Skip to content

૨૦. અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધઃ

Adhikarana અથાક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ - પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka

અથાત અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

View original

अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અભિષ્યન્દસ્ય તદેકયોગક્ષેમસ્ય ચાધિમન્થસ્ય ચિકિત્સામુક્ત્વા અક્ષિપાકાનાં પિલ્લાનાં ચ સાધનં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરમ્ભ્યતે-અથાત ઇત્યાદિ| પિલ્લા ઉક્તેભ્યઃ એવ વર્ત્માદિરોગેભ્યઃ કેચિત્| તે ચેહૈવ વક્ષ્યન્તે||૧||

Adhikarana શુષ્કાક્ષિપાકચિકિત્સા (૨) · Śloka

શુષ્કાક્ષિપાકે વાતાભિષ્યન્દવિહિતં સર્પિઃ પિબેત્| કુલીરરસક્ષીરસિદ્ધં વા| દાર્વીપ્રપૌણ્ડરીકયોઃ ક્વાથ આશ્ચ્યોતનમક્ષિપાકઘ્નમ્| મઞ્જિષ્ઠામધુક્કાલાનુસારીસારિવાલોધ્રલાક્ષાપ્રપૌણ્ડરીકાણામક્ષિપાકરક્તરાજીઘ્નમ્| મૃદ્વીકાચન્દનકલ્કસ્તણ્ડુલામ્બુપરિસ્રુતો મધુમાનશ્રુદાહહરઃ| અણુતૈલં નસ્યમ્| શારિવાવિદારીબલામધુકોત્પલદ્રાક્ષાટરૂષકજીવકચન્દનૈર્જાઙ્ગલરસક્ષીરોપેતં તૈલં સાધિતં નાવનાત્ સર્વોર્ધ્વજત્રુજાન્ ગદાન્ વાતપિત્તોત્તરાન્ નિહન્તિ| સ્નિગ્ધાશ્ચાત્ર તર્પણપુટપાકાઃ| વાતપિત્તાન્યતરોદ્રેકતશ્ચ યથાસ્વમભિષ્યન્દવિધિઃ| આદર્શમણ્ડલે ઘૃતાક્તકેશાન્ ઘૃષ્ટ્વાન્તર્ધૂમં દહેત્સા મષીઘૃતપિષ્ટાઽયસભાજનસ્થિતાઽક્ષિપાકમઞ્જનાદપહરતિ| મઞ્જિષ્ઠાફલત્રિકકટઙ્કટેરીનિષ્ક્વાથે લોહસ્રોતોઽઞ્જનચૂર્ણમાપિણ્ડીભાવાત્ પચેત્| એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનમભયં દાહોષાકરાગાશ્રુહરમ્| તામ્રરજસ્સૈર્યકપુષ્પપુણ્ડ્રાહ્વમધુકકાલાનુસારીશારિવાઃ છાગેન પયસા પિષ્ટાઃ પિણ્ડાઞ્જનમ્| આનૂપવસા શુણ્ઠીસૈન્ધવચૂર્ણાન્વિતા સ્નેહાઞ્જનમ્| એવમપ્યશાન્તૌ મધુકસિદ્ધઃ શતાહ્વાચૂર્ણયુક્તો ઘૃતમણ્ડસ્તથા પયો વા બસ્તિઃ||૨||

