिबेत्| पञ्चाहानि पिबेत्तैलमित्थं वर्ज्यानि वर्जयेत्| पक्षं मुद्गरसान्नाशी सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વૃક્ષ ઇત્યાદિના તુવરકકલ્પો વ્યાખ્યાસમઃ| તેભ્ય ઇતિ તુવરકવૃક્ષેભ્યઃ| અમ્બુદાગમઃ પ્રાવૃટ્| આસલિલક્ષયાત્ સલિલસ્ય ક્ષયો યાવત્તાવત્| કુસુમ્ભવત્ ક્વાથિતેન તૈલેન સહાયાતં યદુદકં તસ્ય ક્ષયપર્યન્તમિત્યર્થઃ| કરીષં શુષ્કગોમયમ્| ચતુર્થભક્તાન્તરતિ ઇતિ| ચતુર્થેન ભક્તેનાન્તરિતો યો મનુષ્યઃ સ પિબેત્| તેનૈવમ્| યસ્મિન્નહનિ પ્રાતસ્તૈલમુપયુઞ્જીત તસ્મિન્ સાયં ભુક્તં દ્વિતીયેઽયુભયકાલમેવં ત્રયો ભક્તાસ્તૃતીયેઽહ્નિ પુનઃ પ્રાતસ્તૈલમેવં ચતુર્થો ભક્ત અન્તરિતઃ| પુનઃ સાયં ભોજનં પુનર્દ્વિતીયેઽહન્યુભયકાલં ભોજનમનેન પ્રકારેણ પઞ્ચહાનિ તૈલં પિબેત્| વર્જ્યાનિ ચ વર્જયેત્| 'મજ્જાસાર' ઇત્યાદિસ્તૈલસ્ય પાનાય મન્ત્રઃ| તૈલપાનદિવસે તુ સ્નેહલવણવિયુક્તાં યવાગૂં પિબેત્|| ૪૫||
Adhikarana ખદિરેણ તુવરકતૈલોપયોગઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
તદેવ ખદિરક્વાથે ત્રિગુણે સાધુ સાધિતમ્| નિહિતં પૂર્વવત્ પક્ષં પિબેન્માસં સુયન્ત્રિતઃ| તેનાભ્યક્તશરીરશ્ચ કુર્વન્નાહારમીરિતમ્| ભિન્નસ્વરં રક્તનેત્રં શીર્ણાઙ્ગં કૃમિભિક્ષિતમ્| અનેનાશુ પ્રયોગેણ સાધયેત્ કુષ્ઠિનં નરમ્||૪૬||
तदेव खदिरक्वाथे त्रिगुणे साधु साधितम्| निहितं पूर्ववत् पक्षं पिबेन्मासं सुयन्त्रितः| तेनाभ्यक्तशरीरश्च कुर्वन्नाहारमीरितम्| भिन्नस्वरं रक्तनेत्रं शीर्णाङ्गं कृमिभिक्षितम्| अनेनाशु प्रयोगेण साधयेत् कुष्ठिनं नरम्||४६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તદેવેતિ તુવરકતૈલમ્| પૂર્વવદિતિ કરીષે પક્ષમાત્રં નિધાપયેત્| પક્ષાદુદ્ધત્ય માસં પિબેત્| ચતુર્થભક્તાન્તરિત ઉક્તઃ| અનેન પ્રયોગેણ ભિન્નસ્વરત્વાદિગુણાન્ કુષ્ઠાનાશુતરં સાધયેચ્ચિકિત્સેત્||૪૬||
Adhikarana તસ્યૈવ સર્પિર્મધુભ્યાં પ્રયોગઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
સર્પિર્મધુયુતં પીતં તદેવ ખદિરાદ્વિના| પક્ષં માંસરસાહારં કરોતિ દ્વિશતાયુષમ્| તદેવ નસ્યે પઞ્ચાશદ્દિવસાનુપયોજિતમ્| વલીપલિતનિર્ભુક્તસ્થિરસ્મૃતિકચદ્વિજમ્| વપુષ્યન્તં શ્રુતધરં કરોતિ ત્રિશતાયુષમ્||૪૭||
सर्पिर्मधुयुतं पीतं तदेव खदिराद्विना| पक्षं मांसरसाहारं करोति द्विशतायुषम्| तदेव नस्ये पञ्चाशद्दिवसानुपयोजितम्| वलीपलितनिर्भुक्तस्थिरस्मृतिकचद्विजम्| वपुष्यन्तं श्रुतधरं करोति त्रिशतायुषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તદેવ તૈલં ખદિરસંયોગાદ્વિના સર્પિર્મધુભ્યાં પીતં દ્વિશતાયુષં કરોતિ| અસ્યૈવ નસ્યોપયોગઃ સુબોધઃ|| ૪૭||
Adhikarana તુવરકમજ્જ્ઞોપયોગઃ (૪૮) · Śloka ૪૮
અન્તર્ધૂમં તસ્ય મજ્જા સુદગ્ધઃ ક્ષિપ્તસ્તૈલે સૈન્ધવં ચાગ્નિવર્ણમ્| તુલ્યં હન્યાદર્મનક્તાન્ધ્યકાચાન્ નીલીરોગં તૈમિરં ચાઞ્જનેન||૪૮||
अन्तर्धूमं तस्य मज्जा सुदग्धः क्षिप्तस्तैले सैन्धवं चाग्निवर्णम्| तुल्यं हन्यादर्मनक्तान्ध्यकाचान् नीलीरोगं तैमिरं चाञ्जनेन||४८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્ય તુવરસ્યાન્તર્ધૂમં દગ્ધો મજ્જા સૈન્ધવં ચાગ્નિવર્ણં તપ્તં તૈલં તુલ્યં ક્ષિપ્તમઞ્જનેનાર્માદીન્ હન્યાત્|| ૪૮||
Adhikarana એકાન્તરસ્તુવરકતૈલપ્રયોગઃ (૪૯) · Śloka ૪૯
એકાન્તરં તૌવરકં ચ તૈલં પિબેદ્ધિતાશી નિયમેન માસમ્| પ્રભિન્નકોષ્ઠો ગલિતાઙ્ગદેશ સ્ત્વચં ત્યજેત્સર્પ ઇવાશુ જીર્ણામ્||૪૯||
एकान्तरं तौवरकं च तैलं पिबेद्धिताशी नियमेन मासम्| प्रभिन्नकोष्ठो गलिताङ्गदेश स्त्वचं त्यजेत्सर्प इवाशु जीर्णाम्||४९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એકદિનાન્તરેણ તૌવરકતૈલસ્ય માસમુપયોગઃ સુબોધઃ|| ૪૯||
Adhikarana તુવરકપ્રયોગાન્તરમ્ (૫૦) · Śloka ૫૦
સાધયેત્ ષોડશગુણે સલિલે તુવરાઢકમ્| અષ્ટાંશશેષે વિસ્રાવ્ય સઙ્ક્ષુદ્યોલૂખલે તતઃ| શુષ્કારગ્વધવલ્કપાદરજસા વ્યામિશ્રિતં કલ્કિતં તસ્ય ક્વાથજલૈરુદુમ્બરસમાન્ છાયાવિશુષ્કાન્ ગુડાન્| કુર્યાદેકતમઞ્ચ સાર્દ્ધમથવા ગોવારિણાલોડિતં કુષ્ઠી તદ્દિવસસ્થિતો નિરશનઃ સૂર્યે ગતેઽસ્તં પિબેત્| તાવદેવ ચ તથૈવ ચ ભૂયઃ પાયયેત્તમરુણોદયકાલે| અપ્યજીર્ણમવિચિન્ત્યવમિં વા ભેષજં પુરુષદોષબલજ્ઞઃ| મધ્યાહ્નેદ્યાદ્ભૂરિ નિષ્પાવતૈલં કઙ્ગૂકૂરં શિગ્રુકન્દોપદંશમ્| દધ્નાયુક્તં સ્વલ્પસિન્ધૂત્થચૂર્ણં ગવ્યેનાનુસ્તોકતક્રામ્બુપાયી| તૈલાક્તગાત્રો દિવસાન્તરં ચ કઙ્ગ્વિષ્ટિકાચૂર્ણકૃતપ્રઘર્ષઃ| સ્નાયાત્ સુખામ્ભોઽભિરમદ્યમાંસ સ્ત્રીસઙ્ગતિઃ સ્યાત્ત્રિગુણં ચ યોગાત્| ઉપયુજ્ય યોગમખિલં પ્રતિદિનમેવ દ્વિકાલમભિયુક્તઃ| કુષ્ઠી કુષ્ઠમપોહતિ વિશીર્ણકર્ણૌષ્ઠનાસમપિ||૫૦||
साधयेत् षोडशगुणे सलिले तुवराढकम्| अष्टांशशेषे विस्राव्य सङ्क्षुद्योलूखले ततः| शुष्कारग्वधवल्कपादरजसा व्यामिश्रितं कल्कितं तस्य क्वाथजलैरुदुम्बरसमान् छायाविशुष्कान् गुडान्| कुर्यादेकतमञ्च सार्द्धमथवा गोवारिणालोडितं कुष्ठी तद्दिवसस्थितो निरशनः सूर्ये गतेऽस्तं पिबेत्| तावदेव च तथैव च भूयः पाययेत्तमरुणोदयकाले| अप्यजीर्णमविचिन्त्यवमिं वा भेषजं पुरुषदोषबलज्ञः| मध्याह्नेद्याद्भूरि निष्पावतैलं कङ्गूकूरं शिग्रुकन्दोपदंशम्| दध्नायुक्तं स्वल्पसिन्धूत्थचूर्णं गव्येनानुस्तोकतक्राम्बुपायी| तैलाक्तगात्रो दिवसान्तरं च कङ्ग्विष्टिकाचूर्णकृतप्रघर्षः| स्नायात् सुखाम्भोऽभिरमद्यमांस स्त्रीसङ्गतिः स्यात्त्रिगुणं च योगात्| उपयुज्य योगमखिलं प्रतिदिनमेव द्विकालमभियुक्तः| कुष्ठी कुष्ठमपोहति विशीर्णकर्णौष्ठनासमपि||५०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સાધયેદિત્યાદિ સુબોધમ્| શુષ્કારગ્વધસ્ય વલ્કસ્ત્વક્ તસ્ય તુ પાદો મૂલં, તયોઃ રજશ્ચૂર્ણમ્| ઉદુમ્બરસ્ય ફલેન સમાન્ ગુડાન્ પિણ્ડાન્| ગોવારિ ગોમૂત્રમ્| અજીર્ણમિત્યૌષધમચિન્ત્યવમિં વા| કઙ્ગૂકૂરં પ્રિયઙ્ગ્વોદનમ્| (નિ) ઓદનાઙ્કૂરયોઃ કૂરમ્| તચ્ચ પ્રભૂતનિષ્પાવતૈલમેવં શિગ્રુકન્દોપદંશં ચ (શિગ્રુકન્દાવુપદંશૌ યસ્ય તત્ શિગ્રુકન્દોપદંશમ્)| ગવ્યેનેતિ દધ્નો વિશેષેણ| કઙ્ગુ પિષ્ટમયી, ઇષ્ટિકા કંગ્વિષ્ટિકા, પ્રયોગાચ્ચ ત્રિગુણં કાલં મદ્યાદિરહિતઃ સ્યાત્| સુબોધમ્| ઇતિ તુવરકકલ્પઃ| 'કંગ્વિષ્ટિકા કલ્કકૃતપ્રઘર્ષઃ' ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૫૦||
Adhikarana ભલ્લાતકકલ્પઃ સહસ્રભલ્લાતકપ્રયોગઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
અથ ભલ્લાતકાન્યનુપહતાન્યનામયાન્યાપૂર્ણરસપ્રમાણવી ર્યાણિ પક્વજામ્બવપ્રકાશાનિ શુચૌ શુક્લે વા માસે સંગૃહ્ય યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાપયેત્| તાનિ ચતુર્માસસ્થિ તાનિ સહે સહસ્યે વા માસે પ્રયોક્તુમારભેત| શીતસ્નિગ્ધ મધુરોપસ્કૃતશરીરઃ પૂર્વં દશ ભલ્લાતકાન્યાપોથ્યાષ્ટ ગુણેનામ્ભસા સાધુ સાધયેત્| તેષાં રસમષ્ટભાગાવશિષ્ટ મનુષ્ણં સપયસ્કં સર્પિર્ગણ્ડૂષાભ્યક્તૌષ્ઠતાલુજિહ્વઃ પ્રાતઃ પિબેત્| એવમેતાનિ દશભલ્લાતકાન્યેકૈકોત્કર્ષાપકર્ષે ણાત્રિંશત્પ્રયોજ્યાનિ| વિધિનાનેન સહસ્રપ્રયોગસ્ત્રિગુણશ્ચ કાલો ઘૃતક્ષીરાભ્યાં શાલિષષ્ટિકમશનમેવં વિશેષા દ્વિગતકુષ્ઠદુર્ન્નામકૃમિપ્રમેહમેદોદોષો વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૫૧||
अथ भल्लातकान्यनुपहतान्यनामयान्यापूर्णरसप्रमाणवी र्याणि पक्वजाम्बवप्रकाशानि शुचौ शुक्ले वा मासे संगृह्य यवपल्ले माषपल्ले वा निधापयेत्| तानि चतुर्मासस्थि तानि सहे सहस्ये वा मासे प्रयोक्तुमारभेत| शीतस्निग्ध मधुरोपस्कृतशरीरः पूर्वं दश भल्लातकान्यापोथ्याष्ट गुणेनाम्भसा साधु साधयेत्| तेषां रसमष्टभागावशिष्ट मनुष्णं सपयस्कं सर्पिर्गण्डूषाभ्यक्तौष्ठतालुजिह्वः प्रातः पिबेत्| एवमेतानि दशभल्लातकान्येकैकोत्कर्षापकर्षे णात्रिंशत्प्रयोज्यानि| विधिनानेन सहस्रप्रयोगस्त्रिगुणश्च कालो घृतक्षीराभ्यां शालिषष्टिकमशनमेवं विशेषा द्विगतकुष्ठदुर्न्नामकृमिप्रमेहमेदोदोषो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण||५१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથેત્યાદિના ભલ્લાતકકલ્પઃ| આમયોઽત્ર દોષઃ, આપૂર્ણં સમ્પૂર્ણમ્, શુચિર્જ્યેષ્ઠો માસઃ, શુક્લઃ આષાઢઃ, વલ્લો રાશિઃ, સહો માર્ગશીર્ષઃ, સહસ્યઃ પૌષઃ| પ્રારમ્ભે દશ, ઉપરિ ત્વેકૈકસ્યોત્કર્ષઃ| એવં ત્રિંશન્નિષ્પત્તિઃ| અપકર્ષસ્ય ત્રિંશદારમ્ભે| દશનિષ્પત્તૌ ચ| એવં પ્રથમેઽહ્નિ દશ ભલ્લાતકાનિ| દ્વિતીયે એકાદશ| તૃતીયે દ્વાદશૈવં પ્રત્યહમેકૈકવૃદ્ધ્યા યાવદ્વિંશમહઃ| વિંશેઽહ્નિ એકોનત્રિંશત્ ભલ્લાતકાનિ ભવન્તિ| એતાવતા હ્યોકીકૃત્ય ગણનયા નવત્યધિકં શતત્રયં ભલ્લાતકાનામુપયુક્તં ભવતિ| તત એકવિંશેઽહ્નિ ત્રિંશત્| પૂર્વૈરેકીકૃત્ય વિંશત્યધિકં શતચતુષ્ટયં ભવતિ| તતઃ સહસ્રયોગસામર્થ્યાત્ ત્રિંશતશ્ચોત્કર્ષપ્રતિષેધાત્ દ્વાવિંશાહઃ પ્રભૃતિ યાવત્ ષડ્વિંશમહસ્તાવચ્ચ પ્રત્યહં ત્રિંશસ્ત્રિંશત્| તતઃ સપ્તવિંશાહઃ પ્રભૃતિ એકૈકેનોત્કર્ષસ્યાપકર્ષઃ કાર્યઃ| એકાદશભિશ્ચોત્કર્ષસ્યારબ્ધત્વાદપકર્ષસ્તાવદ્ભિરેવ સાધ્યતે| તેન ત્રિંશત્સપ્તવિંશે| એકોનત્રિંશદષ્ટાવિંશે| અષ્ટાવિંશતિરેકોનત્રિંશે| સપ્તવિંશતિસ્ત્રિંશે| એવં ક્રમેણ પ્રત્યહમેકૈકસ્યાપકર્ષેણ સપ્તચત્વારિંશે હ્યેકાદશ| એવમપિ સહસ્રસ્ય દશાવશિષ્યતે તાનિ ત્વષ્ટચત્વારિંશે| તૈશ્ચ સહસ્રં પૂર્યતે| પ્રયોગાચ્ચ ત્રિગુણઃ કાલો ઘૃતાદ્યશનમ્| વિગતાઃ કુષ્ઠાદયો યસ્ય સ તથોક્તઃ| અપરે ત્વેકૈકસ્યોત્કર્ષેણ ત્રિંશત્પ્રાપ્ત્યા અપકર્ષેણ પુનર્દશ પ્રાપ્ત્યા ઉત્કર્ષાપકર્ષાભ્યાં સહસ્રં પૂર્યત ઇતિ|| ૫૧||
Adhikarana વિધ્યન્તરમ્ (૫૨) · Śloka ૫૨
પૂર્વમેકૈકભલ્લાતકક્વાથં સપયસ્કં પિબેદેકૈકં ચ ભલ્લાતકમભિવર્દ્ધયેદ્યાવત્ પઞ્ચ| તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચ વર્દ્ધયે દ્યાવત્ સપ્તતિઃ| પ્રાપ્ય ચ સપ્તતિમપકર્ષયેત્| ભૂયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ યાવત્ પઞ્ચ| પઞ્ચભ્યશ્ચૈકૈકં યાવદેકમ્| વિધિ નાનેન સહસ્રં પ્રયોગ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૫૨||
पूर्वमेकैकभल्लातकक्वाथं सपयस्कं पिबेदेकैकं च भल्लातकमभिवर्द्धयेद्यावत् पञ्च| ततः पञ्च पञ्च वर्द्धये द्यावत् सप्ततिः| प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेत्| भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्च| पञ्चभ्यश्चैकैकं यावदेकम्| विधि नानेन सहस्रं प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण||५२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિતીયસહસ્રપ્રયોગે તુ પૂર્વમેવ પ્રથમમેવ એકભલ્લાતકસ્યક્વાથં પિબેત્| તતઃ ક્રમેણ પ્રત્યહમેકૈકં વર્દ્ધયેદ્યાવત્પઞ્ચ ભલ્લાતકાનિ| એવં પ્રથમમેકં દ્વિતીયે દ્વે| એવં ત્ર્યાદિષ્વેકVવૃદ્ધયા પઞ્ચમે પઞ્ચ| એવં પઞ્ચાભિરહોભિઃ પઞ્ચદશ ભલ્લાતકાન્યુપયુક્તાનિ ભવન્તિ| તતઃ ષષ્ઠેપ્રભૃતિષુ પઞ્ચ પઞ્ચભિર્વર્દ્ધયેદ્યાવત્ સપ્તતિઃ| તેન ષષ્ઠે દશ| સપ્તમે પઞ્ચદશ| અષ્ટમે વિંશતિરનેન ક્રમેણાષ્ટાદશે સપ્તતિર્ભવતિ| એતાવતા પૂર્વૈરેકીકૃત્ય પઞ્ચશતાનિ પઞ્ચત્રિંશદધિકાનિ ભવન્તિ| તતઃ ક્રમેણ પઞ્ચ પઞ્ચભિરપકર્ષેદ્યાવત્ પઞ્ચ| તેનૈકોનવિંશે પઞ્ચષષ્ટિરિત્યેવમાદિના પઞ્ચાપકર્ષક્રમેણૈકત્રિંશે પઞ્ચ ભવન્તિ| એવમેતાનિ પઞ્ચપઞ્ચાશદધિકાનિ ચત્વારિ શતાનિ પૂર્વૈરેકીકૃત્ય નવશતાનિ નવત્યધિકાન્યુપયુક્તાનિ ભવન્તિ| તત એકૈકમપકર્ષેદ્યાવદેકમ્| અનેન દ્વાત્રિંશેઽહ્નિ ચત્વારિ ભવન્તિ| ત્રયસ્ત્રિંશે ત્રીણિ| ચતુસ્ત્રિંશે દ્વે| પઞ્ચ ત્રિંશે એકમિતિ દશ| પૂર્વૈરેકીકૃત્ય સહસ્રં ભવતિ| પ્રયોગ ઇત્યાદિ પૂર્વેણ કલ્પેન સમાનમ્|| ૫૨||
Adhikarana દ્વિસહસ્રભલ્લાતકપ્રયોગઃ (૫૩) · Śloka ૫૩
સપ્તતિવચ્ચ શતમુપયુઞ્જીત| તથા ચ સહસ્રદ્વયમ્| પ્રયોગ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ દ્વિગુણસ્ત્વાયુષઃ કાલઃ||૫૩||
सप्ततिवच्च शतमुपयुञ्जीत| तथा च सहस्रद्वयम्| प्रयोग इत्यादि समानं पूर्वेण द्विगुणस्त्वायुषः कालः||५३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સપ્તતિવચ્ચ પઞ્ચપઞ્ચવૃદ્ધ્યા શતમપિ યાવત્ પ્રયોગઃ કર્ત્તવ્યઃ| તેનાસ્મિન્ પૂર્વવત્ સ્થિતેઽષ્ટાદશેઽહ્નિ સપ્તત્યાઃ પ્રયોગે એકોનવિંશે પઞ્ચસપ્તતિઃ| ત્રિંશે અશીતિઃ| એકવિંશે પઞ્ચાશીતિઃ| દ્વાવિંશે નવતિઃ| ત્રયોવિંશે પઞ્ચનવતિઃ| ચતુર્વિંશે શતમ્| પઞ્ચવિંશે પઞ્ચનવતિઃ| ષડ્વિંશે નવતિઃ| એવં પઞ્ચાપકર્ષક્રમેણ દ્વે સહસ્રે પૂરયિતવ્યે| આયુર્દ્વિગુણઃ કાલઃ પૂર્વસ્માત્|| ૫૩||
Adhikarana ભલ્લાતકતૈલપ્રયોગઃ (૫૪) · Śloka ૫૪
ભલ્લાતકાનાં જર્જરીકૃતાનાં પિષ્ટસ્વેદનં પૂરયિત્વા ભૂમા વાકણ્ઠનિખાતસ્ય સ્નેહભવિતસ્ય દૃઢસ્યોપરિ કુમ્ભ સ્યારોપ્યોડુપેનાપિધાય કૃષ્ણમૃદાવલિપ્તં ગોમયાગ્નિનો પસ્વેદયેત્| તેષાં યઃ સ્વરસઃ કુમ્ભં પ્રપદ્યતે તમષ્ટભાગ મધુસંયુક્તં દ્વિગુણિતઘૃતમદ્યાત્| ત્રિગુણશ્ચ કાલો ઘૃત ક્ષીરાભ્યામિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૫૪||
भल्लातकानां जर्जरीकृतानां पिष्टस्वेदनं पूरयित्वा भूमा वाकण्ठनिखातस्य स्नेहभवितस्य दृढस्योपरि कुम्भ स्यारोप्योडुपेनापिधाय कृष्णमृदावलिप्तं गोमयाग्निनो पस्वेदयेत्| तेषां यः स्वरसः कुम्भं प्रपद्यते तमष्टभाग मधुसंयुक्तं द्विगुणितघृतमद्यात्| त्रिगुणश्च कालो घृत क्षीराभ्यामित्यादि समानं पूर्वेण||५४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભલ્લાતકાનામિત્યાદિ| ભૂમાવામુખં નિખાતસ્ય સ્નેહભાવિતસ્ય દૃઢસ્ય કુમ્ભસ્યોપરિ જર્જરીકૃતભલ્લાતકપૂર્ણં પિષ્ટસ્વેદનમારોપ્ય છિદ્રમુડુપેનાપિધાય કૃષ્ણમૃદા સર્વતો લિપ્તં સત્ સ્વેદયેત્| તતઃ સ્વિદ્યમાનાદ્રસો ભૂમિનિખાતે કુમ્ભ આગચ્છતિ| ઉડુપઃ તૄણમૂટકઃ| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્|| ૫૪||
Adhikarana વિધ્યતિદેશઃ (૫૫) · Śloka ૫૫
અનેનૈવ વિધિના ભલ્લાતકસ્ય રસં ગૃહીત્વા કેવલમેવ માસમેકં પ્રયુઞ્જીત| ત્રિગુણશ્ચ કાલ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ| માસિ માસિ વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિઃ| એવં દશ માસાનુપયુજ્ય વર્ષસહસ્રમાયુર્ભવતિ||૫૫||
अनेनैव विधिना भल्लातकस्य रसं गृहीत्वा केवलमेव मासमेकं प्रयुञ्जीत| त्रिगुणश्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण| मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः| एवं दश मासानुपयुज्य वर्षसहस्रमायुर्भवति||५५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનેનેત્યાદેર્મધુઘૃતાભ્યાં વિના કેવલસ્વરસપ્રયોગઃ સુબોધઃ||૫૫||
Adhikarana શતપાકં ભલ્લાતકતૈલમ્ (૫૬) · Śloka ૫૬
ભલ્લાતકતૈલપાત્રં સપયસ્કં મધુકાક્ષમાત્રેણ શતપાક મુપયુઞ્જીત| ત્રિગુણઞ્ચ કાલ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૫૬||
भल्लातकतैलपात्रं सपयस्कं मधुकाक्षमात्रेण शतपाक मुपयुञ्जीत| त्रिगुणञ्च काल इत्यादि समानं पूर्वेण||५६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભલ્લાતકતૈલસ્ય પાત્રં ક્ષીરેણ સહ શતં વારાન્ પક્ત્વ મધુયષ્ટીકર્ષમાત્રેણ સંયોજ્યોપયુઞ્જીત પૂર્વતુલ્યગુણમ્|| ૫૬||
Adhikarana ભલ્લાતકતૈલપાકઃ (૫૭) · Śloka ૫૭
ભલ્લાતકતૈલં કૃષ્ણતિલતૈલં સર્પિરામલકરસોઽસ નાદિસારકષાય ઇત્યેષાં દ્રોણં દ્રોણં ત્રિફલાત્રિકટુક વિડઙ્ગસારચિત્રકહરિદ્રાદ્વયત્રિવૃદ્દન્તીન્દ્રયવયષ્ટીમધુકવિ ષાતિવિષારસાઞ્જનપ્રિયઙ્ગૂનાં પાલિકાભાગાસ્તદૈકધ્યં સ્નેહ પાકવિધિના વિપાચ્યાવતાર્ય પરિપૂય ચાનુગુપ્તં નિદધ્યાત્| તત ઉપસ્કૃતશરીરઃ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પાણિશુક્તિમાત્રક્ષૌદ્રેણ પ્રતિસંસૃજ્યોપયુઞ્જીત| જીર્ણે મુદ્ગામલકયૂષેણાલવણેન સર્પિષ્મતા ખદિરોદકસિદ્ધં મૃદુમોદનમશ્નીયાત્| ખદિ રોદકેનોદકકાર્યાણીત્યેવમતો દ્રોણમુપયુજ્ય વિગતકુ ષ્ઠદુર્નામેત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૫૭||
भल्लातकतैलं कृष्णतिलतैलं सर्पिरामलकरसोऽस नादिसारकषाय इत्येषां द्रोणं द्रोणं त्रिफलात्रिकटुक विडङ्गसारचित्रकहरिद्राद्वयत्रिवृद्दन्तीन्द्रयवयष्टीमधुकवि षातिविषारसाञ्जनप्रियङ्गूनां पालिकाभागास्तदैकध्यं स्नेह पाकविधिना विपाच्यावतार्य परिपूय चानुगुप्तं निदध्यात्| तत उपस्कृतशरीरः प्रातः प्रातः पाणिशुक्तिमात्रक्षौद्रेण प्रतिसंसृज्योपयुञ्जीत| जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेन सर्पिष्मता खदिरोदकसिद्धं मृदुमोदनमश्नीयात्| खदि रोदकेनोदककार्याणीत्येवमतो द्रोणमुपयुज्य विगतकु ष्ठदुर्नामेत्यादि समानं पूर्वेण||५७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભલ્લાતકતૈલાદીનાં દ્રોણં દ્રોણમિતિ પ્રત્યેકં દ્રોણઃ| પઞ્ચાનાઞ્ચ| ત્રિફલાદીનાં પાલિકા ભાગા ઇત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| પરિપૂય પરિસ્રાવ્ય| ઉપસ્કૃતદેશે યથોક્તેન શીતસ્નિગ્ધાદિના કૃતસંસ્કારઃ| પાણિશુક્તિર્હસ્તપુટં ન તુ માનસઙ્ખ્યોક્તા શુક્તિઃ| ઉદકકાર્યાણિ સ્નાનપાનાદીનિ| અતો રસાયનાદ્ દ્રોણમવશ્યમુપયોક્તવ્યમ્||૫૭||
Adhikarana ભલ્લાતકઘૃતપ્રાશઃ (૫૮) · Śloka ૫૮
પુષ્ટાનિ પાકેન પરિચ્યુતાનિ ભલ્લાતકાન્યાઢકસમ્મિતાનિ| ઘૃષ્ટ્વેષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્જલેન પ્રક્ષાલ્ય સંશોષ્ય ચ મારુતેન| જર્જરાણિ વિપચેજ્જલકુમ્ભે પાદશેષઘૃતગાલિતશીતમ્| તદ્રસં પુનરપિ શ્રપયેત ક્ષીરકુમ્ભસહિતં ચરણસ્થે| સર્પિઃ પક્વં તેન તુલ્યપ્રમાણં યુઞ્જ્યાત્ સ્વેચ્છં શર્કરાયા રજોભિઃ| એકીભૂતં તત્ખજક્ષોભણેન સ્થાપ્યં ધાન્યે સપ્તરાત્રં સુગુપ્તમ્| તમમૃતરસપાકં યઃ પ્રગે પ્રાશમશ્ન ન્નનુપિબતિ યથેષ્ટં વાદિ દુગ્ધં રસં વા| સ્મૃતિમતિબલમેધાસત્ત્વસારૈરુપેતઃ કનકનિકષગૌરઃ સોઽશ્નુતે દીર્ઘમાયુઃ||૫૮||
पुष्टानि पाकेन परिच्युतानि भल्लातकान्याढकसम्मितानि| घृष्ट्वेष्टिकाचूर्णकणैर्जलेन प्रक्षाल्य संशोष्य च मारुतेन| जर्जराणि विपचेज्जलकुम्भे पादशेषघृतगालितशीतम्| तद्रसं पुनरपि श्रपयेत क्षीरकुम्भसहितं चरणस्थे| सर्पिः पक्वं तेन तुल्यप्रमाणं युञ्ज्यात् स्वेच्छं शर्कराया रजोभिः| एकीभूतं तत्खजक्षोभणेन स्थाप्यं धान्ये सप्तरात्रं सुगुप्तम्| तममृतरसपाकं यः प्रगे प्राशमश्न न्ननुपिबति यथेष्टं वादि दुग्धं रसं वा| स्मृतिमतिबलमेधासत्त्वसारैरुपेतः कनकनिकषगौरः सोऽश्नुते दीर्घमायुः||५८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પુષ્ટાનીત્યાદિના ભલ્લાતકઘૃતપ્રાશો વ્યાખ્યાસમઃ| સંશોષ્ય ચ મારુતેનેત્યાતપપરિહારાય| તેનેતિ ક્ષીરેણ તુલ્યં સર્પિઃ શર્કરાયા રજોભિશ્ચૂર્ણેન યથેચ્છં પ્રકૃત્યનુસારેણ| પ્રાશો લેહઃ| (ભલ્લાતકાનાં દ્વિધા ભિન્નાનાં ઇષ્ટિકાચૂર્ણકણૈર્ઘર્ષણં કાર્યમિત્યપરે)|| ૫૮||
Adhikarana સિદ્ધતૈલમ્ (૫૮) · Śloka ૫૦
દ્રોણેઽમ્ભસો વ્રણકૃતાં ત્રિશતાદ્વિપક્વાત્ ક્વાથાઢકે પલસમૈસ્તિલતૈલપાત્રમ્| તિક્તાવિષાદ્વયવરાગિરિજન્મતાર્ક્ષ્યૈઃ સિદ્ધં પરં નિખિલકુષ્ઠનિષૂદનાય||૫૦||
द्रोणेऽम्भसो व्रणकृतां त्रिशताद्विपक्वात् क्वाथाढके पलसमैस्तिलतैलपात्रम्| तिक्ताविषाद्वयवरागिरिजन्मतार्क्ष्यैः सिद्धं परं निखिलकुष्ठनिषूदनाय||५०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્રોણેઽમ્ભસા ઇત્યાદિ સુબોધમ્| વ્રણકૃતો ભલ્લાતકાનિ| તિલતૈલયોર્મિશ્રિતયોઃ પાત્રમાઢકમષ્ટાવિંશત્યધિકં પલશતમ્| તિક્તા કટુકરોહિણી, વિષાદ્વયં વિષાતિવિષા ચ| ગિરિજન્મ શિલાજતુ, તાર્ક્ષ્યં વટ્ટમાક્ષિકમ્|| ૫૮||
Adhikarana આમલકાદિભિઃ પ્રયોગઃ (૫૯) · Śloka ૫૯
સહામલકશુક્તિભિર્દધિસરેણ તૈલેન વા ગુડેન પયસા ઘૃતેન યવસક્તુભિર્વા સહ| તિલેન સહ માક્ષિકેણ પલલેન સૂપેન વા વપુષ્કરમરુષ્કરં પરમમેધ્યમાયુષ્કરમ્||૫૯||
सहामलकशुक्तिभिर्दधिसरेण तैलेन वा गुडेन पयसा घृतेन यवसक्तुभिर्वा सह| तिलेन सह माक्षिकेण पललेन सूपेन वा वपुष्करमरुष्करं परममेध्यमायुष्करम्||५९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આમલકશુક્ત્યાદિભિઃ પૃથગ્યુતમરુષ્કરં ભલ્લાતકં મેધ્યં પરમમાયુષ્કરં ચ| આમલકશુક્તય આમલકદલાનિ|| ૫૯||
Adhikarana ભલ્લાતકકલ્પપ્રશંસા (૬૦) · Śloka ૬૦
ભલ્લાતકાનિ તીક્ષ્ણાનિ પાકીન્યગ્નિસમાનિ ચ| ભવન્ત્યમૃતકલ્પાનિ પ્રયુક્તાનિ યથાવિધિ| કફજો ન સ રોગોઽસ્તિ ન વિબન્ધોઽસ્તિ કશ્ચન| યં ન ભલ્લાતકં હન્યાચ્છીઘ્રમગ્નિબલપ્રદમ્| વાતાતપવિધાનેઽપિ વિશેષેણ વિવર્જયેત્| કુલત્થદધિશુક્તાનિ તૈલાભ્યઙ્ગાગ્નિસેવનમ્||૬૦||
भल्लातकानि तीक्ष्णानि पाकीन्यग्निसमानि च| भवन्त्यमृतकल्पानि प्रयुक्तानि यथाविधि| कफजो न स रोगोऽस्ति न विबन्धोऽस्ति कश्चन| यं न भल्लातकं हन्याच्छीघ्रमग्निबलप्रदम्| वातातपविधानेऽपि विशेषेण विवर्जयेत्| कुलत्थदधिशुक्तानि तैलाभ्यङ्गाग्निसेवनम्||६०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભલ્લાતકાનીત્યાદયો યે ભલ્લાતકનિષેવિણસ્તેષામપાયરક્ષા વિધેયેતિ પ્રદર્શયતે-એકાદશભલ્લાતકપ્રયોગાણિ વાતાતપવિધાનેઽપ્યેવઙ્ગુણાનિ કિમુ પ્રકૃતે કુટીપ્રયોગે| એષામુપયોગે વિશેષેણ કુલત્થાદિકં વર્જયેત્| ઇતિ ભલ્લાતકકલ્પઃ|| ૬૦||
Adhikarana પિપ્પલીરસાયનમ્ પ્રથમઃ પ્રયોગઃ (૬૧) · Śloka ૬૧
પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્ત દશ વા પિપ્પલીર્મધુસર્પિષા| રસાયનગુણાન્વેષી સમામેકાં પ્રયોજયેત્||૬૧||
पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा| रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથ પિપ્પલ્યઃ-યો નરો રસાયનગુણાન દીર્ઘાયુસ્મૃતિમેધાદીન્ અન્વિષ્યતિ સ સંવત્સરમેકં પઞ્ચ પઞ્ચ વા અષ્ટાવષ્ટૌ વા સપ્ત સપ્ત વા દશ દશ વા પિપ્પલીર્માક્ષિકસર્પિષા યુક્તાઃ પ્રયોજયેદિત્યેકઃ પિપ્પલીનાં પ્રયોગઃ| (ઇદમત્ર ચિન્ત્યતે-પઞ્ચાષ્ટૌ સપ્તદશ વા ઇતિ કિં ક્રમભેદતઃ સપ્રયોજનં આહોસ્વિત્ શ્લોકબન્ધાનુરોધત ઇતિ| અસ્તિ ચેત્ પ્રયોજનં તદ્વાચ્યમ્, ઉચ્યતે| યદ્યેવમપ્યત્ર પઞ્ચ સપ્તાષ્ટૌ દશ વેતિ નિયત એવ ક્રમઃ સ્યાત્તથાપિ ક્રમં તુ ભિન્દન્નેતત્ જ્ઞાપયતિ ત્રિચતુરા અપ્યુપયોક્તવ્યાઃ| ષડ્ વા નવ વા દશકાત્ પરં નાપ્યુપયોજ્યા દોષાદીનપેક્ષ્યોલ્લેખ્યાઽપ્યભિહિતમુત્કર્ષાપકર્ષૌ વિધેયૌ દોષાનુમાનાયત્તત્વાત્ ક્રિયાયાઃ| ન હયમાનજ્ઞો ભિષક્ દોષા દીનાં વ્યાધિપ્રતિક્રિયાયાં કં વિદધ્યાદિતિ| ઇત્યેકઃ પ્રયોગઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૧||
