Adhikarana അഥ ദ്വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ ഉപോദ്ഘാതഃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആഹാരമുക്ത്വാ തത്സംസ്കാരോപയോഗിത്വാന്മിഥ്യാഹാരോദ്ഭവരോഗസാധനോപയോഗിത്വാച്ച പ്രായോപയോഗിനാം ദ്രവ്യാണാം സ്വരൂപപരിജ്ഞാനാര്ഥമുച്യതേ| തദര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ|
Adhikarana പ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧
അഥാതോ ദ്വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഔഷധസ്യ ദ്വിവിധൌഷധക്രമേണ നിര്ദേശഃ (൨) · Śloka ൨
ദ്വിവിധമൌഷധമ്- ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നഞ്ച| ഉഭയമപി ചോഭയാത്മകമ്| ബാഹുല്യേന തു നിര്ദേശഃ| തത്രോര്ജരസ്കരം ദ്വിവിധം രസായനം വാജീകരണഞ്ച| രോഗഘ്നമപി ദ്വിവിധമ്- രോഗസ്യ പ്രശമനമപുനര്ഭവകരഞ്ച||൨||
द्विविधमौषधम्- ऊर्जस्करं रोगघ्नञ्च| उभयमपि चोभयात्मकम्| बाहुल्येन तु निर्देशः| तत्रोर्जरस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणञ्च| रोगघ्नमपि द्विविधम्- रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरञ्च||२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വം ശരീരവിഷയം വസ്തു ദ്വിവിധമൌഷധമനൌഷധം ച| തത്ര ഔഷധം പഥ്യമനൌഷധം ച ശരീരസ്യാപഥ്യമ്| തത്രൌഷധം പ്രാധാന്യാദാദാവുച്യതേ| അനൌഷധം വക്ഷ്യാമഃ സര്വമൌഷധം ശരീരഹിതം ദ്വിവിധമ്| ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നഞ്ച| ഊര്ജസ്കരം യത്സ്വസ്ഥസ്യാപി ബലവര്ണാദ്യുപചയം കരോതി| രോഗഘ്നം വ്യാധിനാശനമ്| ഉഭയമപി ദ്വയമപി പുനര്ദ്രവ്യാത്മകമൂര്ജ്ജസ്കരേऽപി ധാതുസാമ്യകരണശക്തത്വാത് വ്യാധ്യുപശമഃ സമ്ഭവതി| വ്യാധ്യുപശമേ തു വര്ണബലാദ്യുപചയഃ സ്പഷ്ട ഏവ| തസ്മാദ് ദ്വയമപി ദ്രവ്യാത്മകം തത്രാപി യദ്യത്ര പ്രധാനം തേന വ്യപദേശേ ഊര്ജസ്കരം രോഗഘ്നം ചേതി| തത്രോര്ജസ്കരം ദ്വിവിധം- രസായനവാജീകരണഭേദേന| രോഗഘ്നമപി ദ്വിവിധമ്- വ്യാധേഃ സ്ഥിതസ്യ നാശനം നഷ്ടസ്യ ച പുനരുത്പത്തിരക്ഷണമ്| അനേനാऽപി പ്രകാരേണ ദ്വിവിധം രോഗഘ്നമ്||൨||
Adhikarana ദ്രവ്യാദ്രവ്യഭേദേനൌഷധഭേദാഃ (൩) · Śloka ൩
പുനശ്ച ദ്വിവിധം ദ്രവ്യമദ്രവ്യഞ്ച| തത്ര ദ്രവ്യം ത്രിവിധം- ഭൌമമൌദ്ഭിദം ജങ്ഗമമിതി| തേഷു വക്ഷ്യമാണം ഹേമാദിലവണാന്തം പ്രായേണ ഭൌമമ്| ഔദ്ഭിദം പുനര്വനസ്പതിവാനസ്പത്യവീരുദൌഷധിഭേദേന ചതുര്വിധം ഭവതി| തത്ര ഫലിനോ വനസ്പതിഃ, പുഷ്പഫലവാന് വാനസ്പത്യഃ, വല്ലീഗുല്മം വീരുത്, ഫലപാകാന്താശ്ചൌഷധ്യ ഇതി| ജങ്ഗമോദ്ഭവം മധുഘൃതാദി ജങ്ഗമദ്രവ്യമാഹുഃ| അദ്രവ്യം പുനരുപവാസാനിലാതപച്ഛായാമന്ത്രസാന്ത്വദാന-ഭയോത്ത്രാസസംക്ഷോഭണഹര്ഷണ- ഭര്ത്സനഹസനസ്വ്വപ്നജാഗരണസംവാഹനാദീനി||൩||
पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यञ्च| तत्र द्रव्यं त्रिविधं- भौममौद्भिदं जङ्गममिति| तेषु वक्ष्यमाणं हेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्| औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति| तत्र फलिनो वनस्पतिः, पुष्पफलवान् वानस्पत्यः, वल्लीगुल्मं वीरुत्, फलपाकान्ताश्चौषध्य इति| जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः| अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदान-भयोत्त्राससंक्षोभणहर्षण- भर्त्सनहसनस्व्वप्नजागरणसंवाहनादीनि||३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദ്രവ്യമദ്രവ്യം ച| ദ്രവ്യം മൂര്ത്തം സകലേന്ദ്രിയവിഷയം ച| അതോऽന്യദദ്രവ്യമ്| ഏതച്ച ദ്വയമപി രോഗസ്യ പ്രശമനേ പുനര്ഭവരക്ഷണേ വ സമര്ഥം ഭവതി| തത്ര ഭൌമാദിഭേദേന ത്രിവിധം ദ്രവ്യമിഹാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണമ്| സുവര്ണാദിലവണാന്തം ബാഹുല്യേന ഭൌമമ്| ഔദ്ഭിദം വനസ്പത്യാദിഭേദേന ചതുര്വിധമ്| തത്ര ഫലിനോ വനസ്പതിഃ| ഫലിനശബ്ദഃ ഫലവതി വര്തതേ| ഫലബര്ഹാഭ്യാമിനജിതീനച്പ്രത്യായന്തഃ| പുഷ്പപ്രാധാന്യേന ഫലവാന് വാനസ്പത്യഃ| വല്ലീ സന്താനവതീ ലതാഗുല്മം ച| ഹ്രസ്വം ഭൂമിലഗ്നം ബഹുസൂക്ഷ്മശാഖം ച വീരുച്ഛബ്ദേനോച്യതേ| ഫലപാകേऽന്തഃ പര്ണാദിവിനാശലക്ഷണോ യാസാം താ ഔഷധ്യഃ| ജങ്ഗമപ്രാണിയോനിത്വാന്മധുഘൃതമൂത്രാദി ജങ്ഗമമുച്യതേ| അദ്രവ്യം പുനരുപവാസാദി| അനിലസ്യാസകലേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യത്വാദമൂര്ത്തത്വാച്ചാദ്രവ്യത്വമത്രൈവ വ്യവഹാരാര്ഥമ്| ബാഹ്യസ്യ സംവാഹനമങ്ഗമര്ദനമ്| ഏതേ ചോപവാസാദയോऽസ്മിന് തന്ത്രേ യഥാപ്രദേശം രോഗഘ്നത്വേനോക്താഃ||൩||
Adhikarana ദ്രൈവവ്യപാശ്രയാദിഭേദേനൌഷധസ്യ ത്രൈവിധ്യമ് (൪) · Śloka ൪
പുനരപി ച ത്രിവിധം ദൈവവ്യപാശ്രയം യുക്തിവ്യപാശ്രയം സത്ത്വാവജയശ്ചേതി| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമപ്രായശ്ചിത്തോപ-വാസസ്വസ്ത്യനപ്രണിധാനഗമനാദി| യുക്തിവ്യപാശ്രയമാഹാരൌഷധയോജനാദി| സത്ത്വാവജയഃ പുനരഹിതാന് മനോനിഗ്രഹഃ||൪||
पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोप-वासस्वस्त्यनप्रणिधानगमनादि| युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि| सत्त्वावजयः पुनरहितान् मनोनिग्रहः||४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇത്യൌഷധസ്യോര്ജസ്കരത്വരോഗഘ്നത്വാഭ്യാം ദ്വൈവിധ്യമുക്ത്വാ തസ്യൈവ ദൈവവ്യപാശ്രയത്വാദിനാ തൈവിധ്യമുച്യതേ| തത്ര ദൈവവ്യപാശ്രയം യത് പാപസ്യോപഘാതകത്വേനൈവ ജഠരാഗ്നിസംയോഗേന വിനാ ധാതുസാമ്യകരം മന്ത്രൌഷധ്യാദി| അത്രൌഷധീനാം ധാരണമേവാഭിപ്രേതമ്| ബലേരുപഹാരോ ദേവാദിഷു| നിയമോ വര്ജ്യവര്ജനമ്| പ്രായശ്ചിത്തം വ്രതാദി| ഉപവാസഃ പ്രസിദ്ധഃ പാപഹര്തൃത്വേ| സ്വസ്ത്യയനം വേദോക്തം കര്മ| യുക്തിവ്യപാശ്രയം തു ജാഠരാഗ്നിസംയോഗമാത്രാദിവിശേഷേണ ധാതുസാമ്യകരം തച്ചാഹാരസ്യൌഷധസ്യ ച യോജനമ്| സത്ത്വാവജയഃ സത്ത്വസ്യ മനസോऽവജയഃ| അഹിതാദ്വിഷയാന്നിഗ്രഹോ നിവാരണമ്||൪||
Adhikarana അപകര്ഷണാദിഭേദേനൌഷധസ്യ ത്രൈവിധ്യമ് (൫) · Śloka ൫
പുനരപി ച ത്രിവിധമ്| അപകര്ഷണം പ്രകൃതിവിഘാതോ നിദാനത്യാഗശ്ച| തേ പുനരപകര്ഷണാദയോ ദ്വിവിധാഃ ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദേന| തത്ര ബാഹ്യമപകര്ഷണം ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദോപപക്ഷ്മക്രിമിശല്യാദിഷു ശസ്ത്രഹസ്തയന്ത്രാദിഭിഃ| ആഭ്യന്തരം പുനര്വമനവിരേചനാദിഭിഃ| പ്രകൃതിവിഘാതഃ സംശമനമ്| തദ്ബാഹ്യമഭ്യങ്ഗസ്വേദപ്രദേഹപരിഷേകോപമര്ദനാദി| ആഭ്യന്തരം യദന്തരമനുപ്രവിശ്യാവിക്ഷോഭയദ്ദോഷാന് ശമയതി| നിദാനത്യാഗോ യഥാദോഷം ശീതോഷ്ണാശനവ്യായാമാദീനാം വര്ജനം സ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യനഭ്യവഹാരശ്ച| തത്ര ശസ്ത്രാദിസാധ്യേ ഭേഷജമനുക്രമതേ ന തു ഭേഷജസാധ്യേ ശസ്ത്രാദി||൫||