View original

शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्| कुलीररसक्षीरसिद्धं वा| दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्| मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्| मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः| अणुतैलं नस्यम्| शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति| स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः| वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः| आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति| मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्| एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्| ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्| आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्| एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વાતાભિષ્યન્દવિહિતં સર્પિર્દશમૂલાદિકં કુલીરમાંસરસક્ષીરાભ્યાં સિદ્ધં વા સર્પિઃ પિબેત્| દાર્વ્યાદિ સુબોધમ્| મઞ્જિષ્ઠાદીનાં ક્વાથ આશ્ચ્યોતનમિતિ સમ્બધ્યતે| કાલાનુસારી કાલેયકઃ| કારણ્ડક આમ્લાયનઃ| સુબોધમ્| અણુતૈલં નસ્યવિધ્યુક્તમ્| શારિવાદિતૈલં નાવનાદ્વાતપિત્તાધિકાન્ સર્વાનૂર્ધ્વજત્રુજાન્ ગદાન્ નિહન્તિ નાશયતિ| અત્રેત્યક્ષિપાકે વાતપિત્તયોરન્યતરસ્યોદ્રેકાદ્ધેતોર્યથાસ્વમુદ્રિક્તદોષાનતિક્રમેણાભિષ્યન્દોક્તો વિધિઃ| આદર્શમણ્ડલે મલિનિતકેશમપ્યઞ્જનમ્| સુબોધમ્| મઞ્જિષ્ઠાદિક્વાથપક્વગુલિકા ચૂર્ણીકૃતાઞ્જનં નામ્નાભયં દાહાદિહરમ્| તામ્રચૂર્ણાદિકં પિણ્ડાઞ્જનં સુબોધમ્| સૈર્યકસ્ય સહચરસ્ય પુષ્પમામ્લાયનસ્યેતિ કેચિત્| આનૂપવસેત્યાદિ સુબોધમ્| તથા પય ઇતિ ઘૃતમણ્ડવન્મધુકસિદ્ધં શતાહ્વાચૂર્ણયુક્તં ચ||૨||

Adhikarana સશોફાલ્પશોફયોશ્ચિકિત્સા (૩) · Śloka

સશોફાલ્પશોફયોસ્તુ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાનુ સિરાં વિધ્યેત્| દ્રાક્ષાભયાક્વાથસ્ત્રિવૃત્કલ્કવાન્ સઘૃતો વિરેકઃ| વિરિક્તસ્ય યથાદોષોદયમાસ્થાપનમ્| તતઃ પિણ્ડસ્વિન્નશિરસઃ સર્ષપતૈલેન સૈન્ધવયુતેન વા સર્પિષા ફણિજ્જકયુક્તેન વા અણુતૈલેન શિરોવિરેકઃ વિરિક્તશિરસોઽનુવાસનં ક્ષીરસર્પિષા ધૂમપાનં ચ| શિરોનેત્રં ચાસ્ય સુનિષણ્ણકપત્તૂરૈરણ્ડપત્રૈઃ ક્ષીરાંબુસ્વિન્નૈઃ સંસ્વેદયેત્| ઘૃતભૃષ્ટં લોધ્રચૂર્ણં સૂક્ષ્મવાસસ્થમુષ્ણોદકવિમૃદિતમાશ્ચ્યોતનમ્| શુષ્કાક્ષિપાકોક્તં ચ વેદનાઘ્નમ્||૩||

View original

सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्| द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः| विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्| ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च| शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्| घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्| शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સશોફાખ્યેઽલ્પશોફાખ્યે ચ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય સતઃ સિરાં વિધ્યેત્| દ્રાક્ષાહરીતકીક્વાથેન ત્રિવૃત્કલ્કઘૃતયુક્તેન વિરિક્તસ્ય દોષોદયાનતિક્રમેણાસ્થાપનમ્| તત ઇત્યાસ્થાપનાદનન્તરં પિણ્ડસ્વેદઃ સૂત્રોક્તસેન સ્વિન્નશિરસઃ સર્ષપતૈલેન શિરોવિરેકઃ સર્પિષા વા સૈન્ધવયુતેનાણુતૈલેન વા ફણિજ્જકચૂર્ણયુતેન| ફણિજ્જકો મરુવકઃ| તતઃ ક્ષીરસર્પિષાઽનુવાસનમ્| ધૂમપાનં દોષાદ્યપેક્ષમ્| અસ્ય ચાક્ષિપાકવતઃ શિરોનેત્રં ચ સુનિષણ્ણકાદિપત્રૈઃ ક્ષીરામ્બુસ્વિન્નૈઃ સ્વેદયેત્| સુનિષણ્ણકનામાનૂપે ભવતિ| કાશ્મીરેષુ સુલ્યેતિ પ્રસિદ્ધઃ| પત્તૂરો જલે ભવતિ નામ્ના મત્સ્યાક્ષકઃ| ઘૃતભૃષ્ટમિત્યાદિનાશ્ચ્યોતનં સુબોધમ્| શુષ્કાક્ષિપાકોક્તં વેદનાઘ્નમાશ્ચ્યોતનમિતિ સમ્બધ્યતે| તચ્ચ લોધ્રકોરણ્ડપુષ્પકૃતઃ ક્વાથઃ|| ૩||