Adhikarana દ્વિતીયપ્રયોગઃ (૬૨) · Śloka ૬૨
તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ને ભુક્ત્વાઽગ્રે ભોજનસ્ય ચ| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકક્ષારભાવિતા ઘૃતભર્જિતાઃ| પ્રયોજ્યા મધુસમ્મિશ્રા રસાયનગુણૈષિણા||૬૨||
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्ने भुक्त्वाऽग्रे भोजनस्य च| पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः| प्रयोज्या मधुसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा||६२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિતીયસ્તુ રસાયનગુણૈષિણા પુરુષેણ પલાશક્ષારોદકભાવિતાઃ પિપ્પલ્યઃ તિસ્રઃ પૂર્વાહ્ણે તિસ્રો ભોજનારમ્ભે તિસ્રશ્ચ ભોજનાન્તે મધુના સહ પ્રયોજ્યા ઇતિ દ્વિતીયઃ પ્રયોગઃ| (તિસ્રસ્તિસ્રસ્તુ પૂર્વાહ્ણ ઇત્યત્ર ન હ્યેકસ્ય પ્રયોક્તુરયં ક્રમઃ કિં તર્હિ પ્રયોક્તૄન્ ભિન્નાનપેક્ષ્ય દોષાદિવશાત્કેનચિત્પૂર્વાહ્ણે કેનચિદ્ભુક્ત્વા કેનચિદ્ભોજનસ્યાગ્ર ઇતિ| અત્ર કફપ્રકૃતિના પૂર્વાહ્ણે ઉત્કૃષ્ટદોષાદિષુ વ્યાધિષુ મધ્યેષ્વગ્રે ભોજનસ્ય| અલ્પેષુ ભક્ત્વેતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૨||
Adhikarana સહસ્રપિપ્પલીપ્રયોગઃ (૬૩) · Śloka ૬૩
ક્રમવૃશ્યા દશાહાનિ દશપૈપ્પલિકં દિનમ્| વર્દ્ધયેત્ પયસા સાર્દ્ધ તથૈવાપનયેત્ પુનઃ| જીર્ણૌષધશ્ચ ભુઞ્જીત ષષ્ટિકં ક્ષીરસર્પિષા| પિપ્પલીનાં સહસ્રસ્ય પ્રયોગોઽયં રસાયનમ્| પિષ્ટાસ્તા બલિભિઃ પેયાઃ શૃતા મધ્યબલૈર્નરૈઃ| શીતીકૃતા હ્રસ્વબલૈર્યોજ્યા દોષામયાન્ પ્રતિ||૬૩||
क्रमवृश्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम्| वर्द्धयेत् पयसा सार्द्ध तथैवापनयेत् पुनः| जीर्णौषधश्च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा| पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्| पिष्टास्ता बलिभिः पेयाः शृता मध्यबलैर्नरैः| शीतीकृता ह्रस्वबलैर्योज्या दोषामयान् प्रति||६३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તૃતીયસ્તુ પ્રથમેઽહ્નિ દશ પિપ્પલ્યો યથોચિતેન ક્ષીરેણં સહ| દ્વિતીયેઽહ્નિ વિંશતિર્દ્વિગુણઞ્ચ ક્ષીરમ્| તૃતીયે ત્રિંશત્ ત્રિગુણં ક્ષીરમેવં ક્ષીરેણ સહ દશાભિવૃદ્ધ્યા દશમેઽહ્નિ શતં પિપ્પલીનાં દશગુણં ચ ક્ષીરમેતાવતા સાર્દ્ધાનિ પઞ્ચશતાનિ પિપ્પલીનામુપયુક્તં ભવન્તિ| તત્રૈકાદશે નવતિર્નવગુણં ક્ષીરમિતિ| પુનર્દશાપકર્ષક્રમેણૈકોનવિંશહોભિઃ સહસ્રં પૂર્યતે| યદા ચ પિપ્પલ્યઃ પ્રયુજ્યન્તે તદા પિષ્ટાઃ તા ઇત્યાદિ ક્રમેણ પ્રયોજ્યાઃ| વ્યાખ્યાસમમ્| ઇતિ તૃતીયઃ પ્રયોગઃ| (વર્દ્ધયેત્પયસા સાર્દ્ધમિત્યસ્યાયમભિપ્રાયઃ| યાવતા ક્ષીરેણ શતમાલોડ્યતે તાવતા યાવતા ચ દશ તાવતા ક્ષીરેણેતિ ક્ષીરસ્યાપિ વૃદ્ધિહાનિં વર્દ્ધયેત્ પયસા સાર્દ્ધમિત્યત એવાહ| શીતીકૃતાહીનબલૈઃ શીતકષાયકલ્પનયેત્યર્થઃ| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૬૩||
Adhikarana દ્વિસહસ્રપિપ્પલીપ્રયોગઃ (૬૪) · Śloka ૬૪
તદ્વચ્ચ છાગદુગ્ધેન દ્વે સહસ્રે પ્રયોજયેત્||૬૪||
तद्वच्च छागदुग्धेन द्वे सहस्रे प्रयोजयेत्||६४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તદ્વદિતિ| છાગસ્ય દુગ્ધેન ક્ષીરેણ દશાભિવૃદ્ધયપકર્ષાભ્યામ્| તેનાત્ર પઞ્ચદશભિરહોભિઃ સપઞ્ચાશત્સહસ્રં ભવતિ| પુનશ્ચતુર્દશભિરેવં ક્ષીરેણ સહ દશાપકર્ષક્રમેણ દ્વિતીયં સહસ્રં ભવતિ| ઇતિ ચતુર્થઃ પ્રયોગઃ|| ૬૪||
Adhikarana પિપ્પલીરસાયનફલમ્ (૬૫) · Śloka ૬૫
એભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસશ્વાસગલગ્રહાન્| યક્ષ્મમેહગ્રહણ્યર્શઃ પાણ્ડુત્વવિષમજ્વરાન્| ઘ્નન્તિ શોફં વમિં હિધ્માં પ્લીહાનં વાતશોણિતમ્||૬૫||
एभिः प्रयोगैः पिप्पल्यः कासश्वासगलग्रहान्| यक्ष्ममेहग्रहण्यर्शः पाण्डुत्वविषमज्वरान्| घ्नन्ति शोफं वमिं हिध्मां प्लीहानं वातशोणितम्||६५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એભિરિતિ ચતુર્ભિઃ પ્રયોગૈઃ પિપ્પલ્યઃ કાસાદીન્ ઘ્નન્તિ| ઇતિ પિપ્પલીકલ્પઃ|| ૬૫||
Adhikarana વિડઙ્ગરસાયનમ્ (૬૬) · Śloka ૬૬
વિડઙ્ગચૂર્ણં યષ્ટીમધુકચૂર્ણયુક્તં શીતતોયેન સમાંશમુપ યુઞ્જીત| જીર્ણં મુદ્ગયૂષેણાલવણેન સઘૃતમોદનમશ્નીયાત્| તેન વિશેષાદ્વિગતકૃમિદુર્નામકુષ્ઠપ્રમેહમેદોદોષો વર્ષશત મજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ| વિડઙ્ગચુર્ણં ક્ષૌદ્રભલ્લા તકક્વાથાભ્યાં મધ્વામલકરસાભ્યાં ગુડૂચીક્વાથેન ચ| એતાંશ્ચતુરો યોગાન્ માસમુપયુઞ્જીતેતિ સમાનં પૂર્વેણ| સર્વેષુ ચ માસિ માસિ વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિઃ||૬૬||
विडङ्गचूर्णं यष्टीमधुकचूर्णयुक्तं शीततोयेन समांशमुप युञ्जीत| जीर्णं मुद्गयूषेणालवणेन सघृतमोदनमश्नीयात्| तेन विशेषाद्विगतकृमिदुर्नामकुष्ठप्रमेहमेदोदोषो वर्षशत मजर इत्यादि समानं पूर्वेण| विडङ्गचुर्णं क्षौद्रभल्ला तकक्वाथाभ्यां मध्वामलकरसाभ्यां गुडूचीक्वाथेन च| एतांश्चतुरो योगान् मासमुपयुञ्जीतेति समानं पूर्वेण| सर्वेषु च मासि मासि वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिः||६६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતો વિડઙ્ગાનિ| વિડઙ્ગાનાં મધુયષ્ટિશીતતોયાભ્યામેકો યોગઃ| દ્વિતીયઃ ક્ષૌદ્રભલ્લાતકક્વાથાભ્યામ્| તૃતીયો માક્ષિકામલકરસાભ્યામ્| ચતુર્થો ગુડૂચીક્વાથેન| એષામન્યતમઃ પ્રયોગો યત્સઙ્ખ્યાન્ માસાનુપયુજ્યતે તત્સઙ્ખ્યાનિ વર્ષશતાન્યાયુરભિવર્દ્ધયતિ| ઇતિ વિડઙ્ગકલ્પઃ|| ૬૬||
Adhikarana અલમ્બુસાકલ્પઃ (૬૭) · Śloka ૬૭
અલમ્બસાં સ્વેન રસેન ભાવિતાં પૃથગ્ઘૃતક્ષીરમધૂષ્ણવારિભિઃ| પિબેત્તથા કાઞ્જિકતક્રમસ્તુભિ ર્ભગન્દરોરુગ્રહગુલ્મકાસવાન્| ઉષ્ણા વિપાકે કટુકા કષાયમધુરા રસે| અત્યન્તદીપની મેધ્યા વાતશ્લેષ્મહરા ચ સા| વર્ષોપયોગાત્ કુરુતે નરં વર્ષશતાયુષમ્| દૃઢેન્દ્રિયાનલબલં નિર્વલીપલિતામયમ્||૬૭||
अलम्बसां स्वेन रसेन भावितां पृथग्घृतक्षीरमधूष्णवारिभिः| पिबेत्तथा काञ्जिकतक्रमस्तुभि र्भगन्दरोरुग्रहगुल्मकासवान्| उष्णा विपाके कटुका कषायमधुरा रसे| अत्यन्तदीपनी मेध्या वातश्लेष्महरा च सा| वर्षोपयोगात् कुरुते नरं वर्षशतायुषम्| दृढेन्द्रियानलबलं निर्वलीपलितामयम्||६७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અલમ્બુસાયાઃ સ્વરસભાવિતાયા ઘૃતાદિભિઃ સપ્ત પ્રયોગાઃ| સા ચાલમ્બુસોષ્ણાદિગુણા| વર્ષમુપયુક્તા વર્ષશતાયુષં નરં કુરુતે| દૃઢેન્દ્રિયં દૃઢાનલં વલ્યાદિત્રયરહિતઞ્ચ| ઇત્યલમ્બુસાકલ્પઃ||૬૭||
Adhikarana સોમરાજીકલ્પઃ પ્રથમઃ પ્રયોગઃ (૬૮) · Śloka ૬૮
શ્વેતાવલ્ગુજફલાન્યાતપશુષ્કાણિ ચૂર્ણયિત્વા તત્તુલ્યગુડેન સઙ્ક્ષુદ્ય ઘૃતકુમ્ભે ધાન્યરાશૌ સપ્તરાત્રં નિદધ્યાત્| તતોઽ નુદિતે ભાસ્વતિ યથાબલં માત્રાં સુખોદકાનુપાનામુપયોજ યેત્| જીર્ણે સુખામ્બુપરિષિક્તાઃ શાલિષષ્ટિકૌદનં સશ ર્કરેણ પયસાઽશ્નીયાત્| તસ્ય માસપ્રયોગાદ્વિશેષેણ વિગ તકુષ્ઠો ગ્રહણધારણવાન્ વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ| પ્રયોગશ્ચોર્ધ્વં દ્વિગુણં પરિહારઃ||૬૮||
श्वेतावल्गुजफलान्यातपशुष्काणि चूर्णयित्वा तत्तुल्यगुडेन सङ्क्षुद्य घृतकुम्भे धान्यराशौ सप्तरात्रं निदध्यात्| ततोऽ नुदिते भास्वति यथाबलं मात्रां सुखोदकानुपानामुपयोज येत्| जीर्णे सुखाम्बुपरिषिक्ताः शालिषष्टिकौदनं सश र्करेण पयसाऽश्नीयात्| तस्य मासप्रयोगाद्विशेषेण विग तकुष्ठो ग्रहणधारणवान् वर्षशतमजर इत्यादि समानं पूर्वेण| प्रयोगश्चोर्ध्वं द्विगुणं परिहारः||६८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્વેતાવલ્ગુજફલાનીત્યાદિ સુબોધમ્| સઙ્હ્ક્ષુદ્યેતિ ગુડેનાલોડ્ય| અનુદિતે ભાસ્વતીત્યતિપ્રભાતે| વાકુચિકા સોમરાજ્યવલ્ગુજ ઇતિ પર્યાયાઃ|| ૬૮||
Adhikarana દ્વિતીયઃ પ્રયોગઃ (૬૯) · Śloka ૬૯
વાકુચિકા કર્ષચૂર્ણં સુખામ્બુના પિબેત્| પીત્વા ચાતપે નિર્વાતોષ્ણે વા ગર્ભગૃહે તિષ્ઠેદપરાહ્ણે તદ્વદેવ સ્નાનમશનં ચ| યૂષરસાભ્યાં વા| તસ્ય ત્રિસપ્તરાત્રપ્રયોગાદ્વિગતકુષ્ઠ ઇત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ| ત્વગ્રોમકેશદશનાન્ નખાંશ્ચ મુક્ત્વા પુનર્નવાન્ લભતે| સ્વરવર્ણબલોત્સાહં નવં વયો નષ્ટપલિતં ચ||૬૯||
वाकुचिका कर्षचूर्णं सुखाम्बुना पिबेत्| पीत्वा चातपे निर्वातोष्णे वा गर्भगृहे तिष्ठेदपराह्णे तद्वदेव स्नानमशनं च| यूषरसाभ्यां वा| तस्य त्रिसप्तरात्रप्रयोगाद्विगतकुष्ठ इत्यादि समानं पूर्वेण| त्वग्रोमकेशदशनान् नखांश्च मुक्त्वा पुनर्नवान् लभते| स्वरवर्णबलोत्साहं नवं वयो नष्टपलितं च||६९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાકુચીચૂર્ણં પ્રાતઃ પીત્વા સ્નાનં તથૈવ સ્નાનમશનં ચ| યૂષરસાભ્યાં વાશનમુપયુઞ્જીત| એવં ત્રિસપ્તરાત્રમસ્યાઃ પ્રયોગઃ| અનેન ચ પૂર્વસ્થિતાન્ ત્વગાદીંસ્ત્યક્ત્વા નવાન્ લભતે સ્વરાદિકઞ્ચ નષ્ટપલિતં નવં વયશ્ચ લભતે|| ૬૯||
Adhikarana તૃતીયઃ પ્રયોગઃ (૭૦) · Śloka ૭૦
પલાનિ દશ બાકુચ્યા દશૈવ ચ ફલત્રયાત્| સપ્ત ક્રિમિઘ્નાદયસસ્ત્રીણિ દ્વે ગિરિસમ્ભવાત્| પુરુપુષ્કરમૂલાભ્યામાહરેત પલં પલમ્| સૂક્ષ્મૈલાર્દ્ધપલં વ્યોષઘનકેસરકુઙ્કુમમ્| લોધ્રત્વક્પત્રયષ્ટ્યાહ્વચિત્રકં કાર્ષિકં પૃથક્| શતં ભલ્લાતકાનાં ચ સર્વં ખણ્ડસમાંશકમ્| ચૂર્ણયેદથ તન્માત્રાં ભક્ષયેત્ પાલિકીં પરામ્| યથેષ્ટચેષ્ટો લભતે વર્ષાદ્રાસાયનાન્ ગુણાન્| સર્વરોગાન્ વિજયતે ત્વગ્વિકારાન્ વિશેષતઃ| અર્શોભગન્દરશ્વાસકાસપાણ્ડ્વામયક્રિમીન્| ગુલ્મપ્લીહાશ્મરીવર્ધ્મપ્રમેહારુચિપીનસાન્| મન્દાનલત્વં કૃશતાં શોફગ્રન્થ્યર્બુદાનપિ||૭૦||
पलानि दश बाकुच्या दशैव च फलत्रयात्| सप्त क्रिमिघ्नादयसस्त्रीणि द्वे गिरिसम्भवात्| पुरुपुष्करमूलाभ्यामाहरेत पलं पलम्| सूक्ष्मैलार्द्धपलं व्योषघनकेसरकुङ्कुमम्| लोध्रत्वक्पत्रयष्ट्याह्वचित्रकं कार्षिकं पृथक्| शतं भल्लातकानां च सर्वं खण्डसमांशकम्| चूर्णयेदथ तन्मात्रां भक्षयेत् पालिकीं पराम्| यथेष्टचेष्टो लभते वर्षाद्रासायनान् गुणान्| सर्वरोगान् विजयते त्वग्विकारान् विशेषतः| अर्शोभगन्दरश्वासकासपाण्ड्वामयक्रिमीन्| गुल्मप्लीहाश्मरीवर्ध्मप्रमेहारुचिपीनसान्| मन्दानलत्वं कृशतां शोफग्रन्थ्यर्बुदानपि||७०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પલાનીત્યાદિના ખણ્ડસમઃ સુબોધઃ| અસ્ય માત્રા પાલિકી પરા ઉત્કૃષ્ટા| પલાદૂર્ધ્વં નૈવોપયોજ્યા| અથવા ત્રિદોષાદ્યપેક્ષમ્| યથેષ્ટચેષ્ટો નિર્યન્ત્રણઃ| રસાયનગુણાઃ દીર્ઘાયુસ્મૃત્યાદય ઇહૈવોક્તાઃ| ગ્રન્થ્યર્બુદાન્તાન્ વિજયત ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૭૦||
Adhikarana ચતુર્થઃ પ્રયોગઃ (૭૧) · Śloka ૭૧
વાકુચિકાફલાનિ ગોમૂત્રે સપ્તરાત્રં વાસયેત્| તતો નિસ્તુ ષીકૃત્ય છાયાયાં વિશોષયિત્વા સુસૂક્ષ્મં ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય ત્ર્યહં ત્ર્યહં ક્રમશો ભાવયેત્ ત્રિફલાક્વાથેન કારવલ્લીવાસા ગુડૂચીભૃઙ્ગરાજસ્વરસૈઃ પૃથક્ પૃથક્ ખદિરાસનરાજવૃક્ષ પિચુમન્દક્વાથૈઃ| તસ્ય પીતઃ પ્રતિદિનં ધાત્રીફલરસાપ્લુતઃ| કર્ષઃ સર્વામયાન્ હન્તિ ત્વગ્વિકારાન્વિશેષતઃ||૭૧||
वाकुचिकाफलानि गोमूत्रे सप्तरात्रं वासयेत्| ततो निस्तु षीकृत्य छायायां विशोषयित्वा सुसूक्ष्मं च सञ्चूर्ण्य त्र्यहं त्र्यहं क्रमशो भावयेत् त्रिफलाक्वाथेन कारवल्लीवासा गुडूचीभृङ्गराजस्वरसैः पृथक् पृथक् खदिरासनराजवृक्ष पिचुमन्दक्वाथैः| तस्य पीतः प्रतिदिनं धात्रीफलरसाप्लुतः| कर्षः सर्वामयान् हन्ति त्वग्विकारान्विशेषतः||७१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાકુચ્યા ગોમૂત્રાધ્યુષિતાયાશ્ચૂર્ણં ત્ર્યહં ત્રિફલાક્વાથેન ભાવયેત્| તતઃ કારવેલ્લાદીનાં પઞ્ચાનાં સ્વરસૈઃ ક્રમેણ ત્ર્યહં ત્ર્યહમ્| તતઃ ખદિરાદીનાં ચતુર્ણાં પૃથક્ક્વાથૈસ્ત્ર્યહમ્| તસ્યૈવં ભાવિતસ્ય વાકુચીચૂર્ણસ્ય કર્ષો ધાત્રીરસેનાપ્લુતઃ સન્ પીતઃ સર્વામયાન્ હન્તિ વિશેષતસ્ત્વગ્વિકારાન્|| ૭૧||
Adhikarana પઞ્ચમઃ પ્રયોગઃ (૭૨) · Śloka ૭૨
અસનખદિરયૂષૈર્ભાવિતાં સોમરાજીં મધુઘૃતશિખિપથ્યાલોહચૂર્ણૈરુપેતામ્| શરદમવલિહાનઃ પારિણામાન્ વિકારાં સ્ત્યજતિ મિતહિતાશી તદ્વદાહારજાતાન્||૭૨||
असनखदिरयूषैर्भावितां सोमराजीं मधुघृतशिखिपथ्यालोहचूर्णैरुपेताम्| शरदमवलिहानः पारिणामान् विकारां स्त्यजति मितहिताशी तद्वदाहारजातान्||७२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસનેત્યાદિ| યૂષશબ્દો નિર્યૂહવાચકોઽસનખદિરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| તૈર્ભાવિતામનન્તરઞ્ચ મધ્વાદિરુપેતાં સોમરજીં શરદં સંવત્સરં લિહાનઃ પરિણામે વાર્દ્ધકે ભવાન્ વિકારાંસ્ત્યજતિ તથૈવ ચાહારજાતાન્| તેન પરિણામાનાહારજાતાનભયાનપિ ત્યજતીત્યર્થઃ| શિખીચિત્રકઃ|| ૭૨||
Adhikarana ષષ્ઠઃ પ્રયોગઃ (૭૩) · Śloka ૭૩
તીવ્રેણ કુષ્ઠેન પરીતમૂર્તિ ર્યઃ સોમરાજીં નિયમેન ખાદેત્| સંવત્સરં કૃષ્ણતિલદ્વિતીયાં સ સોમરાજીં વપુષાઽતિશેતે||૭૩||
तीव्रेण कुष्ठेन परीतमूर्ति र्यः सोमराजीं नियमेन खादेत्| संवत्सरं कृष्णतिलद्वितीयां स सोमराजीं वपुषाऽतिशेते||७३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તીવ્રેણેત્યાદિના કૃષ્ણતિલૈઃ સહ સોમરાજ્યાઃ પ્રયોગઃ સુબોધઃ| ય એવં સોમરાજીં ખાદેત્સ સોમરાજીં વપુષા કાન્ત્યાઽતિશેતે|| ૭૩||
Adhikarana સપ્તમઃ પ્રયોગઃ (૭૪) · Śloka ૭૪
યે સોમરાજ્યા વિતુષીકૃતાયા શ્ચૂર્ણૈરુપેતાત્ પયસઃ સુજાતાત્| ઉદ્ધૃત્ય સારં મધુના લિહન્તિ તક્રં તદેવાનુ પિબન્તિ ચાન્તે| તે કુષ્ઠિનઃ પક્ષ્મદરિદ્રનેત્રા વિશીર્ણકર્ણાઙ્ગલિનાસિકા વા| વિહાય વૈરૂપ્યમપાસ્ય રૂપં પુનઃ પ્રરૂઢા ઇવ ભાન્તિ વૃક્ષાઃ||૭૪||
ये सोमराज्या वितुषीकृताया श्चूर्णैरुपेतात् पयसः सुजातात्| उद्धृत्य सारं मधुना लिहन्ति तक्रं तदेवानु पिबन्ति चान्ते| ते कुष्ठिनः पक्ष्मदरिद्रनेत्रा विशीर्णकर्णाङ्गलिनासिका वा| विहाय वैरूप्यमपास्य रूपं पुनः प्ररूढा इव भान्ति वृक्षाः||७४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યે સોમરાજ્યા ઇત્યાદિના સોમરાજીચૂર્ણયુક્તસુજાતક્ષીરોદ્ભવસ્ય નવનીતસ્ય તત્તક્રાનુપાનસ્ય પ્રયોગઃ સુબોધઃ|| ૭૪||
Adhikarana અષ્ટમઃ પ્રયોગઃ (૭૫) · Śloka ૭૫
ખદિરામ્ભસા પિબેદ્વા રવિસેવી તાં તયા યવાગૂં વા| ગાયત્રીજલસિદ્ધાં કુષ્ઠી તત્તોયકાર્યકરઃ||૭૫||
खदिराम्भसा पिबेद्वा रविसेवी तां तया यवागूं वा| गायत्रीजलसिद्धां कुष्ठी तत्तोयकार्यकरः||७५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથવા તાં સોમરાજીં ખદિરોદકેન કુષ્ઠી પિબેત્| રવિસેવી સૂર્યતાપસેવી| અથવા ગાયત્રીજલસિદ્ધાં ખદિરક્વાથસિદ્ધાં યવાગૂં તયેતિ સોમરાજ્ય સહ પિબેત્ કુષ્ઠી તત્તોયકાર્યકરઃ ખદિરોદકક્રિયઃ સન્|| ૭૫||
Adhikarana નવમઃ પ્રયોગઃ (૭૬) · Śloka ૭૬
ગજલિણ્ડક્ષારયુતા તત્ક્ષારપાયિનો વિલેપિ ભુજઃ| શ્વિત્રાણિ સોમરાજી પ્રસહ્ય હન્યાત પ્રલેપાચ્ચ||૭૬||
गजलिण्डक्षारयुता तत्क्षारपायिनो विलेपि भुजः| श्वित्राणि सोमराजी प्रसह्य हन्यात प्रलेपाच्च||७६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગજપુરીષક્ષારેણ યુતા સોમરાજી તત્ક્ષારપાયિનો હસ્તિપુરીષક્ષારોદકપાનશીલસ્ય પુંસો વિલેપિકાભુજશ્ચ શ્વિત્રાણી પ્રસહ્યાક્રમ્ય હન્યાત્| ન કેવલમેવં મુખેન પ્રયોગાદ્યાવત્પ્રલેપાચ્ચ|| ૭૬||
Adhikarana દશમઃ પ્રયોગઃ (૭૭) · Śloka ૭૭
ગોમૂત્રે સપ્તરાત્રં શશિશકલફલં વાસિતં લોડયિત્વા કુર્યાચ્છાયાવિશુષ્કં પૃથગિતિ ચ ફલં પ્રપુન્નાટઞ્ચ શુષ્કમ્| અંશસ્તાભ્યાં તથાંશઃ ક્રિમિરિપુદહનસ્ફોટકૃદ્ભયઃ સચૂર્ણૌ ગોમૂત્રેણોપયુક્તઃ પ્રમિતહિતભુજઃ શ્વિત્રમાશ્વેવ હન્તિ||૭૭||
गोमूत्रे सप्तरात्रं शशिशकलफलं वासितं लोडयित्वा कुर्याच्छायाविशुष्कं पृथगिति च फलं प्रपुन्नाटञ्च शुष्कम्| अंशस्ताभ्यां तथांशः क्रिमिरिपुदहनस्फोटकृद्भयः सचूर्णौ गोमूत्रेणोपयुक्तः प्रमितहितभुजः श्वित्रमाश्वेव हन्ति||७७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શશિશકલસ્ય સોમરાજ્યાઃ ફલં સપ્તરાત્રં ગોમૂત્રે ભાવિતં લોડયિત્વા નિષ્કુલીકૃત્ય છાયાશુષ્કં કુર્યાત્| અનેનૈવ ચ વિધાનેન ગોમૂત્રે સપ્તરાત્રં વાસિતં પ્રપુન્નાટફલં કુર્યાદેતદુભયં સમમેકોંઽશ એષ ચૂર્ણો ગોમૂત્રેણોપયુક્તો યઃ પ્રમિતં હિતં ચ ભુઙ્ક્તે તસ્યાશ્વેવ શ્વિત્રં હન્તિ| પ્રપુન્નાટ એડગજઃ| કૃમિરિપુર્વિડઙ્ગમ્| દહનશ્ચિત્રકઃ| સ્ફોટહેતુર્ભલ્લાતકઃ|| ૭૭||
Adhikarana અશ્મર્યાં પ્રયોગઃ (૭૮) · Śloka ૭૮
ઇક્ષુરગોક્ષુરસિંહી વ્યાઘ્રીપઞ્ચાઙ્ગુલામ્બુના પીતા| ઉપલમઘનં ઘનં વા રસાશિનાં હન્તિ બાકુચિકા||૭૮||
इक्षुरगोक्षुरसिंही व्याघ्रीपञ्चाङ्गुलाम्बुना पीता| उपलमघनं घनं वा रसाशिनां हन्ति बाकुचिका||७८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇક્ષુરાદ્યમ્બુના સોમરાજી પીતા ઉપલમશ્મર્યાખ્યં ઘનં કઠિનમઘનં વા શર્કરારૂપં માંસરસાશિનો હન્તિ| ઇક્ષુરઃ કાણ્ડેક્ષુરકઃ| સિંહી બૃહતી| વ્યાઘ્રી કણ્ટકારિકા|| ૭૮||
Adhikarana ગુલ્મે પ્રયોગઃ (૭૯) · Śloka ૭૯
ઉષ્ણોદકેન પિષ્ટા પીતા ચ ઘૃતાન્વિતા જયેદ્ગુલ્મમ્| લઘુપઞ્ચમૂલસિદ્ધાં પેયામુપયોજયેજ્જીર્ણે||૭૯||
उष्णोदकेन पिष्टा पीता च घृतान्विता जयेद्गुल्मम्| लघुपञ्चमूलसिद्धां पेयामुपयोजयेज्जीर्णे||७९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉષ્ણોદકેન પિષ્ટા વાકુચી ઘૃતાન્વિતા સતી પીતા ગુલ્મઞ્જયેત્| અસ્મિંશ્ચ પ્રયોગે જીર્ણે લઘુપઞ્ચમૂલસિદ્ધાં પેયામુપયોજયેત્|| ૭૯||
Adhikarana અર્શોભગન્દરમેહેષુ પ્રયોગઃ (૮૦) · Śloka ૮૦
કટ્વઙ્ગકુટજયૂષૈરર્શાસિ ભગન્દરઞ્ચ નાશયતિ| મેહાન્ મદ્યૈર્નિગદૈર્નિષેવિતા બાકુચી પ્રબલાન્||૮૦||
कट्वङ्गकुटजयूषैरर्शासि भगन्दरञ्च नाशयति| मेहान् मद्यैर्निगदैर्निषेविता बाकुची प्रबलान्||८०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અર્શોભગન્દરયોઃ કટ્વઙ્ગકુટજકષાયૈઃ સેવિતા વાકુચી તૌ નાશયતિ| કટ્વઙ્ગઃ સ્યોનાકઃ| કુટજો વૃક્ષકઃ| મદ્યૈર્નિગદૈર્નિર્દોષૈર્નિષેવિતા વાકુચી પ્રબલાન્ મેહાન્ જયેત્|| ૮૦||
Adhikarana અપતન્ત્રકાયામયોઃ પ્રયોગઃ (૮૧) · Śloka ૮૧
વિષ્કિરરસેન પીતા દશમૂલરસેન વા ગુડૂચ્યા વા| અપતન્ત્રકં નિહન્યાદાયામં વા રસાન્નભુજઃ||૮૧||
विष्किररसेन पीता दशमूलरसेन वा गुडूच्या वा| अपतन्त्रकं निहन्यादायामं वा रसान्नभुजः||८१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષ્કિરરસાદીનાં ત્રયાણામન્યતમેન પીતા વાકુચીરસાન્નભુજઃ પુંસોઽપતન્ત્રકમાયામઞ્ચ નિહન્યાત્|| ૮૧||
Adhikarana ઉદરશોફપાણ્ડુરોગેષુ પ્રયોગઃ (૮૨) · Śloka ૮૨
જઠરેષુ પિબેન્મૂત્રૈર્જલોદરે ત્રૈવૃતેન યૂષેણ| શોફે પાણ્ડુવ્યાધાવવલ્ગુજં સીધ્વરિષ્ટાભ્યામ્||૮૨||
जठरेषु पिबेन्मूत्रैर्जलोदरे त्रैवृतेन यूषेण| शोफे पाण्डुव्याधाववल्गुजं सीध्वरिष्टाभ्याम्||८२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મૂત્રૈરુદરે ત્રિવૃતા ક્વાથેન જલોદરે શ્વયથૌ પાણ્ડુરોગે ચ સીધ્વરિષ્ટાભ્યાં યુક્તમવલ્ગુજં પિબેત્|| ૮૨||
Adhikarana વર્ધ્માદિષુ પ્રયોગઃ (૮૩) · Śloka ૮૩
ઇક્ષુકાદિક્વાથૈર્વર્ધ્મનિ મૂત્રેણ વા ગવાં શસ્તઃ| ધારોષ્ણેન તુ પયસા યુક્તઃ શોફજ્વરૌ હન્તિ| ઉષ્ણામ્બુના પ્રયોજ્યો લૂતાકીટાખુસર્પદષ્ટેષુ| કૃમિહરચતુરઙ્ગુલયોઃ ક્વાથઃ કોષ્ણૈઃ ક્રિમિણકોષ્ઠેષુ||૮૩||
इक्षुकादिक्वाथैर्वर्ध्मनि मूत्रेण वा गवां शस्तः| धारोष्णेन तु पयसा युक्तः शोफज्वरौ हन्ति| उष्णाम्बुना प्रयोज्यो लूताकीटाखुसर्पदष्टेषु| कृमिहरचतुरङ्गुलयोः क्वाथः कोष्णैः क्रिमिणकोष्ठेषु||८३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરોક્તૈરિક્ષુરકાદિક્વાથૈઃ ગોમૂત્રેણ વાઽવલ્ગુજો વર્ધ્મનિ શસ્તઃ| વ્યાખ્યાસમમ્| કૃમિણ ઇતિ મત્વર્થીયો નઃ|| ૮૩||
Adhikarana પુત્રદઃ પ્રયોગઃ (૮૪) · Śloka ૮૪
લેખામિન્દો સઘૃતાં સુખામ્બુના પુત્રિણી ભવતિ પીત્વા| પુષ્પોદયેઽશ્વગન્ધા શૃતેન પયસા ચ ભુઞ્જાના||૮૪||
लेखामिन्दो सघृतां सुखाम्बुना पुत्रिणी भवति पीत्वा| पुष्पोदयेऽश्वगन्धा शृतेन पयसा च भुञ्जाना||८४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇન્દોર્લેખાં સોમરાજીં પુષ્પોદયે ઋતુકાલે સુખામ્બુના પીત્વા યોષિત્ સામર્થ્યાત્ પૂર્વમપુત્રા પુત્રિણી ભવત્યશ્વગન્ધાશૃતક્ષીરેણ ભોજનં કુર્વાણા|| ૮૪||
Adhikarana પુત્રદપ્રયોગપ્રશંસા (૮૫) · Śloka ૮૫
વન્ધ્યાપિ સપ્તાહમિમં પ્રયોગં કરોતિ યા હર્ષવતી સુગન્ધિઃ| પ્રિયંવદા સદ્વ્રતશૌચયુક્તા સૂતે સુતાન્ સા નિયમાત્ ગુણઢ્યાન્||૮૫||
वन्ध्यापि सप्ताहमिमं प्रयोगं करोति या हर्षवती सुगन्धिः| प्रियंवदा सद्व्रतशौचयुक्ता सूते सुतान् सा नियमात् गुणढ्यान्||८५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યા સ્ત્રી હર્ષવત્વાદિયુક્તા સતી પ્રયોગમિમં કરોતિ સા વન્ધ્યાપિ સતી નિયમાદવશ્યં બહુગુણાન્ સુતાન્ સૂતે|| ૮૫||
Adhikarana દોષાનુસારં પ્રયોગઃ (૮૬) · Śloka ૮૬
સ્નિગ્ધૈરુષ્ણૈર્મધુરૈર્હરતિ ગદાન્ વાતજાન્ યુતા પૈત્તાન્| તિક્તકમધુરકષાયૈઃ કફજાસ્ત્રિફલારસમધુભ્યાઞ્ચ||૮૬||
स्निग्धैरुष्णैर्मधुरैर्हरति गदान् वातजान् युता पैत्तान्| तिक्तकमधुरकषायैः कफजास्त्रिफलारसमधुभ्याञ्च||८६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્નિગ્ધાદિભિર્યુતા સોમરાજી વાતજાન્ ગદાન્ હરતિ| તિક્તકાદિભિર્યુતા પૈત્તાન્ ગદાન્ ત્રિફલારસમધુભ્યાં યુક્તાન્ કફજાન્ ગદાન્|| ૮૬||
Adhikarana સોમરાજીકલ્પપ્રશંસા (૮૭) · Śloka ૮૭
ઇતિ શમની ધન્યેયં વિષગરભૂતોપસર્ગપાપ્મઘ્ની| ગેહે સ્થિતાપિ રેખા ચાન્દ્રમસી કિમુત કોષ્ઠસ્થા| મનુષ્યમપ્યાગતમૃત્યુશાસનં પ્રણષ્ટબુદ્ધીન્દ્રિયમલ્પચેતસમ્| અવલ્ગુજો મોક્ષયતે મહાભયા ચ્છ્રિયઞ્ચ મેધાઞ્ચ દદાતિ પુષ્કલામ્||૮૭||