पुनरपि च त्रिविधम्| अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च| ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन| तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः| आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः| प्रकृतिविघातः संशमनम्| तद्बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि| आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति| निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णाशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च| तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि||५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇത്യൌഷധസ്യ ദൈവവ്യപാശ്രയത്വാദിനാ ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ അപകര്ഷണാദിഭേദേന തസ്യൈവ ത്രൈവിധ്യമുച്യതേ| താനി ചാപകര്ഷണാദീനി പ്രത്യേകം ബാഹ്യാഭ്യന്തരഭേദേന ദ്വിവിധാനി| തത്ര ഗ്രന്ഥ്യ്ദീനാം ശസ്ത്രാദിഭിരപകര്ഷണം ബാഹ്യമപകര്ഷണമ്| വമനവിരേചനാദിനാന്തഃസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യാപകര്ഷണമാഭ്യന്തരമ്| പ്രകൃതിവിഘാതോ ദുഷ്ടസ്യ ദോഷാദേര്ദേഹസ്ഥസ്യ ശമനം സാമ്യകരമ്| ബഹിഃപ്രയോഗേണ ദോഷശമനമഭ്യങ്ഗാദി ബാഹ്യഃ പ്രകൃതിവിഘാതഃ| യദ് ദ്രവ്യമന്തര്മഹാസ്രോതഃ പ്രവിശ്യ ദോഷാനക്ഷോഭയച്ഛമയതി തദാഭ്യന്തരഃ പ്രകൃതിവിഘാതഃ| ഏതച്ച പാചനദീപനാദിനാ സപ്തവിധം വക്ഷ്യാമഃ| നിദാനത്യാഗോ യഥാദോഷം ശീതാദിഗുണാനാമാഹാരാദീനാം വര്ജനമ്| വ്യായാമാദിവര്ജനം യഥാദോഷമേവ| യഥാ ശ്ലേഷ്മണി തത്സദൃശഗുണാനാമാഹാരവിഹാരാദീനാം ത്യാഗഃ| ഏവം വാതപിത്തയോരപി| പ്രസങ്ഗാദാഹ-ബാഹ്യാപകര്ഷണേന ശസ്ത്രാദിനാ സാധ്യേ ഗ്രന്ഥ്യാദൌ വ്യാധൌ ഭേഷജമൌഷധമാന്തരാപകര്ഷണമ്| പ്രകൃതിവിഘാതോ നിദാനത്യാഗശ്ചോപയുജ്യതേ| ന തു യഥോക്തഭേഷജസാധ്യേ ഗ്രഹണീരോഗാദൌ ശസ്ത്രാദി ബാഹ്യമപകര്ഷണമനുക്രമതേ| സോപയോഗം ന ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ||൫||
Adhikarana ഹേതുവിപരീതാദിഭേദേനൌഷധസ്യ ത്രൈവിധ്യമ് (൬) · Śloka ൬
പുനരപി ത്രിവിധം ഹേതുവിപരീതം വ്യാധിവിപരീതമുഭയാര്ഥകാരി ച| തത്ര ഹേതുവിപരീതം ഗുരുസ്നിഗ്ധശീതാദിജേ വ്യാധൌ ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണാദി തഥേതരസ്മിന്നിതരത്| വ്യാധിവിപരീതം ദ്വൌ മൂലോപക്രമൌ ലങ്ഘനബൃംഹണേ| പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി സധൂമധൂപാഞ്ജനാദീനി ച| തഥാ വിമ്ലാപനോപനാഹനപാടനാദീനി| യച്ച ദോഷശമനത്വേ സത്യപി ജ്വരേ വിശേഷതോ ഹിതം മുസ്താപര്പടകം യവാഗ്വശ്ച പ്രമേഹേ രജനീ യവാന്നം ചേത്യാദി| രക്തപിത്തേ ചോര്ധ്വഗേ വിരേചനമധോഗേ വമനമ്||൬||
पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च| तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत्| व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे| पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च| तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि| यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि| रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्||६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇത്യപകര്ഷണാദിഭേദേനൌഷധസ്യ ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ തസ്യൈവ ഹേതുവിപരീതത്വാദിനാ ത്രൈവിധ്യമുച്യതേ| തത്ര ഹേതുവിപരീതം യത് വ്യാധിവിശേഷാവിവക്ഷായാം വ്യാധിജനകദോഷകാരണവിപരീതഗുണമ്| യഥാ ഗുര്വാദിഗുണയുക്തദ്രവ്യജേ വ്യാധൌ ലഘ്വാദിഗുണമൌഷധമ്| തഥേതരസ്മിന് ലഘ്വാദിജേ ഇതരത് ഗുര്വാദി| വ്യാധിവിപരീതം തു യത്ര ഹേതുവിശേഷവിവക്ഷാ നാശ്രീയതേ കേവലം യഥോപദേശം സ്വവിഷയവ്യാധിവിശേഷേണോപയുജ്യതേ| യഥാ ദ്വൌ മൂലോപക്രമൌ| ലങ്ഘനം ബൃംഹണം ച| പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി ക്രമേണ ധൂമാദീനി ച| ശസ്ത്രാദി സാധ്യാനാം ച ഗുല്മാദീനാം വ്യാധിവിപരീതം വിമ്ലാപനാദി| വിമ്ലാപനം വിലയനമുപനാഹഃ പിണ്ഡബന്ധഃ| ന കേവലമേതാവദേവ വ്യാധിവിപരീതലക്ഷണം യാവദിദമപി| യച്ചേതി സമുച്ചയേ| യദ് ദ്രവ്യം സത്യപി വ്യാധ്യാരമ്ഭകദോഷശമനത്വേ ന തജ്ജേഷു സര്വവ്യാധിഷു തഥാ പഥ്യമ്| യഥൈകസ്മിന്നേവ വ്യാധൌ ദൃഷ്ടാന്തോ മുസ്താപര്പടകം യദ്യപി പിത്തശ്ലേഷ്മഘ്നം ന തഥാ ഗുല്മാദിഷു പിത്തശ്ലേഷ്മജേഷു ഹിതം യഥാ ജ്വര ഇതി| ഏവം യവാഗ്വാദ്യപി യഥായഥം ബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യ വാച്യമ്||൬||
Adhikarana ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാര്ഥകാര്യൌഷധമ് (൭) · Śloka ൭
ഉഭയാര്ഥകാരി പുനര്ദൈവവ്യപാശ്രയമൌഷധമ്| തഥാ ഛര്ദ്യാം ഛര്ദനമതിസാരേ വിരേചനം, മദാത്യയേ മദ്യപാനം, തുത്ഥദഗ്ധേऽഗ്നിപ്രതപനം, പിത്തേऽന്തര്ന്നിഗൂഢേ വിമാര്ഗഗേ വാ സ്വേദഃ കട്വമ്ലലവണതീക്ഷ്ണോഷ്ണാഭ്യവഹാരശ്ച ബഹിഃ പ്രവര്ത്തനായ സ്വമാര്ഗാപാദനായ ച| ശ്ലേഷ്മണി ചാന്തര്നിഗൂഢേ സ്തബ്ധേ ബഹിഃ ശീതോപചാരസ്തത്പീഡിതസ്യോഷ്മണോऽന്തഃപ്രവേശേന കഫോ വിലയതാമുപയാതി| ഏവംവിധം ഹ്യവിപരീതമേവ സദ്ഭേഷജം ഹേതുവ്യാധിവിപരീതമര്ഥം കരോതി||൭||
उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्| तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं, मदात्यये मद्यपानं, तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं, पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च| श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति| एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति||७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉഭയാര്ഥകാരി യദുഭയസ്യ ഹേതുവിപരീതസ്യ വ്യാധിവിപരീതസ്യ ച സമ്ബന്ധിനമര്ഥം രോഗോപശമലക്ഷണമേതദ്ഗുണമപി കരോതി| തച്ച ദൈവവ്യപാശ്രയം മണിമന്ത്രാദികൃതമ്| തഥാ രോഗസ്വഭാവാദിവിപരീതസ്വരൂപമപി യദ്രോഗോപശമനം കരോതി തദുഭയാര്ഥകാരി| യഥാ ഛര്ദ്യാം തത്സ്വരൂപമേവ വമനമേവമപി സ്വബുദ്ധ്യാ വികല്പ്യമ്| പിത്തേ വാന്തര്നിഗൂഢേ സ്വേദഃ ശസ്യതേ| അവിപരീതോऽപി പിത്താത് കട്വാദിരസാഭ്യവഹാരശ്ചേതി യഥാസങ്ഖ്യേന പ്രയോജനമന്തര്നിഗൂഢേ ബഹിഃ പ്രവര്ത്തനായ വിമാര്ഗഗേ സ്വമാര്ഗാപാദനായാത്ര തു സ്വേദസ്യ പിത്തസ്യാതിശയപ്രാപ്തേരൌഷധത്വം ന തു ശ്ലേഷ്മാദിപ്രതിബന്ധകനാശനേന സ്വേദസ്യേതി കാമലാദൌ ദൃശ്യതേ| ശ്ലേഷ്മണി ചാന്തര്നിഗൂഢ ഇതി ഹേമന്തേऽഗ്നിബലവത്ത്വയുക്ത്യാ ജ്ഞായതേ| ഏവമനേന പ്രകാരേണ രോഗാദവിപരീതമപി വിപരീതാര്ഥം രോഗസ്യ നാശനം കരോതീതി||൭||