Adhikarana તત્ર સન્ધાવાઃ (૪) · Śloka

એવમશાન્તવેદનં સન્ધાવૈરુપક્રમેત્| શશશિરઃકપાલં સૈન્ધવં કાંસ્યે સ્તન્યઘૃષ્ટં સન્ધાવો વેદનાઘ્નઃ| તદ્વત્તામ્રં ચ લોહે ગોમૂત્રઘૃષ્ટં ઘૃતધૂપિતમ્| શિગ્રુપલ્લવરસશ્ચ તામ્રઘૃષ્ટો ઘૃતધૂપિતઃ| શઙ્ખતામ્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તયવશમીપત્રધૂપિતં ઘર્ષવેદનાઘ્નમ્| ઉદુમ્બરફલં લોહે સ્તન્યઘૃષ્ટં ઘૃતાભ્યક્તશમીપત્રધૂપિતં શૂલરાગાશ્રુઘર્ષઘ્નમ્| દધિસરઃપિપ્પલીસૈન્ધવયુક્તસ્તામ્રે ઘૃષ્ટશ્શોફઘર્ષાશ્રુવેદનાઘ્નઃ| મૃત્કપાલં કાંસ્યે તિલોદકઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તનિમ્બપત્ર-ધૂપિતં શોફકણ્ડૂઘર્ષાશ્રુશૂલરાગઘ્નમ્| સન્ધાવાઞ્જિતં ચાક્ષિ સ્તન્યેનાનુસિઞ્ચેત્| ત્રિપરઞ્ચ તૈર્ન્નાઞ્જયેત્||૪||

View original

एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्| शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः| तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्| शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः| शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्| उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्| दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः| मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्| सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्| त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સન્ધાવૈરિત્યનન્તરં વક્ષ્યમાણૈઃ સન્ધાવનામભિરઞ્જનૈશ્ચોપક્રમેત| શશસ્ય શિરઃકપાલં સૈન્ધવેન સહ કાંસ્યપાત્રે સ્તન્યેન ઘૃષ્ટં વેદનાઘ્નં સન્ધાવઃ| લોહપાત્રે ગોમૂત્રઘૃષ્ટં તામ્રં ઘૃતધૂપિતં સન્ધાવઃ| શિગ્રુપલ્લવરસસ્તામ્રઘૃષ્ટો ઘૃતધૂપિતશ્ચ સન્ધાવઃ| તદ્વલ્લોહપાત્રે ઘ્રુષ્ટં તામ્રં ઘૃતધૂપિતં સન્ધાવઃ| ઉદુમ્બરફલમિત્યાદિના શૂલાદિઘ્નસ્સન્ધાવઃ| દધિસરાદિકઃ સન્ધાવઃ શોફાદિહરઃ| મૃન્મયં પક્વકપાલં કાંસ્યભાજને તિલોદકેન ઘૃષ્ટં ઘૃતાક્તનિમ્બપત્રધૂપિતં શોફાદિઘ્નઃ સન્ધાવઃ| એભ્યોઽન્યતમેન સન્ધાવેનાઞ્જિતમક્ષિ સ્તન્યેન સિઞ્ચેત્| તૈરિતિ સન્ધાવૈઃ ત્રિસ્ત્રિભ્યો વારેભ્યઃ પરમૂર્ધ્વં નેત્રં નાઞ્જયેત્|| ૪||