इति शमनी धन्येयं विषगरभूतोपसर्गपाप्मघ्नी| गेहे स्थितापि रेखा चान्द्रमसी किमुत कोष्ठस्था| मनुष्यमप्यागतमृत्युशासनं प्रणष्टबुद्धीन्द्रियमल्पचेतसम्| अवल्गुजो मोक्षयते महाभया च्छ्रियञ्च मेधाञ्च ददाति पुष्कलाम्||८७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ચન્દ્રમસી રેખા સોમરાજી ગેહે ભવને સ્થિતાપિ ઇતિ શમનીત્યાદિગુણા કિમુચ્યતે કોષ્ઠસ્થા ન સ્યાદિત્યુપસૃષ્ટિઃ| મનુષ્યમપિ શબ્દાદ્યોષિતમપ્યાગતમૃત્યુશાસનત્વાદિગુણં મહાભયાદવલ્ગુજો મોક્ષયતે| સુબોધમ્| ઇતિ સોમરાજીકલ્પઃ|| ૮૭||
Adhikarana વચાકલ્પઃ હૈમવતીવચાકલ્પઃ (૮૮) · Śloka ૮૮
હૈમવત્યા વચાયાઃ પિણ્ડમામલકમાત્રં પયસાઽઽલોડ્ય પિબેજ્જીર્ણે પયસ્સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ| એવં સપ્તરાત્રેણ મેધાવી ભવતિ| સપ્તભિઃ સપ્તરાત્રૈઃ શ્રુતધરો વર્ષશતમજર ઇત્યાદિ સમાનં પુર્વેણ||૮૮||
हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रं पयसाऽऽलोड्य पिबेज्जीर्णे पयस्सर्पिरोदन इत्याहारः| एवं सप्तरात्रेण मेधावी भवति| सप्तभिः सप्तरात्रैः श्रुतधरो वर्षशतमजर इत्यादि समानं पुर्वेण||८८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતો વચા હૈમવત્યા ઇત્યાદિ| હૈમવતીતિ શ્વેતવચાયા નામ| શેષં વ્યાખ્યાસમમ|| ૮૮||
Adhikarana કૃષ્ણવચાકલ્પઃ (૮૯) · Śloka ૮૯
ઇતરસ્યા અપિ વચાયા દ્વિપલક્વાથં પિબેત્| જીર્ણે પયઃ સર્પિરિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ| તચ્ચૂર્ણં વા ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં યથાબલમવલિહ્યાત્| જીર્ણે પયઃસર્પિરિત્યાદિ સમાનં પૂર્વેણ||૮૯||
इतरस्या अपि वचाया द्विपलक्वाथं पिबेत्| जीर्णे पयः सर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण| तच्चूर्णं वा क्षौद्रसर्पिर्भ्यां यथाबलमवलिह्यात्| जीर्णे पयःसर्पिरित्यादि समानं पूर्वेण||८९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતરસ્યા ઇતિ કૃષ્ણાયાઃ| પયસ્સર્પિરિત્યાદિ શબ્દેનૈવ સપ્તરાત્રેત્યાદિ ગૃહીતમ્|| ૮૯||
Adhikarana વચાશતપાકઘૃતમ્ (૯૦) · Śloka ૯૦
વચા કલ્કશતપાકં ઘૃતદ્રોણમુપયુજ્ય વિશેષાત્ ગ્રહોન્મા દાપસ્મારગલગણ્ડમાલાશ્લીપદસ્વરભેદવિમુક્તઃ સર્વાર્થેષુ સિદ્ધિમાન્ વર્ષશતાયુર્ભવતિ||૯૦||
वचा कल्कशतपाकं घृतद्रोणमुपयुज्य विशेषात् ग्रहोन्मा दापस्मारगलगण्डमालाश्लीपदस्वरभेदविमुक्तः सर्वार्थेषु सिद्धिमान् वर्षशतायुर्भवति||९०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઘૃતદ્રોણપાકે કલ્કપરિભાષયા વચા યોજ્યા યાવચ્છતં પાકાનામ્| ઇતિ વચાકલ્પઃ|| ૯૦||
Adhikarana લશુનકલ્પઃ તત્રાધિકારિત્વમ્ (૯૧) · Śloka ૯૧
શીતવાતહિમદગ્ધતનૂનાં સ્તબ્ધભગ્નકુટિલવ્યથિતાસ્થ્નામ્| ભેષજસ્ય પવનોપહતાનાં વક્ષ્યતે વિધિરતો લશુનસ્ય||૯૧||
शीतवातहिमदग्धतनूनां स्तब्धभग्नकुटिलव्यथितास्थ्नाम्| भेषजस्य पवनोपहतानां वक्ष्यते विधिरतो लशुनस्य||९१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતો લશુનમ્| શીતેત્યાદિ| અતોઽનન્તરં શીતાદિદગ્ધતનૂનાં સ્તબ્ધાસ્થ્યાદીનાઞ્ચ પુંસાં ભેષજસ્ય લશુનસ્ય વિધિર્વક્ષ્યતે|| ૯૧||
Adhikarana પ્રશસ્તાપ્રશસ્તત્વે હેતુનિર્દેશઃ (૯૨) · Śloka ૯૨
રાહોરમૃતચૌર્યેણ લૂનાદ્યે પતિતા ગલાત્| અમૃતસ્ય કણા ભૂમૌ તે રસોનત્વમાગતાઃ| દ્વિજા નાશ્નન્તિ તમતો દૈત્યદેહસમુદ્ભવમ્| સાક્ષાદમૃતસમ્ભૂતેર્ગ્રામણીઃ સ રસાયનમ્||૯૨||
राहोरमृतचौर्येण लूनाद्ये पतिता गलात्| अमृतस्य कणा भूमौ ते रसोनत्वमागताः| द्विजा नाश्नन्ति तमतो दैत्यदेहसमुद्भवम्| साक्षादमृतसम्भूतेर्ग्रामणीः स रसायनम्||९२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રાહોર્ગલાદમૃતચૌર્યેણ હેતુના લૂનાત્ ભગવતા વિષ્ણુના છિન્નાત્ અમૃતસ્ય કણા યે ભૂમૌ પતિતાસ્તે રસોનત્વં પ્રાપ્તાઃ| અત એવ હેતોસ્તં લશુનં દૈત્યદેહસમુદ્ભવં દ્વિજા નાશ્નન્તિ| સ ચ લશુનઃ સાક્ષાદમૃતસમ્બન્ધાદ્ધેતર્ગ્રામણીઃ શ્રેષ્ઠઃ રસાયનમ્|| ૯૨||
Adhikarana દોષાનુસારં સેવનકાલઃ (૯૩) · Śloka ૯૩
શીલયેલ્લશુનં શીતે વસન્તે ચ કફોલ્બણઃ| ઘનોદયેઽપિ વાતાર્ત્તઃ સદા વા ગ્રીષ્મલીલયા| રક્તપિત્તભવા રોગા જાયન્તે રક્તપિત્તિનઃ||૯૩||
शीलयेल्लशुनं शीते वसन्ते च कफोल्बणः| घनोदयेऽपि वातार्त्तः सदा वा ग्रीष्मलीलया| रक्तपित्तभवा रोगा जायन्ते रक्तपित्तिनः||९३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વ્યાખ્યાસમમ્| ગ્રીષ્મલીલા ઋતુચર્યોક્તઃ શીતોપચારઃ|| ૯૩||
Adhikarana રસાયનપ્રયોગકાલમર્યાદા (૯૪) · Śloka ૯૪
માસઃ પરોઽસ્ય રસકલ્કનિષેવણાય સ્વચ્છન્દમપ્યુપદિશન્તિ વિમર્દકૈસ્તુ| ષણ્માસમન્યવિધિના ન તુ શસ્તમાહુઃ પક્ષપ્રયોગમપિ હીનતરં રસોને||૯૪||
मासः परोऽस्य रसकल्कनिषेवणाय स्वच्छन्दमप्युपदिशन्ति विमर्दकैस्तु| षण्मासमन्यविधिना न तु शस्तमाहुः पक्षप्रयोगमपि हीनतरं रसोने||९४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસ્ય લશુનસ્ય રસસ્ય વા કલ્કસ્ય વા નિષેવણાય પર ઉત્કર્ષો માસ ઇતિ વદન્તિ| માસાદૂર્ધ્વં રસો વા કલ્કો વા ન યોજ્ય ઇત્યર્થઃ| અપરે તુ દોષાદ્યપેક્ષં સ્વચ્છન્દં યથેચ્છં વિમર્દકૈઃ સહ ષણ્માસમપ્યુપદિશન્તિ| અતોઽન્યેન વિધાનેન નૈવ લશુનં શસ્તમિત્યાહુરાચાર્યાઃ| રસોને પક્ષપ્રયોગં હીનતરમાહુઃ| પક્ષ એવ હીનતરઃ પ્રયોગઃ| પક્ષાદવરસ્ત્વકિઞ્ચિત્કરઃ|| ૯૪||
Adhikarana લશુનપ્રયોગસ્તદુત્તરકૃત્યઞ્ચ (૯૬) · Śloka ૯૫
સ્નિગ્ધશુદ્ધતનુઃ શીતમધુરોપસ્કૃતાશયઃ| તદુત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિરઃ| તસ્ય કન્દાન્વસન્તાન્તે હિમવચ્છકદેશજાન્| અપનીતત્વચો રાત્રૌ નિમયેન્મદિરાભિઃ| તત્કલ્કસ્વરસં પ્રાતઃ શુચિતાન્તવપીડિતમ્| મદિરાયાઃ સુરૂઢાયાસ્ત્રિભાગેન સમન્વિતમ્| મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કાઞ્જિકસ્ય વા| તત્કાલ એવ વા યુક્ત યુક્તયાલોચ્ય માત્રયા| તૈલસર્પિર્વસામજ્જક્ષીરમાંસરસૈઃ પૃથક્| ક્વાથેન વા યથાવ્યાધિ રસં કેવલમેવ વા| પિબેદ્ ગણ્ડૂષમાત્રં પ્રાક્કણ્ઠનાડીવિશુદ્ધયે| પ્રતતં સ્વેદનં ચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે| શીતામ્બુસેકઃ સહસા વમિમૂર્ચ્છાયયોર્મુખે| શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિરતાં ગત ઓજસિ| વિદાહપરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ| ધારયેત્સામ્બુકણિકા મુક્તાકર્પૂરમાલિકાઃ| સહિમસલિલગર્ભાશ્ચન્દ્રશુભ્રામૃણાલીઃ કુવલયદલમાલાહારયષ્ટીશ્ચ લોલાઃ સ્તનતટવિનિવિષ્ટાશ્ચારુગાત્ર્યો દધાના સ્તનુસરસવિલિપ્તા ગાઢમેનં સ્વજેરન્| નલિનીદલતાલવૃન્તવાતૈઃ પ્રગલદ્વારિલવૈર્જલાર્દ્રયા ચ| દયિતાકરપલ્લવૈશ્ચ શીતૈ ર્લશુનસ્વેદકૃતં ક્લમં હરેયુઃ|૯૫|
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः|९५|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ સ્નિગ્ધાદિગુણઃ સન્નિદમિદં કુર્યાત્| શીતાદિભિરુપસ્કૃતાશયઃ સંસ્કૃતકોષ્ઠઃ| તસ્ય લશુનસ્યોત્તંસૈઃ શેખરૈરવતંસૈઃ કર્ણપૂરૈશ્ચર્ચિતાઃ કલ્પિતા મણ્ડિતા અનુચરા અજિરઞ્ચ યસ્ય પ્રયોક્તુઃ સ તથોક્તઃ| તસ્ય લશુનસ્ય હિમવદ્ દેશજાન્ શક્રદેશજાંશ્ચ વસન્તગૃહીતાન્ કન્દાનપનીતત્વચઃ કૃત્વા મદિરાદિભિસ્તિમયેદભિષુણુયાત્| સુબોધમ્| સુરૂઢા સુજાતા| અન્યસ્યેતિ મદિરાશિષ્ટસ્ય| ત્રિભગેનેતિ સમ્બધ્યતે| તત્કાલ એવ વા યુક્તં ન તુ રાત્રૌ તિમિતમ્| યુક્તયા માત્રયા આલોચ્ય તૈલાદિભિઃ પૃથગ્યુક્તમ્| કેવલમેવ વા રસં સ્વરસમ્| ગણ્ડૂષમાત્રં સૂત્રોક્તલક્ષણમ્| શેષમિતિ પૃથક્સ્થાપિતાન્| વિદાહરક્ષાર્થં ચ શીતાઽનુલેપનઃ સન્ મુક્તાકર્પૂતમાલિકાઃ સામ્બુકણિકા અમ્બુકણિકાભિયુક્તા ધારયેત્| એનં ચ લશુનોપયોગિનં ચારુગાત્ર્યો મનોહરાઙ્ગલતિકા સ્ત્રિયો ગાઢં નિવિડં પરિષ્વજેરન્| કિમ્ભૂતા ઇત્યાહ-મૃણાલીર્દધાનાઃ| કિમ્ભૂતા મૃણાલીઃ ? સહિમં તુષારયુક્તં યત્ સલિલં તત્ ગર્ભે યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ| અન્યચ્ચ ચન્દ્રવત્ શુભ્રાઃ શશિધવલાઃ એવમ્ભૂતા મૃણાલીર્દધત્યઃ કુવલયમાલાશ્ચ દધત્યઃ લોલાશ્ચઞ્ચલા હારયષ્ટીર્મુક્તાલતાસ્તનતટનિવિષ્ટા દધત્યઃ| દયિતાઃ કાન્તા નલિનીદલવાતાદિના લશુનસ્વેદકૃતં ક્લમં હરેયુઃ| જલાર્દ્રા સજલપટઃ|| ૯૬||
Adhikarana લશુનપ્રયોગસ્તદુત્તરકૃત્યઞ્ચ (૯૬) · Śloka ૯૫
સ્નિગ્ધશુદ્ધતનુઃ શીતમધુરોપસ્કૃતાશયઃ| તદુત્તંસાવતંસાભ્યાં ચર્ચિતાનુચરાજિરઃ| તસ્ય કન્દાન્વસન્તાન્તે હિમવચ્છકદેશજાન્| અપનીતત્વચો રાત્રૌ નિમયેન્મદિરાભિઃ| તત્કલ્કસ્વરસં પ્રાતઃ શુચિતાન્તવપીડિતમ્| મદિરાયાઃ સુરૂઢાયાસ્ત્રિભાગેન સમન્વિતમ્| મદ્યસ્યાન્યસ્ય તક્રસ્ય મસ્તુનઃ કાઞ્જિકસ્ય વા| તત્કાલ એવ વા યુક્ત યુક્તયાલોચ્ય માત્રયા| તૈલસર્પિર્વસામજ્જક્ષીરમાંસરસૈઃ પૃથક્| ક્વાથેન વા યથાવ્યાધિ રસં કેવલમેવ વા| પિબેદ્ ગણ્ડૂષમાત્રં પ્રાક્કણ્ઠનાડીવિશુદ્ધયે| પ્રતતં સ્વેદનં ચાનુ વેદનાયાં પ્રશસ્યતે| શીતામ્બુસેકઃ સહસા વમિમૂર્ચ્છાયયોર્મુખે| શેષં પિબેત્ ક્લમાપાયે સ્થિરતાં ગત ઓજસિ| વિદાહપરિહારાય પરં શીતાનુલેપનઃ| ધારયેત્સામ્બુકણિકા મુક્તાકર્પૂરમાલિકાઃ| સહિમસલિલગર્ભાશ્ચન્દ્રશુભ્રામૃણાલીઃ કુવલયદલમાલાહારયષ્ટીશ્ચ લોલાઃ સ્તનતટવિનિવિષ્ટાશ્ચારુગાત્ર્યો દધાના સ્તનુસરસવિલિપ્તા ગાઢમેનં સ્વજેરન્| નલિનીદલતાલવૃન્તવાતૈઃ પ્રગલદ્વારિલવૈર્જલાર્દ્રયા ચ| દયિતાકરપલ્લવૈશ્ચ શીતૈ ર્લશુનસ્વેદકૃતં ક્લમં હરેયુઃ||૯૫||
स्निग्धशुद्धतनुः शीतमधुरोपस्कृताशयः| तदुत्तंसावतंसाभ्यां चर्चितानुचराजिरः| तस्य कन्दान्वसन्तान्ते हिमवच्छकदेशजान्| अपनीतत्वचो रात्रौ निमयेन्मदिराभिः| तत्कल्कस्वरसं प्रातः शुचितान्तवपीडितम्| मदिरायाः सुरूढायास्त्रिभागेन समन्वितम्| मद्यस्यान्यस्य तक्रस्य मस्तुनः काञ्जिकस्य वा| तत्काल एव वा युक्त युक्तयालोच्य मात्रया| तैलसर्पिर्वसामज्जक्षीरमांसरसैः पृथक्| क्वाथेन वा यथाव्याधि रसं केवलमेव वा| पिबेद् गण्डूषमात्रं प्राक्कण्ठनाडीविशुद्धये| प्रततं स्वेदनं चानु वेदनायां प्रशस्यते| शीताम्बुसेकः सहसा वमिमूर्च्छाययोर्मुखे| शेषं पिबेत् क्लमापाये स्थिरतां गत ओजसि| विदाहपरिहाराय परं शीतानुलेपनः| धारयेत्साम्बुकणिका मुक्ताकर्पूरमालिकाः| सहिमसलिलगर्भाश्चन्द्रशुभ्रामृणालीः कुवलयदलमालाहारयष्टीश्च लोलाः स्तनतटविनिविष्टाश्चारुगात्र्यो दधाना स्तनुसरसविलिप्ता गाढमेनं स्वजेरन्| नलिनीदलतालवृन्तवातैः प्रगलद्वारिलवैर्जलार्द्रया च| दयिताकरपल्लवैश्च शीतै र्लशुनस्वेदकृतं क्लमं हरेयुः||९५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્નિગ્ધ ઇત્યાદિ સ્નિગ્ધાદિગુણઃ સન્નિદમિદં કુર્યાત્| શીતાદિભિરુપસ્કૃતાશયઃ સંસ્કૃતકોષ્ઠઃ| તસ્ય લશુનસ્યોત્તંસૈઃ શેખરૈરવતંસૈઃ કર્ણપૂરૈશ્ચર્ચિતાઃ કલ્પિતા મણ્ડિતા અનુચરા અજિરઞ્ચ યસ્ય પ્રયોક્તુઃ સ તથોક્તઃ| તસ્ય લશુનસ્ય હિમવદ્ દેશજાન્ શક્રદેશજાંશ્ચ વસન્તગૃહીતાન્ કન્દાનપનીતત્વચઃ કૃત્વા મદિરાદિભિસ્તિમયેદભિષુણુયાત્| સુબોધમ્| સુરૂઢા સુજાતા| અન્યસ્યેતિ મદિરાશિષ્ટસ્ય| ત્રિભગેનેતિ સમ્બધ્યતે| તત્કાલ એવ વા યુક્તં ન તુ રાત્રૌ તિમિતમ્| યુક્તયા માત્રયા આલોચ્ય તૈલાદિભિઃ પૃથગ્યુક્તમ્| કેવલમેવ વા રસં સ્વરસમ્| ગણ્ડૂષમાત્રં સૂત્રોક્તલક્ષણમ્| શેષમિતિ પૃથક્સ્થાપિતાન્| વિદાહરક્ષાર્થં ચ શીતાઽનુલેપનઃ સન્ મુક્તાકર્પૂતમાલિકાઃ સામ્બુકણિકા અમ્બુકણિકાભિયુક્તા ધારયેત્| એનં ચ લશુનોપયોગિનં ચારુગાત્ર્યો મનોહરાઙ્ગલતિકા સ્ત્રિયો ગાઢં નિવિડં પરિષ્વજેરન્| કિમ્ભૂતા ઇત્યાહ-મૃણાલીર્દધાનાઃ| કિમ્ભૂતા મૃણાલીઃ ? સહિમં તુષારયુક્તં યત્ સલિલં તત્ ગર્ભે યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ| અન્યચ્ચ ચન્દ્રવત્ શુભ્રાઃ શશિધવલાઃ એવમ્ભૂતા મૃણાલીર્દધત્યઃ કુવલયમાલાશ્ચ દધત્યઃ લોલાશ્ચઞ્ચલા હારયષ્ટીર્મુક્તાલતાસ્તનતટનિવિષ્ટા દધત્યઃ| દયિતાઃ કાન્તા નલિનીદલવાતાદિના લશુનસ્વેદકૃતં ક્લમં હરેયુઃ| જલાર્દ્રા સજલપટઃ|| ૯૬||
Adhikarana લશુનપ્રયોગસ્તદુત્તરકૃત્યઞ્ચ (૯૮) · Śloka ૯૮
રસોઽગ્નિકલ્પો મૃદુનૌજસા હિ સંયુજ્યમાનઃ સહસૈવ તસ્ય| દાહાતિસારારતિચિત્તનાશાન્ કુર્યાદતસ્તં ત્વરિતો ન યુઞ્જ્યાત્||૯૮||
रसोऽग्निकल्पो मृदुनौजसा हि संयुज्यमानः सहसैव तस्य| दाहातिसारारतिचित्तनाशान् कुर्यादतस्तं त्वरितो न युञ्ज्यात्||९८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અતસ્તં રસં ત્વરિતો ન યુઞ્જ્યાદ્યતસ્તસ્ય લશુનસ્ય રસોઽગ્નિકલ્પસ્તીક્ષ્ણઃ મૃદુના ચૌજસા સહસૈવ યુજ્યમાનસ્તદ્ગુણાનુપમર્દયન્ દાહાદીન્ કુર્યાત્|| ૯૮||
Adhikarana જીર્ણે ભોજનમ્ (૯૯) · Śloka ૯૯
જીર્ણશાલ્યોદનં જીર્ણે શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્| ભુઞ્જીત યૂષૈઃ પયસા રસૈર્વા ધન્વચારિણામ્| દીપ્તાગ્નિર્મણ્ડકાન્ ખાદેત્ સર્પિર્મણ્ડોપસેચનાન્| અખણ્ડમણ્ડલેન્દ્વાભાનિણ્ડરીખણ્ડમણ્ડિતાન્| રાજિકાશુક્તસમ્પર્કવિનિવર્તિતગૌરવૈઃ| પિષ્ટકાચૂર્ણધવલૈર્વધ્રૈઃ સૌકરકૈર્યુતાન્||૯૯||
जीर्णशाल्योदनं जीर्णे शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम्| भुञ्जीत यूषैः पयसा रसैर्वा धन्वचारिणाम्| दीप्ताग्निर्मण्डकान् खादेत् सर्पिर्मण्डोपसेचनान्| अखण्डमण्डलेन्द्वाभानिण्डरीखण्डमण्डितान्| राजिकाशुक्तसम्पर्कविनिवर्तितगौरवैः| पिष्टकाचूर्णधवलैर्वध्रैः सौकरकैर्युतान्||९९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે પુરાણશાલ્યોદનં શઙ્ખાદિવચ્છૂક્લં યૂષાદીનામન્યતમેન ભુઞ્જીત| ધન્વચારિણો જાઙ્ગલાઃ| યશ્ચ દીપ્તાગ્નિઃ સર્પિર્મણ્ડોપસેચનાદિગુણાન્ મણ્ડકાન્ ખાદેત્ ઉપસેચનં શુષ્કત્વનાશનમ્| અખણ્ડમણ્ડલઃ પરિપૂર્ણો યોઽસાવિન્દુસ્તદાભાંસ્તત્સદૃશાન્ ઇણ્ડરીણાં ખણ્ડૈશ્શકલૈર્મણ્ડિતાન્ ભૂષિતાન્ તથા સૌકરકૈર્વર્ધ્રૈર્યુતાન્| કિમ્ભૂતૈર્વધ્રૈરિત્યાહ-કણ્ડનીકૃતેન પિષ્ટકાચૂર્ણેન ધવલૈઃ રાજિકાદિસમ્પર્કેણ વિનિવર્ત્તિતગૌરવૈશ્ચ|| ૯૯||
Adhikarana જીર્ણે પાનમ્ (૧૦૦) · Śloka ૧૦૦
મદ્યમેકં પિબેત્તત્તુ તૃટ્પ્રબન્ધે જલાન્વિતમ્| ગન્ધમત્તક્વણદલિપ્રિયાવક્ત્રેન્દુબોધિતમ્| અમદ્યપો યસ્તુ ફલામબુતક્ર મવન્તિસોમં ચ સુગન્ધિ શીતમ્| સૌવીરકં જાઙ્ગલજં રસં વા તુષોદકં વા પરિસિક્થિકાં વા||૧૦૦||
मद्यमेकं पिबेत्तत्तु तृट्प्रबन्धे जलान्वितम्| गन्धमत्तक्वणदलिप्रियावक्त्रेन्दुबोधितम्| अमद्यपो यस्तु फलामबुतक्र मवन्तिसोमं च सुगन्धि शीतम्| सौवीरकं जाङ्गलजं रसं वा तुषोदकं वा परिसिक्थिकां वा||१००||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત્ર ચૈકમેવ મદ્યં પિબેન્નાનેકમ્| તત્તુ મદ્યં તૃટ્પ્રબન્ધે સતિ જલાન્વિતં પિબેત્| કિમ્ભૂતં મદ્યમિત્યાહ-ગન્ધેન સૌરભેણમત્તા, રણન્તો લયો યસ્મિંસ્તત્તથોક્તમ્, પ્રિયાવક્ત્રેન્દુના ચ પ્રતિબિમ્બિતેન બોધિતં પરિપૂરિતશક્તિ| યસ્ત્વમદ્યપઃ સ એવઙ્ગુણમેવ ફલામ્બ્વાદિકં પિબેત્| પરિસિક્થિકા તનુ પેયા|| ૧૦૦||
Adhikarana લશુનપ્રયોગાન્તરાણિ પ્રથમ પ્રયોગઃ (૧૦૧) · Śloka ૧૦૧
તત્કલ્કં વા સમઘૃતં ઘૃતપાત્રે ખજાહતમ્| સ્થિતં દશાહાદશ્નીયાત્તદ્વદ્વા વસયા સમમ્||૧૦૧||
तत्कल्कं वा समघृतं घृतपात्रे खजाहतम्| स्थितं दशाहादश्नीयात्तद्वद्वा वसया समम्||१०१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્કલ્કમિત્યાદિ સુબોધમ્| તદ્વત્ ઘૃતવત્ વસયા સમં વાઽશ્નીયાત્| 'તદ્વદ્વા પયસા સમમ્'-ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૧૦૧||
Adhikarana દ્વિતીયપ્રયોગઃ (૧૦૨) · Śloka ૧૦૨
સદ્યઃ પિષ્ટં સર્પિષા સંયુતં વા નિર્યાસેન સ્વેન યુક્તં ચ કામમ્| યુઞ્જીતૈનં પૂર્વકૈરેવ પાનૈઃ કોષ્ણામ્ભોભિર્વૈષકલ્પોઽતીવીર્યઃ||૧૦૨||
सद्यः पिष्टं सर्पिषा संयुतं वा निर्यासेन स्वेन युक्तं च कामम्| युञ्जीतैनं पूर्वकैरेव पानैः कोष्णाम्भोभिर्वैषकल्पोऽतीवीर्यः||१०२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથવૈનં લશુનં સદ્યઃ પિષ્ટં સર્પિષા સ્વેન રસેન વા સંયુતં પૂર્વકૈરેવ મદ્યાદિભિઃ પાનૈર્યુક્તં કોષ્ણાભિર્વાદ્ભિર્યથેચ્છં યુઞ્જીત| એષ લશુનકલ્પોઽતિવીર્યો ભવતિ|| ૧૦૨||
Adhikarana તૃતીયપ્રયોગઃ (૧૦૩) · Śloka ૧૦૩
રસોનકલ્કઃ સદૃશાઽજસર્પિઃ ષણ્માસમુર્વ્યામુષિતો નિહન્તિ| અભ્યઙ્ગપાનાઞ્જનનસ્યયુક્તો મનોવિકારાન્ વિષમજ્વરં ચ||૧૦૩||
रसोनकल्कः सदृशाऽजसर्पिः षण्मासमुर्व्यामुषितो निहन्ति| अभ्यङ्गपानाञ्जननस्ययुक्तो मनोविकारान् विषमज्वरं च||१०३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રસેનકલ્કઃ સદૃશેનાજેન સર્પિષા સહ ષણ્માસમુર્વ્યાં ભૂમૌ નિખાતસ્તતોઽભ્યઙ્ગાદિષુ યોજિતો મનોવિકારં વિષમજ્વરઞ્ચ નિહન્તિ|| ૧૦૩||
Adhikarana ચતુર્થઃ પ્રયોગઃ (૧૦૪) · Śloka ૧૦૪
સમતૈલં સશુક્તં વા યવારાશૌ સમા સ્થિતમ્| વાતરોગાન્ જયેત્ ખાદન્ ઘૃતમાંસોત્તરાશનઃ||૧૦૪||
समतैलं सशुक्तं वा यवाराशौ समा स्थितम्| वातरोगान् जयेत् खादन् घृतमांसोत्तराशनः||१०४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથવા સમતૈલં સશુક્તં શુક્તેન યુતં વા લશુનં સંવત્સરં યવારાશૌ સ્થિતં ખાદન્ પુરુષો ઘૃતમાંસોત્તરાશનઃ સન્ વાતરોગાન્ જયેત્|| ૧૦૪||
Adhikarana પઞ્ચમઃ પ્રયોગઃ (૧૦૫) · Śloka ૧૦૫
તૈલસર્પિર્ગુડસિતાઃ પૃથક્કુર્યાત્તુલોન્મિતાઃ| દ્વે તુલે લશુનાચ્છુદ્ધાત્ત્ર્યૂષણાત્ કુડવત્રયમ્| પલં ત્વચશ્ચ તચ્છાલક્ષ્ણં નિહિતં ઘૃતભાજને| દ્વે સમે યવમધ્યસ્થં પૂર્વસ્માદધિકં ગુણૈઃ||૧૦૫||
तैलसर्पिर्गुडसिताः पृथक्कुर्यात्तुलोन्मिताः| द्वे तुले लशुनाच्छुद्धात्त्र्यूषणात् कुडवत्रयम्| पलं त्वचश्च तच्छालक्ष्णं निहितं घृतभाजने| द्वे समे यवमध्यस्थं पूर्वस्मादधिकं गुणैः||१०५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તૈલાદિકં ઘૃતભાજને નિહિતં દ્વે સમે સંવત્સરૌ યવમધ્યે સ્થિતં ગુણૈઃ પૂર્વસ્માદ્રસાયનાદિધિકમ્|| ૧૦૫||
Adhikarana ષષ્ઠઃ પ્રયોગઃ (૧૦૬) · Śloka ૧૦૬
ક્ષુણ્ણાં ક્ષિપેત્ કન્દતુલાં તક્રસ્ય પલવિંશતૌ| ગતે ચ સપ્તરાત્રે તુ તુલાર્દ્ધમસિતાત્તિલાત્| ધૌતક્ષુણ્ણાત્પૃથક્ક્ષૌદ્રઘૃતશુણ્ડી ચતુષ્પલમ્| અજાજીચવ્યધાન્યાગ્નિદ્વિકૃષ્ણાગ્રન્થિદીપ્યકાન્| પલોન્મિતાંશ્ચતુર્જાતાત્ પલમેકં સુચૂર્ણિતમ્| પૃથક્પલાષ્ટકં તૈલાદ્ધૃતાત્ક્ષુણ્ણાચ્ચ સર્ષપાત્| પટૂનિ પઞ્ચ ક્ષારૌ દ્વૌ દદ્યાત્તત્રાક્ષમાનતઃ| એકાદશાહં તદ્ધાન્યે સ્થિતમશ્નન્ પ્રગે પ્રગે| ગુણાન્ રાસાયનાન્સર્વાન્સ પ્રાપ્નોતિ નિરામયઃ||૧૦૬||
क्षुण्णां क्षिपेत् कन्दतुलां तक्रस्य पलविंशतौ| गते च सप्तरात्रे तु तुलार्द्धमसितात्तिलात्| धौतक्षुण्णात्पृथक्क्षौद्रघृतशुण्डी चतुष्पलम्| अजाजीचव्यधान्याग्निद्विकृष्णाग्रन्थिदीप्यकान्| पलोन्मितांश्चतुर्जातात् पलमेकं सुचूर्णितम्| पृथक्पलाष्टकं तैलाद्धृतात्क्षुण्णाच्च सर्षपात्| पटूनि पञ्च क्षारौ द्वौ दद्यात्तत्राक्षमानतः| एकादशाहं तद्धान्ये स्थितमश्नन् प्रगे प्रगे| गुणान् रासायनान्सर्वान्स प्राप्नोति निरामयः||१०६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્ષુણ્ણમિત્યાદિ સુબોધમ્| કન્દો લશુનકન્દસ્તસ્ય તુલાં પલશતં તામ્| ધૌતક્ષુણ્ણાદિતિ તિલવિશેષણમ્| પ્રગે પ્રગે પ્રાતઃ પ્રાતઃ| રાસાયના ગુણા દીર્ઘાયુષ્ટ્વાદયઃ|| ૧૦૬||
Adhikarana સપ્તમઃ પ્રયોગઃ (૧૦૭) · Śloka ૧૦૭
દ્વિપઞ્ચમૂલનિષ્ક્વાથે નલ્વણે લશુનાઢકમ્| પિષ્ટં પર્યુષિતં વર્ષં હન્તિ વાતકફામયાન્||૧૦૭||
द्विपञ्चमूलनिष्क्वाथे नल्वणे लशुनाढकम्| पिष्टं पर्युषितं वर्षं हन्ति वातकफामयान्||१०७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્વિપઞ્ચમૂલેત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| દ્વિપઞ્ચમૂલં મહદ્ હ્રસ્વઞ્ચ તસ્ય નિષ્ક્વાથે નલ્વણે દ્રોણે પિષ્ટં વર્ષં પર્યુષિતં લશૂનાઢકં વાતકફામયાન્ હન્તિ|| ૧૦૭||
Adhikarana અષ્ટમઃ પ્રયોગઃ (૧૦૮) · Śloka ૧૦૮
તત્કન્દકલ્કસ્વરસે ઘૃતતૈલં પૃથક્પચેત્| શીલયેચ્ચ યથાસાત્મ્યં દારુણાનિલપીડિતઃ||૧૦૮||
तत्कन्दकल्कस्वरसे घृततैलं पृथक्पचेत्| शीलयेच्च यथासात्म्यं दारुणानिलपीडितः||१०८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્કન્દેત્યાદિ લશુનકન્દસ્ય રસે તત્કલ્કં ઘૃતં તૈલં વા પચેત્ તચ્ચ યથાસાત્મ્યં દારુણેન્ બલવતાઽનિલેન પીડિતો નરઃ શીલયેત્|| ૧૦૮||
Adhikarana નવમઃ પ્રયોગઃ (૧૦૯) · Śloka ૧૦૯
નવનીતસમાંશં વા ખાદેત્તત્કલ્કમર્દિતી||૧૦૯||
नवनीतसमांशं वा खादेत्तत्कल्कमर्दिती||१०९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથવા નવનીતસમાંશં નવનીતતુલ્યં તત્કલ્કં લશુનકલ્કમર્દ્દિતી ખાદેત્|| ૧૦૯||
Adhikarana દશમઃ પ્રયોગઃ (૧૧૦) · Śloka ૧૧૦
વિકઞ્ચુકપ્રાજ્યરસોનગર્ભાન્ સશૂલ્યમાંસાન્ વિવિધોપદંશાન્| નિમર્દકાન્ વા ઘૃતશુક્તયુક્તાન્ પ્રકામમદ્યાલ્લઘુતુચ્છમશ્નન્| કુસ્તુમ્બરી જીરકભૃષ્ટમુદ્ગ- સૌવર્ચલશ્લક્ષ્ણરજોઽવકીર્ણૈઃ| રસોનકન્દાઙ્કુરપત્રચિત્રૈઃ સવ્યઞ્જનૈર્નૈકરસાનુયાતૈઃ| તત્કન્દસિદ્ધાન્ ક્રમશો યૂષક્ષીરરસાન્ પિબેત્| કફપિત્તાનિલાશઙ્કી યથાસ્વૌષધસંસ્કૃતાન્||૧૧૦||
विकञ्चुकप्राज्यरसोनगर्भान् सशूल्यमांसान् विविधोपदंशान्| निमर्दकान् वा घृतशुक्तयुक्तान् प्रकाममद्याल्लघुतुच्छमश्नन्| कुस्तुम्बरी जीरकभृष्टमुद्ग- सौवर्चलश्लक्ष्णरजोऽवकीर्णैः| रसोनकन्दाङ्कुरपत्रचित्रैः सव्यञ्जनैर्नैकरसानुयातैः| तत्कन्दसिद्धान् क्रमशो यूषक्षीररसान् पिबेत्| कफपित्तानिलाशङ्की यथास्वौषधसंस्कृतान्||११०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિકઞ્ચુક ઇતિ| અથવા સ અર્દિતી દ્રવ્યતો લઘુમાત્રયા તુચ્છમન્નમશ્નન્ નિમર્દકાન્ પ્રકામમદ્યાત્| કિમ્ભૂતાનાહ-વિકઞ્ચુકં ત્યક્તત્વક્પ્રાજ્યં પ્રભૂતં રસોનં ગર્ભે યેષાં તાન્| સહ શૂલ્યેન માંસેન યે વર્તન્તે તથાવિધા નાનાપ્રકારા ઉપદંશા વટકબીજપૂરાદયો યેષાં તાન્| તથા ઘૃતેન ચ શુક્તેન ચ યુક્તાન્| કેનાદ્યાદિત્યાહ-વ્યઞ્જનૈઃ| કિમ્ભૂતૈરિત્યાહ-કુસ્તુમ્બર્યાદીનાં શ્લક્ષ્ણેન રજસાઽવકીર્ણૈઃ| તથા રસોનસ્ય કન્દાદિભિશ્ચિત્રૈઃ| તથા નૈકેન મધુરાદિના રસેનાનુયાતૈર્યુક્તૈઃ| તત્કન્દ ઇત્યાદિ| કફાદ્યાશઙ્કી તત્કન્દસિદ્ધાન્ તસ્ય લશુનસ્ય કન્દેન સિદ્ધાન્ યૂષાદીન્ ક્રમશઃ પિબેત્| યૂષં કફે, ક્ષીરં પિત્તે, રસં વાત-ઇતિ ક્રમાર્થઃ| તાંશ્ચયૂષાદીન્ કફાદિષુ યથાસ્વૈરૌષધૈઃ સાધિતાન્|| ૧૧૦||