Adhikarana അനൌഷധസ്യ ദ്വൈവിധ്യമ് (൮) · Śloka ൮
അനൌഷധം പുനര്ദ്വിവിധം ബാധനമനുബാധനഞ്ച| തത്ര സദ്യഃ പ്രാണഹരം ബാധനമ്| കാലാന്തരേണാനുബാധനമ് ഇതി||൮||
अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनञ्च| तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्| कालान्तरेणानुबाधनम् इति||८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ബഹുഭിര്ഭേദൈരൌഷധമുക്ത്വാऽനൌഷധമുച്യതേ| തച്ച ദ്വിവിധമ് ഇത്യാദി സുബോധമ്||൮||
Adhikarana പ്രധാനദ്രവ്യാണാം സ്വരൂപകഥനപ്രതിജ്ഞാ (൯) · Śloka ൯
പരം ചാതോ രസവീര്യാദിഭേദേന യഥാസ്ഥൂലമൌഷധൈകദേശ ഉപദിശ്യതേ||൯||
परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते||९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതഃ പരം പ്രധാനദ്രവ്യാണാം രസാദിഭേദൈഃ സ്വരൂപമുച്യതേ| അന്യേഷാം രസാദ്യനുമാണാദ്രസഭേദീയാദൌ വക്ഷ്യാമഃ||൯||
Adhikarana സുവര്ണഗുണാഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
സുവര്ണം ബൃംഹണം സ്നിഗ്ധം മധുരം രസപാകയോഃ| വിഷദോഷഹരം ശീതം സകഷായം രസായനമ്||൧൦||
सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः| विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സുവര്ണമിത്യാദി സുബോധമ്||൧൦||
Adhikarana രൂപ്യഗുണാഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
രൂപ്യം സ്നിഗ്ധം കഷായാമ്ലം വിപാകേ മധുരം രസമ്| വയസഃ സ്ഥാപനം ശീതം ലേഖനം വാതപിത്തജിത്|൧൧|
रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं रसम्| वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana താമ്രഗുണാഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
താമ്രം സതിക്തമധുരം കഷായം ലേഖനം ലഘു| കടുപാകരസം ശീതം രോപണം കഫപിത്തജിത്|൧൧|
ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु| कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana കാംസ്യഗുണാഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
കാംസ്യം കഷായാനുരസം വിശദം ലേഖനം ലഘു| ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം രൂക്ഷം തിക്തം പിത്തകഫാഹമ്|൧൧|
कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु| दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफाहम्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ത്രപു-സീസയോര്ഗുണാഃ (൧൧) · Śloka ൧൧
സതിക്തലവണം ഭേദി പാണ്ഡുത്വകൃമിവാതനുത്| ലേഖനം പിത്തലം കിഞ്ചിത്ത്രപുസീസഞ്ച തദ്ഗുണമ്||൧൧||
सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्| लेख़नं पित्तलं किञ्चित्त्रपुसीसञ्च तद्गुणम्||११||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ത്രപു തിക്തലവണാദിഗുണം ലേഖനം കിഞ്ചിത് പിത്തലം ച| സീസം തദ്ഗുണം ത്രപുഗുണമ്||൧൧||
Adhikarana കൃഷ്ണലോഹസ്യ ഗുണാഃ (൧൨) · Śloka ൧൨
ചക്ഷുഷ്യം കൃഷ്ണലോഹം തു കഷായം സ്വാദു തിക്തകമ്| ലേഖനം വാതലം ശീതം കൃമികുഷ്ഠകഫപ്രണുത്| ഗാത്രശൈഥില്യപാലിത്യപാണ്ഡുഘ്നം ശോഷശോഫജിത്| തദ്വത്തീക്ഷ്ണം വിശേഷേണ തദ്വികാഷി സുദുര്ജരമ്|൧൨|
चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादु तिक्तकम्| लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्| गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्| तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana പദ്മരാഗാദിഗുണാഃ (൧൨) · Śloka ൧൨
പദ്മരാഗമഹാനീലപുഷ്പരാഗാവിദൂരകാഃ| മുക്താവിദ്രുമവജ്രേന്ദ്രവൈഡൂര്യസ്ഫടികാദികമ്| മണിരത്നം സരം ശീതം കഷായം സ്വാദുലേഖനമ്| ചക്ഷുഷ്യം ധാരണാത്തത്തു പാപ്മാലക്ഷ്മീവിഷാപഹമ്| ധന്യമായുഷ്യമോജസ്യം ഹര്ഷോത്സാഹകരം ശിവമ്||൧൨||
पद्मरागमहानीलपुष्परागाविदूरकाः| मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्| मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्| चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्| धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മുക്താദയഃ സര്വേ മണയോ വൈഡൂര്യാനി ച രത്നാനി ശൈത്യാദിഗുണയുക്താനി ശിരഃപ്രഭൃതിഷു ധാരണാത് പാപ്മാദിനാശനാനി||൧൨||
Adhikarana കാചഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
സക്ഷാര ഉഷ്ണവീര്യശ്ച കാചോ ദൃഷ്ടികൃദഞ്ജനാത്|൧൩|
सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्|१३|
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അന്യത് സുബോധമ്||൧൩||
Adhikarana ശങ്ഖ-ഉദധിമലയോര്ഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
ശങ്ഖോദധിമലൌ ശീതൌ കഷായാവതിലേഖനൌ|൧൩|
शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana തുത്ഥകഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
തുത്ഥകം കടു സക്ഷാരം കഷായം വിശദം ലഘു| ലേഖനം ഭേദി ചക്ഷുഷ്യം കണ്ഡൂകൃമിവിഷാപഹമ്|൧൩|
तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु| लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഗൈരികഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
വിശദോ ഗൈരികഃ സ്നിഗ്ധഃ കഷായമധുരോ ഹിമഃ|൧൩|
विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana മനോഹ്വാഗുണാഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
കഫഘ്നീ തിക്തകടുകാ മനോഹ്വാ ലേഖനീ സരാ||൧൩||
कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഹരിതാലഗുണാഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
