Adhikarana atha karṇarōgavijñānīyō nāmaikaviṁśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1
athātaḥ karṇarōgavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः कर्णरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nētrarōgāṇāṁ nirṇayaṁ kr̥tvōrdvāṅgacikitsāprasaṅgēna karṇarōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana vātakarṇarōgaḥ (2) · Śloka 2
pratiśyāyajalakrīḍākarṇakaṇḍūyanairmarut| mithyāyōgēna śabdasya kupitō'nyaiśca kōpanaiḥ| prāpya śrōtrasirāḥ kuryācchūlaṁ srōtasi vēgavat| ardhāvabhēdakaṁ stambhaṁ śiśirānābhinandanam| cirācca pākaḥ pakvantu lasīkāmalpaśaḥ sravēt| śrōtaṁ śūnyamakasmācca syāt sañcāravicāravat||2||
प्रतिश्यायजलक्रीडाकर्णकण्डूयनैर्मरुत्| मिथ्यायोगेन शब्दस्य कुपितोऽन्यैश्च कोपनैः| प्राप्य श्रोत्रसिराः कुर्याच्छूलं स्रोतसि वेगवत्| अर्धावभेदकं स्तम्भं शिशिरानाभिनन्दनम्| चिराच्च पाकः पक्वन्तु लसीकामल्पशः स्रवेत्| श्रोतं शून्यमकस्माच्च स्यात् सञ्चारविचारवत्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pratiśyāyādibhirhētubhiranyaiśca nidānōktairmarudvāyuḥ kupitaḥ śrōtrasrōtasi vēgavacchūlamardhāvabhēdakādikañca kurutē| pratiśyāyō nāsārōgēṣu vakṣyatē| ardhāvabhēdakaḥ śirōrōgēṣu| śiśirānābhinandanaṁ śītadvēṣaḥ| cirācca pākaḥ śrōtrē syāt| pakvaṁ ca śrōtramakasmādvinākāraṇaṁ sañcāravicāravat syāt| kṣaṇaṁ saṁvr̥tamābhāti kṣaṇaṁ vivr̥tamityarthaḥ| iti vātakarṇarōgaḥ||2||
Adhikarana pittakarṇarōgaḥ (3) · Śloka 3
śūlaṁ pittātsadāhōṣā śītēcchā śvayathuṁ jvaram| āśupākaṁ prapakvaṁ ca sapītalasikāsrutiḥ| sā lasīkā spr̥śēdyadyattattatpākamupaiti ca||3||
शूलं पित्तात्सदाहोषा शीतेच्छा श्वयथुं ज्वरम्| आशुपाकं प्रपक्वं च सपीतलसिकास्रुतिः| सा लसीका स्पृशेद्यद्यत्तत्तत्पाकमुपैति च||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittāt svahētutaḥ kupitācchrōtrasrōtasi dōhādiyuktaṁ śūlaṁ syāditi sambandhaḥ| āśupākādikaṁ cārthācchrōtraviśēṣaṇaṁ bōddhavyam| subōdham| iti pittakarṇarōgaliṅgam||3||
Adhikarana kaphakarṇarōgaḥ (4) · Śloka 4
kaphācchirōhanugrīvāgauravaṁ mandatā rujaḥ| kaṇḍūśvayathuruṣṇōcchā pākācchrvētaghanasrutiḥ||4||
कफाच्छिरोहनुग्रीवागौरवं मन्दता रुजः| कण्डूश्वयथुरुष्णोच्छा पाकाच्छ्र्वेतघनस्रुतिः||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphāditi| prakaraṇātkarṇarōgē śirōgauravādikaṁ liṅgam||4||
Adhikarana raktakarṇarōgaḥ (5) · Śloka 5
karōti śravaṇē śūlamabhighātādidūṣitam| raktaṁ pittasamānārti kiñcidvādhikalakṣaṇam||5||
करोति श्रवणे शूलमभिघातादिदूषितम्| रक्तं पित्तसमानार्ति किञ्चिद्वाधिकलक्षणम्||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