Adhikarana અથાઞ્જનાનિ (૫) · Śloka

મધુકબૃહતીત્વક્તામ્રરજાંસ્યજાક્ષીરપિષ્ટાનિ શમ્યામલકપત્રૈર્ઘૃતાપ્લુતૈઃ અનેકશો ધૂપિતાનિ પિણ્ડાઞ્જનં શોફવેદનાઘ્નમ્| તાલીસપત્રપિપ્પલીલોહરજોઽઞ્જનકાસીસતગરજાતીમુકુલસૈન્ધવૈર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તામ્રમાલિપ્તં સપ્તરાત્રં સ્થાપયિત્વા પુનસ્તદ્વદેવ પિષ્ટૈર્ગુટિકાઃ કાર્યાસ્તાઃ સ્તન્યઘૃષ્ટાઃ સ્તમ્ભશ્વયથુહર્ષઘર્ષાશ્રુકણ્ડૂઘ્ન્યઃ| અબદ્ધાસ્થિસહકારમાંસં વિગતત્વચં સમતામ્રચૂર્ણમીષત્સૈન્ધવોપેતં ગવ્યેન દધ્ના પિષ્ટ્વા તામ્રમાલેપયેત્| શુષ્કં શુષ્કં તથૈવ ચ પિષ્ટ્વા પુનર્લેપયેત્| એતત્સપ્તભિઃ સપ્તાહૈઃ પિણ્ડાઞ્જનં કૃતં સર્વાક્ષિકાશ્રુઘર્ષશોફરાગવર્ત્મોપચયઘ્નમ્| અશ્મન્તકામ્લવેતસપરૂષકકોલદાડિમૈઃ કૃતા રસક્રિયા સશોફાલ્પશોફપૂયાલસાન્ નાશયતિ| ઇત્થમપિ શોફાનુવૃત્તૌ પુનરસ્રાવસેકઃ શિરોવિરેકશ્ચ||૫||

View original

मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्| तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः| अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्| शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्| एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्| अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति| इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અથાનન્તરમઞ્જનાનિ ભવન્તિ| મધુકાદિના પિણ્ડાઞ્જનં શોફાદિઘ્નં ભવતિ| તાલીસપત્રાદિના ગુટિકાઃ સ્તમ્ભાદિઘ્ન્યઃ તદ્વદેવેતિ ગોમૂત્રેણ| અઞ્જનકાલે સ્તન્યેન ગુપિકોદ્ઘર્ષણમ્| સહકારમામ્રફલમબદ્ધાસ્થ્યતિબાલમ્| તસ્ય સહકારસ્ય માંસં ત્વચોઽન્તર્ભાગમ્| સપ્તાહેન સપ્તાહેનોપર્યુપરિ લેપઃ| અશ્મન્તકાદિના રસક્રિયા| અશ્મન્તક ઇન્દ્રકઃ| સુબોધમ્|| ૫||

Adhikarana અમ્લોષિતચિકિત્સા (૬) · Śloka

અમ્લોષિતં પિત્તાભિષ્યન્દવદુપાચરેત્| પિલ્લલસાધનં ચેક્ષેત||૬||

View original

अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्| पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અમ્લોષિતે પિત્તાભિષ્યન્દવદુપચારઃ| પિલ્લસાધનં ચાત્રૈવ વક્ષ્યમાણમીક્ષેતામ્લોષિતોપચારણાય| ઇત્યુક્તા અક્ષિપાકાઃ||૬||

