Adhikarana અથ દ્વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ ઉપોદ્ઘાતઃ · Śloka
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આહારમુક્ત્વા તત્સંસ્કારોપયોગિત્વાન્મિથ્યાહારોદ્ભવરોગસાધનોપયોગિત્વાચ્ચ પ્રાયોપયોગિનાં દ્રવ્યાણાં સ્વરૂપપરિજ્ઞાનાર્થમુચ્યતે| તદર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|
Adhikarana પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતો દ્વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो द्विविधौषधविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઔષધસ્ય દ્વિવિધૌષધક્રમેણ નિર્દેશઃ (૨) · Śloka ૨
દ્વિવિધમૌષધમ્- ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નઞ્ચ| ઉભયમપિ ચોભયાત્મકમ્| બાહુલ્યેન તુ નિર્દેશઃ| તત્રોર્જરસ્કરં દ્વિવિધં રસાયનં વાજીકરણઞ્ચ| રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધમ્- રોગસ્ય પ્રશમનમપુનર્ભવકરઞ્ચ||૨||
द्विविधमौषधम्- ऊर्जस्करं रोगघ्नञ्च| उभयमपि चोभयात्मकम्| बाहुल्येन तु निर्देशः| तत्रोर्जरस्करं द्विविधं रसायनं वाजीकरणञ्च| रोगघ्नमपि द्विविधम्- रोगस्य प्रशमनमपुनर्भवकरञ्च||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વં શરીરવિષયં વસ્તુ દ્વિવિધમૌષધમનૌષધં ચ| તત્ર ઔષધં પથ્યમનૌષધં ચ શરીરસ્યાપથ્યમ્| તત્રૌષધં પ્રાધાન્યાદાદાવુચ્યતે| અનૌષધં વક્ષ્યામઃ સર્વમૌષધં શરીરહિતં દ્વિવિધમ્| ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નઞ્ચ| ઊર્જસ્કરં યત્સ્વસ્થસ્યાપિ બલવર્ણાદ્યુપચયં કરોતિ| રોગઘ્નં વ્યાધિનાશનમ્| ઉભયમપિ દ્વયમપિ પુનર્દ્રવ્યાત્મકમૂર્જ્જસ્કરેઽપિ ધાતુસામ્યકરણશક્તત્વાત્ વ્યાધ્યુપશમઃ સમ્ભવતિ| વ્યાધ્યુપશમે તુ વર્ણબલાદ્યુપચયઃ સ્પષ્ટ એવ| તસ્માદ્ દ્વયમપિ દ્રવ્યાત્મકં તત્રાપિ યદ્યત્ર પ્રધાનં તેન વ્યપદેશે ઊર્જસ્કરં રોગઘ્નં ચેતિ| તત્રોર્જસ્કરં દ્વિવિધં- રસાયનવાજીકરણભેદેન| રોગઘ્નમપિ દ્વિવિધમ્- વ્યાધેઃ સ્થિતસ્ય નાશનં નષ્ટસ્ય ચ પુનરુત્પત્તિરક્ષણમ્| અનેનાઽપિ પ્રકારેણ દ્વિવિધં રોગઘ્નમ્||૨||
Adhikarana દ્રવ્યાદ્રવ્યભેદેનૌષધભેદાઃ (૩) · Śloka ૩
પુનશ્ચ દ્વિવિધં દ્રવ્યમદ્રવ્યઞ્ચ| તત્ર દ્રવ્યં ત્રિવિધં- ભૌમમૌદ્ભિદં જઙ્ગમમિતિ| તેષુ વક્ષ્યમાણં હેમાદિલવણાન્તં પ્રાયેણ ભૌમમ્| ઔદ્ભિદં પુનર્વનસ્પતિવાનસ્પત્યવીરુદૌષધિભેદેન ચતુર્વિધં ભવતિ| તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ, પુષ્પફલવાન્ વાનસ્પત્યઃ, વલ્લીગુલ્મં વીરુત્, ફલપાકાન્તાશ્ચૌષધ્ય ઇતિ| જઙ્ગમોદ્ભવં મધુઘૃતાદિ જઙ્ગમદ્રવ્યમાહુઃ| અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાનિલાતપચ્છાયામન્ત્રસાન્ત્વદાન-ભયોત્ત્રાસસંક્ષોભણહર્ષણ- ભર્ત્સનહસનસ્વ્વપ્નજાગરણસંવાહનાદીનિ||૩||
पुनश्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यञ्च| तत्र द्रव्यं त्रिविधं- भौममौद्भिदं जङ्गममिति| तेषु वक्ष्यमाणं हेमादिलवणान्तं प्रायेण भौमम्| औद्भिदं पुनर्वनस्पतिवानस्पत्यवीरुदौषधिभेदेन चतुर्विधं भवति| तत्र फलिनो वनस्पतिः, पुष्पफलवान् वानस्पत्यः, वल्लीगुल्मं वीरुत्, फलपाकान्ताश्चौषध्य इति| जङ्गमोद्भवं मधुघृतादि जङ्गमद्रव्यमाहुः| अद्रव्यं पुनरुपवासानिलातपच्छायामन्त्रसान्त्वदान-भयोत्त्राससंक्षोभणहर्षण- भर्त्सनहसनस्व्वप्नजागरणसंवाहनादीनि||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દ્રવ્યમદ્રવ્યં ચ| દ્રવ્યં મૂર્ત્તં સકલેન્દ્રિયવિષયં ચ| અતોઽન્યદદ્રવ્યમ્| એતચ્ચ દ્વયમપિ રોગસ્ય પ્રશમને પુનર્ભવરક્ષણે વ સમર્થં ભવતિ| તત્ર ભૌમાદિભેદેન ત્રિવિધં દ્રવ્યમિહાધ્યાયે વક્ષ્યમાણમ્| સુવર્ણાદિલવણાન્તં બાહુલ્યેન ભૌમમ્| ઔદ્ભિદં વનસ્પત્યાદિભેદેન ચતુર્વિધમ્| તત્ર ફલિનો વનસ્પતિઃ| ફલિનશબ્દઃ ફલવતિ વર્તતે| ફલબર્હાભ્યામિનજિતીનચ્પ્રત્યાયન્તઃ| પુષ્પપ્રાધાન્યેન ફલવાન્ વાનસ્પત્યઃ| વલ્લી સન્તાનવતી લતાગુલ્મં ચ| હ્રસ્વં ભૂમિલગ્નં બહુસૂક્ષ્મશાખં ચ વીરુચ્છબ્દેનોચ્યતે| ફલપાકેઽન્તઃ પર્ણાદિવિનાશલક્ષણો યાસાં તા ઔષધ્યઃ| જઙ્ગમપ્રાણિયોનિત્વાન્મધુઘૃતમૂત્રાદિ જઙ્ગમમુચ્યતે| અદ્રવ્યં પુનરુપવાસાદિ| અનિલસ્યાસકલેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદમૂર્ત્તત્વાચ્ચાદ્રવ્યત્વમત્રૈવ વ્યવહારાર્થમ્| બાહ્યસ્ય સંવાહનમઙ્ગમર્દનમ્| એતે ચોપવાસાદયોઽસ્મિન્ તન્ત્રે યથાપ્રદેશં રોગઘ્નત્વેનોક્તાઃ||૩||
Adhikarana દ્રૈવવ્યપાશ્રયાદિભેદેનૌષધસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ (૪) · Śloka ૪