Adhikarana લશુનસ્ય વિવિધામયઘ્નત્વમ્ (૧૧૧) · Śloka ૧૧૧
કૃશોઽશ્વગન્ધોદ્ભવચૂર્ણકીર્ણ સન્નસ્વરો યષ્ટિમધૂપધાનમ્| તૈલેન ગુલ્મી ખદિરેણ કુષ્ઠી ખાદેત્ કૃમિઘ્નૈઃ કૃમિમાન્ રસોનમ્| માંસાદમાંસૈર્યક્ષ્માણમર્શાંસિ કુટજત્વચા| હન્તિ સઃ શ્રેષ્ઠયા મેહકાસશ્વાસવિલમ્બિકઃ| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનાત્ સ્વરૂપમુપલભ્ય ચ| યથાયથં પ્રયોગોઽસ્ય કાર્યસ્તં તં ગદં પ્રતિ||૧૧૧||
कृशोऽश्वगन्धोद्भवचूर्णकीर्ण सन्नस्वरो यष्टिमधूपधानम्| तैलेन गुल्मी खदिरेण कुष्ठी खादेत् कृमिघ्नैः कृमिमान् रसोनम्| मांसादमांसैर्यक्ष्माणमर्शांसि कुटजत्वचा| हन्ति सः श्रेष्ठया मेहकासश्वासविलम्बिकः| अन्नस्वरूपविज्ञानात् स्वरूपमुपलभ्य च| यथायथं प्रयोगोऽस्य कार्यस्तं तं गदं प्रति||१११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કૃશાદિષ્વશ્વગન્ધાદીનાં ચૂર્ણાદિના રસોનં લશુનં ખાદેત્| વ્યાખ્યાસમમ્| માંસાદમાંસૈરિત્યાદિ| માંસાદાનાં સિંહવ્યાઘ્રાદીનાં માંસૈઃ સહોપયુક્તં રસોનં યક્ષ્માણં હન્તિ| એવમગ્રેઽપિ હન્તીતિ સર્વૈઃ રોગૈઃ સમ્બધ્યતે| અન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનાલ્લશુનસ્ય ગુણાનુપલભ્ય તતો યથાયથં તં તં ગદં કિલાસાદિકં પ્રતિ પ્રયોગોઽસ્ય લશુનસ્ય કાર્યઃ|| ૧૧૧||
Adhikarana લશુનસુરા (૧૧૨) · Śloka ૧૧૨
લશુનસ્વરસાત્ પ્રસ્થાન્ દ્વાત્રિંશત્તિલતૈલતઃ| દ્વાવપેત મલાત્કિણ્વાદષ્ટૌ પિષ્ટાચ્ચ ષડ્યવાત્| મેષશૃઙ્ગીભવાત્ ક્વાથાદ્દ્રોણં પૂતાચ્ચ શીતલાત્| સ્નેહપાત્રે તદૈકધ્યં નિદધ્યાચ્ચ શુચૌ દૃઢે| ક્રમાત્તત્ર પુનર્દદ્યાત્ પિષ્ટં પ્રસ્થચતુષ્ટયમ્| પક્ષાત્પરમિયં પેયા સુરા વાતવિકારિભિઃ||૧૧૨||
लशुनस्वरसात् प्रस्थान् द्वात्रिंशत्तिलतैलतः| द्वावपेत मलात्किण्वादष्टौ पिष्टाच्च षड्यवात्| मेषशृङ्गीभवात् क्वाथाद्द्रोणं पूताच्च शीतलात्| स्नेहपात्रे तदैकध्यं निदध्याच्च शुचौ दृढे| क्रमात्तत्र पुनर्दद्यात् पिष्टं प्रस्थचतुष्टयम्| पक्षात्परमियं पेया सुरा वातविकारिभिः||११२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
લશુન ઇતિ| લશુનસ્વરસાત્ દ્વાત્રિંશત્| તિલતૈલાત્ દ્વૌ કિણ્વાદષ્ટૌ| પિષ્ટાદ્યવાત્ ષટ્ પ્રસ્થાન્| મેષશૃઙ્ગીભવાત્ સર્પદંષ્ટ્રીસમ્ભૂતાત્ ક્વાથાત્ પૂતાચ્ચ શીતાચ્ચ દ્રોણં ચૈકધ્યં કૃત્વા શુદ્ધે દૃઢે ચ સ્નેહપાત્રે નિક્ષિપેત્| પક્ષાત્ પરતઃ ક્રમેણ શાલિપિષ્ટપ્રસ્થચતુષ્ટયં દદ્યાત્| સુબોધમ્|| ૧૧૨||
Adhikarana સેવનાર્થં પ્રાશસ્ત્યાપાદનપ્રકારઃ (૧૧૩) · Śloka ૧૧૩
ત્રિરાત્રમુષિતં ધેનું લશુનં ખાદયેત્તતઃ| ક્ષીરદધ્યાજ્યમથિતં બ્રાહ્મણાસ્યાપિ શસ્યતે||૧૧૩||
त्रिरात्रमुषितं धेनुं लशुनं खादयेत्ततः| क्षीरदध्याज्यमथितं ब्राह्मणास्यापि शस्यते||११३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્રીણિ લઙ્ઘનાનિ ધેનું ગાં કારયિત્વા નિત્યં લશુનં ખાદયેત્| તતસ્તસ્યાઃ ક્ષીરાદિગં બ્રાહ્મણસ્યાપિ શસ્યત ઇત્યાચાર્યસ્ય દેશસિદ્ધાઃ કાશ્મીરકાઃ| વયમેતન્ન વિદ્મઃ| લશુનં ખાદયેદ્યસ્તુ સ્વધર્મનિરતાન્ દ્વિજાન્| વૈદ્યઃ પાપસ્ય તસ્યાશુ બિલ્વાગ્રં ખાદયેન્નૃપ|| ૧૧૩||
Adhikarana લશુનસ્ય વિશેષાધિકારઃ (૧૧૪) · Śloka ૧૧૪
પિત્તરક્તવિનિર્મુક્તસમસ્તાવરણાવૃતે| શુદ્ધે વા વિદ્યતે વાયૌ ન દ્રવ્યં લશુનાત્પરમ્||૧૧૪||
पित्तरक्तविनिर्मुक्तसमस्तावरणावृते| शुद्धे वा विद्यते वायौ न द्रव्यं लशुनात्परम्||११४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્તાવૃતં રક્તાવૃતં ચ વાતં વર્જયિત્વાઽન્યસ્મિન્નાવૃતે વાયૌ શુદ્ધે વા વાયૌ લશુનાત્પરં દ્રવ્યં ન વિદ્યતે|| ૧૧૪||
Adhikarana લશુનાસવસ્ય વિશેષાધિકારઃ (૧૧૫) · Śloka ૧૧૫
સુખાત્મનાં વિશેષેણ પ્રયોજ્યો લશુનાસવઃ| નારદેનોદ્ધવસ્યૈષ વાતમગ્નસ્ય કલ્પિતઃ||૧૧૫||
सुखात्मनां विशेषेण प्रयोज्यो लशुनासवः| नारदेनोद्धवस्यैष वातमग्नस्य कल्पितः||११५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુખાત્મનામિત્યાદિ વ્યાખ્યાસમમ્| ઉદ્ધવોનામ વૃષ્ણીનાં વંશજઃ|
Adhikarana લશુનપ્રયોગે અપથ્યમ્ (૧૧૬) · Śloka ૧૧૬
આમામ્બુપાનેક્ષુવિકારમત્સ્ય યાનાધ્વવાતાતપભાષ્યચિન્તઃ| સ્વપ્નં દિવા જાગરણં નિશાસુ પિષ્ટં વ્યવાયં દધિ ચાત્ર નેચ્છેત્||૧૧૬||
आमाम्बुपानेक्षुविकारमत्स्य यानाध्ववातातपभाष्यचिन्तः| स्वप्नं दिवा जागरणं निशासु पिष्टं व्यवायं दधि चात्र नेच्छेत्||११६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત્ર ચ લશુનપ્રયોગે આમમ્બુપાનાદિ નેચ્છેત્|| ૧૧૬||
Adhikarana લશુનસ્ય સ્નેહસહિતોપયુક્ત્તા (૧૧૭) · Śloka ૧૧૭
સ્નેહકલ્પવિધાનેન સ્નેહયુક્તં પ્રયોજયેત્| લશુનણ્ સ્નેહસંયોગાદ્ગરીયાન્ જાયતે હિ સઃ||૧૧૭||
स्नेहकल्पविधानेन स्नेहयुक्तं प्रयोजयेत्| लशुनण् स्नेहसंयोगाद्गरीयान् जायते हि सः||११७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્નેહકલ્પઃ સ્નેહપ્રયોગઃ| સ્નેહસંયોગાદિત્યાદિ સ્નેહયુક્તપ્રયોગે હેતુઃ| સ ઇતિ લશુનઃ|| ૧૧૭||
Adhikarana પ્રયોગાન્તે મૃદુવિરેચનમ્ (૧૧૮) · Śloka ૧૧૮
પિત્તકોપભયાદન્તે યુઞ્યાન્મૃદુવિરેચનમ્| રસાયનગુણાનેવં પરિપૂર્ણાન્ સમશ્નુતે||૧૧૮||
पित्तकोपभयादन्ते युञ्यान्मृदुविरेचनम्| रसायनगुणानेवं परिपूर्णान् समश्नुते||११८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્ત ઇત્યાદિ| અન્તે લશુનપ્રયોગસ્યાવસાને| એવમિતિ વિરેચનાન્તેનાનન્તરોક્તેન|| ૧૧૮||
Adhikarana પ્રયોગવ્યાપદિ હેતવઃ (૧૧૯) · Śloka ૧૧૯
પ્રિયામ્બુગુડદગ્ધસ્ય માંસમદ્યામ્લવિદ્વિષઃ| અતિતિક્ષોરજીર્ણં ચ રસોનો વ્યાપદે ધ્રુવમ્||૧૧૯||
प्रियाम्बुगुडदग्धस्य मांसमद्याम्लविद्विषः| अतितिक्षोरजीर्णं च रसोनो व्यापदे ध्रुवम्||११९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અમ્બ્વાદિપ્રિયસ્ય માંસાદિવિદ્વિષશ્ચાજીર્ણં ચાતિતિક્ષોસ્ત્યક્તુમનિચ્છતઃ પુંસો રસોનો ધ્રુવં વ્યાપદે ભવતિ|| ૧૧૯||
Adhikarana લશુનપ્રયોગસ્ય વર્જનીયત્વમ્ (૧૨૦) · Śloka ૧૨૦
પાણ્ડૂદરોરઃક્ષતશોફતૃષ્ણા પાનાત્યયચ્છર્દિવિષવ્રણેષુ| પૈત્તે વિકારેઽક્ષિગદેઽતિસારે ક્ષામે શરીરે ચ સ વર્જનીયઃ||૧૨૦||
पाण्डूदरोरःक्षतशोफतृष्णा पानात्ययच्छर्दिविषव्रणेषु| पैत्ते विकारेऽक्षिगदेऽतिसारे क्षामे शरीरे च स वर्जनीयः||१२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ લશુનઃ સર્વથા પાણ્ડ્વાદિષુ વર્જનીયઃ|| ૧૨૦||
Adhikarana લશુનકલ્પપ્રશંસા (૧૨૧) · Śloka ૧૨૧
શીલિત એષ કરોતિ દુરાપં વહ્નિશરીરબલં સમમેવ| વાઙ્ગતિરૂપગુણાઢ્યસુતેપ્સો સ્ત્રીપુરુષસ્ય ચ બીજવિશુદ્ધિમ્| અમૃતકણસમુત્થં યો રસોનં રસોનં વિધિયુતમિતિ ખાદેચ્છીતકાલે સદૈવ| સ નયતિ શતજીવી સ્ત્રીસહાયો જરાન્તં કનકરુચિરવર્ણો નીરુજસ્તુષ્ટિજુષ્ટઃ||૧૨૧||
शीलित एष करोति दुरापं वह्निशरीरबलं सममेव| वाङ्गतिरूपगुणाढ्यसुतेप्सो स्त्रीपुरुषस्य च बीजविशुद्धिम्| अमृतकणसमुत्थं यो रसोनं रसोनं विधियुतमिति खादेच्छीतकाले सदैव| स नयति शतजीवी स्त्रीसहायो जरान्तं कनकरुचिरवर्णो नीरुजस्तुष्टिजुष्टः||१२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એષઃ રસોનઃ શીલિતઃ સન્ સમમેવૈકકાલમેવ વહ્નેઃ શરીરસ્ય ચ દુરાપં બલં કરોતિ| યશ્ચ સ્ત્રી વા પુરુષો વા વાગાદ્યાઢ્યં સુતં પ્રાપ્તુમિચ્છતિ તસ્ય બીજવિશુદ્ધિં કરોતિ| યઃ પુરુષો રસોનં લશુનં અમૃતકણસમુત્થત્વાદિસ્વભાવં રસોનં વિલણપઞ્ચરસમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ વિધિના યુતં શીતકાલે સદૈવ ખાદેત્ સ વર્ષશતજીવિત્વાદિયુક્તો જરાન્તં નયતિ| સ્ત્રીસહાય શબ્દેન વૃષત્વમુક્તમ્| ઇતિ લશુનકલ્પઃ|| ૧૨૧||
Adhikarana પલાણ્ડુકલ્પઃ કલ્પપ્રશંસા (૧૨૨) · Śloka ૧૨૨
રસોનાન્તરં વાયોઃ પલાણ્ડુઃ પરમૌષધમ્| સાક્ષાદિવ સ્થિતં યત્ર શકાધિપતિજીવિતમ્| યસ્યોપયોગેન શકાઙ્ગનાનાં લાવણ્યસારાદિવિનિર્મિતાનામ્| કપોલકાન્ત્યા વિજિતઃ શશઙ્કો રસાતલં ગચ્છતિ નિર્વિદેવ||૧૨૨||
रसोनान्तरं वायोः पलाण्डुः परमौषधम्| साक्षादिव स्थितं यत्र शकाधिपतिजीवितम्| यस्योपयोगेन शकाङ्गनानां लावण्यसारादिविनिर्मितानाम्| कपोलकान्त्या विजितः शशङ्को रसातलं गच्छति निर्विदेव||१२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતઃ પલાણ્ડુઃ-રસોનાન્તરમિતિ| વાયોઃ પલાણ્ડુઃ પરમૌષધં રસોનાનન્તરંલશુનસમમ્| યત્ર પલાણ્ડૌ શકાધિપતેઃ શકનાયકસ્ય જીવિતં સાક્ષાદિવ સ્થિતમ્| યસ્ય પલાણ્ડોરુપયોગેન હેતુના શકાઙ્ગનાનાં કપોલકાન્ત્યા વિજિતઃ શશાઙ્કો નિર્વિદેવ પ્રતિદિનં રસાતલં ગચ્છતિ| કિમ્ભૂતાનામાહ-લાવણ્યસારાદિ વિનિર્મિતમ્|| ૧૨૨||
Adhikarana પલાણ્ડુકલ્પગુણાઃ (૧૨૩) · Śloka ૧૨૩
સ્નિગ્ધાઙ્ગત્વં ગૌરતા કાન્તિમત્તા વહ્નેર્દીપ્તિર્વર્ષ્મપુષ્ટિર્વૃષત્વમ્| સમ્પ્રાપ્ય્ન્તે યન્ત્રણોદ્વેગમુક્તૈ ર્યસ્યાભ્યાસાદ્ધારિ દીર્ઘં સુખં ચ||૧૨૩||
स्निग्धाङ्गत्वं गौरता कान्तिमत्ता वह्नेर्दीप्तिर्वर्ष्मपुष्टिर्वृषत्वम्| सम्प्राप्य्न्ते यन्त्रणोद्वेगमुक्तै र्यस्याभ्यासाद्धारि दीर्घं सुखं च||१२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યસ્ય ચ પલાણ્ડોરભ્યાસાદ્યન્ત્રણા હેતુનોદ્વેગેન મુક્તૈઃ પુરુષૈઃ સ્નિગ્ધાઙ્ગત્વાદિ યથાપ્યતે તથા ધારીત્યાયુદીર્ઘમાયુઃ સુખં ચાપ્યતે||૧૨૩||
Adhikarana આહારે દીર્ઘકાલમુપયોગફલમ્ (૧૨૪) · Śloka ૧૨૪
અપ્યાહારે શીલિતો દીર્ઘરાત્રં બલ્યશ્ચક્ષુષ્યસ્તર્પણઃ સ્થૈર્યકારી| તૈસ્તૈર્યોગૈર્યોજિતોઽયં પલાણ્ડુ સ્તાંસ્તાનાતઙ્કાન્ મેહિનામુચ્છિનત્તિ||૧૨૪||
अप्याहारे शीलितो दीर्घरात्रं बल्यश्चक्षुष्यस्तर्पणः स्थैर्यकारी| तैस्तैर्योगैर्योजितोऽयं पलाण्डु स्तांस्तानातङ्कान् मेहिनामुच्छिनत्ति||१२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ન કેવલં ચ પૃથક્પ્રયોગેન યાવદાહારેઽપ્યયં પલાણ્ડુદીર્ઘરાત્રં ચિરકાલં સેવિતો બલ્યત્વાદિગુણો ભવતિ| સ ચ મેહિનાં તૈસ્તૈશ્ચિકિત્સિતોક્તૈર્યોગૈર્યોજિતઃ સંસ્તાંસ્તાન્ મેહસહજાનાતઙ્કાન્ રોગાનુચ્છિનત્તિ નાશયતિ|| ૧૨૪||
Adhikarana પલાણ્ડુરસપ્રયોગઃ (૧૨૫) · Śloka ૧૨૫
રસં રસોનવત્તસ્ય પીત્વાશ્નીયાત્તથૈવ ચ| સ બીજપૂરસ્વરસમદિરામધુસીધુપઃ||૧૨૫||
रसं रसोनवत्तस्य पीत्वाश्नीयात्तथैव च| स बीजपूरस्वरसमदिरामधुसीधुपः||१२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પલાણ્ડુરસસ્ય તુ પ્રયોગે ચ ભોજનસ્ય ચ વિધાનં લશુનવત્| એતદુચ્યતે-બીજપૂરસ્વરસાદ્યનુપઃ સન્ રસં રસોનવદિતિ||૧૨૫||
Adhikarana ભોજને પ્રયોગવિધિઃ (૧૨૬) · Śloka ૧૨૬
મરકતમણિનીલં નાલમત્સ્યાતિબાલ પરિણતશશિગૌરં યચ્ચ બીજં સુપિષ્ટમ્| સસુરસસુમુખાભ્યાં પ્રજ્યમાંસં સશુક્તં મૃદુધવલસુવૃત્તૈર્મણ્ડકૈરાત્તમૂર્તિમ્| બહુશઃ શોભિતં શુભ્રૈઃ શશાઙ્કશકલોપમૈઃ| ઘારિકેણ્ડરિકાવલ્લૈઃ ક્ષીરોદાવયવૈરિવ| યવમુદ્ગમાષગોધૂમબહુવિધવિકારવિકલ્પિતાન્ ભક્ષ્યાન્| કામ્બલિકારાગષાડવસટ્ટકખલકાન્ સફલસારાન્| પટુસુરભિમધુરગન્ધાન્ ધવલાક્ષકધવલબહુલરસાન્| ખર્જૂરદાડિમસિતાદ્રાક્ષાપાનાનુપોઽભ્યસ્યેત્||૧૨૬||
मरकतमणिनीलं नालमत्स्यातिबाल परिणतशशिगौरं यच्च बीजं सुपिष्टम्| ससुरससुमुखाभ्यां प्रज्यमांसं सशुक्तं मृदुधवलसुवृत्तैर्मण्डकैरात्तमूर्तिम्| बहुशः शोभितं शुभ्रैः शशाङ्कशकलोपमैः| घारिकेण्डरिकावल्लैः क्षीरोदावयवैरिव| यवमुद्गमाषगोधूमबहुविधविकारविकल्पितान् भक्ष्यान्| काम्बलिकारागषाडवसट्टकखलकान् सफलसारान्| पटुसुरभिमधुरगन्धान् धवलाक्षकधवलबहुलरसान्| खर्जूरदाडिमसिताद्राक्षापानानुपोऽभ्यस्येत्||१२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસ્ય ચ પલાણ્ડોર્નાલં ચ બીજં ચ મણ્ડકૈરાત્તમૂર્ત્તિં ગૃહીતશરીર મશ્નીયાદિતિ સમ્બધ્યતે| યવાદીનાં ચ બહુવિધૈર્વિકારૈઃ કલ્પિતાન્ ભક્ષ્યાન્ કામ્બલિકાદીંશ્ચ ભોજનોપયોગિનઃ ખર્જૂરાદ્યન્યતમકૃત પાનાનુપઃ સન્નભ્યસેત્| મરકતમણિનીલમિતિ નાલવિશેષણમ્| પરિણતશશિગૌરમિતિ સુપિષ્ટબીજવિશેષણમ્| સુરસસુમુખૌ હરિતકવિશેષૌ| પ્રાજ્યમાંસમિતિ સશુક્તમિતિ ચોભયવિશેષણમ્| મૃદ્વાદિકં મણ્ડકવિશેષણમ્| અન્યચ્ચ કિમ્ભૂતં નાલં બીજં ચેત્યાહ-બહુશોઽનેકવારં શુભ્રૈઃ શુક્લૈશ્ચન્દ્રખણ્ડોપમૈઃ ઘારિકાદિભિઃ શોભિતમ્| તે ચ ઘારિકાદયઃ શુક્લત્વાત્ ક્ષીરોદસ્ય દુગ્ધસિન્ધોરવયવા ઇવેતિ પ્રતિભાસન્તે| ઘારિકા માષાદિભિર્દધિમિશ્રૈઃ કૃતાઃ સચ્છિદ્રા વટકાઃ વલ્લાઃ શિમ્બીજયવાદીનાં બહુવિધૈવિકારૈર્યે કલ્પિતા ભક્ષ્યાસ્તાઃ| કામ્બલિકાદયઃ સૂત્રોક્તલક્ષણાઃ| ફલસારો દધિત્થઃ| પટ્વાદિગુણગન્ધાનિત્યાદિ કામ્બલિકાદિવિશેષણમ્| ધવલાક્ષકેન પલાણ્ડુના ધવલઃ શુક્લો બહુલશ્ચ રસો યેષામ્| ખર્જૂરાદિભિઃ કૃતાઃ, પાનાસ્તથોક્તાઃ|| ૧૨૬||
Adhikarana રસપાને ગુણાઃ (૧૨૭) · Śloka ૧૨૭
લભતે બલવર્ણૌજો વીર્યસ્વરસૌમનસ્યતેજાંસિ| ક્ષીણશકૃદ્રુધિરોઽપિ ચ રસોનવત્તદ્રસં પીત્વા||૧૨૭||
लभते बलवर्णौजो वीर्यस्वरसौमनस्यतेजांसि| क्षीणशकृद्रुधिरोऽपि च रसोनवत्तद्रसं पीत्वा||१२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્ય ચ પલાણ્ડો રસં રસોનવત્ રસોનરસમિવ પીત્વા ક્ષીણશકૃદ્રુધિરઽપિ સન્નમલરક્તધાતુરપિ બલાદીનિ લભતે| ઇતિ પલાણ્ડુકલ્પઃ|| ૧૨૭||
Adhikarana કુક્કુટીકલ્પઃ પ્રાગુત્પત્તિર્લક્ષણં ગુણાશ્ચ (૧૨૮) · Śloka ૧૨૮
સુરાસુરૈઃ ક્ષીરસમુદ્રમન્થે ગતાસ્તટાન્ યેઽમૃતવિપ્રુષઃ પુરા| બભૂવ તેભ્યઃ કિલ કુક્કુટી યયા વ્રજન્તિ દેવત્વમિવાદ્યમાનુષાઃ| કુક્કુટાણ્ડનિભૈઃ કન્દૈઃ કિઞ્ચિત્કટુપિચ્છિલૈઃ| સ્નિગ્ધૈર્મરકતચ્છાયૈઃ દ્ધર્જૂરસદૃશૈચ્છદૈઃ| નિખિલરોગહરાપિ વિશેષતો જયતિ દારુણમપ્યનિલમયમ્| ગુદજગુલ્મતમો વિષનાશિની જનયતિ સ્થિરતાં વપુષઃ પરામ્||૧૨૮||
सुरासुरैः क्षीरसमुद्रमन्थे गतास्तटान् येऽमृतविप्रुषः पुरा| बभूव तेभ्यः किल कुक्कुटी यया व्रजन्ति देवत्वमिवाद्यमानुषाः| कुक्कुटाण्डनिभैः कन्दैः किञ्चित्कटुपिच्छिलैः| स्निग्धैर्मरकतच्छायैः द्धर्जूरसदृशैच्छदैः| निखिलरोगहरापि विशेषतो जयति दारुणमप्यनिलमयम्| गुदजगुल्मतमो विषनाशिनी जनयति स्थिरतां वपुषः पराम्||१२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતઃ કુક્કુટી-પુરા કસ્મિંશ્ચિત્કાલાંશે સુરાસુરૈઃ ક્ષીરસમુદ્રસ્યમન્થને યેઽમૃતસ્ય વિપ્રુષસ્તટાન્ ગતાસ્તેભ્યઃ કુક્કુટી બભૂવ કિલેત્યાગમદર્શનાય| યથા કુક્કુટ્યોપયુક્તયાદ્ય કલૌ માનુષા દેવત્વં વ્રજન્તીવેતિ| અસ્યા લક્ષ્ણં કુક્કુટાણ્ડનિભૈઃ કન્દૈરિત્યાદિનાહ-કટુકપિચ્છિલૈરિતિ કન્દવિશેષણમ્| સ્નિગ્ધૈરિત્યાદિ તચ્છદાનાં વિશેષણમ્| કટુકઃ ક્ષારઃ| સા ચ કુક્કુટી સકલરોગહરાપિ સતી વિશેષતોઽનિલમયં જયતિ| ન કઞ્ચિદેવાપિ દારુણમપિ| ન ચ કેવલં ગુદજાદિનાશિની અપિ તુ વપુષઃ પરામુત્કૃષ્ટાં સ્થિરતાં જનયતિ|| ૧૨૮||
Adhikarana પ્રથમઃ પ્રયોગઃ (૧૨૯) · Śloka ૧૨૯
કુટીં પ્રવિશ્ય તત્કન્દાન્ ભક્ષયેદ્ ઘૃતભર્જિતાન્| પયોઽનુપાનં ધારોષ્ણં તત્રેષ્ટમસનામ્બુ વા| તન્માત્રવૃત્તિસ્તુ ભવેદ્દશાહં વિંશત્યહં સ્વાદુભુગપ્રમાદી જત્રૂર્ધ્વકોષ્ઠત્રિકસન્ધિવાત પાણ્ડ્વામાયાર્શસ્તિમિરાણિ જિત્વા| વલીપલિતનિર્મુક્તઃ સ્થિરેકેશદ્વિજશ્રુતિઃ| મેધામતિસ્મૃતિયુતો જીવેદ્વર્ષશતદ્વયમ્||૧૨૯||
कुटीं प्रविश्य तत्कन्दान् भक्षयेद् घृतभर्जितान्| पयोऽनुपानं धारोष्णं तत्रेष्टमसनाम्बु वा| तन्मात्रवृत्तिस्तु भवेद्दशाहं विंशत्यहं स्वादुभुगप्रमादी जत्रूर्ध्वकोष्ठत्रिकसन्धिवात पाण्ड्वामायार्शस्तिमिराणि जित्वा| वलीपलितनिर्मुक्तः स्थिरेकेशद्विजश्रुतिः| मेधामतिस्मृतियुतो जीवेद्वर्षशतद्वयम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કુટીં પ્રવિશ્યેતિ વાતાતપનિષેધઃ| શેષં વ્યાખ્યાસમમ્| તત્ર ચ ધોરષ્ણં પયોઽનુપાનમિષ્ટમથવાસનોદકમ્| દશાહં તુ તન્માત્રવૃત્તિર્ભવેદસ્યાઃ કન્દાન્યેવ ભુઞ્જીત ન ત્વન્નાદિકમિતિ| તતોઽનન્તરં વિંશત્યહં સ્વાદ્વન્નભુગપ્રમાદી ચ સ્યાત્| પ્રતિષિદ્ધાનાં સેવાપ્રમાદઃ| અનેન જત્રૂર્ધ્વવાતાદીન્ જિત્વા વલીપલિતનિર્મુક્તત્વાદિયુક્તો વર્ષશતદ્વયં જીવેત્|| ૧૨૯||
Adhikarana વર્ધમાનકુક્કુટીપ્રયોગઃ (૧૩૦) · Śloka ૧૩૦
આપૂર્યમાણચન્દ્રપ્રતિપદમારભ્ય વર્દ્ધયેત્કન્દમ્| એકૈકં ઘૃતભૃષ્ટં પ્રાગ્ભક્તં પથ્યભુક્ખાદેત્ ભુઞ્જીતાલ્પતરં દિનાર્દિતમૃષિઃ પક્ષક્ષયે ભક્ષયન્| ક્ષીરં બીજકવારિતક્રમથવા પીત્વા સ્થિતિં કલ્પયેત્| માસં પ્રાશ્ય તથા નખદ્વિજકચૈઃ શીર્ણોત્થિતૈઃ કાન્તિમાન્| જીવત્યબ્દશતત્રયં ધૃતિમતિસ્મૃત્યાદિભિર્ભૂષિતઃ||૧૩૦||
आपूर्यमाणचन्द्रप्रतिपदमारभ्य वर्द्धयेत्कन्दम्| एकैकं घृतभृष्टं प्राग्भक्तं पथ्यभुक्खादेत् भुञ्जीताल्पतरं दिनार्दितमृषिः पक्षक्षये भक्षयन्| क्षीरं बीजकवारितक्रमथवा पीत्वा स्थितिं कल्पयेत्| मासं प्राश्य तथा नखद्विजकचैः शीर्णोत्थितैः कान्तिमान्| जीवत्यब्दशतत्रयं धृतिमतिस्मृत्यादिभिर्भूषितः||१३०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આપૂર્યમાણચન્દ્રાયાં પ્રતિપદિ કુક્કુટ્યા એકં કન્દં ઘૃતભૃષ્ટં પ્રાગ્ભક્તં ભોજનપ્રારમ્ભે ભક્ષયેત્| તતઃ પ્રત્યહમેકૈકં કન્દં વર્દ્ધયેત્ અન્નઞ્ચ પ્રત્યહમેવ હ્નાસયેત્| એતસ્યાનન્તરં ભુઞ્જીત ઋષિર્મુનિવૃત્તિઃ સન્નિતિ પક્ષં ચન્દ્રવદ્દ્undefinedિઃ| પક્ષક્ષયે ચ કન્દં ભક્ષયન્| ક્ષીરાદીનામન્યતમં પીત્વા સ્થિતિં કલ્પયેત્ નાન્નં ભુઞ્જીતેત્યર્થઃ| એવં માસં પ્રાશ્ય નખાદિભિઃ પૂર્વ શીર્ણૈઃ પશ્ચાદુત્થિતૈર્યુક્તઃ કાન્તિમાન્ ધૃત્યાદિભૂષિતઽબ્દશત્રયં જીવતિ|| ૧૩૦||
Adhikarana કન્દચૂર્ણપ્રયોગઃ (૧૩૧) · Śloka ૧૩૧
ક્ષીરેણ કન્દચૂર્ણં પિબન્યવાગૂઞ્ચ પરિણતે માસમ્| લવણસ્નેહવિહીનાં દૃઢદૃગ્જીવેચ્છરદ્ દ્વિશતમ્| તિમિરં ક્ષૌદ્રઘૃતાભ્યાં પથ્યભુજસ્તદ્રજો જયેન્માસાત્| કન્દત્રયં ચ ભૃષ્ટં ઘૃતેઽશ્નતો ભક્ષિતં વાતાન્| તત્કન્દસૂક્ષ્મરજસા ત્રિભાગગોધૂમચૂર્ણમિશ્રેણ| પયસા પક્ત્વા ખાદેત્ ઘૃતપૂરાનાન્ત્રવૃદ્ધિહરાન્| ત્રીન્ કન્દકાંશ્ચ નિશિ ભક્ષયતાજ્યભૃષ્ટાન્ ધાત્રીફલામ્બુસસિતં છગલીપયો વા| પેયં દૃગામયજયાય વિષેવિતવ્યા કામઞ્ચ રોગશમમાત્ર ફલાર્થિભિઃ સા||૧૩૧||
क्षीरेण कन्दचूर्णं पिबन्यवागूञ्च परिणते मासम्| लवणस्नेहविहीनां दृढदृग्जीवेच्छरद् द्विशतम्| तिमिरं क्षौद्रघृताभ्यां पथ्यभुजस्तद्रजो जयेन्मासात्| कन्दत्रयं च भृष्टं घृतेऽश्नतो भक्षितं वातान्| तत्कन्दसूक्ष्मरजसा त्रिभागगोधूमचूर्णमिश्रेण| पयसा पक्त्वा खादेत् घृतपूरानान्त्रवृद्धिहरान्| त्रीन् कन्दकांश्च निशि भक्षयताज्यभृष्टान् धात्रीफलाम्बुससितं छगलीपयो वा| पेयं दृगामयजयाय विषेवितव्या कामञ्च रोगशममात्र फलार्थिभिः सा||१३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કુક્કુટીકન્દચૂર્ણં ક્ષિરેણ પિબંસ્તસ્ય ચ પરિણતૌ લવણસ્નેહવિહીનાં યવાગૂં પિબેત્| એવં ચ માસં કુર્વન્ પુરુષો દૃઢયા દૃષ્ટ્યા યુક્તઃ શરદ્ દ્વિશતં જીવેત્| તદ્રજઃ કુક્કુટીકન્દાદ્રજઃ ક્ષૌદ્રઘૃતાભ્યાં યુક્તં માસપ્રયોગાત્ પથ્યભુજઃ પુરુષસ્ય તિમિરં જયેત્| કુક્કુટીકન્દત્રયં ઘૃતે ભૃષ્ટં ભર્જિતં ભક્ષિતં સદશ્નતઃ| પૂર્ણં ભોજનં કુર્વતશ્ચ શબ્દાન્ માસપ્રયોગાદ્વાતાન્ જયેત્| કુક્કુટીકન્દસૂક્ષ્મચૂર્ણેન ગોધૂમચૂર્ણત્રિભાગેન ક્ષીરેણ ચ કૃતાન્ ઘૃતપૂરાનાન્ત્રવૃદ્ધિહરાન્ ખાદેત્| ત્રીન્ કુક્કુટીકન્દકાન્ ઘૃતભૃષ્ટાન્ નિશિ ભક્ષયતા પુરુષેણધાત્રીફલામ્બુસહિતં છગલીપયો વા પેયમ્| કિમર્થમિત્યાહ-દૃગામયજયાય| ન કેવલં ચૈષ એવાસ્ય રસાયનપ્રયોગો યાવત્ સા કુક્કુટીરોગોપશમમાત્રફલાર્થિભિઃ પુરુષૈઃ કામમિચ્છયા નિષેવિતવ્યા| ઇતિ કુક્કુટીકલ્પઃ|| ૧૩૧||
Adhikarana કઞ્ચુકીકલ્પઃ લક્ષણમ્ (૧૩૨) · Śloka ૧૩૨
ક્ષીન્વિતામૂલકતુલ્યકન્દા સપ્તાષ્ટપત્રાસિતરક્તકાણ્ડા| બિભર્ત્તિ યા પલ્લવમબ્દશબ્દાન્ સા કઞ્ચુકી શ્વેતપુર્વરેણ્યા||૧૩૨||
क्षीन्वितामूलकतुल्यकन्दा सप्ताष्टपत्रासितरक्तकाण्डा| बिभर्त्ति या पल्लवमब्दशब्दान् सा कञ्चुकी श्वेतपुर्वरेण्या||१३२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતઃ કઞ્ચુકી| ક્ષીરાન્વિતેત્યાદિલક્ષણા યા ઓષધિઃ સા કઞ્ચુકીતિ બોદ્ધવ્યા| સપ્ત વા અષ્ટૌ વા પત્રાણિ યસ્યાઃ સા તથોક્તા અબ્દશબ્દાન્મેઘસ્તનિતાન્ પલ્લવાન્ બિભર્ત્તિ વરેણ્યા શ્રેષ્ઠા||૧૩૨||
Adhikarana કુટીપ્રવેશપ્રયોગઃ (૧૩૩) · Śloka ૧૩૩
આષાઢે કાર્ત્તિકે વાઽતં તત્કન્દં શીતલે સ્થિતમ્| અઙ્ગુષ્ઠપર્વદ્વયસમ્પિષ્ટં ક્ષીરપલાષ્ટકે| કુટીપ્રવેશસ્તં પીત્વા ક્ષીરમેવ પિબેદનુ| ક્ષીરમેવ ચ જીર્ણોઽપિ પેયાં વા સ્નેહભર્જિતાન્| કિઞ્ચિદુષ્ણામલવણાં સ્પૃશેદુષ્ણામ્બુનો હિમમ્| એકેન સપ્તરાત્રેણ કુષ્ઠાન્યેવં નિયચ્છતિ| સર્વવ્યાધીન્ દ્વિતીયેન તૃતીયેન તુ સર્પવત્| ત્યક્ત્વા ત્વચં તતો જીર્ણાં કેશદન્તનખાનપિ| ધીમેધારૂપવાન્ જીવેત્ પઞ્ચવર્ષશતાનિ ચ||૧૩૩||
आषाढे कार्त्तिके वाऽतं तत्कन्दं शीतले स्थितम्| अङ्गुष्ठपर्वद्वयसम्पिष्टं क्षीरपलाष्टके| कुटीप्रवेशस्तं पीत्वा क्षीरमेव पिबेदनु| क्षीरमेव च जीर्णोऽपि पेयां वा स्नेहभर्जितान्| किञ्चिदुष्णामलवणां स्पृशेदुष्णाम्बुनो हिमम्| एकेन सप्तरात्रेण कुष्ठान्येवं नियच्छति| सर्वव्याधीन् द्वितीयेन तृतीयेन तु सर्पवत्| त्यक्त्वा त्वचं ततो जीर्णां केशदन्तनखानपि| धीमेधारूपवान् जीवेत् पञ्चवर्षशतानि च||१३३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આષાઢ ઇતિ શીતલપ્રદેશે સ્થિતમઙ્ગુષ્ઠપર્વદ્વયસં અઙ્ગુષ્ઠપર્વપ્રમાણં યસ્ય સોઽઙ્ગુષ્ઠપર્વદ્વયસઃ તમ્| પ્રમાણે દ્વયસચ્પ્રત્યયઃ| તત્ કન્દં કઞ્ચુકીકન્દં આષાઢે કાર્ત્તિકે વા માસ્યાત્તં ગૃહીતં ક્ષીરપલાષ્ટકેષ્ટપલિકે ક્ષીરે પિષ્ટં તતસ્તં ચ કન્દં કુટીપ્રવેશઃ પીત્વાઽનુ ક્ષીરમેવ પિબેત્| અસ્મિંશ્ચ જીર્ણેઽપિ ક્ષીરં પિબેત્ પેયાં વા ઘૃતભર્જિતત્વાદિયુક્તામ્| હિમં જલં ન સ્પૃશેત્| એકેનેત્યાદિના સપ્તરાત્રેષુ ક્રમેણ ગુણાતિશયો વ્યાખ્યાસ્યામઃ|| ૧૩૩||
Adhikarana પ્રયોગાન્તરાણિ પ્રથમઃ પ્રયોગઃ (૧૩૪) · Śloka ૧૩૪