Adhikarana પિલ્લરોગાણાં સઙ્ખ્યાનમ્ (૭) · Śloka

પિત્તકફરક્તનિચયોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મપોથકીબિસાક્યકુકૂણકપક્ષ્મોપરોધપૂયાલસશુષ્કાક્ષિપાકાલ્પશોફામ્લોષિતા વાતવર્જ્યાશ્ચ સ્યન્દાધિમન્થા ઇત્યષ્ટાદશ દીર્ઘકાલાનુબન્ધિનો રોગાઃ પિલ્લસંજ્ઞાઃ||૭||

View original

पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પિત્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, કફોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, રક્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, નિચયોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, પોથકીબિસાખ્યો બિસવર્ત્મ, કુકૂણકઃ, પક્ષ્મોપરોધઃ, પૂયાલસઃ, શુષ્કાક્ષિપાકઃ, અલ્પશોફઃ, અમ્લોષિતઃ, વાતવર્જ્યાઃ સ્યન્દાશ્ચાધિમન્થાશ્ચ પિત્તસ્યન્દઃ, કફસ્યન્દઃ, રક્તસ્યન્દઃ, પિતાધિમન્થઃ કફાધિમન્થઃ, રક્તાધિમન્થશ્ચ ઇત્યષ્ટાદશ રોગા દીર્ઘકાલાનુવર્ત્તિનઃ સન્તઃ પિલ્લસંજ્ઞાં લભન્તે||૭||

Adhikarana પિલ્લાનાં પ્રત્યેકશઃ ચિકિત્સા (૮) · Śloka

એષાં ક્રિયા યથાસ્વમુપદિષ્ટૈવ પુનશ્ચ પિલ્લી ભૂતાનાં સામાન્યેનોપદિશ્યતે||૮||

View original

एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એષાં પિલ્લસંજ્ઞિતાનાં પિત્તોત્ક્લિષ્ટવર્ત્માદીનાં ક્રિયા ચિકિત્સા યથાસ્વમધ્યાયેષૂક્તૈવ||૮||

Adhikarana પિલ્લસામાન્યચિકિત્સા (૯) · Śloka

અથ પિલ્લાક્ષિરોગિણં સ્નેહયિત્વા વામયેત્| કૃતક્રમસ્ય સિરાવ્યધસ્તતો વિરેકઃ| કૃતવિરેકસ્ય વર્ત્મની લિખેત્| સકૃલ્લેખનાદશુદ્ધૌ પુનર્લેખયેજ્જલૌકોભિશ્ચ ગ્રાહયેત્| પ્રિયઙ્ગુલોધ્રપદ્મકેસરચન્દનમધુકકલ્કેન સમાક્ષિકેણ બિડાલકઃ| તુવરિકાફલત્રિકરોચનાક્વાથેન મધુમતા સાયં પ્રાતઃ સદા પ્રક્ષાલનમઞ્જનાન્તે ચ કષાયવૃક્ષપલ્લવકષાયેણ| તૈરેવ ચ પત્રૈરુષ્ણપ્રિયતાયામ્ન્તરાન્તરા સ્વેદઃ| તુત્થકપલં વિંશતિશ્ચ શ્વેતમરિચાનિ ધાન્યામ્લપિષ્ટાનિ તત્પલૈસ્ત્રિંશતા તામ્રપાત્રે સમાલોડિતાનિ બહુવર્ષાણામપિ પિલ્લાનાં પરમમાશ્ચ્યોતનમ્| અઞ્જનં ચાસ્યામ્રધાતકીપુષ્પતિલપર્ણીકલ્કેન ચ વર્ત્તિઃ| હરીતક્યાઢકીશ્ચાષ્ટગુણેઽમ્ભસ્યષ્ટભાગાવશેષં ક્વાથયેત્| પુનશ્ચ પરિસ્રાવ્યાદર્વીપ્રલોપાદ્રસક્રિયેયં પિલ્લાક્ષિરોપણી| પલાશશાખાસ્વરસે ક્વાથ્યમાને બૃહત્યુશીરરજો દદ્યાત્| તદ્ ઘનીભૂતં શીતમઞ્જનમ્| સુરસારસપિષ્ટૈર્વા વચાલદેવદારુભિઃ| ગોપિત્તપિષ્ટાભ્યાં વા વ્યોષરસાઞ્જનાભ્યામ્| હરિતાલસૌવીરકાઞ્જનસમાંશં વા તામ્રચૂર્ણમઞ્જનમ્| પરિપેલવકાસીસહરિદ્રાદ્વયસર્ષપપ્રિયઙ્ગુતગરપિપ્પલીકલ્કેન તામ્રભાજનમન્તર્લેપયિત્વા સૌવીરકકુમ્ભેઽધોમુખં સપ્તાહં વાસયેત્ તતો ગુટિકાશ્ચૂર્ણં વા કુર્યાત્| તુત્થગૈરિકચૂર્ણં છગલીપયઃપિષ્ટં ગુટિકા પ્રત્યઞ્જનમ્| ચૂર્ણ એવ વા દિવ્યોદકભાવિતઃ| સ એવ વા તદાપ્લુતો નેત્રાશ્ચ્યોતનમિતિ| ભવતિ ચાત્ર- વર્ત્માવલેખં બહુશસ્તદ્વચ્છોણિતમોક્ષણમ્| પુનઃ પુનર્વિરેકં ચ પિલ્લરોગાતુરો ભજેત્||૯||