પુનરપિ ચ ત્રિવિધં દૈવવ્યપાશ્રયં યુક્તિવ્યપાશ્રયં સત્ત્વાવજયશ્ચેતિ| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમપ્રાયશ્ચિત્તોપ-વાસસ્વસ્ત્યનપ્રણિધાનગમનાદિ| યુક્તિવ્યપાશ્રયમાહારૌષધયોજનાદિ| સત્ત્વાવજયઃ પુનરહિતાન્ મનોનિગ્રહઃ||૪||
पुनरपि च त्रिविधं दैवव्यपाश्रयं युक्तिव्यपाश्रयं सत्त्वावजयश्चेति| तत्र दैवव्यपाश्रयं मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोप-वासस्वस्त्यनप्रणिधानगमनादि| युक्तिव्यपाश्रयमाहारौषधयोजनादि| सत्त्वावजयः पुनरहितान् मनोनिग्रहः||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇત્યૌષધસ્યોર્જસ્કરત્વરોગઘ્નત્વાભ્યાં દ્વૈવિધ્યમુક્ત્વા તસ્યૈવ દૈવવ્યપાશ્રયત્વાદિના તૈવિધ્યમુચ્યતે| તત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં યત્ પાપસ્યોપઘાતકત્વેનૈવ જઠરાગ્નિસંયોગેન વિના ધાતુસામ્યકરં મન્ત્રૌષધ્યાદિ| અત્રૌષધીનાં ધારણમેવાભિપ્રેતમ્| બલેરુપહારો દેવાદિષુ| નિયમો વર્જ્યવર્જનમ્| પ્રાયશ્ચિત્તં વ્રતાદિ| ઉપવાસઃ પ્રસિદ્ધઃ પાપહર્તૃત્વે| સ્વસ્ત્યયનં વેદોક્તં કર્મ| યુક્તિવ્યપાશ્રયં તુ જાઠરાગ્નિસંયોગમાત્રાદિવિશેષેણ ધાતુસામ્યકરં તચ્ચાહારસ્યૌષધસ્ય ચ યોજનમ્| સત્ત્વાવજયઃ સત્ત્વસ્ય મનસોઽવજયઃ| અહિતાદ્વિષયાન્નિગ્રહો નિવારણમ્||૪||
Adhikarana અપકર્ષણાદિભેદેનૌષધસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ (૫) · Śloka ૫
પુનરપિ ચ ત્રિવિધમ્| અપકર્ષણં પ્રકૃતિવિઘાતો નિદાનત્યાગશ્ચ| તે પુનરપકર્ષણાદયો દ્વિવિધાઃ બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન| તત્ર બાહ્યમપકર્ષણં ગ્રન્થ્યર્બુદોપપક્ષ્મક્રિમિશલ્યાદિષુ શસ્ત્રહસ્તયન્ત્રાદિભિઃ| આભ્યન્તરં પુનર્વમનવિરેચનાદિભિઃ| પ્રકૃતિવિઘાતઃ સંશમનમ્| તદ્બાહ્યમભ્યઙ્ગસ્વેદપ્રદેહપરિષેકોપમર્દનાદિ| આભ્યન્તરં યદન્તરમનુપ્રવિશ્યાવિક્ષોભયદ્દોષાન્ શમયતિ| નિદાનત્યાગો યથાદોષં શીતોષ્ણાશનવ્યાયામાદીનાં વર્જનં સ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યનભ્યવહારશ્ચ| તત્ર શસ્ત્રાદિસાધ્યે ભેષજમનુક્રમતે ન તુ ભેષજસાધ્યે શસ્ત્રાદિ||૫||
पुनरपि च त्रिविधम्| अपकर्षणं प्रकृतिविघातो निदानत्यागश्च| ते पुनरपकर्षणादयो द्विविधाः बाह्याभ्यन्तरभेदेन| तत्र बाह्यमपकर्षणं ग्रन्थ्यर्बुदोपपक्ष्मक्रिमिशल्यादिषु शस्त्रहस्तयन्त्रादिभिः| आभ्यन्तरं पुनर्वमनविरेचनादिभिः| प्रकृतिविघातः संशमनम्| तद्बाह्यमभ्यङ्गस्वेदप्रदेहपरिषेकोपमर्दनादि| आभ्यन्तरं यदन्तरमनुप्रविश्याविक्षोभयद्दोषान् शमयति| निदानत्यागो यथादोषं शीतोष्णाशनव्यायामादीनां वर्जनं स्निग्धरूक्षाद्यनभ्यवहारश्च| तत्र शस्त्रादिसाध्ये भेषजमनुक्रमते न तु भेषजसाध्ये शस्त्रादि||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇત્યૌષધસ્ય દૈવવ્યપાશ્રયત્વાદિના ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા અપકર્ષણાદિભેદેન તસ્યૈવ ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે| તાનિ ચાપકર્ષણાદીનિ પ્રત્યેકં બાહ્યાભ્યન્તરભેદેન દ્વિવિધાનિ| તત્ર ગ્રન્થ્ય્દીનાં શસ્ત્રાદિભિરપકર્ષણં બાહ્યમપકર્ષણમ્| વમનવિરેચનાદિનાન્તઃસ્થિતસ્ય દોષસ્યાપકર્ષણમાભ્યન્તરમ્| પ્રકૃતિવિઘાતો દુષ્ટસ્ય દોષાદેર્દેહસ્થસ્ય શમનં સામ્યકરમ્| બહિઃપ્રયોગેણ દોષશમનમભ્યઙ્ગાદિ બાહ્યઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| યદ્ દ્રવ્યમન્તર્મહાસ્રોતઃ પ્રવિશ્ય દોષાનક્ષોભયચ્છમયતિ તદાભ્યન્તરઃ પ્રકૃતિવિઘાતઃ| એતચ્ચ પાચનદીપનાદિના સપ્તવિધં વક્ષ્યામઃ| નિદાનત્યાગો યથાદોષં શીતાદિગુણાનામાહારાદીનાં વર્જનમ્| વ્યાયામાદિવર્જનં યથાદોષમેવ| યથા શ્લેષ્મણિ તત્સદૃશગુણાનામાહારવિહારાદીનાં ત્યાગઃ| એવં વાતપિત્તયોરપિ| પ્રસઙ્ગાદાહ-બાહ્યાપકર્ષણેન શસ્ત્રાદિના સાધ્યે ગ્રન્થ્યાદૌ વ્યાધૌ ભેષજમૌષધમાન્તરાપકર્ષણમ્| પ્રકૃતિવિઘાતો નિદાનત્યાગશ્ચોપયુજ્યતે| ન તુ યથોક્તભેષજસાધ્યે ગ્રહણીરોગાદૌ શસ્ત્રાદિ બાહ્યમપકર્ષણમનુક્રમતે| સોપયોગં ન ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ||૫||
Adhikarana હેતુવિપરીતાદિભેદેનૌષધસ્ય ત્રૈવિધ્યમ્ (૬) · Śloka ૬
પુનરપિ ત્રિવિધં હેતુવિપરીતં વ્યાધિવિપરીતમુભયાર્થકારિ ચ| તત્ર હેતુવિપરીતં ગુરુસ્નિગ્ધશીતાદિજે વ્યાધૌ લઘુરૂક્ષોષ્ણાદિ તથેતરસ્મિન્નિતરત્| વ્યાધિવિપરીતં દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ લઙ્ઘનબૃંહણે| પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ સધૂમધૂપાઞ્જનાદીનિ ચ| તથા વિમ્લાપનોપનાહનપાટનાદીનિ| યચ્ચ દોષશમનત્વે સત્યપિ જ્વરે વિશેષતો હિતં મુસ્તાપર્પટકં યવાગ્વશ્ચ પ્રમેહે રજની યવાન્નં ચેત્યાદિ| રક્તપિત્તે ચોર્ધ્વગે વિરેચનમધોગે વમનમ્||૬||