કઞ્ચુકીકન્દચૂર્ણં વા સ્વેન ક્ષીરેણ ભાવિતમ્| ગોક્ષીરકુડવે ન્યસ્તં કર્ષં ખણ્ડપલાન્વિતમ્| પીતં સર્વામયાન્ હન્તિ નખકેશસ્થિતાનપિ||૧૩૪||
कञ्चुकीकन्दचूर्णं वा स्वेन क्षीरेण भावितम्| गोक्षीरकुडवे न्यस्तं कर्षं खण्डपलान्वितम्| पीतं सर्वामयान् हन्ति नखकेशस्थितानपि||१३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કઞ્ચુકીકન્દચુર્ણસ્ય સ્વરસભાવિતસ્ય કર્ષં ખણ્ડપલઞ્ચેતિ ગોક્ષીરાષ્ટપલેન પીતં નખકેશસ્થિતાનપિ સર્વામયાન્ હન્તિ|| ૧૩૪||
Adhikarana દ્વિતીયઃ પ્રયોગઃ (૧૩૫) · Śloka ૧૩૫
પીતં તત્સ્વરસં ચૂર્ણં તસ્યા મધુઘૃતાન્વિતમ્| ખાદન્ હિતાશી સપ્તાહં ત્વગ્દોષાંસ્તિમિરઞ્જયેત્||૧૩૫||
पीतं तत्स्वरसं चूर्णं तस्या मधुघृतान्वितम्| खादन् हिताशी सप्ताहं त्वग्दोषांस्तिमिरञ्जयेत्||१३५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્યા કઞ્ચુક્યાશ્ચૂર્ણં ભાવનયા પીતકઞ્ચુકીસ્વરસં મધુઘૃતાભ્યામન્વિતં હિતાશી પુરુષઃ સપ્તાહં ખાદન્ ત્વગ્દોષાંસ્તિમિરઞ્ચ જયેત્|| ૧૩૫||
Adhikarana સપ્તામૃતઃ (૧૩૬) · Śloka ૧૩૬
વિડઙ્ગતાપ્યત્રિફલા લોહકઞ્ચુકિજં રજઃ| સપ્તરાત્રત્રયં લિહ્યાન્મધુના સંયોતેન્દ્રિયઃ| ક્ષીરેણ ભોજનં જીર્ણે શાલેર્લાવરસેન વા| તથાસ્ય કાચતિમિરે સુકૃચ્છ્રાઃ શિરસો ગદાઃ| મેધાવિનઃ પ્રણશ્યન્તિ ગાત્રં સુપ્તં ચ બુધ્યતે| એષ સપ્તામૃતશ્ચૂર્ણઃ સર્વવ્યાધિષુ પૂજિતઃ||૧૩૬||
विडङ्गताप्यत्रिफला लोहकञ्चुकिजं रजः| सप्तरात्रत्रयं लिह्यान्मधुना संयोतेन्द्रियः| क्षीरेण भोजनं जीर्णे शालेर्लावरसेन वा| तथास्य काचतिमिरे सुकृच्छ्राः शिरसो गदाः| मेधाविनः प्रणश्यन्ति गात्रं सुप्तं च बुध्यते| एष सप्तामृतश्चूर्णः सर्वव्याधिषु पूजितः||१३६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિડઙ્ગાદીનાં સપ્તાનાં ચૂર્ણો માક્ષિકેણૈકવિંશતિદિનં સંયતેન્દ્રિયેણ સતા લીઢઃ કાચતિમિરે શિરોરોગાંશ્ચ નાશયતિ, મેધાં જનયતિ ત્વગ્દોષેણ ચ સુપ્તગાત્રં બોધયતિ| નામ્ના સપ્તામૃતઃ સર્વવ્યાધિહરશ્ચ|| ૧૩૬||
Adhikarana ચતુર્થઃ પ્રયોગઃ (૧૩૭) · Śloka ૧૩૭
પલં ચૂર્ણસ્ય કઞ્ચુક્યાઃ ક્ષીરપ્રસ્થે સમાવપેત્| સ્નેહં દધ્નસ્તતો લિહ્યાજ્જિતાત્મા સસિતા મધુ| શાલેરન્નં પયઃ પાનં માસમેવમ્ પ્રયોજયેત્| ચતુર્ગુણઃ પરીહારઃ ષોડશાબ્દસમદ્યુતિઃ| શતનિ પઞ્ચવર્ષાણાં જીવેદ્દેવ ઇવોર્જિતઃ||૧૩૭||
पलं चूर्णस्य कञ्चुक्याः क्षीरप्रस्थे समावपेत्| स्नेहं दध्नस्ततो लिह्याज्जितात्मा ससिता मधु| शालेरन्नं पयः पानं मासमेवम् प्रयोजयेत्| चतुर्गुणः परीहारः षोडशाब्दसमद्युतिः| शतनि पञ्चवर्षाणां जीवेद्देव इवोर्जितः||१३७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કઞ્ચુકીજાતદધ્નો નવનીતપ્રયોગઃ સુબોધઃ| ષોડશવર્ષેણ યૂના સમકાન્તિઃ સન્ દેવ ઇવોર્જયા યુક્તઃ પઞ્ચશતવર્ષાણિ જીવતિ||૧૩૭||
Adhikarana મર્ત્યામૃતં ઘૃતમ્ (૧૩૮) · Śloka ૧૩૮
પચેત્પલાનિ દ્રોણેઽપાં કઞ્ચુક્યાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ| અષ્ટાંશશિષ્ટે તુ ઘૃતાત્ પ્રસ્થં ક્ષીરસમં પચેત્| શઙ્ખપુષ્પીવચાકુષ્ઠત્રિવૃતામરદારુભિઃ| વરાયષ્ટીસિતાદ્રાક્ષામહિષાક્ષૈઃ પલાંશિકૈઃ| યુક્તૈઃ કમલકિઞ્જલ્કત્રિપલેન હિમેઽત્ર ચ| ક્ષૌદ્રાચ્ચ્તુષ્પલં દદ્યાદેતન્મર્ત્યામૃતાહ્વયમ્| ચક્ષુષ્યં બૃંહણં મેધ્યં વર્ણ્યં વર્ષશતપ્રદમ્||૧૩૮||
पचेत्पलानि द्रोणेऽपां कञ्चुक्याः पञ्चविंशतिः| अष्टांशशिष्टे तु घृतात् प्रस्थं क्षीरसमं पचेत्| शङ्खपुष्पीवचाकुष्ठत्रिवृतामरदारुभिः| वरायष्टीसिताद्राक्षामहिषाक्षैः पलांशिकैः| युक्तैः कमलकिञ्जल्कत्रिपलेन हिमेऽत्र च| क्षौद्राच्च्तुष्पलं दद्यादेतन्मर्त्यामृताह्वयम्| चक्षुष्यं बृंहणं मेध्यं वर्ण्यं वर्षशतप्रदम्||१३८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પચેત્ પલાનીત્યાદિના મર્ત્યામૃતં નામઘૃતં સુબોધમ્| શઙ્ખપુષ્પાદિભિઃ પલાંશિકૈઃ પદ્મકિઞ્જલ્કાત્ ત્રિપલેન યુક્તૈરિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર ચ હિમ ઇતિ શીતિભૂતે| મહિષાક્ષો ગુગ્ગુલુઃ|| ૧૩૮||
Adhikarana સોમામૃતં ઘૃતમ્ (૧૩૯) · Śloka ૧૩૯
પચેત્પલાનિ કઞ્ચુક્યાસ્ત્રીણિ લોહાત્સુચૂર્ણિતાત્| પલાશબીજાચ્ચત્વારિ દશ દ્વે ચ ફલત્રયાત્| અષ્ટાદશ શતાવર્યા બીજકસ્યૈકવીંશતિઃ| જીવન્ત્યાઃ ષોડશૈકધ્યં પૌર્ણમાસ્યાં વિપાચયેત્| વહેયાં પાદશેશે ચ પૃથગર્દ્ધાઢકેન ચ| પચેત્ કાઞ્જિકમસ્તુભ્યાં ઘૃતપ્રસ્થં પિચૂન્મિતૈઃ| શતાહ્વારુષ્કરવચાકુષ્ઠૈલાવિડ્~હિઙ્ગુભિઃ| સૌવર્ચલાન્વિતૈઃ પદ્મકેસરાચ્ચ ત્રિભિઃ પલૈઃ| પઞ્ચભિઃ પદ્મબીજાનાં પદ્મદ્વાદશકેન ચ| એતત્ સોમામૃતં પીત્વા યત્સોમોઽદ્યાપિ રાજતે| ઇદમુપયુજ્ય સર્પિરતિવીર્યમુદારગુણં ભવતિ સુવાક્સુધીઃ સુદૃઢસુબલઃ સુભગઃ| ગ્રહમરકોપસર્ગવિષભીતિભિરધૃષ્યવપુ ર્વિજિતજરાજ્વરો નયતિ વર્ષશતદ્વિતયમ્||૧૩૯||
पचेत्पलानि कञ्चुक्यास्त्रीणि लोहात्सुचूर्णितात्| पलाशबीजाच्चत्वारि दश द्वे च फलत्रयात्| अष्टादश शतावर्या बीजकस्यैकवींशतिः| जीवन्त्याः षोडशैकध्यं पौर्णमास्यां विपाचयेत्| वहेयां पादशेशे च पृथगर्द्धाढकेन च| पचेत् काञ्जिकमस्तुभ्यां घृतप्रस्थं पिचून्मितैः| शताह्वारुष्करवचाकुष्ठैलाविड्~हिङ्गुभिः| सौवर्चलान्वितैः पद्मकेसराच्च त्रिभिः पलैः| पञ्चभिः पद्मबीजानां पद्मद्वादशकेन च| एतत् सोमामृतं पीत्वा यत्सोमोऽद्यापि राजते| इदमुपयुज्य सर्पिरतिवीर्यमुदारगुणं भवति सुवाक्सुधीः सुदृढसुबलः सुभगः| ग्रहमरकोपसर्गविषभीतिभिरधृष्यवपु र्विजितजराज्वरो नयति वर्षशतद्वितयम्||१३९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અષ્ટૌ પલાનીત્યાદિના સોમામૃતં નામ ઘૃતં ભવતિ| યત્ સોમઃ શશાઙ્કઃ પુરા પીત્વા અદ્યાપિ રાજતે| અતિવીર્યમુત્કૃષ્ટગુણં ચેદમુપયુજ્ય નરઃ સુવાક્ત્વાદિયુક્તો ભવતિ| ગ્રહાદિભિશ્ચાપ્રઘૃષ્યો વિજિતજરાજ્વરઃ સન્ વર્ષશતદ્વયં જીવતિ| જ્વરા વ્યાધયઃ| ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં પલચતુષ્ટયમ્| ઇતિ કઞ્ચુકીકલ્પઃ|| ૧૩૯||
Adhikarana ગુગ્ગુલુકલ્પઃ પ્રાગુત્પત્તિઃ (૧૪૦) · Śloka ૧૪૦
દાનવેન્દ્રવિજિતાન્ પુરા સુરાન્ ભ્રષ્ટકાન્તિધૃતિધૈર્યતેજસઃ| વીક્ષ્ય વિષ્ણુરમૃતં કિલાસૃજત્ ગુગ્ગુલું બલવપુર્જયપ્રદમ્| અદ્યાપ્યતઃ સુરગણાઃ કિલ ધૂપમુખ્યાન્ હિત્વા વરાગરુતુરુષ્કહિમેન્દુદર્પાન્| નિર્દહ્યમાનવપુષોઽપિ શિખાં પિબન્તો ગન્ધેન યસ્ય મુદિતા દધતિ પ્રસાદમ્||૧૪૦||
दानवेन्द्रविजितान् पुरा सुरान् भ्रष्टकान्तिधृतिधैर्यतेजसः| वीक्ष्य विष्णुरमृतं किलासृजत् गुग्गुलुं बलवपुर्जयप्रदम्| अद्याप्यतः सुरगणाः किल धूपमुख्यान् हित्वा वरागरुतुरुष्कहिमेन्दुदर्पान्| निर्दह्यमानवपुषोऽपि शिखां पिबन्तो गन्धेन यस्य मुदिता दधति प्रसादम्||१४०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પુરા પૂર્વં કસ્મિંશ્ચિત્ કાલે દાનવેન્દ્રૈર્વિજિતાન્ સુરાન્ ભ્રષ્ટકાન્ત્યાદીન્ દૃષ્ટ્વા વિષ્ણુર્બલાદિપ્રદં ગુગ્ગુલુમમૃતં કિલા-સૃજત્| કિલેત્યાગમે| અત ઉક્તાદ્ધેતોઃ સુરગણા દિવૌકસોઽદ્યાપ્યવિચ્છેદવરાગર્વાદીન્ ધૂપમુખ્યાન્ હિત્વા ત્યક્ત્વા યસ્ય ગુગ્ગુલોઃ શિખાં ધૂમલેખાં પિબન્તો નિર્દહ્યમાનશરીરા અપિ પરં પ્રસાદં દધતિ ધારયન્તિ||૧૪૦||
Adhikarana ગુગ્ગુલુગુણા (૧૪૧) · Śloka ૧૪૧
સ યોગવાહી સશિવઃ સસાર્વઃ સર્વર્તુસેવ્યઃ સુખશીલનીયઃ| હન્તા જરાપાપ્મમલામયાનાં કર્ત્તાઽગ્નિમેધાસ્મૃતિપાટવાનામ્||૧૪૧||
स योगवाही सशिवः ससार्वः सर्वर्तुसेव्यः सुखशीलनीयः| हन्ता जरापाप्ममलामयानां कर्त्ताऽग्निमेधास्मृतिपाटवानाम्||१४१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ ઇતિ ગુગ્ગુલુઃ| યોગવાહી યોગેનૈવ સઃ પ્રયુજ્યતે યદિ તર્હિ સ્વગુણાનજહત્ તસ્ય ગુણાન્ ગૃહ્ણાતિ| શિવઃ શ્રેયસ્કરઃ| સર્વેભ્યો હિતઃ સાર્વઃ| સુબોધમ્| જરાદીનાં હન્તા| અગ્ન્યાદીનાં કર્ત્તા|| ૧૪૧||
Adhikarana શ્રેષ્ઠતાલક્ષણમ્ (૧૪૨) · Śloka ૧૪૨
ગન્ધોત્કટઃ સદાહે સ્નિગ્ધદ્રવપિચ્છિલો વિગતશલ્યઃ| મહિષાક્ષઃ પુષ્પરાગસ્ફટિકાસિતનીરદચ્છાયઃ| યઃ પદ્મરાગરાગો યઃ કનકચ્છેદપાટલો યો વ| જયતીન્દ્રનીલમમલં ભગ્નોઽપ્યતિકાન્તિમત્વેન||૧૪૨||
गन्धोत्कटः सदाहे स्निग्धद्रवपिच्छिलो विगतशल्यः| महिषाक्षः पुष्परागस्फटिकासितनीरदच्छायः| यः पद्मरागरागो यः कनकच्छेदपाटलो यो व| जयतीन्द्रनीलममलं भग्नोऽप्यतिकान्तिमत्वेन||१४२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ ચ મહિષાક્ષો ગુગ્ગુલુઃ શ્રેષ્ઠઃ યો દાહ ઉત્કટગન્ધઃ સ્નિગ્ધાદિરુપશ્ચ| વ્યાખ્યાસમમ્|| ૧૪૨||
Adhikarana શ્રેષ્ઠા માત્રા (૧૪૩) · Śloka ૧૪૩
શ્રેષ્ઠઃ પ્રયોગોઽસ્ય તુલા પલાત્રૈવાધિકં પિબેત્||૧૪૩||
श्रेष्ठः प्रयोगोऽस्य तुला पलात्रैवाधिकं पिबेत्||१४३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસ્ય ચ ગુગ્ગુલોસ્તુલાપલશતં પરં પ્રયોગઃ| અત ઊનોઽપિ દોષાદ્યપેક્ષયા| પ્રત્યહં ચ પલાદધિકં નૈવ પિબેત્|| ૧૪૩||
Adhikarana પાનકાલે પ્રયોજ્યો મન્ત્રઃ (૧૪૪) · Śloka ૧૪૪
આત્રેયમુનિગીતશ્ચ મન્ત્રોઽયં કર્મસિદ્ધિકૃત્| ભગવાન્ પુણ્ડરીકાક્ષો દેવાશ્ચ સપુરન્દરાઃ| આજ્ઞાપયન્તિ સમ્યક્ત્વાં પ્રભાવં ચાદિશન્તિ તે| જરામરણદુઃખેભ્યો યથા તેભ્યુત્થિતઃ સુરાઃ| ઉપયોક્તુસ્તથૈવાસ્ય ભવ ત્વં હિ મહાબલ||૧૪૪||
आत्रेयमुनिगीतश्च मन्त्रोऽयं कर्मसिद्धिकृत्| भगवान् पुण्डरीकाक्षो देवाश्च सपुरन्दराः| आज्ञापयन्ति सम्यक्त्वां प्रभावं चादिशन्ति ते| जरामरणदुःखेभ्यो यथा तेभ्युत्थितः सुराः| उपयोक्तुस्तथैवास्य भव त्वं हि महाबल||१४४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભગવાનિત્યાદિના શ્લોકદ્વયેનાત્રેયમુનિગીતઃ કર્મસિદ્ધિકૃદયં ગુગ્ગુલુપ્રયોગમન્ત્રઃ સુબોધઃ|| ૧૪૪||
Adhikarana વાતકફામયેષુ પ્રયોગઃ (૧૪૫) · Śloka ૧૪૫
પઞ્ચમૂલસ્ય મહતઃ ક્વાથેન હિતભોજિના| ગુગ્ગુલુઃ શીલિતો હન્તિ સર્વાન્ વાતકફામયાન્| લઘીયસોઽપિ તદ્વચ્ચ સુખોષ્ણેન જલેન વા| મસ્તુધાન્યામ્લમદ્યૈર્વા વચાદેઃ સલિલેન વા||૧૪૫||
पञ्चमूलस्य महतः क्वाथेन हितभोजिना| गुग्गुलुः शीलितो हन्ति सर्वान् वातकफामयान्| लघीयसोऽपि तद्वच्च सुखोष्णेन जलेन वा| मस्तुधान्याम्लमद्यैर्वा वचादेः सलिलेन वा||१४५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ ચ ગુગ્ગુલુર્મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય વા લઘીયસો હ્રસ્વસ્ય વા ક્વાથેનોષ્ણામ્બુના વા મસ્ત્વાદીનામન્યતમેન વ વચાદેર્ગણસ્ય સલિલેન ક્વાથેન વા હિતભોજિના શીલિતઃ સર્વાન્ વાતકફેન કૃતાનામયાન્ વ્યાધીન્ હન્તિ|| ૧૪૫||
Adhikarana બાધિર્યાદિષુ પ્રયોગઃ (૧૪૬) · Śloka ૧૪૬
વરણાદેસ્તુ બાધિર્યદન્તકર્ણશિરોરુજઃ| સ્વરભેદોદરશ્વાસવર્ધ્માન્તર્ગુલ્મવિદ્રધીન્||૧૪૬||
वरणादेस्तु बाधिर्यदन्तकर्णशिरोरुजः| स्वरभेदोदरश्वासवर्ध्मान्तर्गुल्मविद्रधीन्||१४६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વરણાદેસ્તુ ગણસ્ય સલિલેન શીલિતો વાધિર્યાદીન્ વિદ્રધ્યન્તાનામયાન્ હન્તિ| અન્તઃશબ્દો ગુલ્મવિદ્રધીભ્યાં સમ્બધ્યતે||૧૪૬||
Adhikarana વાતપિત્તાસ્રરોગેષુ પ્રયોગઃ (૧૪૭) · Śloka ૧૪૭
વાતપિત્તાસ્રરોગેષુ બૃંહણાર્થિનિ ચેષ્યતે| ક્વાથેન વાજિગન્ધાયા જીવનીયગણસ્ય વા||૧૪૭||
वातपित्तास्ररोगेषु बृंहणार्थिनि चेष्यते| क्वाथेन वाजिगन्धाया जीवनीयगणस्य वा||१४७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અશ્વગન્ધાયાઃ ક્વાથેન જીવનીયગણસ્ય વા ક્વાથેન યુક્તો ગુગ્ગુલુર્વાતપિત્તાસ્રરોગેષ્વિષ્યતે બૃંહણાર્થિનિ ચ પુરુષે ઇષ્યતે||૧૪૭||
Adhikarana વાતપિત્તે પ્રયોગઃ (૧૪૮) · Śloka ૧૪૮
ક્વાથેનોત્પલમૃદ્વીકા રક્તચન્દનજન્મના| વાતપિત્તં નિહન્ત્યેશ પદ્મકાદિગણસ્ય વા||૧૪૮||
क्वाथेनोत्पलमृद्वीका रक्तचन्दनजन्मना| वातपित्तं निहन्त्येश पद्मकादिगणस्य वा||१४८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એષ ગુગ્ગુલુરુત્પલાદિજન્મના ક્વાથેન પદ્મકાદિગણસ્ય ક્વાથેન વા યુક્તો વાતપિત્તં નિહન્તિ|| ૧૪૮||
Adhikarana કફવાતે પ્રયોગઃ (૧૪૯) · Śloka ૧૪૯
ચવ્યકુષ્ઠવિડઙ્ગનાં યવાન્યા નાગરસ્ય વા| પ્રસારિણ્યાશ્ચ તોયેન ગુગ્ગુલુઃ કફવાતજિત્||૧૪૯||
चव्यकुष्ठविडङ्गनां यवान्या नागरस्य वा| प्रसारिण्याश्च तोयेन गुग्गुलुः कफवातजित्||१४९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ચવ્યાદિત્રયસ્ય વા યવાન્યાદીનાં વા ક્વાથેન યુક્તો ગુગ્ગુલુઃ કફવાતજિત્|| ૧૪૯||
Adhikarana કફવાતમેદોદોષે પ્રયોગઃ (૧૫૦) · Śloka ૧૫૦
ત્ર્યૂષણાગ્નિઘનવેલ્લવરાભિ ર્ભક્ષયન્ સમઘૃતં મહિષાક્ષમ્| આશુ હન્તિ કફમારુતમેદો દોષજાન્ બલવતોઽપિ વિકારાન્||૧૫૦||
त्र्यूषणाग्निघनवेल्लवराभि र्भक्षयन् समघृतं महिषाक्षम्| आशु हन्ति कफमारुतमेदो दोषजान् बलवतोऽपि विकारान्||१५०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્ર્યૂષણાદીનાં સમાનાં નવસઙ્ખ્યાનામેકો ભગઃ| દ્વિતીયો ગુગ્ગુલોરિત્યેતત્ ભક્ષયન્ પુરુષો બલવતોઽપિ કફાદિજાન્ વિકારાન્ આશુ હન્તિ|| ૧૫૦||
Adhikarana કફપિત્તરોગેષુ પ્રયોગઃ (૧૫૧) · Śloka ૧૫૧
પટોલનિમ્બત્રિપુલાગુડૂચી ગાયત્રિરાત્રિદ્વયબીજકાનામ્| ક્વાથૈઃ પૃથક્પથ્યપરસ્ય હન્તિ માસેન ઘોરાન્ કફપિત્તરોગન્| વિશેષાચ્છોફવીસર્પદુષ્ટવ્રણભગન્દરાન્| શુક્રાર્ત્તવમનોદોષપ્રમેહશ્વિત્રપાણ્ડુતાઃ||૧૫૧||
पटोलनिम्बत्रिपुलागुडूची गायत्रिरात्रिद्वयबीजकानाम्| क्वाथैः पृथक्पथ्यपरस्य हन्ति मासेन घोरान् कफपित्तरोगन्| विशेषाच्छोफवीसर्पदुष्टव्रणभगन्दरान्| शुक्रार्त्तवमनोदोषप्रमेहश्वित्रपाण्डुताः||१५१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પટોલાદીનાં પૃથગષ્ટભિઃ ક્વાથૈર્યુક્તો ગુગ્ગુલુઃ પથ્યપરસ્ય પુંસો ઘોરાન્ કફપિત્તરોગાન્ હન્તિ| શોફાદીન્ પાણ્ડુતાન્તાન્ રોગાન્ વિશેષાદ્ધન્તિ| દોષશબ્દો રોગપર્યાયઃ શુક્લાદિત્રયેણ સમ્બધ્યતે||૧૫૧||
Adhikarana ગલરોગાદિષુ પ્રયોગઃ (૧૫૨) · Śloka ૧૫૨
પટોલારિષ્ટનિર્યૂહપિષ્ટસ્તુલ્યરસાઞ્જનઃ| ગલરોગાપચીવ્યઙ્ગગ્રન્થિસ્થૌલ્યકૃમિપ્રણુત્||૧૫૨||
पटोलारिष्टनिर्यूहपिष्टस्तुल्यरसाञ्जनः| गलरोगापचीव्यङ्गग्रन्थिस्थौल्यकृमिप्रणुत्||१५२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પટોલનિમ્બયોઃ ક્વાથેન પિષ્ટસ્તુલ્યરસાઞ્જનો ગુગ્ગુલુઃ ગલરોગાદિકં પ્રકર્ષેણ નુદતિ|| ૧૫૨||
Adhikarana વાતશોણિતે પ્રયોગઃ (૧૫૩) · Śloka ૧૫૩
શિલાજતુસમઃ પીતઃ પયસા વાતશોણિતમ્| નિવર્તયત્યતિબલં ક્ષીરમાંસઘૃતાશિનઃ||૧૫૩||
शिलाजतुसमः पीतः पयसा वातशोणितम्| निवर्तयत्यतिबलं क्षीरमांसघृताशिनः||१५३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શિલાજતુના સમો ગુગ્ગુલુઃ પયસા ક્ષીરેણ પીતોઽતિબલં વાતશોણિતં ક્ષીરાદ્યશનશીલિનઃ પુંસો નિવર્ત્તયતિ|| ૧૫૩||
Adhikarana વાતપિત્તકફેષુ પ્રયોગઃ (૧૫૪) · Śloka ૧૫૪
રસેન પયસા મૂત્રૈર્વાતપિત્તકફાપહઃ||૧૫૪||
रसेन पयसा मूत्रैर्वातपित्तकफापहः||१५४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
માંસરસેન યુક્તો ગુગ્ગુલુર્વાતાપહઃ| પયસા ક્ષીરેણ પિત્તાપહઃ મૂત્રેણ કફાપહઃ|| ૧૫૪||
Adhikarana મેધાદિકૃત્યપ્રયોગઃ (૧૫૫) · Śloka ૧૫૫
બ્રાહ્મીમણ્ડૂકશઙ્ખાનાં પૃથઙ્મેધાદિકૃદ્રસૈઃ||૧૫૫||
ब्राह्मीमण्डूकशङ्खानां पृथङ्मेधादिकृद्रसैः||१५५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બ્રાહ્ન્યાદીનાં પૃથગ્રસૈર્યુક્તો મેધાદિકૃત્| આદિશબ્દેન સ્મૃત્યાદીનાં ગ્રહણમ્|| ૧૫૫||
Adhikarana સર્વામયઘ્નપ્રયોગઃ (૧૫૬) · Śloka ૧૫૬
માગધિકાગ્નિકલિઙ્ગવિડઙ્ગૈ ર્બિલ્વઘૃતૈઃ સવરાપલષટ્કૈઃ| ગુગ્ગુલુના સદૃશેન સમેતૈઃ ક્ષૌદ્રયુતૈઃ સકલામયનાશઃ||૧૫૬||
मागधिकाग्निकलिङ्गविडङ्गै र्बिल्वघृतैः सवरापलषट्कैः| गुग्गुलुना सदृशेन समेतैः क्षौद्रयुतैः सकलामयनाशः||१५६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
માગધિકાદિભિશ્ચતુર્ભિર્બિલ્વઘૃતૈઃ પ્રત્યેકં પલપ્રમાણૈસ્ત્રિફલાયાશ્ચ પ્રત્યેકં દ્વિપલૈરેતૈશ્ચ સર્વૈઃ સદૃશેન સમેન દશપલેન ગુગ્ગુલુના સમેતૈર્યુક્તૈસ્તતશ્ચ ક્ષૌદ્રદ્રુતૈઃ સકલામયાનાં નાશો ભવતિ|| ૧૫૬||
Adhikarana સામાન્યોપદેશઃ (૧૫૭) · Śloka ૧૫૭
પિબેત્ પલશતં યોઽસ્ય વિધિના નિયતો યતિઃ| નાકાલમૃત્યોર્ન વ્યાધેર્ન તસ્ય જરસો ભયમ્| કલ્પયેદૌષધૈઃ સ્વૈ-સ્વૈર્વ્યાધિષુ વ્યાધિનાશનૈઃ| શિલાજતુવિધાનઞ્ચ ગુગ્ગુલોઃ સર્વમિષ્યતે||૧૫૭||
पिबेत् पलशतं योऽस्य विधिना नियतो यतिः| नाकालमृत्योर्न व्याधेर्न तस्य जरसो भयम्| कल्पयेदौषधैः स्वै-स्वैर्व्याधिषु व्याधिनाशनैः| शिलाजतुविधानञ्च गुग्गुलोः सर्वमिष्यते||१५७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસ્ય ચ પ્રકૃતસ્ય ગુગ્ગુલોઃ પલશતં યઃ પુરુષો નિયતો નિયતેન્દ્રિયઃ યતિર્બ્રહ્મચારી ચ પિબેત્ તસ્યાકાલમૃત્યોર્વ્યાધેર્જરસશ્ચ ભયં ન ભવતિ| સર્વેષુ ચ વ્યાધિષુ સ્વૈઃ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતનિર્દિષ્ટવ્યાધિનાશનૈઃ સહ ગુગ્ગુલું કલ્પયેત્| અસ્ય ચ ગુગ્ગુલોર્વક્ષ્યમાણં શિલાજતુવિધાનમપિ સર્વમિષ્યતે| શિલાજતુવત્ સોઽપિ યોક્તવ્ય ઇત્યર્થઃ|| ૧૫૭||
Adhikarana અતિમાત્રપ્રયોગદોષાઃ (૧૪૮) · Śloka ૧૪૮
ગુણનિધિરપિ કુર્યાત્ સોઽતિમાત્રોપયુક્ત સ્તિમિરવદનશોષક્લીબતાકાર્શ્યમોહાન્| શમલશિથિલભાવં દેહરૌક્ષ્યં ચ તસ્માદ્ રજનિચરનિષેવી સ્યાન્ન રોગેષ્વમીષુ||૧૪૮||
गुणनिधिरपि कुर्यात् सोऽतिमात्रोपयुक्त स्तिमिरवदनशोषक्लीबताकार्श्यमोहान्| शमलशिथिलभावं देहरौक्ष्यं च तस्माद् रजनिचरनिषेवी स्यान्न रोगेष्वमीषु||१४८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ ચ ગુગ્ગુલુઃ સ્વભાવેન ગુણનિધિરપ્યુપકારનિધાનમપ્યતિમાત્રોપયુક્તઃ સંસ્તિમિરાદિકં ગદં કુર્યાત્| યતોઽસ્ય તિમિરાદિકરણશક્તિર્વિદ્યતે| તતોઽમીષુ તિમિરાદિષુ રોગેષુ પુરુષો રજનિચરનિષેવી ન સ્યાત્| રજનિચરો ગુગ્ગુલુઃ| ક્લીબતા સ્ત્રીગમનાશક્તત્વમ્| શમલશિથિલભવો દ્રુતપુરીષત્વમ્| સર્વામયેષૂક્તોઽપ્યેષુ નિશેધઃ| ઇતિ ગુગ્ગુલુકલ્પઃ|| ૧૪૮||
Adhikarana શિલાજતુકલ્પઃ પરિચયઃ ગુણાશ્ચ (૧૫૯) · Śloka ૧૫૯
ગ્રીષ્મેઽર્કતપ્તા ગિરયો જતુતુલ્યં વમન્તિ યત્| હેમાદિષડ્ધાતુરસં પ્રોચ્યતે તચ્છિલાજતુ| સર્વદોષપ્રશમનં સર્વરોગવિનાશનમ્| શિલાભ્યો યસ્ય યજ્જાતં ધાતોસ્તત્તદ્ગુણં વદેત્||૧૫૯||
ग्रीष्मेऽर्कतप्ता गिरयो जतुतुल्यं वमन्ति यत्| हेमादिषड्धातुरसं प्रोच्यते तच्छिलाजतु| सर्वदोषप्रशमनं सर्वरोगविनाशनम्| शिलाभ्यो यस्य यज्जातं धातोस्तत्तद्गुणं वदेत्||१५९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતઃ શિલાજતુઃ| ગ્રીષ્માખ્ય ઋતૌ ગિરયઃ પર્વતાઃ અર્કેણ ભગવતા ગભસ્તિમાલિન તપ્તાઃ સન્તો જતુતુલ્યં યદ્વમન્તિ ઉદ્ગિરન્તિ તચ્છિલાજતૂચ્યતે| કિં તે વમન્તીત્યાહ-હેમાદિષટ્ ધાતુરસં, હેમાદીનાં સુવર્ણરૂપ્યતામ્રત્રપુસીસશસ્ત્રાખ્યાનાં ષણ્ણાં ધાતૂનાં રસં તચ્ચ યથાસ્વં ધાતુબલૈરેવ વિજ્ઞાયતે| તચ્ચ સર્વં શિલાજતુ સર્વદોષપ્રશમનં સર્વરોગવિનાશનં ચ| યસ્ય ચ હેમાદિધાતોઃ શિલાભ્યો યજ્જાતં તત્તદ્ગુણમ્|| ૧૫૯||
Adhikarana શ્રેષ્ઠશિલાજતુલક્ષણમ્ (૧૬૦) · Śloka ૧૬૦
સર્વં ચ તિક્તકટુકં નાત્યુષ્ણં કટુપાકતઃ| છેદનં ચ વિશેષેણ લૌહં તત્ર પ્રશસ્યતે| ગોમૂત્રગન્ધિ કૃષ્ણં ગુગ્ગુલ્વાભં વિશર્કરં મૃત્સ્નમ્| સ્નિગ્ધમનમ્લકષાયં મૃદુ ગુરુ ચ શિલાજતુ શ્રેષ્ઠમ્||૧૬૦||
सर्वं च तिक्तकटुकं नात्युष्णं कटुपाकतः| छेदनं च विशेषेण लौहं तत्र प्रशस्यते| गोमूत्रगन्धि कृष्णं गुग्गुल्वाभं विशर्करं मृत्स्नम्| स्निग्धमनम्लकषायं मृदु गुरु च शिलाजतु श्रेष्ठम्||१६०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વં ચ તિક્તાદિગુણમ્| તત્ર તેષુ મધ્યે લૌહં પ્રશસ્તમ્| ગોમૂત્રગન્ધિત્વાદિગુણં ચ શિલાજતુ શ્રેશ્ઠમિતિ વિદ્યાત્| વિશર્કરં વિગતશિલાચૂર્ણમ્|| ૧૬૦||
Adhikarana દોષાનુસારં ભાવનમ્ (૧૬૧) · Śloka ૧૬૧
રાસ્નાદશમૂલબલાપુનર્નવૈરણ્ડશુણ્ઠિમધુકાનામ્| ક્વાથેન ભાવિતં તદ્વિશેષતો વાતરોગઘ્નમ્| દ્રાક્ષાભીરુપટોલત્રાયન્તિગુડૂચિજીવનીયાનામ્| નિર્યૂહેણ સુભિન્નં શસ્તં પિત્તમયે સુતરામ્| ક્રિમિજિદ્વચાફલત્રયકરઞ્જઘનમુખ્યપઞ્ચમૂલાનામ્| સહપઞ્ચકોલકાનાં ક્વાથેન કફામયે ભાવ્યમ્| લઘુપઞ્ચમૂલશુણ્ઠીદ્રાક્ષાકાશ્મર્યવાજિગન્ધાનામ્| સગુડૂચિશરબલાનાં રસેન પિત્તાનિલગદેષુ| ઘનકુષ્ઠવચાત્રિફલાસુરદારુવિડઙ્ગપઞ્ચકોલાનામ્| રજનીમરિચાતિવિષાયુક્તાનાં વાતકફજેષુ| પાઠાપટોલનિમ્બત્રિફલાઘનકુટજસપ્તપર્ણાનમ્| ત્રાયન્ત્યમૃતાતિવિષાસહિતાનાં પિત્તકફજેષુ||૧૬૧||
रास्नादशमूलबलापुनर्नवैरण्डशुण्ठिमधुकानाम्| क्वाथेन भावितं तद्विशेषतो वातरोगघ्नम्| द्राक्षाभीरुपटोलत्रायन्तिगुडूचिजीवनीयानाम्| निर्यूहेण सुभिन्नं शस्तं पित्तमये सुतराम्| क्रिमिजिद्वचाफलत्रयकरञ्जघनमुख्यपञ्चमूलानाम्| सहपञ्चकोलकानां क्वाथेन कफामये भाव्यम्| लघुपञ्चमूलशुण्ठीद्राक्षाकाश्मर्यवाजिगन्धानाम्| सगुडूचिशरबलानां रसेन पित्तानिलगदेषु| घनकुष्ठवचात्रिफलासुरदारुविडङ्गपञ्चकोलानाम्| रजनीमरिचातिविषायुक्तानां वातकफजेषु| पाठापटोलनिम्बत्रिफलाघनकुटजसप्तपर्णानम्| त्रायन्त्यमृतातिविषासहितानां पित्तकफजेषु||१६१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રતિદોષં શિલાજતુભાવનમાહ-રાસ્નેત્યાદિ| તચ્ચ શિલાજતુ સર્વદોષરોગઘ્નમપિ રાસ્નાદિક્વાથેન ભાવિતં વિશેષેણ વાતરોગઘ્નં ભવતિ| દ્રાક્ષાદિક્વાથેન ભાવિતં પિત્તામયે સુતરાં શસ્તમ્| કફામયે પઞ્ચકોલસહિતાનાં કૃમિજિદ્વચાદીનાં ક્વાથેન ભાવ્યમ્| મુખ્યપઞ્ચમૂલં મહત્| ગુડૂચ્યાદિસહિતાનાં લઘુપઞ્ચમૂલાદીનાં રસેન ક્વાથેન પિત્તાનિલગદેષુ ભાવ્યમ્| રજન્યાદિયુક્તાનાં ઘનાદીનાં ક્વાથેન વાત કફજેષુ વ્યાધિષુ| ત્રાયન્ત્યાદિસહિતાનાં પાઠાદીનાં ક્વાથેન પિત્તકફજેષુ|| ૧૬૧||
Adhikarana નિચયે ભાવનાવ્યવસ્થા (૧૬૨) · Śloka ૧૬૨
નિચયેઽપિ દોષબલતો યોગાનેતાન્ વિકલ્પ્ય યુઞ્જીત| વિવિધગણસંગ્રહોક્તૈસ્તૈસ્તૈશ્ચ ગણૈર્ગિરેસ્સારમ્| વ્યાધિવ્યાધિતસાત્મ્યં સમનુસરન્ ભાવયેદયઃપાત્રે| પ્રાક્કેવલજલધૌતં શુષ્કં ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્||૧૬૨||