സ്നിഗ്ധം കഷായകടുകം ഹരിതാലം വിഷപ്രണുത്| സ്രോതോऽഞ്ജനാത്സൌവീരാഞ്ജനസ്യ ശ്രേഷ്ഠത്വമ് കഷായം മധുരം ശീതം ലേഖനം സ്നിഗ്ധമഞ്ജനമ്| രക്തപിത്തവിഷച്ഛര്ദിഹിധ്മാഘ്നം ദൃക്പ്രസാദനമ്| സ്രോതോऽഞ്ജനം വരം തത്ര തതഃ സൌവീരകാഞ്ജനമ്||൧൪||
स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्| स्रोतोऽञ्जनात्सौवीराञ्जनस्य श्रेष्ठत्वम् कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्| रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्| स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉദധിമലം സമുദ്രഫേനമ്| സൌവീരമഞ്ജനം കഷായത്വാദിഗുണയുക്തം തസ്യ ജാതിവിശേഷാത്സ്രോതോഞ്ജനാദിനാമവിശേഷഃ| തത്ര അഞ്ജനജാതിഷു മധ്യേ സ്രോതോഞ്ജനം ശ്രേഷ്ഠം തതോऽപി സൌവീരമ്||൧൪||
Adhikarana രസാഞ്ജനഗുണാഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
കഫഘ്നം തിക്തകടുകം ഛേദി സോഷ്ണം രസാഞ്ജനമ്||൧൫||
कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രസാഞ്ജനം താര്ക്ഷ്യശൈലമ്| ദാരുഹരിദ്രാവികാരഃ കഫഘ്നത്വാദിയുക്തഃ||൧൫||
Adhikarana ശിലാജതുഗുണാഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
സ്വാദു ഹിധ്മാപ്രശമനം കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്| കഫഘ്നമുഷ്ണം കടുകം ശിലാജതു രസായനമ്| തിക്തഞ്ച ഛേദനം യോഗവാഹിത്വാത്സര്വരോഗജിത്| വിശേഷാത് കൃച്ഛ്രമേഹാര്ശഃപാണ്ഡുശോഫകഫാപഹമ്|൧൬|
स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्| कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्| तिक्तञ्च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्| विशेषात् कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana വംശരോചനാഗുണാഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
കഷായാ മധുരാ രൂക്ഷാ കാസഘ്നീ വംശരോചനാ|൧൬|
कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana തുഗാക്ഷീരീഗുണാഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
തുഗാക്ഷീരീ ക്ഷയശ്വാസകാസഘ്നീ മധുരാ ഹിമാ|൧൬|
तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ലവണസാമാന്യഗുണാഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
വിഷ്യന്ദി ലവണം സര്വം സൂക്ഷ്മം സൃഷ്ടമലം വിദുഃ| വാതഘ്നം പാകി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രോചനം കഫപിത്തകൃത്||൧൬||
विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിഷ്യന്ദീത്യാദിനാ പാംസൂത്ഥാന്താനാം സര്വേഷാം ലവണാനാം സാമാന്യഗുണാഃ| പാകീ പാചകസ്യ സ്വഭാവഃ||൧൬||
Adhikarana സൈന്ധവഗുണാഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
സൈന്ധവം തത്ര സസ്വാദു വൃഷ്യം ഹൃദ്യം ത്രിദോഷനുത്| ലഘ്വനുഷ്ണം ദൃശഃ പഥ്യമവിദാഹ്യഗ്നിദീപനമ്||൧൭||
सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സൈന്ധവമിത്യാദി ലവണവിശേഷഗുണാഃ| അത്ര ചോത്സര്ഗാപവാദോപബൃംഹകവചനാദി സര്വം സ്വബുദ്ധ്യാ കല്പനീയമ്||൧൭||
Adhikarana സൌവര്ചലഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
ലഘു സൌവര്ചലം ഹൃദ്യം സുഗന്ധ്യുദ്ഗാരശോധനമ്| കടുപാകം വിബന്ധഘ്നം ദീപനീയം രുചിപ്രദമ്|൧൮|
लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana വിഡ്ഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
ഊര്ധ്വാധഃ കഫവാതാനുലോമനം ദീപനം വിഡമ്| വിബന്ധാനാഹവിഷ്ടമ്ഭശൂലഗൌരവനാശനമ്|൧൮|
ऊर्ध्वाधः कफवातानुलोमनं दीपनं विडम्| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana സാമുദ്രലവണഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
വിപാകേ സ്വാദു സാമുദ്രം ഗുരു ശ്ലേഷ്മവിവര്ധനമ്|൧൮|
विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഔദ്ഭിദലവണഗുണാഃ (൧൮) · Śloka ൧൮
സതിക്തകടുകക്ഷാരം തീക്ഷ്ണമുത്ക്ലേദി ചൌദ്ഭിദമ്||൧൮||
सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉത്ക്ലേദി രക്തം മാംസം ച ക്ലേദയതി||൧൮||
Adhikarana കൃഷ്ണലവണഗുണാഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
കൃഷ്ണേ സൌവര്ചലഗുണാ ലവണേ ഗന്ധവര്ജിതാഃ|൧൯|
कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana രോമകലവണഗുണാഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
രോമകം ലഘു പാംസൂത്ഥം സക്ഷാരം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരു|൧൯|
रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ലവണപ്രയോഗേ ക്രമനിര്ദേശഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
ലവണാനാം പ്രയോഗേ തു സൈന്ധവാദീന് പ്രയോജയേത്||൧൯||
लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യത്ര ത്വേകം ലവണം ദ്വേ ലവണേ ത്രീണി ലവണാനീത്യാദി സംഖ്യയാ പ്രയോഗഃ തത്ര സൈന്ധവാദിര്യഥാസ്ഥിതക്രമോ യോജ്യഃ| സൈന്ധവമ്, സൈന്ധവസൌവര്ചലേ, സൈന്ധവസൌവര്ചലവിഡാന്യേവമന്യേऽപി||൧൯||
Adhikarana യവക്ഷാരഗുണാഃ (൨൦) · Śloka ൨൦
ഗുല്മഹൃദ് ഗ്രഹണീപാണ്ഡുപ്ലീഹാനാഹഗലാമയാന്| ശ്വാസാര്ശഃ കഫവാതാംശ്ച ശമയേദ്യവശൂകജഃ||൨൦||
गुल्महृद् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शः कफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः||२०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യവക്ഷാരോ ഗുല്മാദിനാശനഃ||൨൦||
Adhikarana സ്വര്ജികാക്ഷാരഗുണാഃസര്വക്ഷാരഗുണാഃ (൨൧) · Śloka ൨൧
സ്വര്ജികാ തദ്ഗുണാന്ന്യൂനാ ക്ഷാരേണ തു തതോऽധികാ| ക്ഷാരഃ സര്വശ്ച പരമം തീക്ഷ്ണോഷ്ണഃ കൃമിജില്ലഘുഃ| പിത്താസൃഗ്ദൂഷണഃ പാകീ ഛേദ്യഹൃദ്യോ വിദാരണഃ| അപഥ്യഃ കടുലാവണ്യാച്ഛുക്രൌജഃ കേശചക്ഷുഷാമ്||൨൧||
स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका| क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजः केशचक्षुषाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വശ്ച സ്വര്ജികാദിഃ ക്ഷാരോऽത്യര്ഥതീക്ഷ്ണത്വാദിയുക്തഃ||൨൧||
Adhikarana ഹരീതകീഗുണാഃ (൨൨) · Śloka ൨൨
കഷായാ മധുരാ പാകേ രൂക്ഷാ വിലവണാ ലഘുഃ| ദീപനീ പാചനീ മേധ്യാ വയസഃ സ്ഥാപനീ പരമ്| ഉഷ്ണവീര്യാ സരായുഷ്യാ ബുദ്ധീന്ദ്രിയബലപ്രദാ| കുഷ്ഠവൈവര്ണ്യവൈസ്വര്യപുരാണവിഷമജ്വരാന്| ശിരോऽക്ഷിപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗകാമലാഗ്രഹണീഗദാന്| സശോഷശോഫാതീസാരമേഹമോഹവമിക്രിമീന്| ശ്വാസകാസപ്രസേകാര്ശഃപ്ലീഹാനാഹഗരോദരമ്| വിബന്ധം സ്രോതസാം ഗുല്മമൂരുസ്തമ്ഭമരോചകമ്| ഹരീതകരീ ജയേദ്വ്യാധീംസ്താംസ്താംശ്ച കഫവാതജാന്||൨൨||
कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्| सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकरी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||२२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഹരീതകീ കഷായത്വാദിഗുണയുക്താ| വിലവണാ ഇതി ലവണരസവര്ജിതാ| ബലാദുക്തം ഭവതി പഞ്ചരസാ ഇതി| തത്രാപി കഷായോऽധികഃ| സാ ഹരീതകീ കുഷ്ഠാദീനന്യാംശ്ച രോഗാന് വാതശ്ലേഷ്മോദ്ഭവാന് നാശയതി||൨൨||
Adhikarana ആമലകഗുണാഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
തദ്വദാമലകം ശീതം മാധുര്യാത് പിത്തജിത്പരമ്| കഫം കടുവിപാകിത്വാദമ്ലത്വാന്മാരുതഞ്ജയേത്| പരം ച കണ്ഠ്യം ചക്ഷുഷ്യം ഹൃദ്യം ദാഹജ്വരാപഹമ്||൨൩||
तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित्परम्| कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतञ्जयेत्| परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्||२३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആമലകം തദ്വത്, ഗുണൈര്ഹരീതകീസദൃശമിത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana ബിഭീതകഗുണാഃ (൨൪) · Śloka ൨൪
അക്ഷന്തു തദ്ഗുണാന്ന്യൂനം കഷായമധുരം ഹിമമ്| കാസശ്വാസഗലശ്ലേഷ്മപിത്തശുക്രഹരം ലഘു| പരം കേശ്യസ്തു തന്മജ്ജാ ശുക്രഘ്നഞ്ച തതോऽഞ്ജനമ്||൨൪||
अक्षन्तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्| कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु| परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नञ्च ततोऽञ्जनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അക്ഷം ബിഭീതകം കടുവിപാകിത്വാദിഗുണയുക്തം ഇര്ഷച്ച തദ്ഗുണം ഹരീതകീഗുണയുക്തമിത്യര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana ത്രിഫലാഗുണാഃ (൨൫) · Śloka ൨൫
ഇയം രസായനവരാ ത്രിഫലാക്ഷ്യാമയാപഹാ| രോപണീ ത്വഗ്ഗദക്ലേദമേദോമേഹകഫാസ്രജിത്||൨൫||
इयं रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्||२५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇയം ത്രിഫലാ ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകസമാഹാരഃ||൨൫||
Adhikarana ത്രിജാതകചതുര്ജാതകയോര്ഗുണാഃ (൨൬) · Śloka ൨൬
സകേസരം ചതുര്ജാതം ത്വക്പത്രൈലം ത്രിജാതകമ്| പിത്തപ്രകോപി തീക്ഷ്ണോഷ്ണം രൂക്ഷം രോചനദീപനമ്| (പത്രകം കഫവാതഘ്നം ത്രിസുഗന്ധി ത്രിജാതകമ്| കേസരം രക്തഗുദജവിഷപിത്തകഫാപഹമ്| തദ്യുക്തം തച്ചതുര്ജാതം നാതിശീതോഷ്ണമുച്യതേ)||൨൬||
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्| (पत्रकं कफवातघ्नं त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्| केसरं रक्तगुदजविषपित्तकफापहम्| तद्युक्तं तच्चतुर्जातं नातिशीतोष्णमुच्यते)||२६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ത്വഗാദിത്രയം ത്രിജാതകസംജ്ഞമേതദേവ നാഗകേസരയുക്തം ചതുര്ജാതകമ്| സുബോധമ്||൨൬||
Adhikarana മരിചഗുണാഃ (൨൭) · Śloka ൨൭
രസേ പാകേ ച കടുകം കഫഘ്നം മരിചം ലഘു||൨൭||
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु||२७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മരിചം രസപാകയോഃ കടുകം കഫഘ്നത്വാദിയുക്തം ച||൨൭||
Adhikarana ആര്ദ്രപിപ്പലീഗുണാഃ (൨൮) · Śloka ൨൮
ശ്ലേഷ്മലാ സ്വാദുശീതാര്ദ്രാ ഗുര്വീ സ്നിഗ്ധാ ച പിപ്പലീ||൨൮||
श्लेष्मला स्वादुशीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||२८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആര്ദ്രാ പിപ്പലീ ശ്ലേഷ്മലാദിഗുണാ||൨൮||
Adhikarana ശുഷ്കപിപ്പലീഗുണാഃ (൨൯) · Śloka ൨൯
സാ ശുഷ്കാ വിപരീതാതഃ സ്നിഗ്ധാ വൃഷ്യാ രസേ കടുഃ| സ്വാദുപാകാനിലശ്ലേഷ്മശ്വാസകാസാപഹാ സരാ|൨൯|
सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा|२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana പിപ്പല്യാ അത്യുപയോഗനിഷേധോऽപവാദശ്ച (൨൯) · Śloka ൨൯
ന താമത്യുപയുഞ്ജീത രസായനവിധിം വിനാ||൨൯||
न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना||२९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സാ പിപ്പ്പലീ ശുഷ്കാ അതഃ ആര്ദ്രീയാഃ സകാശാത് വിപരീതാസ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണയുക്താ ച| ഏവംവിധാമപി താം ച പിപ്പലീമതിയോഗേന നോപയുഞ്ജീത വിനാ രസായനവിധിനാ||൨൯||
Adhikarana നാഗരഗുണാഃ ആര്ദ്രകഗുണാശ്ച (൩൦) · Śloka ൩൦
നാഗരം ദീപനം വൃഷ്യം ഗ്രാഹി ഹൃദ്യം വിബന്ധനുത്| രുച്യം ലഘു സ്വാദുപാകം സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കഫവാതജിത്| തദ്വദാര്ദ്രകമേതച്ച ത്രയം ത്രികടുകം ജയേത്| സ്ഥൌല്യാഗ്നിസദനശ്വാസകാസശ്ലീപദപീനസാന്||൩൦||
नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्||३०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതച്ച ത്രയം മരിചപിപ്പലീനാഗരസംജ്ഞകം ത്രികടുകസംജ്ഞമ്||൩൦||
Adhikarana ചവികാപിപ്പലീമൂലഗുണാഃ (൩൧) · Śloka ൩൧
ചവികാ പിപ്പലീമൂലം മരിചാല്പാന്തരം ഗുണൈഃ||൩൧||
चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||३१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ചവികാ പിപ്പലീമൂലം ച മരിചാത് ക്രമേണാല്പഗുണമ്||൩൧||
Adhikarana ചിത്രകഗുണാഃ (൩൨) · Śloka ൩൨
ചിത്രകോऽഗ്നിസമഃ പാകേ ശോഫാര്ശഃ കൃമികുഷ്ഠഹാ||൩൨||
चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शः कृमिकुष्ठहा||३२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ചിത്രകഃ പാകേ പാകകര്തൃത്വേऽഗ്നിസമഃ||൩൨||
Adhikarana പഞ്ചകോലഗുണാഃ (൩൩) · Śloka ൩൩
പഞ്ചകോലകമേതച്ച മരിചേന വിനാ സ്മൃതമ്| ഗുല്മപ്ലീഹോദരാനാഹശൂലഘ്നം ദീപനം പരമ്||൩൩||
पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्||३३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതത് പിപ്പല്യാദിചിത്രകാന്തം പഞ്ചകോലസംജ്ഞിതമ്||൩൩||
Adhikarana ബൃഹത്പഞ്ചമൂലഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