पुनरपि त्रिविधं हेतुविपरीतं व्याधिविपरीतमुभयार्थकारि च| तत्र हेतुविपरीतं गुरुस्निग्धशीतादिजे व्याधौ लघुरूक्षोष्णादि तथेतरस्मिन्नितरत्| व्याधिविपरीतं द्वौ मूलोपक्रमौ लङ्घनबृंहणे| पञ्चकर्माणि वमनादीनि सधूमधूपाञ्जनादीनि च| तथा विम्लापनोपनाहनपाटनादीनि| यच्च दोषशमनत्वे सत्यपि ज्वरे विशेषतो हितं मुस्तापर्पटकं यवाग्वश्च प्रमेहे रजनी यवान्नं चेत्यादि| रक्तपित्ते चोर्ध्वगे विरेचनमधोगे वमनम्||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇત્યપકર્ષણાદિભેદેનૌષધસ્ય ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા તસ્યૈવ હેતુવિપરીતત્વાદિના ત્રૈવિધ્યમુચ્યતે| તત્ર હેતુવિપરીતં યત્ વ્યાધિવિશેષાવિવક્ષાયાં વ્યાધિજનકદોષકારણવિપરીતગુણમ્| યથા ગુર્વાદિગુણયુક્તદ્રવ્યજે વ્યાધૌ લઘ્વાદિગુણમૌષધમ્| તથેતરસ્મિન્ લઘ્વાદિજે ઇતરત્ ગુર્વાદિ| વ્યાધિવિપરીતં તુ યત્ર હેતુવિશેષવિવક્ષા નાશ્રીયતે કેવલં યથોપદેશં સ્વવિષયવ્યાધિવિશેષેણોપયુજ્યતે| યથા દ્વૌ મૂલોપક્રમૌ| લઙ્ઘનં બૃંહણં ચ| પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ ક્રમેણ ધૂમાદીનિ ચ| શસ્ત્રાદિ સાધ્યાનાં ચ ગુલ્માદીનાં વ્યાધિવિપરીતં વિમ્લાપનાદિ| વિમ્લાપનં વિલયનમુપનાહઃ પિણ્ડબન્ધઃ| ન કેવલમેતાવદેવ વ્યાધિવિપરીતલક્ષણં યાવદિદમપિ| યચ્ચેતિ સમુચ્ચયે| યદ્ દ્રવ્યં સત્યપિ વ્યાધ્યારમ્ભકદોષશમનત્વે ન તજ્જેષુ સર્વવ્યાધિષુ તથા પથ્યમ્| યથૈકસ્મિન્નેવ વ્યાધૌ દૃષ્ટાન્તો મુસ્તાપર્પટકં યદ્યપિ પિત્તશ્લેષ્મઘ્નં ન તથા ગુલ્માદિષુ પિત્તશ્લેષ્મજેષુ હિતં યથા જ્વર ઇતિ| એવં યવાગ્વાદ્યપિ યથાયથં બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય વાચ્યમ્||૬||
Adhikarana હેતુવ્યાધિવિપરીતાર્થકાર્યૌષધમ્ (૭) · Śloka ૭
ઉભયાર્થકારિ પુનર્દૈવવ્યપાશ્રયમૌષધમ્| તથા છર્દ્યાં છર્દનમતિસારે વિરેચનં, મદાત્યયે મદ્યપાનં, તુત્થદગ્ધેઽગ્નિપ્રતપનં, પિત્તેઽન્તર્ન્નિગૂઢે વિમાર્ગગે વા સ્વેદઃ કટ્વમ્લલવણતીક્ષ્ણોષ્ણાભ્યવહારશ્ચ બહિઃ પ્રવર્ત્તનાય સ્વમાર્ગાપાદનાય ચ| શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢે સ્તબ્ધે બહિઃ શીતોપચારસ્તત્પીડિતસ્યોષ્મણોઽન્તઃપ્રવેશેન કફો વિલયતામુપયાતિ| એવંવિધં હ્યવિપરીતમેવ સદ્ભેષજં હેતુવ્યાધિવિપરીતમર્થં કરોતિ||૭||
उभयार्थकारि पुनर्दैवव्यपाश्रयमौषधम्| तथा छर्द्यां छर्दनमतिसारे विरेचनं, मदात्यये मद्यपानं, तुत्थदग्धेऽग्निप्रतपनं, पित्तेऽन्तर्न्निगूढे विमार्गगे वा स्वेदः कट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णाभ्यवहारश्च बहिः प्रवर्त्तनाय स्वमार्गापादनाय च| श्लेष्मणि चान्तर्निगूढे स्तब्धे बहिः शीतोपचारस्तत्पीडितस्योष्मणोऽन्तःप्रवेशेन कफो विलयतामुपयाति| एवंविधं ह्यविपरीतमेव सद्भेषजं हेतुव्याधिविपरीतमर्थं करोति||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉભયાર્થકારિ યદુભયસ્ય હેતુવિપરીતસ્ય વ્યાધિવિપરીતસ્ય ચ સમ્બન્ધિનમર્થં રોગોપશમલક્ષણમેતદ્ગુણમપિ કરોતિ| તચ્ચ દૈવવ્યપાશ્રયં મણિમન્ત્રાદિકૃતમ્| તથા રોગસ્વભાવાદિવિપરીતસ્વરૂપમપિ યદ્રોગોપશમનં કરોતિ તદુભયાર્થકારિ| યથા છર્દ્યાં તત્સ્વરૂપમેવ વમનમેવમપિ સ્વબુદ્ધ્યા વિકલ્પ્યમ્| પિત્તે વાન્તર્નિગૂઢે સ્વેદઃ શસ્યતે| અવિપરીતોઽપિ પિત્તાત્ કટ્વાદિરસાભ્યવહારશ્ચેતિ યથાસઙ્ખ્યેન પ્રયોજનમન્તર્નિગૂઢે બહિઃ પ્રવર્ત્તનાય વિમાર્ગગે સ્વમાર્ગાપાદનાયાત્ર તુ સ્વેદસ્ય પિત્તસ્યાતિશયપ્રાપ્તેરૌષધત્વં ન તુ શ્લેષ્માદિપ્રતિબન્ધકનાશનેન સ્વેદસ્યેતિ કામલાદૌ દૃશ્યતે| શ્લેષ્મણિ ચાન્તર્નિગૂઢ ઇતિ હેમન્તેઽગ્નિબલવત્ત્વયુક્ત્યા જ્ઞાયતે| એવમનેન પ્રકારેણ રોગાદવિપરીતમપિ વિપરીતાર્થં રોગસ્ય નાશનં કરોતીતિ||૭||
Adhikarana અનૌષધસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ (૮) · Śloka ૮
અનૌષધં પુનર્દ્વિવિધં બાધનમનુબાધનઞ્ચ| તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરં બાધનમ્| કાલાન્તરેણાનુબાધનમ્ ઇતિ||૮||
अनौषधं पुनर्द्विविधं बाधनमनुबाधनञ्च| तत्र सद्यः प्राणहरं बाधनम्| कालान्तरेणानुबाधनम् इति||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બહુભિર્ભેદૈરૌષધમુક્ત્વાઽનૌષધમુચ્યતે| તચ્ચ દ્વિવિધમ્ ઇત્યાદિ સુબોધમ્||૮||
Adhikarana પ્રધાનદ્રવ્યાણાં સ્વરૂપકથનપ્રતિજ્ઞા (૯) · Śloka ૯
પરં ચાતો રસવીર્યાદિભેદેન યથાસ્થૂલમૌષધૈકદેશ ઉપદિશ્યતે||૯||