View original

अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्| कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः| कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्| सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्| प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः| तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण| तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः| तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्| अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः| हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्| पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी| पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्| तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्| सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः| गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्| हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्| परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्| तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्| चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः| स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति| भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्| पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પિલ્લીભૂતાનાં તુ દીર્ઘકાલાનુવર્ત્તિનાં સામાન્યેન ક્રિયા સાધારણી ચિકિત્સોચ્યતે| અથેત્યાદિ સુબોધમ્| વમનાદનુકૃતક્રમસ્ય વિહિતપેયાદિક્રમસ્ય સિરાવ્યધઃ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિના બિડાલકો બહિર્લેપઃ| તુવરિકાદિક્વાથેન માક્ષિકવતા સાયં પ્રાતશ્ચ પ્રક્ષાલનમ્| અઞ્જનાન્તે ચ કષાયવૃક્ષાણામનન્તરોક્તાનાં તુવરિકાદીનાં પલ્લવકષાયેણ પ્રક્ષાલનમ્| ઉષ્ણપ્રિયતાયામુષ્ણાભિલાષે તૈરેવ કષાયવૃક્ષપત્રૈરન્તરાન્તરા કદાચિત્ સ્વેદઃ| તુત્થકપાલમિત્યાદિ સુબોધમ્| તત્પલૈરિતિ ધાન્યામ્લપલૈઃ| અસ્ય ચ પિલ્લાક્ષિરોગિણ આમ્રાદિકલ્કેન વર્ત્તિરઞ્જનમ્| હરીતક્યાદિના રસક્રિયા સુબોધા| પલાશેત્યાદિના લોહોઽઞ્જનમ્| વચાદિભિઃ, સુરસાયા રસેન પિષ્ટૈરઞ્જનમ્| સુરસા પૂર્વા| ગોઃ પિત્તેન પિષ્ટાભ્યાં વ્યોષરસાઞ્જનાભ્યાં વાઞ્જનમ્| હરિતાલાદિકં ભાગસ્તામ્રં ભાગ ઇતિ ચૂર્ણાઞ્જનમ્| પરિપેલવાદિના ગુટિકાથવા ચૂર્ણાઞ્જનમ્| સૌવીરકં સતુષયવજાતં કાઞ્જિકમ્| તુત્થાદિકં પ્રત્યઞ્જનમ્| અથવૈષ તુત્થગૈરિકયોશ્ચૂર્ણો દિવ્યોદકભાવિતોઽઞ્જનમ્| સ એવ વા દિવ્યોદકભાવિતુત્થાદિચૂર્ણો દિવ્યોદકેનાપ્લુત આશ્ચ્યોતનમ્| બહુશો વર્ત્માવલેખાદિકં પિલ્લરોગેણાતુરો ભજેત્||૯||