abhighātādinā raktasya kōpastēna dūṣitaṁ raktaṁ śravaṇē karṇē śūlaṁ karōti| tacca raktakarṇarōgaṁ pittakarṇarōgasamānaliṅgaṁ bhavati| tatō'pi pittāt kiñcidadhikalakṣaṇamiti raktakarṇarōgaḥ||5||
Adhikarana sannipātakarṇarōgaḥ (6) · Śloka 6
śūlaṁ samuditairdōṣaiḥ saśōphajvaratīvraruk| paryāyāduṣṇaśītēcchaṁ jāyētē śrutijāḍyavat| pakvaṁ sitāsitāraktaghanapūyapravāhi ca||6||
शूलं समुदितैर्दोषैः सशोफज्वरतीव्ररुक्| पर्यायादुष्णशीतेच्छं जायेते श्रुतिजाड्यवत्| पक्वं सितासितारक्तघनपूयप्रवाहि च||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samuditaiḥ sannipatitairdōṣairvātādibhiḥ śōphādiyuktaṁ śūlaṁ śrōtrē jāyatē| paryāyēṇa nirantarāvr̥ttyā uṣṇōcchā śītēcchā ca yasmin śūlē tatparyāyāduṣṇaśītēccham| paryāyādēva śrutijāḍyavat| tacca śrōtraṁ pakvaṁ sitāsitādiguṇapūyapravāhi bhavatīti sannipātakarṇarōgaḥ||6||
Adhikarana karṇanādaḥ (7) · Śloka 7
śabdavāhisirāsaṁsthē śṟuṇōti pavanē muhuḥ| nādānakasmādvidhān karṇanādaṁ vadanti tam||7||
शब्दवाहिसिरासंस्थे श्रृणोति पवने मुहुः| नादानकस्माद्विधान् कर्णनादं वदन्ति तम्||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śabdavahāsu sirāsu kāraṇaviśēṣavaśāt sthitē pavanē puruṣō muhuḥ pratikṣaṇamakasmāt kāraṇaṁ vinā vividhānasatō nādān śṟuṇōti| taṁ karṇarōgaṁ karṇanādamityācāryā vadanti||7||
Adhikarana badhiratvam (8) · Śloka 8
ślēṣmaṇānugatō vāyurnādō vā samupēkṣitaḥ| uccaiḥ kr̥cchrācchutiṁ kuryādbadhiratvaṁ kramēṇa ca||8||
श्लेष्मणानुगतो वायुर्नादो वा समुपेक्षितः| उच्चैः कृच्छ्राच्छुतिं कुर्याद्बधिरत्वं क्रमेण च||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ślēṣmaṇā vāyuranugata uccaiḥ kr̥cchrācca śrutiṁ kuryāt| athavā karṇanādākhyō rōga upēkṣitaḥ sannēvaṁ kuryāt| ubhayatrāpi kramēṇa badhiratvamayaṁ rōgaḥ saptamaḥ||8||
Adhikarana pratīnāhaḥ (9) · Śloka 9
vātēna śōṣitaḥ ślēṣmā srōtō limpēttatō bhavēt| ruggauravaṁ vidhānaṁ ca saḥ pratīnāhasaṁjñitaḥ||9||
वातेन शोषितः श्लेष्मा स्रोतो लिम्पेत्ततो भवेत्| रुग्गौरवं विधानं च सः प्रतीनाहसंज्ञितः||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kāraṇaviśēṣavaśādvātēna ślēṣmā śōṣitaḥ san karṇasrōtō limpēttataḥ srōtōlēpāt karṇē rugādikaṁ bhavēt| sa ēvambhūtō rōgaḥ saṁjñayā pratīnāhaḥ||9||
Adhikarana kaṇḍūḥ śōphaśca (10) · Śloka 10
kaṇḍūśōphau kaphācchrōtrē sthirau tatsaṁjñayā smr̥tau||10||
कण्डूशोफौ कफाच्छ्रोत्रे स्थिरौ तत्संज्ञया स्मृतौ||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphāddhētōryau śrōtrē sthirau kaṇḍūśōphau tau tatsaṁjñayā kaṇḍūśōphāviti nāmnā smr̥tāvācāryaiḥ| ēkaḥ kaṇḍūḥ dvitīyaḥ śōphaḥ||10||