परं चातो रसवीर्यादिभेदेन यथास्थूलमौषधैकदेश उपदिश्यते||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અતઃ પરં પ્રધાનદ્રવ્યાણાં રસાદિભેદૈઃ સ્વરૂપમુચ્યતે| અન્યેષાં રસાદ્યનુમાણાદ્રસભેદીયાદૌ વક્ષ્યામઃ||૯||
Adhikarana સુવર્ણગુણાઃ (૧૦) · Śloka ૧૦
સુવર્ણં બૃંહણં સ્નિગ્ધં મધુરં રસપાકયોઃ| વિષદોષહરં શીતં સકષાયં રસાયનમ્||૧૦||
सुवर्णं बृंहणं स्निग्धं मधुरं रसपाकयोः| विषदोषहरं शीतं सकषायं रसायनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુવર્ણમિત્યાદિ સુબોધમ્||૧૦||
Adhikarana રૂપ્યગુણાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
રૂપ્યં સ્નિગ્ધં કષાયામ્લં વિપાકે મધુરં રસમ્| વયસઃ સ્થાપનં શીતં લેખનં વાતપિત્તજિત્|૧૧|
रूप्यं स्निग्धं कषायाम्लं विपाके मधुरं रसम्| वयसः स्थापनं शीतं लेखनं वातपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તામ્રગુણાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
તામ્રં સતિક્તમધુરં કષાયં લેખનં લઘુ| કટુપાકરસં શીતં રોપણં કફપિત્તજિત્|૧૧|
ताम्रं सतिक्तमधुरं कषायं लेखनं लघु| कटुपाकरसं शीतं रोपणं कफपित्तजित्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કાંસ્યગુણાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
કાંસ્યં કષાયાનુરસં વિશદં લેખનં લઘુ| દૃષ્ટિપ્રસાદનં રૂક્ષં તિક્તં પિત્તકફાહમ્|૧૧|
कांस्यं कषायानुरसं विशदं लेखनं लघु| दृष्टिप्रसादनं रूक्षं तिक्तं पित्तकफाहम्|११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ત્રપુ-સીસયોર્ગુણાઃ (૧૧) · Śloka ૧૧
સતિક્તલવણં ભેદિ પાણ્ડુત્વકૃમિવાતનુત્| લેખનં પિત્તલં કિઞ્ચિત્ત્રપુસીસઞ્ચ તદ્ગુણમ્||૧૧||
सतिक्तलवणं भेदि पाण्डुत्वकृमिवातनुत्| लेख़नं पित्तलं किञ्चित्त्रपुसीसञ्च तद्गुणम्||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્રપુ તિક્તલવણાદિગુણં લેખનં કિઞ્ચિત્ પિત્તલં ચ| સીસં તદ્ગુણં ત્રપુગુણમ્||૧૧||
Adhikarana કૃષ્ણલોહસ્ય ગુણાઃ (૧૨) · Śloka ૧૨
ચક્ષુષ્યં કૃષ્ણલોહં તુ કષાયં સ્વાદુ તિક્તકમ્| લેખનં વાતલં શીતં કૃમિકુષ્ઠકફપ્રણુત્| ગાત્રશૈથિલ્યપાલિત્યપાણ્ડુઘ્નં શોષશોફજિત્| તદ્વત્તીક્ષ્ણં વિશેષેણ તદ્વિકાષિ સુદુર્જરમ્|૧૨|
चक्षुष्यं कृष्णलोहं तु कषायं स्वादु तिक्तकम्| लेखनं वातलं शीतं कृमिकुष्ठकफप्रणुत्| गात्रशैथिल्यपालित्यपाण्डुघ्नं शोषशोफजित्| तद्वत्तीक्ष्णं विशेषेण तद्विकाषि सुदुर्जरम्|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પદ્મરાગાદિગુણાઃ (૧૨) · Śloka ૧૨
પદ્મરાગમહાનીલપુષ્પરાગાવિદૂરકાઃ| મુક્તાવિદ્રુમવજ્રેન્દ્રવૈડૂર્યસ્ફટિકાદિકમ્| મણિરત્નં સરં શીતં કષાયં સ્વાદુલેખનમ્| ચક્ષુષ્યં ધારણાત્તત્તુ પાપ્માલક્ષ્મીવિષાપહમ્| ધન્યમાયુષ્યમોજસ્યં હર્ષોત્સાહકરં શિવમ્||૧૨||
पद्मरागमहानीलपुष्परागाविदूरकाः| मुक्ताविद्रुमवज्रेन्द्रवैडूर्यस्फटिकादिकम्| मणिरत्नं सरं शीतं कषायं स्वादुलेखनम्| चक्षुष्यं धारणात्तत्तु पाप्मालक्ष्मीविषापहम्| धन्यमायुष्यमोजस्यं हर्षोत्साहकरं शिवम्||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મુક્તાદયઃ સર્વે મણયો વૈડૂર્યાનિ ચ રત્નાનિ શૈત્યાદિગુણયુક્તાનિ શિરઃપ્રભૃતિષુ ધારણાત્ પાપ્માદિનાશનાનિ||૧૨||
Adhikarana કાચગુણાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
સક્ષાર ઉષ્ણવીર્યશ્ચ કાચો દૃષ્ટિકૃદઞ્જનાત્|૧૩|
सक्षार उष्णवीर्यश्च काचो दृष्टिकृदञ्जनात्|१३|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્યત્ સુબોધમ્||૧૩||
Adhikarana શઙ્ખ-ઉદધિમલયોર્ગુણાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
શઙ્ખોદધિમલૌ શીતૌ કષાયાવતિલેખનૌ|૧૩|
शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તુત્થકગુણાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
તુત્થકં કટુ સક્ષારં કષાયં વિશદં લઘુ| લેખનં ભેદિ ચક્ષુષ્યં કણ્ડૂકૃમિવિષાપહમ્|૧૩|
तुत्थकं कटु सक्षारं कषायं विशदं लघु| लेखनं भेदि चक्षुष्यं कण्डूकृमिविषापहम्|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ગૈરિકગુણાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
વિશદો ગૈરિકઃ સ્નિગ્ધઃ કષાયમધુરો હિમઃ|૧૩|
विशदो गैरिकः स्निग्धः कषायमधुरो हिमः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મનોહ્વાગુણાઃ (૧૩) · Śloka ૧૩
કફઘ્ની તિક્તકટુકા મનોહ્વા લેખની સરા||૧૩||
कफघ्नी तिक्तकटुका मनोह्वा लेखनी सरा||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હરિતાલગુણાઃ (૧૪) · Śloka ૧૪