निचयेऽपि दोषबलतो योगानेतान् विकल्प्य युञ्जीत| विविधगणसंग्रहोक्तैस्तैस्तैश्च गणैर्गिरेस्सारम्| व्याधिव्याधितसात्म्यं समनुसरन् भावयेदयःपात्रे| प्राक्केवलजलधौतं शुष्कं क्वाथैस्ततो भाव्यम्||१६२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતાંશ્ચ પૃથગ્દોષોક્તાન્ સંસર્ગોક્તાંશ્ચ યોગાન્ સન્નિપાતેઽપિ દોષબલાપેક્ષયા વિકલ્પ્ય યુઞ્જીત| વિવિધગણસંગ્રહાધ્યાયોક્તૈશ્ચ જીવનીયાદિભિર્ગણૈઃ સ્વે સ્વેષ્વેવ વિષયેષુ| ગિરેઃ સારં શિલાજતુ| કથં યુઞ્જીતેત્યાહ-વ્યાધિસાત્મ્યં વ્યાધિતસાત્મ્યં ચ સમનુસરન્નનુગચ્છન્| તચ્ચ યદા ભાવ્યં તદાયસ્પાત્ર એવ| તચ્ચ પ્રથમમેવ કેવલેન જલેન ધૌતં શુષ્કં ચ ક્વાથૈસ્તતો ભાવ્યમ્|| ૧૬૨||
Adhikarana ભાવનાવિધાનમ્ (૧૬૩) · Śloka ૧૬૩
સમગિરિજમષ્ટગુણિતે નિષ્ક્વાથ્યં ભાવનૌષધં તોયે| તન્નિર્યૂહેઽષ્ટાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેત્ ગિરિજમ્| તત્સમરસતાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્રસે ભૂયઃ| સ્વૈસ્સ્વૈરેવં ક્વાથૈર્ભાવ્યં વારાન્ ભવેત્ સપ્ત||૧૬૩||
समगिरिजमष्टगुणिते निष्क्वाथ्यं भावनौषधं तोये| तन्निर्यूहेऽष्टांशे पूतोष्णे प्रक्षिपेत् गिरिजम्| तत्समरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेद्रसे भूयः| स्वैस्स्वैरेवं क्वाथैर्भाव्यं वारान् भवेत् सप्त||१६३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સમગિરિજમિત્યાદિના ભાવનાવિધાનમ્| યાવદેવ શિલાજતુ ભાવ્યં તાવદેવૌષધં પલમાનેનાષ્ટગુણિતે તોયે નિષ્ક્વાથ્યમ્| અષ્ટાંશો તસ્મિન્ નિર્યૂહે ક્વાથે પૂતે ઉષ્ણે ચ ગિરિજં પ્રક્ષિપેત્| તચ્ચ શિલાજતુ ક્વાથેન સમરસતામેકત્વં પ્રાપ્તમનુ ચ શુષ્કં પુનરનેનૈવ વિધાનેન ભાવનારસં પ્રક્ષિપેત્| એવમેતેન પ્રકારેણ સ્વૈસ્સ્વૈર્યથોક્તૈઃ પ્રત્યેકં કષાયૈઃ| સપ્તવારાન્ ભાવયેત્|| ૧૬૩||
Adhikarana ઉપયોગક્રમઃ (૧૬૪) · Śloka ૧૬૪
અથ સ્નિગ્ધસ્ય શુદ્ધસ્ય ઘૃતં તિક્તકસાધિતમ્| ત્ર્યહં યુઞ્જીત ગિરિજમેકૈકેન તથા ત્ર્યહમ્| ફલત્રયસ્ય યૂષેણ પટોલ્યા મધુકસ્ય ચ| યોગયોગ્યં તતસ્તસ્ય કાલાપેક્ષં પ્રયોજયેત્| શિલાજમેવ દેહસ્ય ભવત્યત્યુપકારકમ્| ગુણાન્ સમગ્રાન્ કુરુતે સહસા વ્યાપદશ્ચ ન||૧૬૪||
अथ स्निग्धस्य शुद्धस्य घृतं तिक्तकसाधितम्| त्र्यहं युञ्जीत गिरिजमेकैकेन तथा त्र्यहम्| फलत्रयस्य यूषेण पटोल्या मधुकस्य च| योगयोग्यं ततस्तस्य कालापेक्षं प्रयोजयेत्| शिलाजमेव देहस्य भवत्यत्युपकारकम्| गुणान् समग्रान् कुरुते सहसा व्यापदश्च न||१६४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથેત્યાદિના ઉપયોગક્રમઃ| આદાવેવ સ્નિગ્ધસ્યાનન્તરં કૃતશોધનસ્ય તિક્તકૈઃ સૂત્રોક્તૈરૌષધૈઃ સાધિતં ઘૃતં ત્ર્યહં યુઞ્જીત| તતોઽનન્તરં ફલત્રયાદીનાં ત્રયાણામેકૈકસ્ય યૂષેણ ક્વાથેન યુક્તં ગિરિજં ક્રમેણ ત્ર્યહં યુઞ્જીત| એવં દ્વાદશાહાનિ સંસ્કારઃ| તતોઽનન્તરં તસ્ય શિલાજતુનો યોગં સ્વસ્થાતુરવિશેષવશેન કાલમપેક્ષ્ય પ્રયોજયેત્| એવમેતેનૈવ ક્રમેણ શિલાજં દેહસ્યાત્યુપકારકં ભવતિ| સમસ્તાંશ્ચ રસાયનગુણાન્ કુરુતે| વ્યાપદશ્ચ સહસા ન કુરુતે||૧૬૪||
Adhikarana માત્રાભેદાઃ (૧૬૫) · Śloka ૧૬૫
એકત્રિસપ્તસપ્તાહં કર્શમર્દ્ધપલં પલમ્| હીનમધ્યોત્તમો યોગઃ શિલાજસ્ય ક્રમાન્મતઃ||૧૬૫||
एकत्रिसप्तसप्ताहं कर्शमर्द्धपलं पलम्| हीनमध्योत्तमो योगः शिलाजस्य क्रमान्मतः||१६५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્ય શિલાજસ્ય હીનાદિવિશેષેણ ત્રિપ્રકારો યોગો મત આચાર્યાણામ્| એકો હીનઃ, દ્વિતીયો મધ્યમઃ, તૃતીય ઉત્તમઃ-એવં હીનાદિવિશેષેણ| માત્રાવિશેષેણ પ્રત્યેકં ત્રિવિધં કર્ષમર્દ્ધપલં પલમિતિ| અત્રૈકસપ્તાહં હીનો યોગઃ| ત્રિસપ્તાહં મધ્યમઃ| સપ્તસપ્તાહમુત્તમ ઇતિ ક્રમાર્થઃ| તથૈવ કર્ષો હીનયોગઃ| અર્દ્ધપલં મધ્યમઃ| પલમુત્તમ ઇતિ|| ૧૬૫||
Adhikarana તામ્રાદિભિઃ પ્રયોગઃ (૧૬૬) · Śloka ૧૬૬
સંસ્કૃતં સંસ્કૃતે દેહે પ્રયુક્તં ગિરિજાહ્વયમ્| યુક્તં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈર્વા તામ્રાયોરૂપ્યહેમભિઃ| ક્ષીરેણાલોડિતં કુર્યાચ્છીઘ્રં રાસાયનં ફલમ્| હન્યાદ્રોગાનશેષાંશ્ચ જીર્ણે હિતમિતાશિનઃ||૧૬૬||
संस्कृतं संस्कृते देहे प्रयुक्तं गिरिजाह्वयम्| युक्तं व्यस्तैः समस्तैर्वा ताम्रायोरूप्यहेमभिः| क्षीरेणालोडितं कुर्याच्छीघ्रं रासायनं फलम्| हन्याद्रोगानशेषांश्च जीर्णे हितमिताशिनः||१६६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સંસ્કૃતમિતિ| સંસ્કૃતે સ્નેહાદિભિર્દેહે યથાદોષમૌષધૈઃ સંસ્કૃતં શિલાજં તામ્રાદિભિર્દ્ધાતુભિઃ પૃથગ્યથાયોગં મિશ્રિતૈર્વા ચતુર્ભિર્વા યુક્તં ક્ષીરેણ ચાલોડિતં પ્રયુક્તં રાસાયનં ફલં દીર્ઘાયુષ્ટ્વાદિકં જીર્ણે હિતં મિતં ચ ભોજનં કુર્વતઃ શીઘ્રઃ કુર્યાદશેષાંશ્ચ રોગાન્ હન્યાત્|| ૧૬૬||
Adhikarana પરિહાર્યાણિ (૧૬૭) · Śloka ૧૬૭
વ્યાયામાતપમારુતચેતઃસન્તાપગુરુવિદાહ્યાદિ| ઉપયોગાદપિ પરતો દ્વિગુણં પરિવર્જયેત્કાલમ્| કુલત્થાન્ કાકમાચીઞ્ચ કપોતાંશ્ચ સદા ત્યજેત્| પિબેન્માહેન્દ્રમુદકં કૌપં પ્રાસ્રવણામ્બુ વા||૧૬૭||
व्यायामातपमारुतचेतःसन्तापगुरुविदाह्यादि| उपयोगादपि परतो द्विगुणं परिवर्जयेत्कालम्| कुलत्थान् काकमाचीञ्च कपोतांश्च सदा त्यजेत्| पिबेन्माहेन्द्रमुदकं कौपं प्रास्रवणाम्बु वा||१६७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વ્યાયામ ઇત્યાદિ| અત્ર ચ વ્યાયામાદિકમશેષં પ્રયોગાત્પરતો દ્વિગુણમપિ કાલં પરિવર્જયેદપિશબ્દાત્ પ્રયોગેઽપિ| કુલત્થાદિકં ચ સદા પ્રયોગાત્ પ્રભૃતિ યાવજ્જીવં ત્યજેત્| તથૈવ ચ માહેન્દ્રાદિકમુદકં પિબેત્| માહેન્દ્રમાન્તરિક્ષમ્| શિલાજતુપ્રયોગેષુ વિદાહીનિ ગુરૂનિ ચ| વર્જયેત્ સર્વકાલન્તુ કુલત્થાન્ પરિવર્જયેત્|| તે હ્યન્ત્યન્તવિરુદ્ધત્વાદશ્મનોભેદનાઃ પરમ્| લોકે દૃષ્ટાસ્તતસ્તેષાં પ્રયોગઃ પ્રતિષિધ્યતે|| ઇતિ ચરકપાઠઃ| વ્યાખ્યા-સર્વકાલન્તુ કુલત્થાન્ પરિવર્જયેદિત્યત્ર તુશબ્દોઽવધારણાર્થે| નનુ સર્વત્વં કાલસ્ય કીદૃક્? યાવજ્જીવમિત્યેકે| અન્યે ત્વાચક્ષતે અત્યન્તવિરુદ્ધત્વેઽપિ રસાયનસ્યાન્તવતા ફલેન ભવિતવ્યં નાત્યન્તિકેન| તસ્માત્ સંવત્સરપરિહારઃ તસ્યૈતાવાનેવ કાલો યતઃ ષડૃતવસ્તસ્ય વિશેષણાનિ| કુલત્થાનાં શિલાજતુપ્રયોગે વિદાહ્યાદિભ્યો વિશેષતો વિરોધઃ તસ્માત્તેષામેવ વર્જનં યત સ્તન્મય એવ કાયો ભવતિ| કુલત્થાશ્ચાશ્મવિરોધિનઃ યેન તદ્રવેણ ગ્રાવાણઃ સિક્તાઃ સ્ફુટન્તિ| સંવત્સરાદ્ધિ અત્યન્તદૃઢતા કાયસ્ય સ્યાદતઃ સંવત્સરં પરિહારઃ-ઇતિ જેજ્જટઃ|| ૧૬૭||
Adhikarana રોગભેદાનુસારમનુપાનભેદાઃ (૧૬૮) · Śloka ૧૬૮
જ્વરી જ્વરઘ્નામ્બુદપર્પટાદિ ક્વાથેન રક્તી મધુયષ્ટિકાયાઃ| શોષી રસૈઃ ક્રવ્યભુગામિષોત્થૈ ર્માયૂરમાંસૈઃ પયસા ચ કાર્શ્યે| મધ્વમ્બુના મેદસિ સમ્પ્રવૃદ્ધે ક્ષીરેણ પર્યાકુલબુદ્ધિસત્ત્વઃ| પાણ્ડ્વામયાર્ત્તાવુદરે સશોફે પિબેચ્છિલાજં મહિષીજલેન| અશ્મ વીરતરાદ્યેન કુષ્ઠં ખદિરવારિણા| વિષં વિષઘ્નૈરગદૈર્હન્ત્યેવં તદ્યથામયમ્| શૈલજત્રિકટુક્ષૌદ્રં ક્ષૌદ્રધાતૂન્ નિષેવતે| ક્ષીરૌદનાશી યો જીર્ણે યક્ષ્મણા ન સ બાધ્યતે| સુભાવિતાત્મારગણૈસ્તુલાં પીત્વા શિલોદ્ભવાત્| સારામ્બુનૈવ ભુઞ્જાનઃ શાલિં જાઙ્ગલજૈ રસૈઃ| વ્યપોહ્ય મધુમેહાખ્યમન્તકં રોગસઙ્કરમ્| વપુર્વર્ણબલોપેતઃ શતં જીવત્યનામયઃ||૧૬૮||
ज्वरी ज्वरघ्नाम्बुदपर्पटादि क्वाथेन रक्ती मधुयष्टिकायाः| शोषी रसैः क्रव्यभुगामिषोत्थै र्मायूरमांसैः पयसा च कार्श्ये| मध्वम्बुना मेदसि सम्प्रवृद्धे क्षीरेण पर्याकुलबुद्धिसत्त्वः| पाण्ड्वामयार्त्तावुदरे सशोफे पिबेच्छिलाजं महिषीजलेन| अश्म वीरतराद्येन कुष्ठं खदिरवारिणा| विषं विषघ्नैरगदैर्हन्त्येवं तद्यथामयम्| शैलजत्रिकटुक्षौद्रं क्षौद्रधातून् निषेवते| क्षीरौदनाशी यो जीर्णे यक्ष्मणा न स बाध्यते| सुभावितात्मारगणैस्तुलां पीत्वा शिलोद्भवात्| साराम्बुनैव भुञ्जानः शालिं जाङ्गलजै रसैः| व्यपोह्य मधुमेहाख्यमन्तकं रोगसङ्करम्| वपुर्वर्णबलोपेतः शतं जीवत्यनामयः||१६८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
જ્વરીત્યાદેઃ શિલાજં પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વ્યાખ્યાસમમ્| મુસ્તાપર્પટકાદિ યચ્ચિકિત્સિત ઉક્તં તસ્ય ક્વાથેન| રક્તી રક્તપિત્તેન પ્રવૃત્તરક્તઃ| ક્રવ્યભુજો માંસાશિનઃ પ્રાણિનસ્તેષાં રસૈઃ શોષી રાજયક્ષ્મી| પર્યાકુલમેકરૂપં બુદ્ધિઃ સત્ત્વં ચ યસ્ય સઃ ક્ષીરેણ| સત્ત્વં મનઃ| પાણ્ડ્વામયાદિત્રયે મહિષીમૂત્રેણ| અશ્મેત્યાદિભિર્હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| યથામયમિતિ રોગસ્વરૂપાનતિક્રમેણ| શૈલજાદિકં સર્વં ક્ષૌદ્રેણ સહિતં યો નિષેવતે તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે ક્ષીરૌદનાશી ચ ભવતિ, સ રાજયક્ષ્મણા ન બાધ્યતે| સારગણોઽસનાદિસારાસ્તૈઃ સુભાવિતાચ્છિલોદ્ભવાત્ તુલાં પલશતં સારામ્બુનૈવ પીત્વા શાલિં જાઙ્ગલજૈ રસૈર્ભુઞ્જાનઃ પુરુષો મધુમેહાખ્યં રોગસઙ્કરમન્તકં વ્યપોહ્ય નાશયિત્વા વપુરાદિભિરુપેતોઽનામયશ્ચ સન્ વર્ષશતં જીવતિ|| ૧૬૮||
Adhikarana શિવાગુલિકા (૧૬૯) · Śloka ૧૬૯
શિલાહ્વાત્ ષોડશપલં ત્રિસ્ત્રિરેકત્ર ભાવયેત્| વરાયા દશમૂલસ્ય ગુડૂચ્યાઃ કર્કશસ્ય ચ| બલાયા મધુયષ્ટ્યાશ્ચ રસે ગવ્યે ચ વારિણિ| ક્ષીરે સકૃત્ક્રમેણૈવં સપ્તકૃત્વસ્તથા પુનઃ| કાકોલિયુગ્મઘનપુષ્કરવહ્નિરાસ્ના- મેદાયુગર્દ્ધિચવિકાગજપિપ્પલીનામ્| પાઠાદ્વિજીવકનિકુમ્ભવિદારિયુગ્મ- વીરા વરી મધુફલાંશુમતીદ્વયાનામ્| પાલિકાનામબ્દ્રોણે સિદ્ધાનાં પાદશેષિતે ક્વાથે| ભાવિતમિત્થં ગિરિજં દ્વિપલૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈર્યુઞ્જ્યાત્| કર્કટશૃઙ્ગીધાત્રીવ્યોષૈસ્તાલી સપન્નકુડવેન| ચૂર્ણપલેન વિદાર્યાસ્ત્વક્ક્ષીર્યાઃ કર્ષયુગ્મેન| દ્વિપલેન ચતુર્જાતાત્તૈલઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાભિશ્ચ| દ્વિપલાદિદ્વિગુણાભિઃ કાર્યા ગુલિકાસ્તતોઽક્ષસમાઃ| તાઃ શુષ્કા નવકુમ્ભે જાતીપુષ્પાધિવાસિતે સ્થાપ્યાઃ| તાસામેકાં ખાદેત્ પ્રતિદિનમનુપાનમત્રેષ્ટમ્| ક્ષીરરસદાડિમામ્ભો માર્દ્વીકસુરાસવાન્યતમમ્| જીર્ણેઽન્નં લઘુ ભોજ્યં યૂષપયઃપિશિતનિર્યૂહૈઃ| સપ્તાહમાત્રમેવમ્ સર્વાન્નીનઃ ક્રમાદ્ભવેત્ પરતઃ| ભક્તસ્યાન્તે પ્રાગ્વા ગુલિકા ન વિરુદ્ધ્યતે સૈષા| નિરપાયા ભૂરિફલા પરિહારસુખોપયોજિતા જયતિ| પ્રબલમપિ વાતશોણિતમૂરુસ્તમ્ભં જ્વરં દીર્ઘમ્| ભગમૂત્રશુક્રદોષપ્લીહયકૃદ્રક્તપાણ્ડુહૃદ્રોગાન્| વર્ધ્મવમિગુલ્મપીનસહિધ્માકાસારુચિશ્વાસાન્| વિદ્રધિમુદરં કુષ્ઠં શ્વિત્રં જાડ્યં ક્ષયં મદં મૂર્ચ્છામ્| ઉન્માદમપસ્મારં મુખનેત્રશિરોગદાંસ્તાંસ્તાન્| આનાહમતીસારં હલીમકં કામલાગ્રહણિરોગાન્| ગ્રન્થ્યર્બુદાન્ સપિટકાન્ ભગન્દરં ગણ્ડમાલાં ચ| અતિકાર્શ્યમતિસ્થૌલ્યં સ્વેદમથશ્લીપદં ગુદે કીલાન્| દંષ્ટ્રાવિષં સમૂલં ગરપ્રયોગાન્ સુઘોરાંશ્ચ| અભિચારમરાતિકૃતં દુઃસ્વપ્નં ભૌતિકીં તથા બાધામ્| પાપ્માઽલક્ષ્મીં ચેયં ગુલિકા શમયેચ્છિવા નામ્ના| વૃષ્યાઽઽયુષ્યા ધન્યા કાન્તિયશઃશ્રીવિબોધિની મેધ્યા| કુરુતે નૃપવલ્લભતાં જયં વિવાદે ચ વક્ત્રસ્થા| જિતખલતિવલીપલિતા જીવયતિ સુખં શતદ્વયં શરદામ્| વર્ષદ્વયપ્રયોગાદ્વર્ષશતચતુષ્ટયં જીવેત્||૧૬૯||
शिलाह्वात् षोडशपलं त्रिस्त्रिरेकत्र भावयेत्| वराया दशमूलस्य गुडूच्याः कर्कशस्य च| बलाया मधुयष्ट्याश्च रसे गव्ये च वारिणि| क्षीरे सकृत्क्रमेणैवं सप्तकृत्वस्तथा पुनः| काकोलियुग्मघनपुष्करवह्निरास्ना- मेदायुगर्द्धिचविकागजपिप्पलीनाम्| पाठाद्विजीवकनिकुम्भविदारियुग्म- वीरा वरी मधुफलांशुमतीद्वयानाम्| पालिकानामब्द्रोणे सिद्धानां पादशेषिते क्वाथे| भावितमित्थं गिरिजं द्विपलैश्चूर्णीकृतैर्युञ्ज्यात्| कर्कटशृङ्गीधात्रीव्योषैस्ताली सपन्नकुडवेन| चूर्णपलेन विदार्यास्त्वक्क्षीर्याः कर्षयुग्मेन| द्विपलेन चतुर्जातात्तैलघृतक्षौद्रशर्कराभिश्च| द्विपलादिद्विगुणाभिः कार्या गुलिकास्ततोऽक्षसमाः| ताः शुष्का नवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थाप्याः| तासामेकां खादेत् प्रतिदिनमनुपानमत्रेष्टम्| क्षीररसदाडिमाम्भो मार्द्वीकसुरासवान्यतमम्| जीर्णेऽन्नं लघु भोज्यं यूषपयःपिशितनिर्यूहैः| सप्ताहमात्रमेवम् सर्वान्नीनः क्रमाद्भवेत् परतः| भक्तस्यान्ते प्राग्वा गुलिका न विरुद्ध्यते सैषा| निरपाया भूरिफला परिहारसुखोपयोजिता जयति| प्रबलमपि वातशोणितमूरुस्तम्भं ज्वरं दीर्घम्| भगमूत्रशुक्रदोषप्लीहयकृद्रक्तपाण्डुहृद्रोगान्| वर्ध्मवमिगुल्मपीनसहिध्माकासारुचिश्वासान्| विद्रधिमुदरं कुष्ठं श्वित्रं जाड्यं क्षयं मदं मूर्च्छाम्| उन्मादमपस्मारं मुखनेत्रशिरोगदांस्तांस्तान्| आनाहमतीसारं हलीमकं कामलाग्रहणिरोगान्| ग्रन्थ्यर्बुदान् सपिटकान् भगन्दरं गण्डमालां च| अतिकार्श्यमतिस्थौल्यं स्वेदमथश्लीपदं गुदे कीलान्| दंष्ट्राविषं समूलं गरप्रयोगान् सुघोरांश्च| अभिचारमरातिकृतं दुःस्वप्नं भौतिकीं तथा बाधाम्| पाप्माऽलक्ष्मीं चेयं गुलिका शमयेच्छिवा नाम्ना| वृष्याऽऽयुष्या धन्या कान्तियशःश्रीविबोधिनी मेध्या| कुरुते नृपवल्लभतां जयं विवादे च वक्त्रस्था| जितखलतिवलीपलिता जीवयति सुखं शतद्वयं शरदाम्| वर्षद्वयप्रयोगाद्वर्षशतचतुष्टयं जीवेत्||१६९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શિલાહ્વાદિત્યાદિના શિવા ગુલિકા| ષોડશપલં શિલાહ્વાત્ ત્રિફલાદીનાં ષણ્ણાં ષટ્સુ ક્વાથેષુ ક્રમેણ તત્રૈકૈકત્ર ક્વાથે ત્રિસ્ત્રિર્ભાવયેત્| ભાવનાક્વાથસ્ય ચેહૈવ વિધાનમુક્તમ્| તેન ત્રિફલાદિષટ્કાન્યતમદ્રવ્યં શિલાજતુસમત્વાત્ ષોડશપલં કાર્યમ્| તત્ર ચાષ્ટગુણં જલં દત્વા ક્વથિતેનાષ્ટાંશશિષ્ટેન તેન સમં શિલાજતુ ભાવ્યમ્| તદનન્તરમેવ ચ ગોમૂત્રેણૈવં વારાન્ ભાવયેત્| અનન્તરં ચ ક્ષીરે સકૃદેકવારં ભાવયેત્| મૂત્રં ક્ષીરં ચ ક્વાથવચ્છિલાજતુસમમેવ વિજ્ઞેયમ્| એવં ક્રમેણ ત્રિફલાદિક્વાથૈરિતિ ક્રમો વ્યાખ્યાતઃ| એવં દ્વાવિંશતિવારાન્ ભાવયેત્| તતઃ પુનઃ સપ્તવારન્ ભાવયેત્| કેનેત્યાહ-કાકોલ્યાદિક્વાથેન| ખરનાદે-કર્કટશૃઙ્ગી શ્રાવણી ચાત્રાધિકે પઠિતે| કાકોલિયુગ્મં કાકોલી ક્ષીરકાકોલી ચ| ઘનં મુસ્તમ્, વહ્નિશ્ચિત્રકઃ, મેદાયુગ્મં મેદા મહામેદા ચ| તે હિ પ્રસિદ્ધે| જીવકદ્વયં, જીવન્તી જીવકં ચ| નિકુમ્ભો દન્તી| વિદારીયુગ્મં વિદારી ક્ષીરવિદારી ચ| વીરા સ્વનામિકા (મહાશતાવરી)| વરી શતાવરી| મધુફલા દ્રાક્ષા| અંશુમતીદ્વયં સાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ચ| ઇત્થમનેન પ્રકારેણ ભાવિતં ગિરિજં કર્કશૃઙ્ગ્યાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પ્રત્યેકં દ્વિપલૈર્યુઞ્જ્યાદ્યોગં નયેત્| અત્ર ખરનાદે 'પુષ્કરમૂલમ'પિ પઠિતમ્| તાલીસપત્રકુડવાદીંશ્ચ યુઞ્જ્યાદિતિ સમ્બધ્યતે| ક્ષીરશુક્લાતવક્ષીર્યોરત્ર પલં કર્ષદ્વયં ચ| યયોઃ પલાન્યુક્તાનિ ખરનાદે પઞ્ચ| તૈલાદિભિશ્ચ દ્વિપલાદિદ્વિગુણાભિર્યુઞ્જ્યાત્| દ્વિપલાદેર્દ્વિગુણત્વમ્| એવઞ્ચ તૈલાદીનાં દ્વન્દ્વાત્ સ્ત્રીલિઙ્ગૈઃ સામાનિધકરણ્યં સ્યાત્| તેન તૈલં દ્વિપલં તતો દ્વિગુણં ઘૃતં ચત્વારિ પલાનિ| તતો દ્વિગુણં ક્ષૌદ્રમષ્ટૌ પલાનિ| તતો દ્વિગુણા શર્કરા ષોડશપલાનિ| તતોઽનન્તર-મક્ષસમાઃ કર્ષિકા ગુલિકાઃ કાર્યાઃ| તાસાં ગુલિકાનાં મધ્યાત્ પ્રતિદિનમેકાં ગુલિકં ખાદેત્| અત્ર ચ ગુલિકાયાં દોષાદ્યપેક્ષં ક્ષીરાદીનામન્યતમમનુપાનમિષ્ટમ્| અત્ર ચ લઘ્વન્નં યૂષાદિભિરર્થાત્ કફાદિષુ ભોજ્યં તસ્મિંશ્ચ જીર્ણે| અજીર્ણે વર્જ્યમિત્યર્થઃ| પિશિતનિર્યૂહો માંસરસઃ| એષ એવ ક્રમઃ સપ્તાહમાત્રં વિધેયઃ| માત્રશબ્દેન દોષાદ્યપેક્ષમાધિક્યમપિ પ્રદર્શયતિ| પરતશ્ચ સપ્તાહાદિચ્છયા ક્રમાત્ સર્વાન્નીનો ભવેત્ ન તુ ત્વરયા| એષા ચ ગુલિકા પ્રાગ્ભક્તમપ્યુત્તરભક્તમપિ ન વિરુધ્યતે| નિરપાયા અસ્યામુપયુજ્યમાનાયામપાયો નાશઙ્ક્યતે| એષા ચ પરિહારસુખા યન્ત્રણાનન્વિતેત્યર્થઃ| એષા ચોપ યોજિતા સતી પ્રબલમપિ વાતશોણિતમૂરુસ્તમ્ભાદિકં ચ જયતિ| દોષશબ્દેન રોગપર્યાયેણ ભગાદીનાં સમ્બન્ધઃ| મુખાદિગદાંશ્ચ તાંસ્તાનિતિ સ્વસ્વાધ્યાયનિર્દિષ્ટાન્| ઇયં ચ ગુલિકા નામ્ના શિવા પાપ્માનમલક્ષ્મીં ચ શમયેત્ વૃષ્યાદિસ્વરૂપા ચ| વક્ત્રસ્થા વિવાદે જયઞ્ચ કુરુતે| એષા ચ જિતખલ્યાદિકા સતી શરદાં સંવત્સરાણાં શતદ્વયં પુરુષં સુખં જીવયતિ| અસ્યાશ્ચ વર્ષદ્વયપ્રયોગાત્પુરુષો વર્ષશતચતુષ્ટયં જીવેત્|| ૧૬૯||
Adhikarana શિલાજતુકલ્પોપસંહારઃ (૧૭૦) · Śloka ૧૭૦
ન સોઽસ્તિ રોગો ભુવિ સાધ્યરૂપો ઽજત્વશમજં યં ન જયેત્ પ્રસહ્ય| તત્કાલયોગૈર્વિધિવત્ પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચોર્જાં વિપુલાં દધાતિ| અમરમન્દિરમન્દરસમ્ભવાત્ શતપલં ગિરિજાદુપોજય| યદિ જરામયદુઃખવિવર્જિતાં સુચિરમિચ્છસિ જીવિતસન્તતિમ્| દશગુણમુપયુઙ્ક્તે યઃ શતં શૈલજાતાત્ લઘુહિતમિતભોજી વર્જયન્ વર્જનીયાન્| સતતસમનુષક્તાન્ વર્જિતાન્ વૈદ્યવૃન્દૈ ર્વિધમતિ સગદૌઘાન્ નેક્ષતે ચાયુષોઽન્તમ્| સમુદ્બભૂવામૃતમન્થનોત્થઃ સ્વેદઃ શિલાભ્યોઽમૃતવાન્ ગિરેઃ પ્રાક્| યો મન્દરસ્યાત્મભુવાહિતાય ન્યસ્તઃ સ શૈલેષુ શિલાજરૂપ્||૧૭૦||
न सोऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपो ऽजत्वशमजं यं न जयेत् प्रसह्य| तत्कालयोगैर्विधिवत् प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां दधाति| अमरमन्दिरमन्दरसम्भवात् शतपलं गिरिजादुपोजय| यदि जरामयदुःखविवर्जितां सुचिरमिच्छसि जीवितसन्ततिम्| दशगुणमुपयुङ्क्ते यः शतं शैलजातात् लघुहितमितभोजी वर्जयन् वर्जनीयान्| सततसमनुषक्तान् वर्जितान् वैद्यवृन्दै र्विधमति सगदौघान् नेक्षते चायुषोऽन्तम्| समुद्बभूवामृतमन्थनोत्थः स्वेदः शिलाभ्योऽमृतवान् गिरेः प्राक्| यो मन्दरस्यात्मभुवाहिताय न्यस्तः स शैलेषु शिलाजरूप्||१७०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શિલાજતૂપસંહ્નિયતે| ભુવિ સ રોગઃ સાધ્યરૂપઃ સાધ્યસ્વરૂપઃ નાસ્તિ યં રોગમશ્મજં જતુ પ્રસહ્યાક્રમ્ય ન જયેત્| તચ્ચાશ્મજં જતુ કાલે યોગ્યૈશ્ચ યોગૈર્વિધિવચ્છાસ્ત્રવિધિના પ્રયુક્તં સ્વસ્થસ્ય ચ નીરોગસ્યાપિ વિપુલામૂર્જાં દધાતિ| કમપ્યધિકૃત્યોચ્યતે| ત્વં યદિ જરાદિવર્જિતાં સુચિરં બહુકાલં જીવિતસન્તતિમાયુષઃ સમૂહમિચ્છસિ તર્હિ પલશતં ગિરિજાદપયોજય| કિમ્ભૂતાદાહ-અમરમન્દિરમન્દરસમ્ભવાદમરાણાં દેવાનાં યન્મન્દિરં વાસવેશ્મ યો મન્દરઃ મુખ્યો ગિરિઃ તત્ર સમ્ભવો યસ્ય તસ્માત્| યઃ પુરુષઃ શૈલજાતાત્ ગિરિજાદ્દશગુણં સહસ્રં લઘ્વાદિભોજી વર્જનીયાંશ્ચ વર્જયન્નુપયુઙ્ક્તે સ પુરુષો વ્યાધિસમૂહાન્ વિધમતિ નાશયતિ| આયુષશ્ચાન્તં નેક્ષતે ન પશ્યતિ| કિમ્ભૂતાન્ ગદૌઘાનાહ-સતતસમનુષક્તાણ્ અજય્યત્વાદનુબદ્ધાન્ વૈદ્યવૃન્દૈર્વર્જિતાંશ્ચ| પુરા અમૃતમથને મન્થનગિરેર્મન્દરસ્ય શ્રમસ્વેદોઽમૃતેન યુક્તઃ પ્રથમમુદ્બભૂવ| યોઽમૃતવાન્ ગિરેઃ સ્વેદઃ સ એવાત્મભુવ બ્રહ્મણા લોકહિતાય શિલાજરૂપેણ શૈલેષુ હિમવદાદિષુ ન્યસ્તઃ| ઇતિ શિલાજતુકલ્પઃ|| ૧૭૦||
Adhikarana અથ તાપ્યકલ્પઃ (૧૭૧) · Śloka ૧૭૧
સુવર્ણશૈલપ્રભવો વિષ્ણુના કાઞ્ચનો રસઃ| તાપીકિરાતચીનેષુ યવનેષુ ચ નિર્મિતઃ| તાપ્યાં સૂર્યાંશુસન્તપ્તો માધવે માસિ દૃશ્યતે| મધુરઃ કાઞ્ચનાભાસઃ સામ્લો રજતસન્નિભઃ| કિઞ્ચિત્કષાય ઉભયઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ| શિલાનિર્યાસવચ્ચાત્ર કુલત્થાદીન્ પરિત્યજેત્||૧૭૧||
सुवर्णशैलप्रभवो विष्णुना काञ्चनो रसः| तापीकिरातचीनेषु यवनेषु च निर्मितः| ताप्यां सूर्यांशुसन्तप्तो माधवे मासि दृश्यते| मधुरः काञ्चनाभासः साम्लो रजतसन्निभः| किञ्चित्कषाय उभयः शीतः पाके कटुर्लघुः| शिलानिर्यासवच्चात्र कुलत्थादीन् परित्यजेत्||१७१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતસ્તાપ્યઃ-સુવર્ણશૈલપ્રભવઃ કાઞ્ચનો રસાસ્તાપ્યાદિષુ દેશેષુ વિષ્ણુના નિર્મિતઃ| તાપી મધ્યદેશપ્રસિદ્ધા તસ્યાં સૂર્યાંશુભિઃ સન્તપ્તઃ સ માધવે વૈશાખે માસિ દૃશ્યતે| સ ચ દ્વિવિધઃ એકઃ કાઞ્ચનાભાસો મધુરશ્ચ| દ્વિતીયો રજતસન્નિભોઽમ્લશ્ચ| ઉભયોઽપિ કિઞ્ચિત્કષાયરસઃ કટુકો લઘુશ્ચ| શિલાજતુવચ્ચ તાપ્યેઽપિ કુલત્થાદીન્ પરિત્યજેદ્વર્જયેત્|| ૧૭૧||
Adhikarana ઉત્પત્તિઃ, સ્વરૂપં ગુણાશ્ચ (૧૭૨) · Śloka ૧૭૨
ન તન્નિષેવી જરસાભિભૂયતે ન પન્નગૈર્નાપિ ગરૈર્ન વૃશ્ચિકૈઃ| ન પાણ્ડુમેહજ્વરશોફયક્ષ્મભિ- ર્ન કણ્ઠનેત્રશ્રવણત્વગામયૈઃ||૧૭૨||
न तन्निषेवी जरसाभिभूयते न पन्नगैर्नापि गरैर्न वृश्चिकैः| न पाण्डुमेहज्वरशोफयक्ष्मभि- र्न कण्ठनेत्रश्रवणत्वगामयैः||१७२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યશ્ચ તં નિષેવતે સ જરસા નાભિભૂયતે નાપિ પન્નગાદિભિઃ|
Adhikarana વિવિધાનુપાનૈરુપયોગઃ (૧૭૩) · Śloka ૧૭૩
સોદશ્વિત્ક્કો માક્ષિકધાતુઃ સઘૃતો વા- સક્ષૌદ્રો વા ક્ષૌદ્રઘૃતાભ્યાં સહિતો વા| સામ્ભસ્કો વા તૈલયુતો વા વિનિહન્તા ત્વગ્દોષાણાં સર્વવિષાણાં સ ગરાણામ્||૧૭૩||
सोदश्वित्क्को माक्षिकधातुः सघृतो वा- सक्षौद्रो वा क्षौद्रघृताभ्यां सहितो वा| साम्भस्को वा तैलयुतो वा विनिहन्ता त्वग्दोषाणां सर्वविषाणां स गराणाम्||१७३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અક્ષાદીનાં પર્વતનિર્યાસેન શિલાજતુના યુતાનામેકો ભાગો દ્વિતીયો માક્ષિકધાતોઃ તન્મધુમિશ્રં લિહ્યાત્|| ૧૭૩||
Adhikarana પાણ્ડૌ અક્ષાદિભિઃ પ્રયોગઃ (૧૭૪) · Śloka ૧૭૪
અક્ષદ્રાક્ષાયોમલમુસ્તામલકાનાં સવ્યોષાણાં પર્વતનિર્યાસયુતાનામ્| દત્વા તુલ્યં માક્ષિકધાતું મધુમિશ્રં લિહ્યાત્પાણ્ડુવ્યાધ્યભિભૂતઃ શિવમિચ્છન્||૧૭૪||
अक्षद्राक्षायोमलमुस्तामलकानां सव्योषाणां पर्वतनिर्यासयुतानाम्| दत्वा तुल्यं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं लिह्यात्पाण्डुव्याध्यभिभूतः शिवमिच्छन्||१७४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અક્ષાદીનાં પર્વતનિર્યાસેન શિલાજતુના યુતાનામેકો ભાગો દ્વિતીયો માક્ષિકધાતોઃ તન્મધુમિશ્રં લિહ્યાત્| સુબોધમ્|| ૧૭૪||
Adhikarana પાણ્ડ્વાદૌ પિણ્ડી (૧૭૫) · Śloka ૧૭૫
અંશઃ શુણ્ઠ્યા લોહમલાંશો બદરાંશઃ પિપ્પલ્યંશો માક્ષિકધાતુર્દ્ધિગુણાંશઃ| ક્ષૌદ્રં કામં કૃષ્ણતિલાનામપિ ચાંશઃ શ્રેષ્ઠા પિણ્ડી પાણ્ડુવિકારશ્વયથુઘ્ની||૧૭૫||