Adhikarana pūtikarṇakaḥ (11) · Śloka 11
kaphō vidagdhaḥ pittēna sarujaṁ nīrujaṁ tathā| dhanapūtibahuklēdaṁ kurutē pūtikarṇakam||11||
कफो विदग्धः पित्तेन सरुजं नीरुजं तथा| धनपूतिबहुक्लेदं कुरुते पूतिकर्णकम्||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittēna kartrā kaphō vidagdhaḥ vidāhāvasthāṁ nītaḥ pūtikarṇākhyaṁ rōgaṁ kurutē| kimbhūtamityāha| sarujaṁ vā nīrujaṁ vā ubhayathāpi ghanapūti bahuklēdam||11||
Adhikarana krimikarṇakaḥ (12) · Śloka 12
vātādidūṣitaṁ śrōtaṁ māṁsāsr̥klēdajā rujam| khādantō jantavaḥ kuryastīvrāṁ sa krimikarṇakaḥ||12||
वातादिदूषितं श्रोतं मांसासृक्लेदजा रुजम्| खादन्तो जन्तवः कुर्यस्तीव्रां स क्रिमिकर्णकः||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jantavaḥ krimayaḥ khādantō bhakṣayantaḥ prakaraṇāt karṇaṁ tatraiva sambhavāttīvrāṁ rujaṁ kuryuḥ| sa rōgō nāmnā krimikarṇakaḥ| kimbhūtā jantava āha-vātādibhiḥ svakāraṇakupitairdūṣitē yē śrōtrasambandhinī māṁsāsr̥jī tayōrviklēdastajjāḥ||12||
Adhikarana vidradhyarśō'rbudāni (13) · Śloka 13
śrōtrakaṇḍūyanājjātē kṣatē syāt pūrvalakṣaṇaḥ| vidradhiḥ pūrvavaccānyaḥ śōphō'rśōrbudamīritam| tēṣu ruk pūtikarṇatvaṁ badhiratvaṁ kramēṇa ca||13||
श्रोत्रकण्डूयनाज्जाते क्षते स्यात् पूर्वलक्षणः| विद्रधिः पूर्ववच्चान्यः शोफोऽर्शोर्बुदमीरितम्| तेषु रुक् पूतिकर्णत्वं बधिरत्वं क्रमेण च||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śrōtasya kaṇḍūyanēna kṣatē vraṇē jātē sati pūrvalakṣaṇastīvrarūgrupō vidradhyākhyō rōgaḥ syāt| anyaśca vidradhiḥ pūrvavannidānōktavidradhihētunā bhavatyēṣa ca vidradhērēva bhēdāntaraṁ tēna saṁkhyāyāṁ na praviśati| śōphaśca yaḥ karṇē sa nāmnā ēkārśa īritaḥ dvitīyō'rbudaṁ ēvamētau dvau rōgāvēkīkr̥tya pūrvaiḥ saha pañcadaśa tu bhavanti| tēṣu cānāntarōktēṣu vidradhyarśō'rbudēṣu kramēṇa yathāsaṅkhyaṁ rugāditrayaṁ jāyatē| badhiratvaṁ ca jāyatē ( iti ca pāṭhaḥ )||13||
Adhikarana kūcikarṇakaḥ (14) · Śloka 14
garbhē'nilāt saṅkucitā śaṣkulī kūcikarṇakaḥ||14||
गर्भेऽनिलात् सङ्कुचिता शष्कुली कूचिकर्णकः||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
garbhāvasthāyāmanilāddhētōrgarbhānilāt śaṣkulī saṅkucitā sa rōgē nāmnā kūcikarṇakaḥ||14||
Adhikarana pippalī (15) · Śloka 15
ēkō nīruganēkō vā garbhē māṁsāṅkuraḥ sthiraḥ| pippalī pippalīmānaḥ||15||
एको नीरुगनेको वा गर्भे मांसाङ्कुरः स्थिरः| पिप्पली पिप्पलीमानः||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