સ્નિગ્ધં કષાયકટુકં હરિતાલં વિષપ્રણુત્| સ્રોતોઽઞ્જનાત્સૌવીરાઞ્જનસ્ય શ્રેષ્ઠત્વમ્ કષાયં મધુરં શીતં લેખનં સ્નિગ્ધમઞ્જનમ્| રક્તપિત્તવિષચ્છર્દિહિધ્માઘ્નં દૃક્પ્રસાદનમ્| સ્રોતોઽઞ્જનં વરં તત્ર તતઃ સૌવીરકાઞ્જનમ્||૧૪||
स्निग्धं कषायकटुकं हरितालं विषप्रणुत्| स्रोतोऽञ्जनात्सौवीराञ्जनस्य श्रेष्ठत्वम् कषायं मधुरं शीतं लेखनं स्निग्धमञ्जनम्| रक्तपित्तविषच्छर्दिहिध्माघ्नं दृक्प्रसादनम्| स्रोतोऽञ्जनं वरं तत्र ततः सौवीरकाञ्जनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉદધિમલં સમુદ્રફેનમ્| સૌવીરમઞ્જનં કષાયત્વાદિગુણયુક્તં તસ્ય જાતિવિશેષાત્સ્રોતોઞ્જનાદિનામવિશેષઃ| તત્ર અઞ્જનજાતિષુ મધ્યે સ્રોતોઞ્જનં શ્રેષ્ઠં તતોઽપિ સૌવીરમ્||૧૪||
Adhikarana રસાઞ્જનગુણાઃ (૧૫) · Śloka ૧૫
કફઘ્નં તિક્તકટુકં છેદિ સોષ્ણં રસાઞ્જનમ્||૧૫||
कफघ्नं तिक्तकटुकं छेदि सोष्णं रसाञ्जनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રસાઞ્જનં તાર્ક્ષ્યશૈલમ્| દારુહરિદ્રાવિકારઃ કફઘ્નત્વાદિયુક્તઃ||૧૫||
Adhikarana શિલાજતુગુણાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬
સ્વાદુ હિધ્માપ્રશમનં કાસમેહક્ષયાપહમ્| કફઘ્નમુષ્ણં કટુકં શિલાજતુ રસાયનમ્| તિક્તઞ્ચ છેદનં યોગવાહિત્વાત્સર્વરોગજિત્| વિશેષાત્ કૃચ્છ્રમેહાર્શઃપાણ્ડુશોફકફાપહમ્|૧૬|
स्वादु हिध्माप्रशमनं कासमेहक्षयापहम्| कफघ्नमुष्णं कटुकं शिलाजतु रसायनम्| तिक्तञ्च छेदनं योगवाहित्वात्सर्वरोगजित्| विशेषात् कृच्छ्रमेहार्शःपाण्डुशोफकफापहम्|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વંશરોચનાગુણાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬
કષાયા મધુરા રૂક્ષા કાસઘ્ની વંશરોચના|૧૬|
कषाया मधुरा रूक्षा कासघ्नी वंशरोचना|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તુગાક્ષીરીગુણાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬
તુગાક્ષીરી ક્ષયશ્વાસકાસઘ્ની મધુરા હિમા|૧૬|
तुगाक्षीरी क्षयश्वासकासघ्नी मधुरा हिमा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana લવણસામાન્યગુણાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬
વિષ્યન્દિ લવણં સર્વં સૂક્ષ્મં સૃષ્ટમલં વિદુઃ| વાતઘ્નં પાકિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રોચનં કફપિત્તકૃત્||૧૬||
विष्यन्दि लवणं सर्वं सूक्ष्मं सृष्टमलं विदुः| वातघ्नं पाकि तीक्ष्णोष्णं रोचनं कफपित्तकृत्||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષ્યન્દીત્યાદિના પાંસૂત્થાન્તાનાં સર્વેષાં લવણાનાં સામાન્યગુણાઃ| પાકી પાચકસ્ય સ્વભાવઃ||૧૬||
Adhikarana સૈન્ધવગુણાઃ (૧૭) · Śloka ૧૭
સૈન્ધવં તત્ર સસ્વાદુ વૃષ્યં હૃદ્યં ત્રિદોષનુત્| લઘ્વનુષ્ણં દૃશઃ પથ્યમવિદાહ્યગ્નિદીપનમ્||૧૭||
सैन्धवं तत्र सस्वादु वृष्यं हृद्यं त्रिदोषनुत्| लघ्वनुष्णं दृशः पथ्यमविदाह्यग्निदीपनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સૈન્ધવમિત્યાદિ લવણવિશેષગુણાઃ| અત્ર ચોત્સર્ગાપવાદોપબૃંહકવચનાદિ સર્વં સ્વબુદ્ધ્યા કલ્પનીયમ્||૧૭||
Adhikarana સૌવર્ચલગુણાઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
લઘુ સૌવર્ચલં હૃદ્યં સુગન્ધ્યુદ્ગારશોધનમ્| કટુપાકં વિબન્ધઘ્નં દીપનીયં રુચિપ્રદમ્|૧૮|
लघु सौवर्चलं हृद्यं सुगन्ध्युद्गारशोधनम्| कटुपाकं विबन्धघ्नं दीपनीयं रुचिप्रदम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વિડ્ગુણાઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
ઊર્ધ્વાધઃ કફવાતાનુલોમનં દીપનં વિડમ્| વિબન્ધાનાહવિષ્ટમ્ભશૂલગૌરવનાશનમ્|૧૮|
ऊर्ध्वाधः कफवातानुलोमनं दीपनं विडम्| विबन्धानाहविष्टम्भशूलगौरवनाशनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સામુદ્રલવણગુણાઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
વિપાકે સ્વાદુ સામુદ્રં ગુરુ શ્લેષ્મવિવર્ધનમ્|૧૮|
विपाके स्वादु सामुद्रं गुरु श्लेष्मविवर्धनम्|१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઔદ્ભિદલવણગુણાઃ (૧૮) · Śloka ૧૮
સતિક્તકટુકક્ષારં તીક્ષ્ણમુત્ક્લેદિ ચૌદ્ભિદમ્||૧૮||
सतिक्तकटुकक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम्||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉત્ક્લેદિ રક્તં માંસં ચ ક્લેદયતિ||૧૮||
Adhikarana કૃષ્ણલવણગુણાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
કૃષ્ણે સૌવર્ચલગુણા લવણે ગન્ધવર્જિતાઃ|૧૯|
कृष्णे सौवर्चलगुणा लवणे गन्धवर्जिताः|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રોમકલવણગુણાઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