अंशः शुण्ठ्या लोहमलांशो बदरांशः पिप्पल्यंशो माक्षिकधातुर्द्धिगुणांशः| क्षौद्रं कामं कृष्णतिलानामपि चांशः श्रेष्ठा पिण्डी पाण्डुविकारश्वयथुघ्नी||१७५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શુણ્ઠ્યાદિનાં પઞ્ચાનામેક એકો ભાગો માક્ષિકધાતોર્દ્વૌ ભાગૌ ક્ષૌદ્રં કામમિચ્છયા યોજયેદિત્યેઃ પિણ્ડી શ્રેષ્ઠા પાણ્ડુવિકારશ્વયથુઘ્ની|| ૧૭૫||
Adhikarana શોષઘ્નઃ પ્રયોગઃ (૧૭૬) · Śloka ૧૭૬
સાયશ્ચૂર્ણં માક્ષિકધાતું મધુમિશ્રં વ્યોષોપેતં પર્વતનિર્યાસમમેતમ્| ક્ષીરાહારો યોઽવલિહાનઃ પ્રયતાત્મા મૃત્યુદ્વારં શોષમપોહત્યચિરેણ||૧૭૬||
सायश्चूर्णं माक्षिकधातुं मधुमिश्रं व्योषोपेतं पर्वतनिर्यासममेतम्| क्षीराहारो योऽवलिहानः प्रयतात्मा मृत्युद्वारं शोषमपोहत्यचिरेण||१७६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અયશ્ચૂર્ણાદિયુક્તં માક્ષિકધાતુમવલિહાનઃ ક્ષીરાહારઃ સન્ મૃત્યોર્દ્વારભૂતં રાજયક્ષ્માણમચિરેણાપોહતિ| અયશ્ચૂર્ણાદીનિ પઞ્ચ સમાનિ||૧૭૬||
Adhikarana ચક્ષૂરોગાદિષૂપયોગઃ (૧૭૭) · Śloka ૧૭૭
લોહં સર્પિર્માક્ષિકધાતુર્મધુમાત્રા ધાત્રીચૂર્ણં કેસરમમ્બુપ્રભાવાનામ્| યોગં કુર્યાદેષ સિતાભાગવિમિશ્ર શ્ચક્ષુર્ઘ્રાણશ્રોત્રરસજ્ઞાનવિબોધમ્||૧૭૭||
लोहं सर्पिर्माक्षिकधातुर्मधुमात्रा धात्रीचूर्णं केसरमम्बुप्रभावानाम्| योगं कुर्यादेष सिताभागविमिश्र श्चक्षुर्घ्राणश्रोत्ररसज्ञानविबोधम्||१७७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
લોહાદિચૂર્ણમમ્બુપ્રભવાનાં પદ્માનાં કેસરં મધુમાત્રા માક્ષિકસ્ય સ્તોકં એષ યોગઃ-એષાં સમેન સિતાભાગેન વિમિશ્રશ્ચુરાદીનાં વિબોધં કરોતિ|| ૧૭૭||
Adhikarana વાર્દ્ધક્યે પ્રયોગઃ (૧૭૮) · Śloka ૧૭૮
કૃત્વૈકસ્થં માક્ષિકધાતું ત્રિફલાં ચ ભ્રાષ્ટ્રે પક્ત્વા યે સહનિષ્કં વિલિહન્તિ| પથ્યાદાસ્તાન્ વાર્દ્ધકદોષા ન ભજન્તે માતુર્દોષાસ્તન્યનિવૃત્તાનિવ બાલાન્||૧૭૮||
कृत्वैकस्थं माक्षिकधातुं त्रिफलां च भ्राष्ट्रे पक्त्वा ये सहनिष्कं विलिहन्ति| पथ्यादास्तान् वार्द्धकदोषा न भजन्ते मातुर्दोषास्तन्यनिवृत्तानिव बालान्||१७८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
માક્ષિકધાતું ત્રિફલાં ચેત્યેકસ્થં કૃત્વા મિશ્રીકૃત્ય ભ્રાષ્ટ્રે પક્ત્વા સઘૃતં યે પુરુષા અવલિહન્તિ પથ્યાદાઃ સન્તસ્તાન્ વાર્દ્ધકદોષા જરાદયો ન ભજન્તે| યથા માતુર્દોષા સ્તન્યાન્નિવૃત્તાન્ બાલાન્ સમ્બન્ધિત્વાભાવાન્ન ભજન્તે|| ૧૭૮||
Adhikarana જરાનાશનો યોગઃ (૧૭૯) · Śloka ૧૭૯
સમશ્નતો માક્ષિકધાતુચૂર્ણં સર્પિર્મધુભ્યાં ત્રિફલા રજશ્ચ| શનૈઃ શનૈર્યાતિ જરાવિનાશં પ્રત્યન્તવાસાદિવ લોકયાત્રા||૧૭૯||
समश्नतो माक्षिकधातुचूर्णं सर्पिर्मधुभ्यां त्रिफला रजश्च| शनैः शनैर्याति जराविनाशं प्रत्यन्तवासादिव लोकयात्रा||१७९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
માક્ષિકધાતુચૂર્ણં ત્રિફલાચૂર્ણં ચૈકીકૃત્ય સર્પિર્મધુભ્યાં સમશ્નતઃ પુંસો જરા શનૈઃ શનૈર્વિનાશં યાતિ| યથા પ્રત્યન્તવાસાદ્ગહ્વરે નિવસનાત્ લોકયાત્રા વિનાશં યાતિ| ઇતિ તાપ્યકલ્પઃ|| ૧૭૯||
Adhikarana વૃદ્ધદારકકલ્પઃ પરિચયો ગુણાશ્ચ (૧૮૦) · Śloka ૧૮૦
ત્રિકોણકાણ્ડા સુબહુપ્રતાના ફલેષુ પીતા કુસુમેષુ રક્તા| પત્રૈઃ સદુગ્ધૈર્મૃદુરોમવદ્ધિ સ્તમ્બૂલતુલ્યૈર્ઘનકન્દમૂલા| પવનવિવસ્વદંશુવનિતાદિષુ કામચરા વિવિધમનઃ શરીરગદવૃન્દનિવૃત્તિકરી| ભુવિ પરમૌષધિર્મહિષવલ્લરીતિ પ્રથિતા ક્વચિદપિ વૃદ્ધદારક ઇયન્ત્વપિ વેલ્લરિકા||૧૮૦||
त्रिकोणकाण्डा सुबहुप्रताना फलेषु पीता कुसुमेषु रक्ता| पत्रैः सदुग्धैर्मृदुरोमवद्धि स्तम्बूलतुल्यैर्घनकन्दमूला| पवनविवस्वदंशुवनितादिषु कामचरा विविधमनः शरीरगदवृन्दनिवृत्तिकरी| भुवि परमौषधिर्महिषवल्लरीति प्रथिता क्वचिदपि वृद्धदारक इयन्त्वपि वेल्लरिका||१८०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતો વૃદ્ધાદારકઃ| ત્રિકોણકાણ્ડાદિરૂપા પરમૌષધી ભુવિ મહિષવલ્લિરીતિ પ્રથિતા| ક્વચિદપિ વૃદ્ધદારક ઇતિ, ક્વચિદ્વેલ્લરિકેતિ ચ| પવનાદિષુ કામચરા વાતાતપવ્યવાયાદિષુ ઇચ્છાવૃત્તિરયન્ત્રણા વિવિધાનાં મનોગદવૃન્દાનાં શરીરગદવૃન્દાનાઞ્ચ નિવૃત્તિકરી|| ૧૮૦||
Adhikarana રસાયનપ્રયોગઃ (૧૮૧) · Śloka ૧૮૧
વસન્તે સંગૃહીતાનાં શોષિતાનામનાતપે| વૃદ્ધાદારકમૂલાનાં તુલાં સઞ્ચૂર્ણ્ય સર્પિષા| આપ્લાવ્ય ઘૃતપાત્રસ્થાં ધાન્યે પક્ષમુપેક્ષિતામ્| લિહ્યાદનુપિબેત્ક્ષીરં જીર્ણે ક્ષીરઘૃતાશનઃ| તત્પ્રયોગાજ્જરાજીર્ણે વૃદ્ધો દારકતામિયાત્| ભગ્નાસ્થિર્ગદ્ગદઃ પઙ્ગુઃ કૃશો હ્રસ્વોઽન્યરૂપતામ્| નિરસ્તાશેષદોષોત્થનખભેદાદ્યુપદ્રવઃ| અપસ્મારગ્રહોન્માદપાપ્માલક્ષ્મીવિવર્જિતઃ| દીપ્તાગ્નિર્બલવાન્ વાગ્મી જીવેદ્વર્ષશતાનિ ષટ્||૧૮૧||
वसन्ते संगृहीतानां शोषितानामनातपे| वृद्धादारकमूलानां तुलां सञ्चूर्ण्य सर्पिषा| आप्लाव्य घृतपात्रस्थां धान्ये पक्षमुपेक्षिताम्| लिह्यादनुपिबेत्क्षीरं जीर्णे क्षीरघृताशनः| तत्प्रयोगाज्जराजीर्णे वृद्धो दारकतामियात्| भग्नास्थिर्गद्गदः पङ्गुः कृशो ह्रस्वोऽन्यरूपताम्| निरस्ताशेषदोषोत्थनखभेदाद्युपद्रवः| अपस्मारग्रहोन्मादपाप्मालक्ष्मीविवर्जितः| दीप्ताग्निर्बलवान् वाग्मी जीवेद्वर्षशतानि षट्||१८१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વસન્તે સંગૃહીતાદિગુણાનાં વૃદ્ધદારકમૂલાનાં તુલાં પલશતં સઞ્ચૂર્ણ્ય પશ્ચાત્ ઘૃતેનાપ્લાવ્ય ઘૃતપાત્રે સ્થિતાં ધાન્યરાશૌ પક્ષમુપેક્ષિતાં પક્ષાદૂર્ધ્વં લિહ્યાત્| અનન્તરઞ્ચ ક્ષીરં પિબેત્| જીર્ણે ચ ક્ષીરઘૃતાશનઃ સ્યાત્| તત્પ્રયોગાદ્દૃદ્ધદારકપ્રયોગાદ્દૃદ્ધઃ પુરુષો વર્ણાદીનામભિનવાનાં સમ્ભવાદ્દારકતામતિતરુણત્વમિયાત્| ભગ્નાસ્થ્યાદિશ્ચાન્યરૂપતાં યથાસ્થિતાદ્વૈપરીત્યં યાતિ| તેન ભગ્નાસ્થિઃ શ્લિષ્ટસ્થિર્ભવતિ| ગદ્ગદો મધુરવાક્| પઙ્ગુઃ સુગતિઃ| કૃશઃ સ્થૂલઃ| હ્રસ્વો દીર્ઘ ઇતિ| નિરસ્તા અપાસ્તા અશેષા વાતાદિદોષોત્થા નખભેદાદયઃ સૂત્રસ્થાને પઠિતા ઉપદ્રવવ્યાધયો યેન| અપસ્મારાદિવર્જિતો દીપ્તાગ્નિત્વાદિયુક્તશ્ચ ષડ્વર્ષશતાનિ જીવેત્||૧૮૧||
Adhikarana અશ્વગન્ધાયા પ્રયોગઃ (૧૮૨) · Śloka ૧૮૨
ચૂર્ણિતૈરશ્વગન્ધાયાઃ સંયુતં ત્રિંશતા પલૈઃ| તત્તુલ્યં દારકં પ્રાશ્ય પયસા સર્પિષાઽથવા| જીર્ણે પૂર્વવદશ્નીયાદ્યો જીવેત્સ સમાઃ શતમ્| વાજિવેગો ગજપ્રાણઃ સુરૂપો ભાસ્કરદ્યુતિઃ||૧૮૨||
चूर्णितैरश्वगन्धायाः संयुतं त्रिंशता पलैः| तत्तुल्यं दारकं प्राश्य पयसा सर्पिषाऽथवा| जीर्णे पूर्ववदश्नीयाद्यो जीवेत्स समाः शतम्| वाजिवेगो गजप्राणः सुरूपो भास्करद्युतिः||१८२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અશ્વગન્ધાયાસ્ત્રિંશત્પલસ્ય ચૂર્ણેન તત્તુલ્યમેવ ત્રિંશત્પલં વૃદ્ધદારકસંયુતં પયસા સર્પિષા વા પ્રાશ્ય તસ્મિન્ જીર્ણે પૂર્વવદિતિ ક્ષીરઘૃતાભ્યાં યઃ પુરુષોઽશ્નીયાત્સ સમાશતં વર્ષશતં જીવેત્ વાજિવેગાદિયુતશ્ચ ભવેત્| ભાસ્કરદ્યુતિઃ સૂર્યતેજઃ|| ૧૮૨||
Adhikarana વરીગોક્ષુરકાભ્યાં પ્રયોગૌ (૧૮૩) · Śloka ૧૮૩
અશ્વગન્ધેન સંયોજ્યૌ વરીગોક્ષુરકૌ પૃથક્||૧૮૩||
अश्वगन्धेन संयोज्यौ वरीगोक्षुरकौ पृथक्||१८३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અશ્વગન્ધાપ્રકારેણ વૃદ્ધદારકપ્રયોગે શતાવરી યોજ્યા| તદ્વદેવ ગોક્ષુરકોઽપિ|| ૧૮૩||
Adhikarana સ્વર્યઃ પ્રયોગઃ (૧૮૪) · Śloka ૧૮૪
યો લિહ્યાત્ સર્પિષા ચૂર્ણં વૃદ્ધદારકમૂલજમ્| સપ્તાહં યૂષભક્તાશી સ્યાત્સ કિન્નરતુલ્યવાક્||૧૮૪||
यो लिह्यात् सर्पिषा चूर्णं वृद्धदारकमूलजम्| सप्ताहं यूषभक्ताशी स्यात्स किन्नरतुल्यवाक्||१८४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યો લિહ્યાદિત્યાદિ| યઃ પુરુષો વૃદ્ધદારકમૂલજં ચૂર્ણં સર્પિષા સહ સપ્તાહં લિહ્યાજ્જીર્ણે યૂષભક્તાશી ચ સ્યાત્ સ કિન્નરસમાનવાક્ સ્યાત્|| ૧૮૪||
Adhikarana શતાયુઃકરાઃ પ્રયોગાઃ (૧૮૫) · Śloka ૧૮૫
સ્વરસેન શતાવર્યાઃ સપ્તાહં ભવિતઞ્ચ તત્| લિહાનઃ પૂર્વવન્માસં શતં જીવેન્મહામતિઃ| લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ધાત્રીસ્વરસભાવિતમ્| ક્ષીરેણ વા પિવન્માસં શતં જીવેદરુક્સુધીઃ| વૃદ્ધદારકમૂલાનાં રસં ક્ષીરેણ યઃ પિબેત્| તત્કલ્કસિદ્ધં સર્પિર્વા સ જીવેન્નીરુજઃ શતમ્||૧૮૫||
स्वरसेन शतावर्याः सप्ताहं भवितञ्च तत्| लिहानः पूर्ववन्मासं शतं जीवेन्महामतिः| लिह्याद्वा मधुसर्पिर्भ्यां धात्रीस्वरसभावितम्| क्षीरेण वा पिवन्मासं शतं जीवेदरुक्सुधीः| वृद्धदारकमूलानां रसं क्षीरेण यः पिबेत्| तत्कल्कसिद्धं सर्पिर्वा स जीवेन्नीरुजः शतम्||१८५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તચ્ચ વૃદ્ધદારકમૂલચૂર્ણં શતાવરીસ્વરસેન સપ્તાહં ભાવિતં પૂર્વવદિતિ સર્પિષા માસં લિહાનો મહામતિઃ સન્ વર્ષશતં જીવેત્| ધાત્રીસ્વરસભાવિતસ્ય વૃદ્ધદારકમૂલચૂર્ણસ્ય માસં મધુસર્પિર્ભ્યાં લેહનં ક્ષીરેણ પાનં વા| વ્યાખ્યાસમમ્| તત્કલ્કસિદ્ધમિતિ વૃદ્ધદારકમૂલકલ્કસિદ્ધમ્|| ૧૮૫||
Adhikarana કુષ્ઠાદિઘ્નઃ પ્રયોગઃ (૧૮૬) · Śloka ૧૮૬
પીતં વેલ્લરિકામૂલં ગોમૂત્રેણ સહોષિતમ્| કુષ્ઠગુલ્મોદરગરશ્લીપદાર્શોઽપચીર્જયેત્||૧૮૬||
पीतं वेल्लरिकामूलं गोमूत्रेण सहोषितम्| कुष्ठगुल्मोदरगरश्लीपदार्शोऽपचीर्जयेत्||१८६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સહોષિતં ભાવિતમ્|| ૧૮૬||
Adhikarana શ્લીપદાદિઘ્નો યોગઃ (૧૮૭) · Śloka ૧૮૭
પિપ્પલી ત્રિફલા દાર્વી મહૌષધપુનર્નવાઃ| પૃથગ્દશપલાઃ સર્વૈસ્તુલ્યાંશો વૃદ્ધદારકઃ| ધાન્યામ્લપીતસ્તચ્ચુર્ણો જીર્ણે સ્વચ્છન્દભોજનઃ| શ્લીપદામમરુદ્વર્ધ્મગુલ્મોદરગરાન્ હરેત્||૧૮૭||
पिप्पली त्रिफला दार्वी महौषधपुनर्नवाः| पृथग्दशपलाः सर्वैस्तुल्यांशो वृद्धदारकः| धान्याम्लपीतस्तच्चुर्णो जीर्णे स्वच्छन्दभोजनः| श्लीपदाममरुद्वर्ध्मगुल्मोदरगरान् हरेत्||१८७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિપ્પલ્યાદીનિ સપ્ત પૃથગ્દશપલાનિ સર્વૈઃ સમો વૃદ્ધદારકઃ| સુબોધમ્| આમમરુદામવાતઃ|| ૧૮૭||
Adhikarana પ્રયોગાન્તરમ્ (૧૮૮) · Śloka ૧૮૮
શૌણ્ડી વિશ્વવરાદ્વીપિવેલ્લમુસ્તાઃ સમાંશકાઃ| તુલ્યવેલ્લરિકામૂલાઃ સાજ્યક્ષૌદ્રાસ્તથા ગુણાઃ||૧૮૮||
शौण्डी विश्ववराद्वीपिवेल्लमुस्ताः समांशकाः| तुल्यवेल्लरिकामूलाः साज्यक्षौद्रास्तथा गुणाः||१८८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શૌણ્ડ્યાદીન્યષ્ટૌ સમભાગાનિ સર્વૈઃ સમં વેલ્લરિકામૂલમ્| અસ્યાજ્યક્ષૌદ્રભ્યાં પ્રયોગઃ| તથા ગુણાઃ ઇતિ શ્લીપદાદીન્ જયેયુઃ| શૌણ્ડી પિપ્પલી| વરા ફલત્રયમ્|| ૧૮૮||
Adhikarana પઞ્ચશતવર્ષાયુઃકરો યોગઃ (૧૮૯) · Śloka ૧૮૯
તત્ફલાત્ સ્વરસં કર્ષં લિહંસ્તુલ્યાજ્યમાક્ષિકમ્| ગવ્યં પિબેદનુ પયો માહિષં વા યથેષ્ટભુક્| પઞ્ચાહેન જયેત્કાસાન્ સપ્તાહેન ત્વગામયાન્| મહાકુષ્ઠાનિ માસેન ભવેન્માસદ્વયેન તુ| પઞ્ચવર્ષશતાયુષ્કો ધીમેધાબલરૂપવાન્||૧૮૯||
तत्फलात् स्वरसं कर्षं लिहंस्तुल्याज्यमाक्षिकम्| गव्यं पिबेदनु पयो माहिषं वा यथेष्टभुक्| पञ्चाहेन जयेत्कासान् सप्ताहेन त्वगामयान्| महाकुष्ठानि मासेन भवेन्मासद्वयेन तु| पञ्चवर्षशतायुष्को धीमेधाबलरूपवान्||१८९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વૃદ્ધદારકફલસ્વરસસ્ય કર્ષસ્તાવદેવાજ્યં તાવદેવ ક્ષૌદ્રમિતિ લિહન્ ગવ્યં પયોઽનુ પિબેન્માહિષં વા પયઃ| વ્યાખ્યાસમમ્||૧૮૯||
Adhikarana સહસ્રાયુઃકરો યોગઃ (૧૯૦) · Śloka ૧૯૦
વેલ્લરીફલમૂલાનાં પિપ્પલ્યાશ્ચ સમં રજઃ| વેલ્લરીફલમૂલોત્થસ્વરસેનૈવ ભાવયેત્| અમૃતાયા રસેનાઽનુ તતઃ શુષ્કં ઘૃતાપ્લુતમ્| નિખનેદ્ ઘૃતકુમ્ભસ્થં કરીષે બહુસઞ્ચયે| માસાદુદ્ધૃત્ય તં લેહં યો વર્ષમુપયોજયેત્| સહસ્રાયુઃ સ જરસા સહસા નાભિભૂયતે||૧૯૦||
वेल्लरीफलमूलानां पिप्पल्याश्च समं रजः| वेल्लरीफलमूलोत्थस्वरसेनैव भावयेत्| अमृताया रसेनाऽनु ततः शुष्कं घृताप्लुतम्| निखनेद् घृतकुम्भस्थं करीषे बहुसञ्चये| मासादुद्धृत्य तं लेहं यो वर्षमुपयोजयेत्| सहस्रायुः स जरसा सहसा नाभिभूयते||१९०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એકો ભાગો વેલ્લર્યાઃ ફલમૂલાનાં ચૂર્ણસ્ય| દ્વિતીયઃ પિપ્પલીરજસઃ| એતદ્વેલ્લરીફલમૂલસ્વરસેનૈવ ભાવયેત્| અનન્તરં ગુડૂચીરસેન ભાવયેત્| તતઃ શોષયિત્વા ઘૃતેનાઽઽપ્લાવ્ય ઘૃતકુમ્ભસ્થં બહુસઞ્ચયે કરીષે ગોમયે નિખનેત્| તતો વ્યાખ્યાસમમ્| ઇતિ વૃદ્ધદારકકલ્પઃ|| ૧૯૦||
Adhikarana કુષ્ઠસ્ય રસાયનપ્રયોગઃ (૧૯૧) · Śloka ૧૯૧
કુષ્ઠચૂર્ણતુલાં ક્ષૌદ્રઘૃતસ્ય દ્વિતુલાન્વિતામ્| ધાન્યરાશૌ દિનશતં નિહિતામુપયોજયેત્| સુગન્ધિકાયો દૃક્શ્રોત્રસ્વરવર્ણેષ્વતીન્દ્રિયઃ| ગતવ્યાધિજરો જીવેત્ સપ્તવર્ષશતાનિ ના||૧૯૧||
कुष्ठचूर्णतुलां क्षौद्रघृतस्य द्वितुलान्विताम्| धान्यराशौ दिनशतं निहितामुपयोजयेत्| सुगन्धिकायो दृक्श्रोत्रस्वरवर्णेष्वतीन्द्रियः| गतव्याधिजरो जीवेत् सप्तवर्षशतानि ना||१९१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કુષ્ઠસ્ય પ્રયોગ ઉચ્યતે| કુષ્ઠચૂર્ણપલશતં ઘૃતપલશતં ચૈકીકૃત્ય ધાન્યરાશૌ દિનશતસ્થિતં તતઃ પુરુષ ઉપયોજયન્ સુગન્ધિકાયો ભવતિ| દૃગાદિષુ ચાતીન્દ્રિયોઽતિશયેનાશ્ચર્યભૂતત્વાત્| ગતવ્યાધિજરશ્ચ સપ્તવર્ષશતાનિ જીવેત્| ઇતિ કુષ્ઠસ્ય પ્રયોગઃ||૧૯૧||
Adhikarana કુટીપ્રાવેશિકસ્યોપસંહારઃ (૧૯૨) · Śloka ૧૯૨
કુટીપ્રવેશઃ ક્ષણિનાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ| અતોઽન્યથા તુ યે તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિઃ||૧૯૨||
कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः| अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः||१९२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતે ચ સર્વે પ્રયોગાઃ કુટીપ્રવેશમધિકૃત્યોક્તાઃ અતઃ સ એવો પસંહ્નિયતે-ક્ષણિનામન્યપ્રયોજનરહિતાનાં પરિચ્છદવતાઞ્ચ કુટીપ્રવેશો હિતઃ| પરિચ્છદોઽનેકવિધમુપકરણમ્| અતો યથોક્તાદન્યથા વૈપરીત્યેન યે ક્ષણિનઃ પરિચ્છદવન્તશ્ચ ન ભવન્તિ તેષાં સૌર્યમારુતિકો વિધિર્હિતઃ| (કુટીપ્રવેશઃ ક્ષમિણાં પરિચ્છદવતાં હિતઃ ઇતિ ચરકપાઠઃ| કુટીપ્રાવેશિકવાતાતપિકયોર્વિષયપ્રર્દનાયાહ-કુટીપ્રવેશ ઇત્યાદિ| ક્ષમિણાં કૃતક્ષમાણાં ન પુત્રદારકુટુમ્બધનપર્યેષણાપર્યાકુલાનામિત્યર્થઃ| પરિચ્છદવતાં સર્વોપકરણવતામિતિ યાવત્| ઇતિ જેજ્જટઃ)|| ૧૯૨||
Adhikarana વાતાતપિકાઃ યોગાઃ (૧૯૩) · Śloka ૧૯૩
વાતતપસહા યોગા વક્ષ્યન્તેઽતો વિશેષતઃ| સુખોપચારા ભ્રંશેઽપિ યે ન દેહસ્ય બાધકાઃ||૧૯૩||
वाततपसहा योगा वक्ष्यन्तेऽतो विशेषतः| सुखोपचारा भ्रंशेऽपि ये न देहस्य बाधकाः||१९३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાતાતપસહા ઇત્યાદિ સુબોધમ્|| ૧૯૩||
Adhikarana વિવિધાઃ યોગાઃ (૧૯૪) · Śloka ૧૯૪
શીતોદકં પયઃ ક્ષૌદ્રં ઘૃતમેકૈકશો દ્વિશઃ| ત્રિશઃ સમસ્તમથવા પ્રાક્પીતં સ્થાપેદ્વયઃ||૧૯૪||
शीतोदकं पयः क्षौद्रं घृतमेकैकशो द्विशः| त्रिशः समस्तमथवा प्राक्पीतं स्थापेद्वयः||१९४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શીતોદકાદિકમેકૈકં વા દ્વે દ્વે વા ત્રીણિ ત્રીણિ વા સમસ્તમેવ વા પ્રાક્પીતં વયઃ સ્થાપયેત્ જીર્ણત્વાદ્રક્ષેત્|| ૧૯૪||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૧૯૫) · Śloka ૧૯૫
હરીતકીમાગધિકાક્ષધાત્રી શ્ચૂર્ણીકૃતા લોહરજોવિમિશ્રાઃ| સર્પિર્મધુભ્યામદતઃ શરીરં કાલાગ્રદૂતી ન જરા દુનોતિ||૧૯૫||
हरीतकीमागधिकाक्षधात्री श्चूर्णीकृता लोहरजोविमिश्राः| सर्पिर्मधुभ्यामदतः शरीरं कालाग्रदूती न जरा दुनोति||१९५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
હરીતક્યાદિકં મધુસર્પિર્ભ્યાં સહાદતો ભક્ષયતઃ પુંસઃ શરીરં કાલસ્યાગ્રદૂતી જરા ન દુનોતિ નોપતાપયતિ|| ૧૯૫||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૧૯૬) · Śloka ૧૯૬
હરીતકીમાગધિકાવિડઙ્ગ શશાઙ્કલેખામલકચ્છાવીનામ્| સિતોપલાતૈલઘૃતાન્વિતાનાં રોગા ન લેઢારમભિદ્રવન્તિ||૧૯૬||
हरीतकीमागधिकाविडङ्ग शशाङ्कलेखामलकच्छावीनाम्| सितोपलातैलघृतान्वितानां रोगा न लेढारमभिद्रवन्ति||१९६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
હરીતક્યાદીનાં સિતોપલાદ્યન્વિતાનાં લેઢારં લિહાનં પુરુષં રોગા નાભિદ્રવન્તિ નાભિધાવન્તિ| આમલકચ્છવિરામલકફલં ત્યાજિતાસ્થિ|| ૧૯૬||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૧૯૭) · Śloka ૧૯૭
ત્રિફલામસનોદકેન પિષ્ટાં રજનીં પર્યુષિતામયઃ કપાલે| મધુના મધુરાં લિહન્ હિનસ્તિ સ્થવિમાનં જરસં ગદાંશ્ચ સર્વાન્||૧૯૭||
त्रिफलामसनोदकेन पिष्टां रजनीं पर्युषितामयः कपाले| मधुना मधुरां लिहन् हिनस्ति स्थविमानं जरसं गदांश्च सर्वान्||१९७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અસનોદકેન બીજકજલેન પિષ્ટાં ત્રિફલાં રજનીં રાત્રિમયઃકપાલે શસ્ત્રપાત્રે મધુના માક્ષિકેણ મધુરામાપાદિતમાધુર્યાં લિહન્ પુરુષઃ સ્થવિમાદિકં હિનસ્તિ નાશયતિ|| ૧૯૭||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૧૯૮) · Śloka ૧૯૮
ખદિરાસનયૂષભાવિતાયા- સ્ત્રિફલાયા ઘૃતમાક્ષિકપ્લુતાયાઃ| નિયમેન નરા નિષેવિતારો યદિ જીવન્ત્યજરાઃ કિમત્ર ચિત્રમ્||૧૯૮||
खदिरासनयूषभाविताया- स्त्रिफलाया घृतमाक्षिकप्लुतायाः| नियमेन नरा निषेवितारो यदि जीवन्त्यजराः किमत्र चित्रम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ખદિરાદિક્વાથભાવિતાયાસ્ત્રિફલાયાઃ પ્રયોગઃ સુબોધઃ||૧૯૮||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૧૯૯) · Śloka ૧૯૯
અસનસ્વરસેન ભાવિતાના મભયાનાં સવિડઙ્ગતણ્ડુલાનામ્| મધુલોહરજોઘૃતાપ્લુતાનાં ન હિ લેઢારમભિદ્રવન્તિ રોગાઃ||૧૯૯||
असनस्वरसेन भाविताना मभयानां सविडङ्गतण्डुलानाम्| मधुलोहरजोघृताप्लुतानां न हि लेढारमभिद्रवन्ति रोगाः||१९९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અભયાનામાદૌ વિડઙ્ગતણ્ડુલૈર્યોજનમનન્તરમસનોદકેન ભાવનં તતો મધ્વાદિભિર્યોજનમ્| સુબોધમ્|| ૧૯૯||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૦) · Śloka ૨૦૦
બીજકસ્ય રસમઙ્ગુલિહાર્યં શર્કરામધુઘૃતં ત્રિફલાં ચ| શીલયત્સુ પુરુષેષુ જરત્તા સ્વાગતાપિ વિનિવર્ત્તત એવ||૨૦૦||
बीजकस्य रसमङ्गुलिहार्यं शर्करामधुघृतं त्रिफलां च| शीलयत्सु पुरुषेषु जरत्ता स्वागतापि विनिवर्त्तत एव||२००||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અઙ્ગુલિહાર્યો યોઽઙ્ગુલ્યા આહર્તું શક્યતે તમ્| એવંવિધં પ્રયોગં શીલયત્સ્વતિશયેનાગતાપિ જરત્તા વિનિવર્ત્તતે| વૃત્તસ્ય નામ મનસિ સ્ફુરત્યેવ|| ૨૦૦||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૧) · Śloka ૨૦૧
દર્વીપ્રલેપસ્ત્રિફલાકષાયઃ સિતોપલાતૈલમધુપ્રગાઢઃ| સપ્પિલીનાગરલોહરેણુ સ્તનોઃ સપત્નિં જરસં નિહન્તિ||૨૦૧||
दर्वीप्रलेपस्त्रिफलाकषायः सितोपलातैलमधुप्रगाढः| सप्पिलीनागरलोहरेणु स्तनोः सपत्निं जरसं निहन्ति||२०१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્રિફલાયાઃ કષાયો ઘનત્વેન દર્વીપ્રલેપઃ સિતોપલાદિભિઃ પ્રગાઢઃ પિપ્પલ્યાદિભિર્યુક્તસ્તનોઃ શરીરસ્ય સપત્નીં જરસં નિહન્તિ|
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૨) · Śloka ૨૦૨
ફલત્રયત્ર્યૂષણચૂર્ણયુક્તાં દ્રાક્ષાં સસર્પિર્મધુશર્કરાં ચ| ક્ષીરાનુપાનં પુરુષા લિહન્તો જીવન્તિ નિર્દ્ધૂતજરાવિકારાઃ||૨૦૨||
फलत्रयत्र्यूषणचूर्णयुक्तां द्राक्षां ससर्पिर्मधुशर्करां च| क्षीरानुपानं पुरुषा लिहन्तो जीवन्ति निर्द्धूतजराविकाराः||२०२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ફલત્રયાદિચૂર્ણયુક્તાં સર્પિરાદિયુતાઞ્ચ દ્રાક્ષાં ક્ષીરાનુપાનં લિહન્તઃ પુરુષા નિર્દ્ધૂતજરાવિકારા જીવન્તિ|| ૨૦૨||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૩) · Śloka ૨૦૩
હરીતકીં સર્પિષિ સમ્પ્રપ્તાય સમશ્નતસ્તત્ પિબતો ઘૃતં ચ| ભવેચ્ચિરસ્થાયિ બલં શરીરે સકૃત્કૃતં સાધુ યથા કૃતજ્ઞે||૨૦૩||
हरीतकीं सर्पिषि सम्प्रप्ताय समश्नतस्तत् पिबतो घृतं च| भवेच्चिरस्थायि बलं शरीरे सकृत्कृतं साधु यथा कृतज्ञे||२०३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્પિષિ ઘૃતે હરીતકીં સમ્પ્રતાપ્ય તામેવ સમશ્નતસ્તદેવ ચ ઘૃતમનુપિબતઃ શરીરે બલં ચિરસ્થાયિ ભવતિ તથા યથા કૃતજ્ઞે પુરુષે સકૃદેકવારમેવ કૃતં યત્કિઞ્ચિત્ સાધુ ચિરસ્થાયિ ભવતિ|| ૨૦૩||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૪) · Śloka ૨૦૪
આરાચ્ચિતાનાં કલશં પુરાણં ધત્રીફલાનાં મધુનશ્ચ પૂર્ણમ્| સંવત્સરાર્દ્ધં નિહિતં યવેષુ નિષેવમાણો જરસં નિહન્તિ||૨૦૪||
आराच्चितानां कलशं पुराणं धत्रीफलानां मधुनश्च पूर्णम्| संवत्सरार्द्धं निहितं यवेषु निषेवमाणो जरसं निहन्ति||२०४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મૃણ્મયં પુરાણં કલાશમારાચ્ચિતાનાં બહુકાલસઞ્ચિતાનાં ધાત્રીફલાનાં માક્ષિકસ્ય ચ પૂર્ણં યવરાશૌ સંવત્સરાર્દ્ધં ષણ્માસં નિહિતં નિષેવમાણઃ પુરુષો જરસં નિહન્તિ| પૂરણયોગેન ષાષ્ઠી| અત્ર ચ યથાપ્રયોગં ગુણાતિશયઃ|| ૨૦૪||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૫) · Śloka ૨૦૫
ધાત્રીકૃમિઘ્નાસનસારચૂર્ણ સતૈલસર્પિર્મધુલોહરેણુ| નિષેવમાણસ્ય ભવેન્નરસ્ય તારુણ્યલાવણ્યમપિ પ્રણષ્ટમ્||૨૦૫||
धात्रीकृमिघ्नासनसारचूर्ण सतैलसर्पिर्मधुलोहरेणु| निषेवमाणस्य भवेन्नरस्य तारुण्यलावण्यमपि प्रणष्टम्||२०५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ધાત્ર્યાદિકં નિષેવમાણસ્ય તારુણ્યં લાવણ્યઞ્ચ પ્રણષ્ટમપિ ભવતિ|| ૨૦૫||
Adhikarana વિવિધા યોગાઃ (૨૦૬) · Śloka ૨૦૬
નવામલકશુક્તયો મધુ ઘૃતં રજશ્ચાયસં ચતુષ્ટયમયોઘટસ્થમિતિ ચૂર્ણિતં વત્સરમ્| ક્રમેણ લિહતઃ પયોઽનુપિબતશ્ચ પથ્યાશિન શ્ચિરં ભવતિ જીવિતં ક્ષયમુપૈતિ પૃથ્વી જરા||૨૦૬||