garbhāvasthāyāmēva karṇē ēkō vā'nēkō vā sthiraḥ pippalīpramāṇō yō māṁsāṅkuraḥ sa nāmnā pippalī ||15||
Adhikarana vidārikā (16) · Śloka 16
sannipātādvidārikā| savarṇaḥ sarujaḥ stabdhaḥ śvayathuḥ sa upēkṣitaḥ| kaṭutailanibhaṁ pakvaḥ sravēt kr̥cchrēṇa rōhati| saṅkōcayati rūḍhā ca sā dhruvaṁ karṇaśaṣkulīm||16||
सन्निपाताद्विदारिका| सवर्णः सरुजः स्तब्धः श्वयथुः स उपेक्षितः| कटुतैलनिभं पक्वः स्रवेत् कृच्छ्रेण रोहति| सङ्कोचयति रूढा च सा ध्रुवं कर्णशष्कुलीम्||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātāddhētōryaḥ śvayathuḥ savarṇādiguṇa upēkṣitaśca pakvaḥ san kaṭutailanibhaṁ tatsadr̥śaṁ srāvaṁ sravēt kr̥cchrēṇa rōhati bahukālaprayuktabhaiṣajyasaṁskārādrūḍhō bhavati| saḥ śvayathurvidārikā nāma rōgaḥ| sā ca vidārikā rūḍhā labdhāspadā satī dhruvamavaśyaṁ karṇaśaṣulīṁ saṅkōcayati||16||
Adhikarana pālīśōṣaḥ (17) · Śloka 17
sirāsthaḥ kurutē vāyuḥ pālīśōṣaṁ tadāhvayam||17||
सिरास्थः कुरुते वायुः पालीशोषं तदाह्वयम्||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
karṇasirāsthō vāyuḥ pālyāṁ śōṣaṁ nāmnā pālīśōṣasaṁjñaṁ kurutē||17||
Adhikarana tantrikā (18) · Śloka 18
kr̥śā dr̥ḍhā ca tantrīvatpālī vātēna tantrikā||18||
कृशा दृढा च तन्त्रीवत्पाली वातेन तन्त्रिका||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vātēna pālī vīṇātantrīvat kr̥śā dr̥ḍhā ca bhavati; sa tantrikā nāma rōgaḥ||18||
Adhikarana pāripōṭaḥ (19) · Śloka 19
sukumārē cirōtsargāt sahasaiva pravardhatē| karṇē śōphaḥ sarukpālyāmaruṇaḥ paripōṭavān| paripōṭaśca pavanāt||19||
सुकुमारे चिरोत्सर्गात् सहसैव प्रवर्धते| कर्णे शोफः सरुक्पाल्यामरुणः परिपोटवान्| परिपोटश्च पवनात्||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sukumārē karṇē bahukālamupēkṣya jhaṭiti prakarṣēṇa vardhitē aruṇaḥ paripōṭavāṁśca sarukpālyāṁ śōphaḥ syāt| paripōṭaścarmadaraṇam| sa rōgaḥ pavanāddhētōrbhavati| nāmnā paripōṭaḥ||19||
Adhikarana utpātaḥ (20) · Śloka 20
utpātaḥ pittaśōṇitāt| gurvābharaṇabhārādyaiḥ śyāvō rugdāhapākavān| śvayathuḥ sphōṭapiṭakārāgōṣāklēdasaṁyutaḥ||20||
उत्पातः पित्तशोणितात्| गुर्वाभरणभाराद्यैः श्यावो रुग्दाहपाकवान्| श्वयथुः स्फोटपिटकारागोषाक्लेदसंयुतः||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gurvābharaṇabhārādyaiḥ prakupitāt pittaśōṇitāt śyāvādiguṇaḥ sphōṭādisaṁyuktaśca yaḥ śvayathuḥ sa utpātō nāma rōgaḥ|| 20||
Adhikarana unmanthaḥ (21) · Śloka 21
pālyāṁ śōphō'nilakaphātsarvatō nirvyathaḥ sthiraḥ| stabdhaḥ savarṇaḥ kaṇḍūmānunmanthō galliraśca saḥ||21||