ബില്വകാശ്മര്യതര്കാരീപാടലാടുണ്ടുകൈര്മഹത്| ജയേത്കഷായം തിക്തോഷ്ണം പഞ്ചമൂലം കഫാനിലൌ||൩൪||
बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्| जयेत्कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലഗുണാഃ (൨) · Śloka ൨
ഹ്രസ്വം ബൃഹത്യംശുമതീദ്വയഗോക്ഷുരകൈഃ സ്മൃതമ്| സ്വാദുപാകരസം നാതിശീതോഷ്ണം സര്വദോഷജിത്||൨||
ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana മധ്യമപഞ്ചമൂലഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
ബലാപുനര്നവൈരണ്ഡശൂര്പപര്ണീദ്വയേന ച| മധ്യമം കഫവാതഘ്നം നാതിപിത്തകരം ലഘു|൩൪|
बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च| मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ജീവനപഞ്ചമൂലഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
അഭീരുവീരാജീവന്തീജീവകര്ഷഭകൈഃ സ്മൃതമ്| ജീവനാഖ്യം തു ചക്ഷുഷ്യം വൃഷ്യം പിത്താനിലാപഹമ്|൩൪|
अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana തൃണപഞ്ചമൂലഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
തൃണാഖ്യം ശരദര്ഭേക്ഷുശാലികാശൈസ്തു പിത്തജിത്| അജശൃങ്ഗീ ഹരിദ്രാ ച വിദാരീ സാരിവാऽമൃതാഃ|൩൪|
तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्| अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारी सारिवाऽमृताः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana വല്ലീകണ്ടകപഞ്ചമൂലയോര്ഗുണാഃ (൩൪) · Śloka ൩൪
ബല്ല്യാഖ്യം കണ്ടകാഖ്യം തു ശ്വദംഷ്ട്രാऽഭീരുസൈര്യകൈഃ| സഹിംസ്രാകരമര്ദീകൈഃ സര്വദോഷഹരേ ച തേ||൩൪||
बल्ल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राऽभीरुसैर्यकैः| सहिंस्राकरमर्दीकैः सर्वदोषहरे च ते||३४||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മിശ്രീഭാവാത് ബില്വാദികം മഹത് പഞ്ചമൂലം വാതശ്ലേഷ്മാണൌ ജയേത് കഷായത്വാദിഗുണയുക്തഞ്ച| ബൃഹത്യാദിപഞ്ചമൂലഞ്ച ഹ്രസ്വം മധുരരസത്വാദിഗുണയുക്തം ച| ബലാദി മധ്യമം കഫവാതഘ്നത്വാദിയുക്തമ്| അഭീര്വാദി ജീവനം നാമ പഞ്ചമൂലം ചക്ഷുഷ്യത്വാദിയുക്തമ്| ദര്ഭാദിതൃണപഞ്ചമൂലസംജ്ഞിതം പിത്തജിത്| അജശൃങ്ഗ്യാദിപഞ്ചമൂലം വല്ലീനാമ സര്വദോഷഹരമ്| ശ്വദംഷ്ട്രാദി കണ്ടകനാമ| ഏതച്ച സര്വദോഷഹരമ്|
Adhikarana കാരവ്യാദിഗുണാഃ (൩൫) · Śloka ൩൫
കാരവീ കുഞ്ചിവാജാജീകബരീധാന്യതുമ്ബുരു| അന്നഗന്ധഹരം രുച്യം ദീപനം കഫവാതജിത്||൩൫||
कारवी कुञ्चिवाजाजीकबरीधान्यतुम्बुरु| अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കാരവ്യാദി പ്രത്യേകമന്നാനാമാഹാര്യാണാം ദുര്ഗന്ധം നാശയതി||൩൫||
Adhikarana ബാഷ്പികാരാജികയോര്ഗുണാഃ (൩൬) · Śloka ൩൬
ബാഷ്പികാ കടുതിക്തോഷ്ണാ കൃമിശ്ലേഷ്മഹരാ പരമ്| തദ്വച്ച രാജികാ വിഘ്നസാദനീ ദീപനീ പരാ| ശൂലാടോപഹരാ രുച്യാ||൩൬||
बाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्| तद्वच्च राजिका विघ्नसादनी दीपनी परा| शूलाटोपहरा रुच्या||३६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ബാഷ്പികാ കടുകത്വാദിയുക്താ| രാജികാ ബാഷ്പികാസദൃശഗുണാ||
Adhikarana ദീപ്യകഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
ദീപ്യകഃ കോഷ്ഠശൂലജിത്|൩൭|
दीप्यकः कोष्ठशूलजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana സര്ഷപഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
അഹൃദ്യാഃ സര്ഷപാഃ സ്നിഗ്ധാ ബാഷ്പികാവച്ച കീര്ത്തിതാഃ|൩൭|
अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഹിങ്ഗുഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
ഹിങ്ഗു വാതകഫാനാഹശൂലഘ്നം പിത്തകോപനമ്| കടുപാകരസം രുച്യം ദീപനം പാചനം ലഘു| പിത്താസ്രകോപി തച്ചൈവ ശ്രേഷ്ഠം ബോഷ്കാണദേശജമ്| തതോ ന്യൂനഗുണം ത്വന്യദ്ദ്രവ്യവ്യഞ്ജനധൂപനമ്|൩൭|
हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्| ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ശതാഹ്വാദീനാം ഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
ശതാഹ്വാകുഷ്ഠതഗരസുരദാരുഹരേണവഃ| ഏലൈലവാലുസരലത്വഗ്വ്യാഘ്രനഖചോരകാഃ| ലഘൂഷ്ണാഃ കടുകാഃ പാകേ കഫവാതനിബര്ഹണാഃ|൩൭|
शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः| एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः| लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana സൈര്യകഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
സൈര്യകസ്തിക്തമധുരഃ സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ കഫവാതജിത്|൩൭|
सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഗോക്ഷുരകഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
ബസ്തിമൂത്രവിബന്ധഘ്നോ വൃഷ്യോ ഗോക്ഷുരകോ ഹിമഃ|൩൭|
बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana വിഷാദ്വയഗുണാഃ (൩൭) · Śloka ൩൭
പാചനം കഫപിത്തഘ്നം തിക്തം ശീതം വിഷാദ്വയമ്||൩൭||
पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्||३७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിഷാദ്വയമതിവിഷാ പ്രതിവിഷാ ച||൩൭||
Adhikarana മുസ്തഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
കഫഘ്നം തിക്തകടുകം മുസ്തം സംഗ്രാഹി പാചനമ്|൩൮|
कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അമൃതാഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
തിക്താऽമൃതാ ത്രിദോഷഘ്നീ ഗ്രാഹിണ്യുഷ്ണാ രസായനീ| ദീപനീ ജ്വരതൃഡ്ദാഹകാമലാവാതരക്തനുത്|൩൮|
तिक्ताऽमृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी| दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഭൂനിമ്ബപര്പടയോര്ഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
തിക്തശീതൌ ജ്വരഹരൌ ലഘൂ ഭൂനിമ്ബപര്പടൌ|൩൮|
तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana നിമ്ബഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
നിമ്ബസ്തിക്തോ ഹിമഃ കുഷ്ഠകൃമിപിത്തകഫാപഹഃ|൩൮|
निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana മഹാനിമ്ബഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
മഹാനിമ്ബഃ പരം ഗ്രാഹീ കഷായോ രൂക്ഷശീതലഃ|൩൮|
महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഗുഗ്ഗുലുഗുണാഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
ഗുഗ്ഗുലുഃ പിച്ഛിലസ്പര്ശേ വിശദോऽഭ്യവഹാരതഃ| സസ്വാദുഃ സകടുസ്തിക്തഃ സകഷായോ രസായനമ്| വര്ണ്യഃ സ്വര്യഃ കടുഃ പാകേ രൂക്ഷഃ സൂക്ഷ്മോऽഗ്നിദീപനഃ| ക്ലേദമേദോനിലശ്ലേഷ്മഗണ്ഡമേഹാപചീക്രിമീന്| പിടകാഗ്രന്ഥിശോഫാംശ്ച ഹന്ത്യുഷ്ണഃ സ്രംസനോ ലഘുഃ||൩൮||
गुग्गुलुः पिच्छिलस्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः| सस्वादुः सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्| वर्ण्यः स्वर्यः कटुः पाके रूक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः| क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्| पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः||३८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഗുഗ്ഗുലുഃ സ്പര്ശേ പിച്ഛിലഃ അഭ്യവഹാരാത്തു സ്രോതോവൈശദ്യകൃത്| തഥാ സ്വാദുരസത്വാദിയുക്തഃ സ്രംസനോऽനുലോമനഃ||൩൮||
Adhikarana ശങ്ഖപുഷ്പീഗുണാഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
ശങ്ഖപുഷ്പീ സരാ തിക്താ മേധ്യാ കൃമിവിഷാപഹാ|൩൯|
शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അഗുരുഗുണാഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
കടുതിക്തോഷ്ണമഗുരു സ്നിഗ്ധം വാതകഫാപഹമ്| പിത്താസ്രവിഷതൃഡ്ദാഹക്ലമഘ്നം ഗുരു രൂക്ഷണമ്|൩൯|
कटुतिक्तोष्णमगुरु स्निग्धं वातकफापहम्| पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ചംദനസാമാന്യഗുണാഃ (൩൯) · Śloka ൩൯
സര്വം സതിക്തമധുരം ചന്ദനം ശിശിരം പരമ്| ലഘു രക്തമ്||൩൯||
सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्| लघु रक्तम्||३९||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വം ചന്ദനം ശ്വേതം രക്തം പീതം ച തിക്തരസത്വാദിയുക്തമ്| തേഭ്യോ രക്തചന്ദനം ലഘു| ബലാദുക്തം ഭവതി ശേഷേ ഗുരുണീ ഇതി||൩൯||
Adhikarana ഉശീരവാലകയോര്ഗുണാഃ (൪൦) · Śloka ൪൦
തഥോശീരം വാലകം പാചനം ച തത്| ജ്വരാതിസാരവമഥുരക്തപിത്തക്ഷതാപഹമ്||൪൦||
तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्| ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഉശീരം വാലകം ച തഥൈവ രക്തചന്ദനവദ് ഗുണൈര്വിജ്ഞേയം ജ്വരാദിനാശനഞ്ച||൪൦||
Adhikarana മധുകഗുണാഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
മധുകം രക്തപിത്തഘ്നം വ്രണശോധനരോപണമ്| ഗുരു സ്വാദു ഹിമം വൃഷ്യം ചക്ഷുഷ്യം സ്വരവര്ണകൃത്||൪൧||
मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्| गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സുബോധമ്||൪൧||
Adhikarana നിശാദ്വയഗുണാഃ (൪൨) · Śloka ൪൨
കടുതിക്തേ നിശേ കുഷ്ഠമേഹപിത്തകഫാപഹേ| പ്രലേപാജ്ജയതഃ കണ്ഡൂം ശോഫം ദുഷ്ടവ്രണം വിഷമ്|൪൨|
कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे| प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्|४२|
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നിശേ ദ്വേ പിണ്ഡഹരിദ്രാ ദാരുഹരിദ്രാ ച||൪൨||
Adhikarana പ്രപൌണ്ഡരീകഗുണാഃ (൪൨) · Śloka ൪൨
പ്രപൌണ്ഡരീകം ചക്ഷുഷ്യം ശിശിരം വ്രണരോപണമ്| കഷായതിക്തമധുരം രക്തപിത്തപ്രസാദനമ്|൪൨|
प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्| कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ബലാത്രയഗുണാഃ (൪൨) · Śloka ൪൨
ബലാത്രയം സ്വാദു വൃഷ്യം സ്നിഗ്ധം ശീതം ബലപ്രദമ്|൪൨|
बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana നാഗബലാഗുണാഃ (൪൨) · Śloka ൪൨
തത്ര നാഗബലാ ബല്യാ ക്ഷതക്ഷീണഹിതാ ഗുരുഃ||൪൨||
तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana താമ്ബൂലഗുണാഃ (൪൩) · Śloka ൪൩
താമ്ബൂലം കടു സക്ഷാരം രുച്യമുഷ്ണം കഫപ്രണുത്||൪൩||
ताम्बूलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्||४३||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
താമ്ബൂലം താമ്ബൂലീലതാപത്രം സക്ഷാരമീഷത് ക്ഷാരഗുണയുക്തമ്|
Adhikarana പൂഗഗുണാഃ (൪൪) · Śloka ൪൪
ഭേദി സമ്മോഹകൃത് പൂഗം കഷായം സ്വാദു രോചനമ്|൪൪|
भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्|४४|
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സുബോധമ്||൪൪||
Adhikarana ജാതിപത്ര്യാദീനാം ഗുണാഃ (൪൪) · Śloka ൪൪
ജാതിപത്രീ കടുഫലം കങ്കോലകലവങ്ഗകമ്| ലഘു തൃഷ്ണാപഹം ഹൃദ്യം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യനാശനമ്||൪൪||
जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्| लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana കര്പൂരഗുണാഃ (൧) · Śloka ൧
സസ്വാദുതിക്തസ്തൃഷ്ണാഘ്നഃ കര്പൂരശ്ഛേദനോ ഹിമഃ||൧||
सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्छेदनो हिमः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ലതാകസ്തൂരികാഗുണാഃ (൪൪) · Śloka ൪൪
ലതാകസ്തൂരികാ തദ്വന്മുഖശോഷഹരാ പരമ്|൪൪|
लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana പദ്മാദീനാം ഗുണാഃ (൪൪) · Śloka ൪൪
കഷായമധുരം ശീതം പദ്മം പിത്തകഫാസ്രജിത്| തദ്വദ്വകുലപുന്നാഗകുമുദോത്പലപാടലമ്||൪൪||
कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्| तद्वद्वकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ചമ്പകാദീനാം ഗുണാഃ (൪൫) · Śloka ൪൫
സചമ്പകം തതോ ന്യൂനം ഗുണൈഃ കോരണ്ഡകിംശുകമ്| മാലതീമല്ലികാപുഷ്പം തിക്തം ജയതി മാരുതമ്||൪൫||
सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्| मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्||४५||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കോരണ്ഡം കിംശുകം ച പദ്മാദൂനഗുണമ്||൪൫||
Adhikarana നാഗകേസരസിന്ധുവാരയോര്ഗുണാഃ (൪൬) · Śloka ൪൬
വിഷപിത്തകഫാന്നാഗം സിന്ദുവാരം ച തദ്ഗുണമ്||൪൬||
विषपित्तकफान्नागं सिन्दुवारं च तद्गुणम्||४६||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നാഗം നാഗപുഷ്പമ്||൪൬||
Adhikarana കേതകീശിരീഷപുഷ്പയോഃ ഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