રોમકં લઘુ પાંસૂત્થં સક્ષારં શ્લેષ્મલં ગુરુ|૧૯|
रोमकं लघु पांसूत्थं सक्षारं श्लेष्मलं गुरु|१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana લવણપ્રયોગે ક્રમનિર્દેશઃ (૧૯) · Śloka ૧૯
લવણાનાં પ્રયોગે તુ સૈન્ધવાદીન્ પ્રયોજયેત્||૧૯||
लवणानां प्रयोगे तु सैन्धवादीन् प्रयोजयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યત્ર ત્વેકં લવણં દ્વે લવણે ત્રીણિ લવણાનીત્યાદિ સંખ્યયા પ્રયોગઃ તત્ર સૈન્ધવાદિર્યથાસ્થિતક્રમો યોજ્યઃ| સૈન્ધવમ્, સૈન્ધવસૌવર્ચલે, સૈન્ધવસૌવર્ચલવિડાન્યેવમન્યેઽપિ||૧૯||
Adhikarana યવક્ષારગુણાઃ (૨૦) · Śloka ૨૦
ગુલ્મહૃદ્ ગ્રહણીપાણ્ડુપ્લીહાનાહગલામયાન્| શ્વાસાર્શઃ કફવાતાંશ્ચ શમયેદ્યવશૂકજઃ||૨૦||
गुल्महृद् ग्रहणीपाण्डुप्लीहानाहगलामयान्| श्वासार्शः कफवातांश्च शमयेद्यवशूकजः||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યવક્ષારો ગુલ્માદિનાશનઃ||૨૦||
Adhikarana સ્વર્જિકાક્ષારગુણાઃસર્વક્ષારગુણાઃ (૨૧) · Śloka ૨૧
સ્વર્જિકા તદ્ગુણાન્ન્યૂના ક્ષારેણ તુ તતોઽધિકા| ક્ષારઃ સર્વશ્ચ પરમં તીક્ષ્ણોષ્ણઃ કૃમિજિલ્લઘુઃ| પિત્તાસૃગ્દૂષણઃ પાકી છેદ્યહૃદ્યો વિદારણઃ| અપથ્યઃ કટુલાવણ્યાચ્છુક્રૌજઃ કેશચક્ષુષામ્||૨૧||
स्वर्जिका तद्गुणान्न्यूना क्षारेण तु ततोऽधिका| क्षारः सर्वश्च परमं तीक्ष्णोष्णः कृमिजिल्लघुः| पित्तासृग्दूषणः पाकी छेद्यहृद्यो विदारणः| अपथ्यः कटुलावण्याच्छुक्रौजः केशचक्षुषाम्||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વશ્ચ સ્વર્જિકાદિઃ ક્ષારોઽત્યર્થતીક્ષ્ણત્વાદિયુક્તઃ||૨૧||
Adhikarana હરીતકીગુણાઃ (૨૨) · Śloka ૨૨
કષાયા મધુરા પાકે રૂક્ષા વિલવણા લઘુઃ| દીપની પાચની મેધ્યા વયસઃ સ્થાપની પરમ્| ઉષ્ણવીર્યા સરાયુષ્યા બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદા| કુષ્ઠવૈવર્ણ્યવૈસ્વર્યપુરાણવિષમજ્વરાન્| શિરોઽક્ષિપાણ્ડુહૃદ્રોગકામલાગ્રહણીગદાન્| સશોષશોફાતીસારમેહમોહવમિક્રિમીન્| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શઃપ્લીહાનાહગરોદરમ્| વિબન્ધં સ્રોતસાં ગુલ્મમૂરુસ્તમ્ભમરોચકમ્| હરીતકરી જયેદ્વ્યાધીંસ્તાંસ્તાંશ્ચ કફવાતજાન્||૨૨||
कषाया मधुरा पाके रूक्षा विलवणा लघुः| दीपनी पाचनी मेध्या वयसः स्थापनी परम्| उष्णवीर्या सरायुष्या बुद्धीन्द्रियबलप्रदा| कुष्ठवैवर्ण्यवैस्वर्यपुराणविषमज्वरान्| शिरोऽक्षिपाण्डुहृद्रोगकामलाग्रहणीगदान्| सशोषशोफातीसारमेहमोहवमिक्रिमीन्| श्वासकासप्रसेकार्शःप्लीहानाहगरोदरम्| विबन्धं स्रोतसां गुल्ममूरुस्तम्भमरोचकम्| हरीतकरी जयेद्व्याधींस्तांस्तांश्च कफवातजान्||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
હરીતકી કષાયત્વાદિગુણયુક્તા| વિલવણા ઇતિ લવણરસવર્જિતા| બલાદુક્તં ભવતિ પઞ્ચરસા ઇતિ| તત્રાપિ કષાયોઽધિકઃ| સા હરીતકી કુષ્ઠાદીનન્યાંશ્ચ રોગાન્ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાન્ નાશયતિ||૨૨||
Adhikarana આમલકગુણાઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
તદ્વદામલકં શીતં માધુર્યાત્ પિત્તજિત્પરમ્| કફં કટુવિપાકિત્વાદમ્લત્વાન્મારુતઞ્જયેત્| પરં ચ કણ્ઠ્યં ચક્ષુષ્યં હૃદ્યં દાહજ્વરાપહમ્||૨૩||
तद्वदामलकं शीतं माधुर्यात् पित्तजित्परम्| कफं कटुविपाकित्वादम्लत्वान्मारुतञ्जयेत्| परं च कण्ठ्यं चक्षुष्यं हृद्यं दाहज्वरापहम्||२३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આમલકં તદ્વત્, ગુણૈર્હરીતકીસદૃશમિત્યર્થઃ||૨૩||
Adhikarana બિભીતકગુણાઃ (૨૪) · Śloka ૨૪
અક્ષન્તુ તદ્ગુણાન્ન્યૂનં કષાયમધુરં હિમમ્| કાસશ્વાસગલશ્લેષ્મપિત્તશુક્રહરં લઘુ| પરં કેશ્યસ્તુ તન્મજ્જા શુક્રઘ્નઞ્ચ તતોઽઞ્જનમ્||૨૪||
अक्षन्तु तद्गुणान्न्यूनं कषायमधुरं हिमम्| कासश्वासगलश्लेष्मपित्तशुक्रहरं लघु| परं केश्यस्तु तन्मज्जा शुक्रघ्नञ्च ततोऽञ्जनम्||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અક્ષં બિભીતકં કટુવિપાકિત્વાદિગુણયુક્તં ઇર્ષચ્ચ તદ્ગુણં હરીતકીગુણયુક્તમિત્યર્થઃ||૨૪||
Adhikarana ત્રિફલાગુણાઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
ઇયં રસાયનવરા ત્રિફલાક્ષ્યામયાપહા| રોપણી ત્વગ્ગદક્લેદમેદોમેહકફાસ્રજિત્||૨૫||
इयं रसायनवरा त्रिफलाक्ष्यामयापहा| रोपणी त्वग्गदक्लेदमेदोमेहकफास्रजित्||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઇયં ત્રિફલા હરીતક્યામલકબિભીતકસમાહારઃ||૨૫||
Adhikarana ત્રિજાતકચતુર્જાતકયોર્ગુણાઃ (૨૬) · Śloka ૨૬