Adhikarana પૂયાલસે વિશેષઃ (૧૦) · Śloka ૧૦

પૂયાલસે ત્વશાન્તેઽન્તે દાહઃ સૂક્ષ્મશલાકયા||૧૦||

View original

पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૂયાલસે તુ પિલ્લીભૂતે અશાન્તે સર્વક્રિયાણામન્તેઽવસાને શલાકયા દાહો વિધેયઃ||૧૦||

Adhikarana નેત્રરોગાણામુક્તાનાં સઙ્ખ્યાનમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧

ચતુર્નવતિરિત્યક્ષ્ણોર્હેતુલક્ષણસાધનૈઃ| પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃ કાર્ત્સ્ન્યેન ગદિતા ગદા||૧૧||

View original

चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः| परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઇત્યનન્તરોક્તૈરધ્યાયૈરક્ષ્ણોર્ગદાશ્ચતુર્નવતિઃ પરસ્પરમસઙ્કીર્ણાઃ હેત્વાદિભિઃ કાર્ત્સ્ન્યેન નિશ્શેષતયા ગદિતા ઉક્તાઃ| તે ચ કૃચ્છ્રોન્મીલ, નિમેષ, વાતહત, કુમ્ભીકા, પિત્તોત્ક્લિષ્ટ, પક્ષ્મશાત, પોથકી, કફોત્ક્લિષ્ટ, લગણ, ઉત્સઙ્ગ, રક્તોત્ક્લિષ્ટા, અર્શો, અઞ્જનનામિકા, બિસવર્ત્મ, ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, શ્યાવવર્ત્મ, શ્લિષ્ટવર્ત્મ, સિકતાવર્ત્મ, કર્દમ, બહલ, કુકૂણક, પક્ષ્મોપરોધ, અલજી, અર્બુદ, જલાસ્રવ, કફાસ્રવ, ઉપનાહ, રક્તાસ્રવ, પર્વણી, પૂયાલસ, અલજી, કૃમિગ્રન્થિ, શુક્તિકા, શુક્લાર્મ, બલાસગ્રથિત, પિષ્ટક, સિરોત્પાત, સિરાહર્ષ, સિરાજાત, શોણિતાર્મ, અર્જુન, પ્રસ્તાર્યર્મ, સ્નાવાર્મ, અધિમાંસાર્મ, સિરાસંસ, ક્ષતશુલ્ક, શુદ્ધશુલ્ક, અજકા, સિરાશુલ્ક, તીવ્રવેદન, વાતતિમિર, વાતકાચ, વાતલિઙ્ગનાશ, પિત્તતિમિર, પિત્તકાચ, પિત્તલિઙ્ગનાશ, ગમ્ભીરા, હ્રસ્વા, પિત્તવિદગ્ધા, કફતિમિર, કફકાચ, કફલિઙ્ગનાશ, રક્તતિમિર, રક્તકાચ, રક્તલિઙ્ગનાશ, સંસર્ગતિમિર, સંસર્ગકાચ, સંસર્ગલિઙ્ગનાશ, સન્નિપાતતિમિર, સન્નિપાતકાચ, સન્નિપાતલિઙ્ગનાશ, નકુલાન્ધ, દોષાન્ધ, ઊષ્ણવિદગ્ધા, અમ્લવિદગ્ધા, ધૂમર, અપસર્ગિકલિઙ્ગનાશ, વાતાભિષ્યન્દ, વાતાધિમન્થ, હતાધિમન્થ, અન્યતોવાત, વાતપર્યય, પિત્તાભિષ્યન્દ, પિત્તાધિમન્થ, કફભિષ્યન્દ, કફાધિમન્થ, રક્તાભિષ્યન્દ, રક્તાધિમન્થ, શુષ્કાક્ષિપાક, સશોફ, અલ્પશોફ, અક્ષિપાક, અત્યય, અમ્લોષિતા ઇત્યખ્યાભિરુક્તાઃ|| ૧૧||