കഫഘ്നം കൈതകം തിക്തം ശൈരീഷം വിഷഹാരി ച|൪൭|
कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അഗസ്ത്യപുഷ്പഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
വാതലം പുഷ്പമാഗസ്ത്യം കഷായം കഫപിത്തജിത്| ചതുര്ഥികജ്വരഹരം നാവനേനോപയോജിതമ്|൪൭|
वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्| चतुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ബന്ധൂകയൂഥികാപുഷ്പയോര്ഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
ബന്ധൂകം ശ്ലേഷ്മലം ഗ്രാഹി തദ്വദേവ ച യൂഥികാ|൪൭|
बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana കുങ്കുമഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
കഫഘ്നമുഷ്ണവീര്യം ച കുങ്കുമം വ്രണശോധനമ്|൪൭|
कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana അവല്ഗുജൈഡഗജബീജയോര്ഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
അവല്ഗ്വേഡകജം ബീജം കടിവാതകഫപ്രണുത്|൪൭|
अवल्ग्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ആസ്യാ-അധ്വ-ചംക്രമണ-ഗുണാഃ (൪൭) · Śloka ൪൭
ആസ്യാ വര്ണശ്ലേഷ്മമേദഃ സൌകുമാര്യകൃദന്യഥാ| അതോऽധ്വാഗ്നിബലായൂംഷി കുര്യാച്ചങ്ക്രമണം സുഖമ്| മാരുതസ്യാനുലോമ്യം ച ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്||൪൭||
आस्या वर्णश्लेष्ममेदः सौकुमार्यकृदन्यथा| अतोऽध्वाग्निबलायूंषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुख़म्| मारुतस्यानुलोम्यं च ख़ुडस्तम्भश्रमापहम्||४७||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആസ്യാ നിഷ്ക്രിയസ്യാസനേ അഭ്യാസഃ വര്ണകൃത്വാദിഗുണയുക്താ| അധ്വാ ഏതദ്വിപരീതഗുണഃ| ചങ്ക്രമണമഗ്നിവൃദ്ധ്യാദികരം മാരുതസ്യ വായോരാനുലോമ്യം ച കരോതി||൪൭||
Adhikarana പാദത്രഗുണാഃ (൪൮) · Śloka ൪൮
അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലദൃക്ശുക്രവര്ദ്ധനമ്||൪൮||
अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പാദത്രമന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദരക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| തച്ച ഖുഡാദിനാശനമ്||൪൮||
Adhikarana ഛത്രഗുണാഃ (൪൯) · Śloka ൪൯
വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്||൪൯||
वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana പ്രവാത- അപ്രവാതയോര്ഗുണാഃ (൫൦) · Śloka ൫൦
പ്രവാതോ രൌക്ഷ്യവൈവര്ണ്യസ്തമ്ഭകൃദ്ദാഹതൃഡ്ഭ്രമാന്| ശ്രമാഗ്നിമൂര്ച്ഛാംശ്ച ജയേദപ്രവാതസ്ത്വതോऽന്യഥാ||൫൦||
प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्| श्रमाग्निमूर्च्छांश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा||५०||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പ്രവാതഃ പ്രദേശോ യത്ര പ്രകൃഷ്ടോ വാതഃ സ രൌക്ഷ്യാദിഗുണയുക്തഃ| ദാഹാദികം ച ജയേത്| ഏതദ്വിപരീതഗുണോऽപ്രവാതഃ||൫൦||
Adhikarana പ്രാഗ്വാതഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
പ്രാഗ്വായുരുഷ്ണോऽഭിഷ്യന്ദി ത്വഗ്ദോഷാര്ശോവിഷക്രിമീന്| സന്നിപാതജ്വരം ശ്വാസമാമം വായും ച കോപയേത്|൫൧|
प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दि त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्| सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana പശ്ചിമവാതഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
പശ്ചിമഃ ശിശിരോ ഹന്തി മൂര്ച്ഛാം ദാഹം തൃഷം വിഷമ്|൫൧|
पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ദക്ഷിണമാരുതഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
ദക്ഷിണോ മാരുതഃ ശ്രേഷ്ഠോ നേത്ര്യോऽങ്ഗബലവര്ധനഃ| രക്തപിത്തപ്രശമനോ ന ച വാതപ്രകോപനഃ|൫൧|
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्धनः| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഉത്തരവാതഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
ഉത്തരോ മാരുതഃ സ്നിഗ്ധോ മൃദുര്മധുര ഏവ ച| കഷായാനുരസഃ ശീതോ ദോഷാണാമപ്രകോപനഃ|൫൧|
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च| कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ആതപാദീനാം ഗുണാഃ (൫൧) · Śloka ൫൧
ആതപോ ഭ്രമതൃട്സ്വേദദാഹമൂര്ച്ഛാവിവര്ണതാഃ| കുര്യാത് പിത്ത്താസ്രവഹ്നിംശ്ച ഛായാ ചൈതാനപോഹതി| തമഃ കഷായകടുകം ജ്യോത്സ്നാ മധുരശീലതാ||൫൧||
आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः| कुर्यात् पित्त्तास्रवह्निंश्च छाया चैतानपोहति| तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता||५१||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഛായാ ത്വേതാന് ഭ്രമാദീന് വ്യപോഹതി| അദ്രവ്യാണാം ഗുണനിര്ദേശസ്തദ്ഗുണശാരീരദ്രവ്യാഭിവൃദ്ധിനാശഹേതുത്വപ്രദര്ശനായ|| ൫൧||
Adhikarana തമസഃ ഗുണാഃ (൫൨) · Śloka ൫൨
തമഃ കഷാകടുകം ജ്യോത്സ്നാ മധുരശീലതാ|൫൨|
तमः कषाकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ഉപസംഹാരഃ (൧൨) · Śloka ൧൨
ഭവതി ചാത്ര- രസാദിഭേദൈരിതി ഭേഷജാനാം ദിങ്മാത്രമുക്തന്ന യതോऽസ്തി കിഞ്ചിത്| അനൌഷധം ദ്രവ്യമിഹാവബോധോ രൂപസ്യ തേഷാം വനഗോചരേഭ്യഃ||൫൨|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വിവിധൌഷധവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||
भवति चात्र- रसादिभेदैरिति भेषजानां दिङ्मात्रमुक्तन्न यतोऽस्ति किञ्चित्| अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः||५२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधौषधविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രസാദീനാം രസവീര്യവിപാകപ്രഭാവാനാം ഭേദൈഃ പരസ്പരം സംയോഗപ്രകാരൈര്ഭേഷജാനാമൌഷധാനാം ദിങ്മാത്രമുക്തം മാര്ഗോ ദര്ശിതഃ യതോ ന കിഞ്ചിദനൌഷധമസ്തി| വിഷം മാരണാത്മകമപി കാര്യേഷൂപയുജ്യതേ| യത്ത്വനൌഷധം പൂര്വമുക്തം തന്മാത്രാവസ്ഥാകാലാദിവശാത്| തേഷാം ച ഭേഷജാനാം രൂപാവബോധോ വനഗോചരേഭ്യോ ഗോപതാപസാദിഭ്യോ വൈദ്യസ്യ നിഷ്പദ്യതേ||൫൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ-മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||