સકેસરં ચતુર્જાતં ત્વક્પત્રૈલં ત્રિજાતકમ્| પિત્તપ્રકોપિ તીક્ષ્ણોષ્ણં રૂક્ષં રોચનદીપનમ્| (પત્રકં કફવાતઘ્નં ત્રિસુગન્ધિ ત્રિજાતકમ્| કેસરં રક્તગુદજવિષપિત્તકફાપહમ્| તદ્યુક્તં તચ્ચતુર્જાતં નાતિશીતોષ્ણમુચ્યતે)||૨૬||
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्| (पत्रकं कफवातघ्नं त्रिसुगन्धि त्रिजातकम्| केसरं रक्तगुदजविषपित्तकफापहम्| तद्युक्तं तच्चतुर्जातं नातिशीतोष्णमुच्यते)||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્વગાદિત્રયં ત્રિજાતકસંજ્ઞમેતદેવ નાગકેસરયુક્તં ચતુર્જાતકમ્| સુબોધમ્||૨૬||
Adhikarana મરિચગુણાઃ (૨૭) · Śloka ૨૭
રસે પાકે ચ કટુકં કફઘ્નં મરિચં લઘુ||૨૭||
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु||२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મરિચં રસપાકયોઃ કટુકં કફઘ્નત્વાદિયુક્તં ચ||૨૭||
Adhikarana આર્દ્રપિપ્પલીગુણાઃ (૨૮) · Śloka ૨૮
શ્લેષ્મલા સ્વાદુશીતાર્દ્રા ગુર્વી સ્નિગ્ધા ચ પિપ્પલી||૨૮||
श्लेष्मला स्वादुशीतार्द्रा गुर्वी स्निग्धा च पिप्पली||२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આર્દ્રા પિપ્પલી શ્લેષ્મલાદિગુણા||૨૮||
Adhikarana શુષ્કપિપ્પલીગુણાઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
સા શુષ્કા વિપરીતાતઃ સ્નિગ્ધા વૃષ્યા રસે કટુઃ| સ્વાદુપાકાનિલશ્લેષ્મશ્વાસકાસાપહા સરા|૨૯|
सा शुष्का विपरीतातः स्निग्धा वृष्या रसे कटुः| स्वादुपाकानिलश्लेष्मश्वासकासापहा सरा|२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પિપ્પલ્યા અત્યુપયોગનિષેધોઽપવાદશ્ચ (૨૯) · Śloka ૨૯
ન તામત્યુપયુઞ્જીત રસાયનવિધિં વિના||૨૯||
न तामत्युपयुञ्जीत रसायनविधिं विना||२९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સા પિપ્પ્પલી શુષ્કા અતઃ આર્દ્રીયાઃ સકાશાત્ વિપરીતાસ્નિગ્ધત્વાદિગુણયુક્તા ચ| એવંવિધામપિ તાં ચ પિપ્પલીમતિયોગેન નોપયુઞ્જીત વિના રસાયનવિધિના||૨૯||
Adhikarana નાગરગુણાઃ આર્દ્રકગુણાશ્ચ (૩૦) · Śloka ૩૦
નાગરં દીપનં વૃષ્યં ગ્રાહિ હૃદ્યં વિબન્ધનુત્| રુચ્યં લઘુ સ્વાદુપાકં સ્નિગ્ધોષ્ણં કફવાતજિત્| તદ્વદાર્દ્રકમેતચ્ચ ત્રયં ત્રિકટુકં જયેત્| સ્થૌલ્યાગ્નિસદનશ્વાસકાસશ્લીપદપીનસાન્||૩૦||
नागरं दीपनं वृष्यं ग्राहि हृद्यं विबन्धनुत्| रुच्यं लघु स्वादुपाकं स्निग्धोष्णं कफवातजित्| तद्वदार्द्रकमेतच्च त्रयं त्रिकटुकं जयेत्| स्थौल्याग्निसदनश्वासकासश्लीपदपीनसान्||३०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતચ્ચ ત્રયં મરિચપિપ્પલીનાગરસંજ્ઞકં ત્રિકટુકસંજ્ઞમ્||૩૦||
Adhikarana ચવિકાપિપ્પલીમૂલગુણાઃ (૩૧) · Śloka ૩૧
ચવિકા પિપ્પલીમૂલં મરિચાલ્પાન્તરં ગુણૈઃ||૩૧||
चविका पिप्पलीमूलं मरिचाल्पान्तरं गुणैः||३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ચવિકા પિપ્પલીમૂલં ચ મરિચાત્ ક્રમેણાલ્પગુણમ્||૩૧||
Adhikarana ચિત્રકગુણાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
ચિત્રકોઽગ્નિસમઃ પાકે શોફાર્શઃ કૃમિકુષ્ઠહા||૩૨||
चित्रकोऽग्निसमः पाके शोफार्शः कृमिकुष्ठहा||३२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ચિત્રકઃ પાકે પાકકર્તૃત્વેઽગ્નિસમઃ||૩૨||
Adhikarana પઞ્ચકોલગુણાઃ (૩૩) · Śloka ૩૩
પઞ્ચકોલકમેતચ્ચ મરિચેન વિના સ્મૃતમ્| ગુલ્મપ્લીહોદરાનાહશૂલઘ્નં દીપનં પરમ્||૩૩||
पञ्चकोलकमेतच्च मरिचेन विना स्मृतम्| गुल्मप्लीहोदरानाहशूलघ्नं दीपनं परम्||३३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એતત્ પિપ્પલ્યાદિચિત્રકાન્તં પઞ્ચકોલસંજ્ઞિતમ્||૩૩||
Adhikarana બૃહત્પઞ્ચમૂલગુણાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
બિલ્વકાશ્મર્યતર્કારીપાટલાટુણ્ટુકૈર્મહત્| જયેત્કષાયં તિક્તોષ્ણં પઞ્ચમૂલં કફાનિલૌ||૩૪||
बिल्वकाश्मर्यतर्कारीपाटलाटुण्टुकैर्महत्| जयेत्कषायं तिक्तोष्णं पञ्चमूलं कफानिलौ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હ્રસ્વપઞ્ચમૂલગુણાઃ (૨) · Śloka ૨
હ્રસ્વં બૃહત્યંશુમતીદ્વયગોક્ષુરકૈઃ સ્મૃતમ્| સ્વાદુપાકરસં નાતિશીતોષ્ણં સર્વદોષજિત્||૨||
ह्रस्वं बृहत्यंशुमतीद्वयगोक्षुरकैः स्मृतम्| स्वादुपाकरसं नातिशीतोष्णं सर्वदोषजित्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મધ્યમપઞ્ચમૂલગુણાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
બલાપુનર્નવૈરણ્ડશૂર્પપર્ણીદ્વયેન ચ| મધ્યમં કફવાતઘ્નં નાતિપિત્તકરં લઘુ|૩૪|