Adhikarana સ્વસ્થેઽપિ પથ્યાપથ્યનિર્દેશઃ (૧૨) · Śloka ૧૨

સર્વદા ચ નિષેવેત સ્વસ્થોઽપિ નયનપ્રિયઃ| પુરાણયવગોધૂમશાલિષષ્ટિકકોદ્રવાન્| મુદ્ગાદીન્ કફપિત્તઘ્નાન્ ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતાન્| શાકં ચૈવંવિધં માંસં જાઙ્ગલં દાડિમં સિતામ્| સૈન્ધવં ત્રિફલાં દ્રાક્ષાં વારિ પાને ચ નાભસમ્| આતપત્રં પદત્રાણં વિધિવદ્દોષશોધનમ્| વર્જયેદ્વેગસંરોધમજીર્ણાધ્યશનાનિ ચ| ક્રોધશોકદિવાસ્વપ્નરાત્રિજાગરણાતપાન્| વિદાહવિષ્ટમ્ભકરં યચ્ચેહાહારભેષજમ્||૧૨||

View original

सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः| पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्| मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्| शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्| सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्| आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्| वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च| क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्| विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

યસ્તુ નયનપ્રિયઃ સ સર્વદા ષટ્સ્વપ્યૃતુષુ સ્વસ્થોપ્યપિશબ્દાદક્ષિરોગવાનપિ પુરાણયવાદિકં સેવેત| એવંવિધં ચ શાકં કફપિત્તઘ્નં ભૂરિસર્પિઃ પરિપ્લુતં ચ સેવેત| વેગસંરોધાદિકં વર્જયેત્| યચ્ચેહાદિકં વિદાહકરં વિષ્ટમ્ભકરં ચ તદપિ વર્જ્જયેત્||૧૨||

Adhikarana પાદશિરયોર્નેત્રસમ્બન્ધઃ (૧૩-૨૦) · Śloka ૨૦

દ્વે પાદમધ્યે પૃથુસન્નિવેશે સિરે ગતે તે બહુધા ચ નેત્રે| તા ભ્રઙ્ક્ષણોદ્વર્તનલેપનાદીન્ પાદપ્રયુક્તાન્નયનં નયન્તિ| મલોષ્ણસઙ્ઘટ્ટનપીડનાદ્યૈસ્તા દૂષયન્તે નયનાનિ દુષ્ટાઃ| ભજેત્સદા દૃષ્ટિહિતાનિ તસ્માદુપાનદભ્યઞ્જનધાવનાનિ||૧૩|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે અક્ષિપાકપિલ્લપ્રતિષેધો નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

View original

द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे| ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति| मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः| भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પ્રત્યેકં પાદમધ્યે દ્વે સિરે પૃથુસન્નિવેશે વિસ્તીર્ણરૂપે ન તુ વર્તુલે યે સિરે તે નેત્રે બહુધા ગતે| તાઃ પાદયોશ્ચતસ્રઃ સિરાઃ પાદપ્રયુક્તાન્ ભ્રઙ્ક્ષણાદીન્ નેત્રં નયન્તિ| ભ્રઙ્ક્ષણામભ્યઙ્ગઃ| તાશ્ચ મલાદિભિર્દુષ્ટા નયનાનિ સર્વેષાં દૂષયન્તિ| યત એવમતો હેતોરુપાનદાદીનિ દૃષ્ટિહિતાનિ સદા ભજેત્| ઉપનાહૌ પાદુકે| ધાવનં પ્રક્ષાલનમ્|| ૧૩|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે વિંશોઽધ્યાયઃ