नवामलकशुक्तयो मधु घृतं रजश्चायसं चतुष्टयमयोघटस्थमिति चूर्णितं वत्सरम्| क्रमेण लिहतः पयोऽनुपिबतश्च पथ्याशिन श्चिरं भवति जीवितं क्षयमुपैति पृथ्वी जरा||२०६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નવાનામામલકાનાં શુક્તયો દલાનિ મધુઘૃતમયોરજશ્ચેત્યેતચ્ચતુષ્ટય્મર્થાત્ સમં ચૂર્ણકરણયોગ્યં કાલમયોઘટે સ્થિતં તતસ્તચ્ચૂર્ણિતં ક્રમેણ સ્તોકાભિવૃદ્ધ્યા વત્સરં લિહતોઽનુ પયઃ પિબતઃ પુંસઃ પથ્યાશિનઃ સતો જીવિતં ચિરં ભવતિ જરા ચ પૃથ્વી વિસ્તીર્ણાપિ ક્ષયમેતિ|| ૨૦૬||
Adhikarana શ્વદંષ્ટ્રાદિચૂર્ણમ્ (૨૦૭) · Śloka ૨૦૭
ચૂર્ણ શ્વદંષ્ટ્રામલકામૃતાનાં લિહન્ સસર્પિર્મધુભાગયુક્તમ્| વૃષસ્થિરઃશાન્તવિકારદુઃખઃ સમાઃ શતં જીવતિ કૃષણકેશઃ||૨૦૭||
चूर्ण श्वदंष्ट्रामलकामृतानां लिहन् ससर्पिर्मधुभागयुक्तम्| वृषस्थिरःशान्तविकारदुःखः समाः शतं जीवति कृषणकेशः||२०७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્વદંષ્ટ્રાદિચૂર્ણં વ્યાખ્યાસમમ્|| ૨૦૭||
Adhikarana વિડઙ્ગપ્રયોગાઃ (૨૦૮) · Śloka ૨૦૮
વિડઙ્ગસારં મધુકં ચ પિષ્ટં ભલાતકક્વાથમધુપ્રગાઢમ્| અર્શાસિ જન્તૂંશ્ચ જયત્યુદીર્ણાન્ વહ્નિં ચ સન્ધુક્ષયતિ ક્ષણેન| વિડઙ્ગભલ્લાતકચિત્રકાણાં ગુડોત્તરાણામભયાન્વિતાનામ્| તૈલેન ચૂર્ણાનિ નિષેવમાણાન્ શરીરિણો નોપતપન્તિ રોગાઃ| વિડઙ્ગભલ્લાતકનાગરાણિ યેઽશ્નન્તિ સર્પિર્મધુસંયુતાનિ| જરાનદીં રોગતરઙ્ગિણીં તે લાવણ્યયુક્તાઃ પુરુષાસ્તરન્તિ| વિડઙ્ગકલ્કં સ્વરસેન ધાત્ર્યાઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં ચ પિબેન્નરો યઃ| દ્રાક્ષારસક્ષૌદ્રપરિપ્લુતં વા વિજિત્ય રોગાન્ સ ભવેચ્છતાયુઃ||૨૦૮||
विडङ्गसारं मधुकं च पिष्टं भलातकक्वाथमधुप्रगाढम्| अर्शासि जन्तूंश्च जयत्युदीर्णान् वह्निं च सन्धुक्षयति क्षणेन| विडङ्गभल्लातकचित्रकाणां गुडोत्तराणामभयान्वितानाम्| तैलेन चूर्णानि निषेवमाणान् शरीरिणो नोपतपन्ति रोगाः| विडङ्गभल्लातकनागराणि येऽश्नन्ति सर्पिर्मधुसंयुतानि| जरानदीं रोगतरङ्गिणीं ते लावण्ययुक्ताः पुरुषास्तरन्ति| विडङ्गकल्कं स्वरसेन धात्र्याः क्षौद्रेण युक्तं च पिबेन्नरो यः| द्राक्षारसक्षौद्रपरिप्लुतं वा विजित्य रोगान् स भवेच्छतायुः||२०८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિડઙ્ગસારાદિકં વિડઙ્ગભલ્લાતકાદિકં ચ| ગુડોત્તરં ગુડાધિકમ્| તૈલેનોપયુજ્યતે| યે પુરુષા વિડઙ્ગાદિકમશ્નન્તિ તે જરાનદીં લાવણ્યયુક્તાસ્તરન્તિ| કિમ્ભૂતામાહ-રોગતરઙ્ગિણીં રોગા એવ હ્યવગાઢત્વાત્તરઙ્ગાઃ| જરોપશમે પુરુષસ્ય યતો લાવણ્યાદિકં સ્યાત્| વિડઙ્ગકલ્કસ્ય ધાત્રીરસક્ષૌદ્રાભ્યાં વા દ્રાક્ષારસક્ષૌદ્રાભ્યાં વા પ્રયોગઃ|| ૨૦૮||
Adhikarana પિપ્પલીતણ્ડુલપ્રયોગઃ (૨૦૯) · Śloka ૨૦૯
ચૂર્ણં સમં માગધિકાકણાનાં વિડઙ્ગચુર્ણેન સચિત્રકેણ| નિષેવમાણો મધુરૈલમિશ્રં વયઃપરીણામજલે ન મજ્જેત્||૨૦૯||
चूर्णं समं मागधिकाकणानां विडङ्गचुर्णेन सचित्रकेण| निषेवमाणो मधुरैलमिश्रं वयःपरीणामजले न मज्जेत्||२०९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
માગધિકાકણાનાં પિપ્પલીતણ્ડુલાનાં ચૂર્ણં સચિત્રકેણ વિડાઙ્ગચૂર્ણેન સમં ચિત્રકવિડઙ્ગચૂર્ણસમં પિપ્પલીચૂર્ણમિત્યર્થઃ| વયઃપરિણામ એવ વિનાશહેતુત્વાજ્જલમ્|| ૨૦૯||
Adhikarana પૌનર્નવકલ્પઃ મૂર્વાદયશ્ચ (૨૧૦) · Śloka ૨૧૦
પુનર્નવસ્યાર્દ્ધપલં પલં વા પિષ્ટં પિબેદ્યઃ પયસાર્દ્ધમાસમ્| માસદ્વયં તત્ત્રિગુણં સમાં વા જીર્ણોઽપિ ભૂયઃ સપુનર્નવઃ સ્યાત્| મૂર્વાબૃહત્યંશુમતીબલાના મુશીરપાઠાસનશારિવાણામ્| કાલાનુસાર્યાગરુચન્દનાનાં વદન્તિ પૌનર્નવમેવ કલ્પમ્||૨૧૦||
पुनर्नवस्यार्द्धपलं पलं वा पिष्टं पिबेद्यः पयसार्द्धमासम्| मासद्वयं तत्त्रिगुणं समां वा जीर्णोऽपि भूयः सपुनर्नवः स्यात्| मूर्वाबृहत्यंशुमतीबलाना मुशीरपाठासनशारिवाणाम्| कालानुसार्यागरुचन्दनानां वदन्ति पौनर्नवमेव कल्पम्||२१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પુનર્નવસ્યાર્દ્ધપલમિત્યાદિ સુબોધમ્| મૂર્વાબૃહત્યાદિકઞ્ચ||૨૧૦||
Adhikarana શતાવરીઘૃતમ્ (૨૧૧) · Śloka ૨૧૧
શતાવરીકલ્કકષાયસિદ્ધં યે સર્પિરશ્નન્તિ સિતાદ્વિતીયમ્| તાન્ જીતિતાધ્વાનમભિપ્રપન્નાન્ ન વિપ્રલુમ્પન્તિ વિકારચોરાઃ||૨૧૧||
शतावरीकल्ककषायसिद्धं ये सर्पिरश्नन्ति सिताद्वितीयम्| तान् जीतिताध्वानमभिप्रपन्नान् न विप्रलुम्पन्ति विकारचोराः||२११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યે શતાવરીકલ્કષાયસિદ્ધં સર્પિઃ સિતયા સહાશ્નન્તિ તાન્ જીવિતાધ્વાનમાયુરેવ પન્થાનમભિપ્રપન્નાન્ પ્રાપ્ય વિકારચોરા ન વિપ્રલુમ્પન્તિ ન લુણ્ઠયન્તિ|| ૨૧૧||
Adhikarana અશ્વગન્ધાપ્રયોગઃ (૨૧૨) · Śloka ૨૧૨
પીત્વાશ્વગન્ધા પયસાર્દ્ધમાસં ઘૃતેન તૈલેન સુખામ્બુના વા| કૃશસ્ય પુષ્ટિં વપુષો વિધત્તે બાલસ્ય સસ્યસ્ય યથા સુબૃષ્ટિઃ||૨૧૨||
पीत्वाश्वगन्धा पयसार्द्धमासं घृतेन तैलेन सुखाम्बुना वा| कृशस्य पुष्टिं वपुषो विधत्ते बालस्य सस्यस्य यथा सुबृष्टिः||२१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પય આદીનામન્યતમેનાર્દ્ધમાસમશ્વગન્ધા પીતા કૃશસ્ય બાલસ્ય વપુષસ્તથા પુષ્ટિં વિધત્તે યથા સસ્યસ્ય સુવૃષ્ટિઃ|| ૨૧૨||
Adhikarana કૃષ્ણતિલપ્રયોગઃ (૨૧૩) · Śloka ૨૧૩
દિને દિને કૃષ્ણતિલપ્રકુઞ્ચં સમશ્નતઃ શીતજલાનુપાનમ્| પોષઃ શરીરસ્ય ભવત્યનલ્પો દૃઢીભવન્ત્યામરણાચ્ચ દન્તાઃ||૨૧૩||
दिने दिने कृष्णतिलप्रकुञ्चं समश्नतः शीतजलानुपानम्| पोषः शरीरस्य भवत्यनल्पो दृढीभवन्त्यामरणाच्च दन्ताः||२१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શિલાજતુક્ષૌદ્રાદિપ્રયોગઃ (૨૧૪) · Śloka ૨૧૪
શિલાજતુક્ષૌદ્રવિડઙ્ગસર્પિ ર્લોહાભયાપારદતાપ્યભક્ષઃ| આપૂર્યતે દુર્બલદેહધાતુ સ્ત્રિપઞ્ચરાત્રેણ યથા શશાઙ્કઃ||૨૧૪||
शिलाजतुक्षौद्रविडङ्गसर्पि र्लोहाभयापारदताप्यभक्षः| आपूर्यते दुर्बलदेहधातु स्त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः||२१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દિને દિને ઇત્યાદિ પ્રયોગદ્વયં વ્યાખ્યાસમમ્| પ્રકુઞ્ચઃ પલમ્| પારદં શિલાજતુતાપ્યાભ્યાં મર્દિતું યોગ્યં ભવતિ| યથા શશાઙ્કશ્ચન્દ્રસ્ત્રિપઞ્ચરાત્રેણ પક્ષેણાપૂર્યતે તદ્વદસાવપિ|| ૨૧૪||
Adhikarana શિલાજતુનઃ પ્રયોગાન્તરમ્ (૨૧૫) · Śloka ૨૧૫
મધુ મધુરસા લાજા ભાર્ઙ્ગી મધૂકશતાવરી| કમલકુસુમત્વક્ક્ષીરીભિઃ સમં જતુ પાર્વતમ્| પ્રચુરહવિષા લેહં લીઢ્વા સમૃદ્ધસિતોપલમ્| શિથિલજરસો મન્દાતઙ્કા ભવન્તિ ચિરાયુષઃ||૨૧૫||
मधु मधुरसा लाजा भार्ङ्गी मधूकशतावरी| कमलकुसुमत्वक्क्षीरीभिः समं जतु पार्वतम्| प्रचुरहविषा लेहं लीढ्वा समृद्धसितोपलम्| शिथिलजरसो मन्दातङ्का भवन्ति चिरायुषः||२१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મધ્વાદીનામેકો ભાગો દ્વિતીયઃ શિલાજતુન ઇત્યેતલ્લેહં પ્રચુરઘૃતં સ્મૃદ્ધશર્કરઞ્ચ લીઢ્વા પુરુષાશ્શિથિલજરસઃ સ્વલ્પજરાઃ સ્વલ્પવ્યાધયશ્ચિરજીવિતાશ્ચ ભવન્તિ|| ૨૧૫||
Adhikarana નારસિંહઘૃતમ્ (૨૧૬) · Śloka ૨૧૬
ગાયત્રીશિખિશિંશપાસનશિવા વેલ્લાક્ષકારુષ્કરાન્ પિષ્ટ્વાષ્ટૌ દશષડ્ગુણેમ્ભસિ ધૃતાન્ ખણ્ડૈઃ સહાયોમયૈઃ| પાત્રે લોહકૃતે ત્ર્યહં રવિકરૈરાલોડયન્ પાચયે દગ્નૌ ચાનુમૃદૌ સલોહશકલં પાદસ્થિતં તત્પચેત્| પૂતસ્યાંશઃ ક્ષીરતોંઽશસ્તથાંશૌ ભાર્ઙ્ગાન્નિર્યાસાત્ પિવર્યાસ્ત્રયોંઽશાઃ| અંશાશ્ચત્વારસ્તત્ર હૈયઙગવીના દેકીકૃત્યૈતત્સાધયેત્ કૃષ્ણલૌહે| વિમલયા સિતયા મધુનાથવા યુક્તમયુક્તમિદં યદિ વા ઘૃતમ્| સ્વરુચિભોજનપાનવિચેષ્ટિતો ભવતિ ના પલશઃ પરિશીલયન્| શ્રીમાન્ નિર્ધૂતપાપ્મા વનમહિષબલો વાજિવેગઃ સ્થિરાઙ્ગો કેશૈર્ભૃઙ્ગાઙ્ગનીલૈર્મધુસુરભિમુખો નૈકયોષિન્નિષેવી| વાઙ્મેધાધીસમૃદ્ધઃ સુપટુ હૃતવહો માસમાત્રોપયોગા દ્ધત્તેઽસૌ નારસિંહ વપુરનલશિખાતપ્તચામીકરાભમ્||૨૧૬||
गायत्रीशिखिशिंशपासनशिवा वेल्लाक्षकारुष्करान् पिष्ट्वाष्टौ दशषड्गुणेम्भसि धृतान् खण्डैः सहायोमयैः| पात्रे लोहकृते त्र्यहं रविकरैरालोडयन् पाचये दग्नौ चानुमृदौ सलोहशकलं पादस्थितं तत्पचेत्| पूतस्यांशः क्षीरतोंऽशस्तथांशौ भार्ङ्गान्निर्यासात् पिवर्यास्त्रयोंऽशाः| अंशाश्चत्वारस्तत्र हैयङगवीना देकीकृत्यैतत्साधयेत् कृष्णलौहे| विमलया सितया मधुनाथवा युक्तमयुक्तमिदं यदि वा घृतम्| स्वरुचिभोजनपानविचेष्टितो भवति ना पलशः परिशीलयन्| श्रीमान् निर्धूतपाप्मा वनमहिषबलो वाजिवेगः स्थिराङ्गो केशैर्भृङ्गाङ्गनीलैर्मधुसुरभिमुखो नैकयोषिन्निषेवी| वाङ्मेधाधीसमृद्धः सुपटु हृतवहो मासमात्रोपयोगा द्धत्तेऽसौ नारसिंह वपुरनलशिखातप्तचामीकराभम्||२१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગાયત્ર્યાદિના નારસિંહઘૃતમ્| ગાયત્રી ખદિરઃ, શિખી ચિત્રકઃ, અસનં બીજકં, શિવા હરીતકી, અક્ષકં બિભીતકમ્-એતાન્યષ્ટાવૌષધાનિ સમાનિ પિષ્ટ્વા એતેભ્યો માનેન ષોડશગુણેઽમ્ભસ્યૌષધસમૈશ્ચ શસ્ત્રૈર્દ્ધૃતાનિ ત્ર્યહમાદિત્યતાપેનાલોડયન્ ચાલયન્ પાચયેત્| ચતુર્થેઽહ્નિ તથાવિધમેવ ચતુર્ભાગશેષં તન્મૃદુનાઽગ્નિના પચેત્| તતઃ પરિપૂતં ક્વાથં ગૃહીત્વાઽનેન સમો ભાગો ક્ષીરસ્ય દેયઃ| ક્ષીરયુક્તેન તેનૈવ સમો ભૃઙ્ગસ્વરસાત્ ભાગઃ| ક્વાથસ્ત્રિગુણઃ પિવર્યાઃ શતાવર્યાઃ સ્વરસઃ ક્વાથાચ્ચતુર્ગુણં હૈયઙ્ગવીનં હયો દોહસ્ય વિકારો નવનીતમ્| કૃષ્ણલૌહ ઇતિ શસ્ત્રપાત્રે સિદ્ધમતિશુદ્ધ્યા શર્કરયા વા માક્ષિકેણ વા યુતં પ્રયોગસ્ય બલસ્ય વાર્થે| અત્ર ચ ભોજનાદિકં સ્વરુચ્યા| પલશ ઇતિ યથાસામર્થ્યં માત્રા| ભૃઙ્ગાઙ્ગં ભ્રમરશરીરમ્| મધુ માર્દ્વીકં તસ્ય પાનાત્ સુરભિમુખઃ| અસૌ પ્રયોક્તા પુરુષસ્તુ નારસિંહં વપુર્દ્ધત્તે| કિમ્ભૂતમાહ અનલશિખાભિરગ્નિજ્વાલાભિસ્તપ્તં યચ્ચામીકરં સુવર્ણં તદાભમ્|| ૨૧૬||
Adhikarana નારસિંહઘૃતપ્રશંસા (૨૧૭) · Śloka ૨૧૭
હવિરિદમતિપ્રભાવં સ્વમિવ વપુર્નિર્મિતં નૃસિંહેન| નશ્યન્તિ યતો ભીતા વ્યાધ્યાધિજરાસુરા દૂરાત્| ભૃઙ્ગપ્રવાલાનમુનૈવ ભૃષ્ટાન્ ઘૃતેન યઃ ખાદતિ યન્ત્રિતાત્મા| વિશુદ્ધકોષ્ઠોઽસનસારસિદ્ધદુગ્ધાનુપસ્તત્કૃતભોજનાર્થઃ| માસોપયોગાત્ સસુખી જીવત્યબ્દશતત્રયમ્| ગૃહ્ણાતિ સકૃદપ્યુક્તમવિલુપ્તસ્મૃતીન્દ્રિયઃ||૨૧૭||
हविरिदमतिप्रभावं स्वमिव वपुर्निर्मितं नृसिंहेन| नश्यन्ति यतो भीता व्याध्याधिजरासुरा दूरात्| भृङ्गप्रवालानमुनैव भृष्टान् घृतेन यः खादति यन्त्रितात्मा| विशुद्धकोष्ठोऽसनसारसिद्धदुग्धानुपस्तत्कृतभोजनार्थः| मासोपयोगात् ससुखी जीवत्यब्दशतत्रयम्| गृह्णाति सकृदप्युक्तमविलुप्तस्मृतीन्द्रियः||२१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇદમતિપ્રભાવં હવિર્ઘૃતં સ્વમિવ શરીરં ભગવતા નરસિંહેન નિર્મિતમ્| યતો ઘૃતાદ્વ્યાધ્યાદ્યસુરા દૂરાન્નશ્યન્તિ પલાયન્તે| યથા હિ નરસિંહવપુષોઽસુરા દૂરાન્નશ્યન્તિ તથૈવાસ્માત્ ઘૃતાદ્વ્યાધ્યાદય ઇત્યર્થઃ| આધયો મનોરોગાઃ|| ૨૧૭||
Adhikarana અતિદેશેન તૈલવિધાનમ્ (૨૧૮) · Śloka ૨૧૮
અનેનૈવ ચ કલ્પેન યસ્તૈલમુપયોજયેત્| તાનેવાઽઽપ્નોતિ સ ગુણાન્ કૃષ્ણકેશશ્ચ જાયતે||૨૧૮||
अनेनैव च कल्पेन यस्तैलमुपयोजयेत्| तानेवाऽऽप्नोति स गुणान् कृष्णकेशश्च जायते||२१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યોઽનેનૈવ કલ્પેન હૈયઙ્ગવીનવિધાનેન સિદ્ધં તૈલમુપયોજયેત્| સ તામેવાનન્તરોક્તાન્ ગુણાનાપ્નોતિ કૃષ્ણકેશશ્ચ જાયતે ભવતિ||૨૧૮||
Adhikarana કાશ્મરીફલપ્રયોગઃ (૨૧૯) · Śloka ૨૧૯
કાશ્મર્યાણાં તુલાં માસં સ્થિતાં મધુઘૃતોક્ષિતામ્| ઉપયુજ્ય પયોઽન્નાશી ચિરં જીવતિ કાન્તિમાન્||૨૧૯||
काश्मर्याणां तुलां मासं स्थितां मधुघृतोक्षिताम्| उपयुज्य पयोऽन्नाशी चिरं जीवति कान्तिमान्||२१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કાશ્મર્યાઃ ફલાનાં તુલાપલશતં યા મધુઘૃતાભ્યાં સિક્ત સતી માસં સ્થિતા તાં પયોઽન્નાશી સન્નુપયુજ્ય ચિરં જીવતિ કાન્તિમાંશ્ચ ભવતિ|| ૨૧૯||
Adhikarana ઉક્તરસાયનોપસંહારઃ (૨૨૦) · Śloka ૨૨૦
ઉક્તાનિ શક્યાનિ ફલાન્વિતાનિ યુગાનુરૂપાણિ રસાયનાનિ| મહાનુશંસાન્યપિ ચાપરાણિ પ્રાપ્ત્યાદિકષ્ટાનિ ન કીર્તિતાનિ| અમાનુષાણામતિવિસ્મયાનાં સત્કર્મણાં યદ્યપિ તનિ હેતુઃ| સમૂલકાષં તુ કષન્તિ દેહં ભ્રંશાદ્વિધેસ્તેન વિવર્જિતાનિ||૨૨૦||
उक्तानि शक्यानि फलान्वितानि युगानुरूपाणि रसायनानि| महानुशंसान्यपि चापराणि प्राप्त्यादिकष्टानि न कीर्तितानि| अमानुषाणामतिविस्मयानां सत्कर्मणां यद्यपि तनि हेतुः| समूलकाषं तु कषन्ति देहं भ्रंशाद्विधेस्तेन विवर्जितानि||२२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉક્તાનીત્યાદિના રસાયનાન્યુપસંહ્રિયન્તે-તાન્યેતનિ રસાયનાન્યુક્તાનિ યાન્યસ્મિન્ કલિયુગે કર્ત્તું શક્યન્તે ફલાન્વિતનિ ચ ભવન્તિ| અપરાણિ તુ યેષાં મહાન્તિ ફલાનિ શંસિતાનિ પ્રાપ્ત્યુપયોગાધિકારાદિના યતોઽતિકષ્ટાન્યતો ન કીર્તિતનિ| યાન્યપ્યમાનુષાણાં મનુષ્યાસમ્ભવિનામત્યાશ્ચર્યાણામુત્કૃષ્ટાનાં યોગાદીનાં કર્મણાં યદ્યપિ હેતુસ્તથાપિ વિધેઃ શાસ્ત્રોક્તસ્ય ભ્રંશાદ્દેહં સમૂલકાષં કષન્તિ હિંસસ્તિ તેન હેતુના તાન્યત્ર વિવર્જિતાનિ||૨૨૦||
Adhikarana રસાયનાન્યવશ્યં નિષેવણીયાનિ (૨૨૧) · Śloka ૨૨૧
યુગસ્વભાવાદ્યદિ ચૌષધીનાં ક્રિયાસુ શક્તિઃ પરિકલ્પયતેઽલ્પા| આયુર્બલાદિષવપિ સા તથેતિ યત્નાન્નિષેવ્યાણિ રસાયનાનિ| ન ચૌષધીનામપિ સર્વથૈવ પ્રભાવહાનિઃ પરિકલ્પનીયા| ફલં પ્રયાત્યૂર્ધ્વમધસ્ત્રિવૃત્તુ પ્રત્યક્ષતઃ કસ્ય ન સિદ્ધમેતત્||૨૨૧||
युगस्वभावाद्यदि चौषधीनां क्रियासु शक्तिः परिकल्पयतेऽल्पा| आयुर्बलादिषवपि सा तथेति यत्नान्निषेव्याणि रसायनानि| न चौषधीनामपि सर्वथैव प्रभावहानिः परिकल्पनीय़ा| फलं प्रयात्यूर्ध्वमधस्त्रिवृत्तु प्रत्यक्षतः कस्य न सिद्धमेतत्||२२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યુગસ્વભાવાદિત્યાદિના રસાયનફલાનામલાભાશઙ્કા નિવાર્યતે| યદિ ચ જનેન યુગસ્વભાવાદૌષધીનામલ્પા શક્તિઃ ક્રિયાસુ પરિકલ્પ્યતે તર્હ્યાયુર્બલાદિષવપિ સા તથેત્યલ્પૈવ| તસ્માદ્રસાયનાનિ દ્રવ્યાણિ યત્નાન્નિષેવ્યાણી| યદિ હિ કૃતયુગસમેવાદ્યાપિ આયુઃ સ્યાદૌષધીનાઞ્ચ યુગસ્વભાવાદલ્પવીર્યત્વં તતો યુજ્યેત રસાયનાનામનિષેવણમ્| યાવતા યથૌષધયોલ્પવીર્યાસ્તથાઽઽયુરાદીન્યપિ સુતરમિતિ| ન ચ સુધિયા ઔષધીનાં પ્રભાવહાનિઃ સર્વથેત્યવશ્યં પરિકલ્પનીયા| યન્મદનફલં વામયતિ ત્રિવૃત્તુ વિરેચયતીત્યેવમાદીન્યપિ કસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધં ન ભવતિ|| ૨૨૧||
Adhikarana રસાયનાનાં સમ્યગ્વિધાનં કાર્યમ્ (૨૨૨) · Śloka ૨૨૨
અદેશકાલોપહિતાન્યસાત્મ્યા ન્યત્યુષ્ણતીક્ષ્ણાનિ યથૌષધાનિ| નાશં નયન્તે સહસૈવ દેહં સમ્યક્પ્રયુક્તાનિ તથૈવ વૃદ્ધિમ્| જિત્વા તસ્માદિન્દ્રિયાદીન્ સુદુષ્ટાન્ કાલોપેતઃ શ્રદ્દધાનો યથાવત્| આયુઃપ્રજ્ઞાતેજસાં યદ્વિવૃધ્યૈ વીર્યોપેતં શીલયેદૌષધં તત્||૨૨૨||
अदेशकालोपहितान्यसात्म्या न्यत्युष्णतीक्ष्णानि यथौषधानि| नाशं नयन्ते सहसैव देहं सम्यक्प्रयुक्तानि तथैव वृद्धिम्| जित्वा तस्मादिन्द्रियादीन् सुदुष्टान् कालोपेतः श्रद्दधानो यथावत्| आयुःप्रज्ञातेजसां यद्विवृध्यै वीर्योपेतं शीलयेदौषधं तत्||२२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અદેશકાલેત્યાદિના શ્લોકદ્વયેન રસાયનાનાં સમ્યગ્વિધાને યત્નઃ પ્રદર્શ્યતે| ઔષધાન્યદેશકાલોપયુક્તાદીનિ પ્રયુક્તાનિ સહસા વૃદ્ધિં નયન્તિ પ્રાપયન્તિ| યથૈવ સહસા દેહં નાશં નયન્તિ તથૈવ સમ્યક્પ્રયુક્તાનિ સહસા વૃદ્ધિં નયન્તિ પ્રાપયન્તિ| યત એવં તસ્માદસમ્યગૌષધવિધાને વિશેષહેતૂન્ સુદુષ્ટાનિન્દ્રિયાદીન્ શત્રૂન્ જિત્વા વશે કૃત્વા કાલે શ્રદ્દધાનઃ શ્રદ્ધાવાન્ યદૌશધમાયુરાદીનાં વિવૃદ્ધયૈ વીર્યયુક્તં ભવતિ તદેવ યથાવચ્ચીલયેત્||૨૨૨||
Adhikarana રસાયનયોગે નિયમપરત્વમ્ (૨૨૩) · Śloka ૨૨૩
ઉત્સાહવીરૈરપિ સર્વકાલં નરૈરગમ્યાનિ તપોદરિદ્રૈઃ| મહાર્ણવાનામિવ દુસ્તરાણાં પારાણ્યપારાણિ રસાયનાનામ્| રસાયનાનામુપયોગસમ્પદા કૃતપ્રસાદૈર્મલદોષધાતુભિઃ| સ્થિરં શરીરં ક્રિયતે શરીરિણાં કુલં યથા સત્પુરુષૈરધિષ્ઠિતમ્| દાન્તેન્દ્રિયેણ શાસ્ત્રાર્થં યથાવદનુતિષ્ઠતા| કિયદ્વા દીર્ઘદર્શિત્વં નેન્દ્રત્વમપિ દુર્લ્લભમ્||૨૨૩||
उत्साहवीरैरपि सर्वकालं नरैरगम्यानि तपोदरिद्रैः| महार्णवानामिव दुस्तराणां पाराण्यपाराणि रसायनानाम्| रसायनानामुपयोगसम्पदा कृतप्रसादैर्मलदोषधातुभिः| स्थिरं शरीरं क्रियते शरीरिणां कुलं यथा सत्पुरुषैरधिष्ठितम्| दान्तेन्द्रियेण शास्त्रार्थं यथावदनुतिष्ठता| कियद्वा दीर्घदर्शित्वं नेन्द्रत्वमपि दुर्ल्लभम्||२२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉત્સાહવીરૈરિત્યાદિના રસાયનપ્રયોગે નિયમપરત્વમુચ્યતે| યથા તપસા દરિદ્રૈઃ પુરુષૈરુત્સાહવીરૈરપિ દુસ્તરાણાં મહાર્ણવાનામપારાણિ પારાણિ સર્વમાલમગમ્યાનિ ભવન્તિ તથૈવાપારાણ્યનન્તાનિ રસાયનાનામ્| 'ઉત્સાહધીરૈરિ' તિ ચ પાઠઃ| રસાયનાનાં પથ્યામલકાદીનાં ય ઉપયોગસ્તસ્ય સમ્પદા પરિપૂર્ણતયા કૃતપ્રસાદૈર્મલદોષધાતુભિઃ કર્ત્તૃભિઃ શરીરિણાં શરીરં સ્થિરં ક્રિયતે તથા યથા સત્પુરુષૈરધિષ્ઠિતં કુલમ્| અથવા શાસ્ત્રેક્તવિધાનેન રસાયનફલાપ્રાપ્તિઃ કિયન્માત્રા| દાન્તેન્દ્રિયત્વાદિયુક્તેન પુરુષેણ ઇન્દ્રત્વમપિ ન દુર્લ્લભમ્|| ૨૨૩||
Adhikarana રસાયનપ્રયોગે વ્યાધિપ્રતિકારઃ (૨૨૪) · Śloka ૨૨૪
રસાયનવિધિભ્રંશાજ્જાયેરન્ વ્યાધયો યદિ| યથાસ્વમૌષધં તેષાં કાર્યં મુક્ત્વા રસાયનમ્||૨૨૪||
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि| यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्||२२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યદિ ચ રસાયનસ્ય વિધિભ્રં શાજ્જ્વરાદયો વ્યાધયો જાયરેન્ તતસ્તેષામુત્પન્નાનાં વ્યાધીનાં પ્રકૃતં રસાયનં મુક્ત્વા સ્વમ્ સ્વમૌષધં કાર્યમ્|| ૨૨૪||
Adhikarana અગ્નિમૂલમેવ લાભઃ (૨૨૫) · Śloka ૨૨૫
અધ્યાક્રાન્તા યેઽમ્લપટુક્ષારકટૂષ્ણૈ ર્દ્રવ્યૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ સન્નિહિતા તેષુ જરત્તા| સન્ધુક્ષ્યોઽગ્નિસ્તૈરુપજાતે ચ વિવર્જ્યા યોગાસ્તેઽગ્નૌ ધાતુસમૃદ્ધેઃ સ હિ મૂલમ્| આયુર્યોગાઃ સાધ્વપિ યુક્ત મૃદુવહ્નૌ નૈરર્થક્યં યાન્તિ કૃતઘ્નેઽપ્યુપકારાઃ| દીપ્તે વહ્નૌ તે તુ ગણૌઘૈરપિ તુચ્છા વિસ્તીર્યન્તે પાત્રનિસૃષ્ટા ઇવ ભોગાઃ||૨૨૫||
अध्याक्रान्ता येऽम्लपटुक्षारकटूष्णै र्द्रव्यैस्तीक्ष्णैः सन्निहिता तेषु जरत्ता| सन्धुक्ष्योऽग्निस्तैरुपजाते च विवर्ज्या योगास्तेऽग्नौ धातुसमृद्धेः स हि मूलम्| आयुर्योगाः साध्वपि युक्त मृदुवह्नौ नैरर्थक्यं यान्ति कृतघ्नेऽप्युपकाराः| दीप्ते वह्नौ ते तु गणौघैरपि तुच्छा विस्तीर्यन्ते पात्रनिसृष्टा इव भोगाः||२२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અધ્યાક્રાન્તેત્યાદિના જરાવિનાશપ્રસઙ્ગેઽમ્લાદીનાં સદૈવોપયોગપ્રતિષેધઃ ક્રિયતે| અમ્લાદિગુણૈર્દ્રવ્યૈર્યેઽધ્યાક્રાન્તાસ્તેષુ જરત્તા જરાસન્નિહિતા જરતો ભાવો જરત્તા| તૈરમ્લાદિભિઃ ક્રમેણાગ્નિઃ સન્ધુક્ષ્યોઽર્થાન્મન્દીભૂતઃ સન્| ઉપજાતે ચાગ્નાવમ્લાદયો યોગા વર્જ્યાઃ| અતશ્ચાગ્નિઃ સન્ધુક્ષ્યો યતો ધાતૂનાં સમૃદ્ધેઃ સમ્યગ્વૃદ્ધેર્મૂલં સઃ| મૃદ્વગ્નૌ તુ પુરુષે નાનાવિધા યોગાઃ સાધુ કૃત્વાપિ યુક્તાસ્તથા નિરર્થકતાં યાન્તિ યથા કૃતઘ્ને પુરુષે પ્રયુક્તા ઉપકારઃ| તે તુ પ્રયોગાસ્તુચ્છાઃ| સ્વલ્પા અપિ દીપ્તે વહ્નૌ તથા વિસ્તીર્યન્તે યથા સત્પાત્રે નિસૃષ્ટા દત્તા ભોગઃ|| ૨૨૫||
Adhikarana આચારરસાયનમ્ (૨૨૬) · Śloka ૨૨૬
સત્યવાદિનમક્રોધમધ્યાત્મપ્રવણેન્દ્રિયમ્| શાન્તં સદ્દૃત્તનિરતં વિદ્યાન્નિત્યરસાયનમ્| ગુણૈરેભિઃ સમુદિતઃ સેવતે યો રસાયનમ્| ત નિર્વૃતાત્મા દીર્ઘાયુઃ પરત્રેહ ચ મોદતે| શાસ્ત્રાનુસારિણી ચર્યા ચિત્તજ્ઞાઃ પાર્શ્વવર્ત્તિનઃ| બુદ્ધિરસ્ખલિતાર્થેષુ પરિપૂર્ણં રસાયનમ્||૨૨૬||
सत्यवादिनमक्रोधमध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्| शान्तं सद्दृत्तनिरतं विद्यान्नित्यरसायनम्| गुणैरेभिः समुदितः सेवते यो रसायनम्| त निर्वृतात्मा दीर्घायुः परत्रेह च मोदते| शास्त्रानुसारिणी चर्या चित्तज्ञाः पार्श्ववर्त्तिनः| बुद्धिरस्खलितार्थेषु परिपूर्णं रसायनम्||२२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સત્યવાદિનમિત્યાદિ સુબોધમ્| (અધ્યાત્મપ્રવણાનિ યોગપ્રવણાનીન્દ્રિયાણિ યસ્ય તમ્| એભિઃ સત્યવચનાદિભિઃ સમુદિતઃ સંયુક્તઃ પરત્રાન્યજન્મનિ| અર્થેષુ શબ્દાદિષુ ઇતિ જેજ્જતઃ)||૨૨૬||
Adhikarana ગોષ્ઠે રસાયનસિદ્ધિઃ (૨૨૭-૪૯) · Śloka ૪૯
ગવામૃજુત્વેન કૃતાનુકારૈ રનયવાગાશયદેહચેષ્ટૈઃ| સ્થિરેન્દ્રિયાયુર્જ્વલનૈઃ સુશીલૈઃ સુવૃદ્ધગોપૈઃ સમધિષ્થિતેષુ| પ્રાજ્યાજ્યદુગ્ધૌષધિપાદપેષુ હ્યુમ્ભારવૈર્વલ્ગિતવત્સકેષુ| કઠપ્રવેશેન વિનાપિ સિદ્ધિં બ્રજન્તિ ગોષ્ઠેષુ રસાયનાનિ||૨૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે રસાયન વિધિનીમૈકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ||૪૯||
गवामृजुत्वेन कृतानुकारै रनयवागाशयदेहचेष्टैः| स्थिरेन्द्रियायुर्ज्वलनैः सुशीलैः सुवृद्धगोपैः समधिष्थितेषु| प्राज्याज्यदुग्धौषधिपादपेषु ह्युम्भारवैर्वल्गितवत्सकेषु| कठप्रवेशेन विनापि सिद्धिं ब्रजन्ति गोष्ठेषु रसायनानि||२२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे रसायन विधिनीमैकोनपञ्चाशोऽध्यायः||४९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે રસાયન વિધિનીમૈકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ||૪૯|| ગવામિત્યાદિ| સુષ્ઠ્વતિશયેન વૃદ્ધૈર્ગોપૈઃ સમધિષ્ઠિતેષુ ગોષ્ઠેષુ રસાયનાનિ સિદ્ધિં વ્રજન્તિ| કિમ્ભૂતૈર્ગોપૈરિત્યાહ-ઋજુત્વેન વામસ્વભાવત્વેન ગવાં કૃતાનુકારૈસ્તથા અનન્યવાગાદિભિઃ યેષામાશયેન ચિત્તેન સમા વાગ્દેહચેષ્ટ ચેત્યર્થઃ| તથા સ્થિરેન્દ્રયિત્વાદિયુક્તૈઃ સુશીલૈઃ સાધુભિર્વૃદ્ધગોપૈઃ| કિમ્ભૂતેષુ ગોષ્ઠેષ્વિત્યાહ- પ્રાજ્યાજ્યાદિષુ, પ્રાજ્યં પ્રભૂતમાજ્યાદિ યેષુ તથા હુમ્ભારવૈર્ગોમુખાહ્વાનૈર્વલ્ગિતાવત્સકા યેષ્વિતિ| અસ્મિન્નધ્યાયે શ્લોકશતાનિ સપ્ત પઞ્ચાશદધિકાનિ|| ૨૨૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે એકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