पाल्यां शोफोऽनिलकफात्सर्वतो निर्व्यथः स्थिरः| स्तब्धः सवर्णः कण्डूमानुन्मन्थो गल्लिरश्च सः||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anilakaphāddhētōḥ pālyāṁ sarvatōdikkaṁ niryathādiguṇaḥ śōphō bhavati; sa rōgō nāmnā unmanthō galliraścyōcyatē||21||
Adhikarana duḥkhavardhanaḥ (22) · Śloka 22
durviddhē vardhitē karṇē sakaṇḍūdāhapākaruk| śvayathuḥ sannipātōtthaḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ||22||
दुर्विद्धे वर्धिते कर्णे सकण्डूदाहपाकरुक्| श्वयथुः सन्निपातोत्थः स नाम्ना दुःखवर्धनः||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaśca karṇō durviddhaḥ san vardhitastasmin yaḥ kaṇḍvādiguṇaḥ sannipātōtthaḥ śvayathuḥ sa nāmnā duḥkhavardhanaḥ||22||
Adhikarana lihyākhyāḥ piṭakāḥ (23) · Śloka 23
kaphāsr̥kkr̥mijāḥ sūkṣmāḥ sakaṇḍūklēdavēdanāḥ| lihyākhyāḥ piṭakāstā hi lihyuḥ pālīmupēkṣitāḥ||23||
कफासृक्कृमिजाः सूक्ष्माः सकण्डूक्लेदवेदनाः| लिह्याख्याः पिटकास्ता हि लिह्युः पालीमुपेक्षिताः||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphādijāḥ kaṇḍvādiyuktāḥ piṭakā nāmnā lihyākhyāstā hyupēkṣitāḥ pālīṁ lihyuḥ śōṣayēyurityarthaḥ||23||
Adhikarana sādhyāsādhyatā (24) · Śloka 24
pippalī sarvajaṁ śūlaṁ vidārī kūcikarṇakaḥ| ēṣāmasādhyā yāpyaikā tantrikānyāṁstu sādhayēt||24||
पिप्पली सर्वजं शूलं विदारी कूचिकर्णकः| एषामसाध्या याप्यैका तन्त्रिकान्यांस्तु साधयेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣāṁ karṇarōgāṇāṁ madhyē pippalyādicatuṣṭayamasādhyam| ēkā tantrikaiva yāpyā| śēṣān dhārayēt||24||
Adhikarana karṇarōgāsaṅkhyānam (25-20) · Śloka 20
pañcaviṁśatirityuktāḥ karṇarōgā vibhāgataḥ||25|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē karṇarōgavijñānīyō nāmaikaviṁśō'dhyāyaḥ||21|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē karṇarōgavijñānīyō nāmaikaviṁśō'dhyāyaḥ||20||
पञ्चविंशतिरित्युक्ताः कर्णरोगा विभागतः||२५|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे कर्णरोगविज्ञानीयो नामैकविंशोऽध्यायः||२१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे कर्णरोगविज्ञानीयो नामैकविंशोऽध्यायः||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ityanantarōktēna prakārēṇa vātakarṇarōga, pittakarṇarōga, kaphakarṇarōga, raktakarṇarōga, sannipātakarṇarōga, karṇanāda, badhiratva, pratīnāha, kaṇḍū, śōpha, pūtikarṇaka, krimikarṇaka, ubhayarūpavidradhyarśōrbuda, kūcikarṇaka, pippalī, vidārikā, pālīśōṣa, tantrikā, paripōṭōtpātōnmantha, duḥkhavardhana, lihyākhyāḥ pañcaviṁśatikarṇarōgā uktāḥ||25|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē ēkaviṁśō'dhyāyaḥ