बलापुनर्नवैरण्डशूर्पपर्णीद्वयेन च| मध्यमं कफवातघ्नं नातिपित्तकरं लघु|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જીવનપઞ્ચમૂલગુણાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્| જીવનાખ્યં તુ ચક્ષુષ્યં વૃષ્યં પિત્તાનિલાપહમ્|૩૪|
अभीरुवीराजीवन्तीजीवकर्षभकैः स्मृतम्| जीवनाख्यं तु चक्षुष्यं वृष्यं पित्तानिलापहम्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તૃણપઞ્ચમૂલગુણાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
તૃણાખ્યં શરદર્ભેક્ષુશાલિકાશૈસ્તુ પિત્તજિત્| અજશૃઙ્ગી હરિદ્રા ચ વિદારી સારિવાઽમૃતાઃ|૩૪|
तृणाख्यं शरदर्भेक्षुशालिकाशैस्तु पित्तजित्| अजशृङ्गी हरिद्रा च विदारी सारिवाऽमृताः|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલયોર્ગુણાઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
બલ્લ્યાખ્યં કણ્ટકાખ્યં તુ શ્વદંષ્ટ્રાઽભીરુસૈર્યકૈઃ| સહિંસ્રાકરમર્દીકૈઃ સર્વદોષહરે ચ તે||૩૪||
बल्ल्याख्यं कण्टकाख्यं तु श्वदंष्ट्राऽभीरुसैर्यकैः| सहिंस्राकरमर्दीकैः सर्वदोषहरे च ते||३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મિશ્રીભાવાત્ બિલ્વાદિકં મહત્ પઞ્ચમૂલં વાતશ્લેષ્માણૌ જયેત્ કષાયત્વાદિગુણયુક્તઞ્ચ| બૃહત્યાદિપઞ્ચમૂલઞ્ચ હ્રસ્વં મધુરરસત્વાદિગુણયુક્તં ચ| બલાદિ મધ્યમં કફવાતઘ્નત્વાદિયુક્તમ્| અભીર્વાદિ જીવનં નામ પઞ્ચમૂલં ચક્ષુષ્યત્વાદિયુક્તમ્| દર્ભાદિતૃણપઞ્ચમૂલસંજ્ઞિતં પિત્તજિત્| અજશૃઙ્ગ્યાદિપઞ્ચમૂલં વલ્લીનામ સર્વદોષહરમ્| શ્વદંષ્ટ્રાદિ કણ્ટકનામ| એતચ્ચ સર્વદોષહરમ્|
Adhikarana કારવ્યાદિગુણાઃ (૩૫) · Śloka ૩૫
કારવી કુઞ્ચિવાજાજીકબરીધાન્યતુમ્બુરુ| અન્નગન્ધહરં રુચ્યં દીપનં કફવાતજિત્||૩૫||
कारवी कुञ्चिवाजाजीकबरीधान्यतुम्बुरु| अन्नगन्धहरं रुच्यं दीपनं कफवातजित्||३५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કારવ્યાદિ પ્રત્યેકમન્નાનામાહાર્યાણાં દુર્ગન્ધં નાશયતિ||૩૫||
Adhikarana બાષ્પિકારાજિકયોર્ગુણાઃ (૩૬) · Śloka ૩૬
બાષ્પિકા કટુતિક્તોષ્ણા કૃમિશ્લેષ્મહરા પરમ્| તદ્વચ્ચ રાજિકા વિઘ્નસાદની દીપની પરા| શૂલાટોપહરા રુચ્યા||૩૬||
बाष्पिका कटुतिक्तोष्णा कृमिश्लेष्महरा परम्| तद्वच्च राजिका विघ्नसादनी दीपनी परा| शूलाटोपहरा रुच्या||३६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
બાષ્પિકા કટુકત્વાદિયુક્તા| રાજિકા બાષ્પિકાસદૃશગુણા||
Adhikarana દીપ્યકગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
દીપ્યકઃ કોષ્ઠશૂલજિત્|૩૭|
दीप्यकः कोष्ठशूलजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સર્ષપગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
અહૃદ્યાઃ સર્ષપાઃ સ્નિગ્ધા બાષ્પિકાવચ્ચ કીર્ત્તિતાઃ|૩૭|
अहृद्याः सर्षपाः स्निग्धा बाष्पिकावच्च कीर्त्तिताः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હિઙ્ગુગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
હિઙ્ગુ વાતકફાનાહશૂલઘ્નં પિત્તકોપનમ્| કટુપાકરસં રુચ્યં દીપનં પાચનં લઘુ| પિત્તાસ્રકોપિ તચ્ચૈવ શ્રેષ્ઠં બોષ્કાણદેશજમ્| તતો ન્યૂનગુણં ત્વન્યદ્દ્રવ્યવ્યઞ્જનધૂપનમ્|૩૭|
हिङ्गु वातकफानाहशूलघ्नं पित्तकोपनम्| कटुपाकरसं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु| पित्तास्रकोपि तच्चैव श्रेष्ठं बोष्काणदेशजम्| ततो न्यूनगुणं त्वन्यद्द्रव्यव्यञ्जनधूपनम्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શતાહ્વાદીનાં ગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
શતાહ્વાકુષ્ઠતગરસુરદારુહરેણવઃ| એલૈલવાલુસરલત્વગ્વ્યાઘ્રનખચોરકાઃ| લઘૂષ્ણાઃ કટુકાઃ પાકે કફવાતનિબર્હણાઃ|૩૭|
शताह्वाकुष्ठतगरसुरदारुहरेणवः| एलैलवालुसरलत्वग्व्याघ्रनखचोरकाः| लघूष्णाः कटुकाः पाके कफवातनिबर्हणाः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સૈર્યકગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
સૈર્યકસ્તિક્તમધુરઃ સ્નિગ્ધોષ્ણઃ કફવાતજિત્|૩૭|
सैर्यकस्तिक्तमधुरः स्निग्धोष्णः कफवातजित्|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ગોક્ષુરકગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
બસ્તિમૂત્રવિબન્ધઘ્નો વૃષ્યો ગોક્ષુરકો હિમઃ|૩૭|
बस्तिमूत्रविबन्धघ्नो वृष्यो गोक्षुरको हिमः|३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વિષાદ્વયગુણાઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
પાચનં કફપિત્તઘ્નં તિક્તં શીતં વિષાદ્વયમ્||૩૭||
पाचनं कफपित्तघ्नं तिक्तं शीतं विषाद्वयम्||३७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષાદ્વયમતિવિષા પ્રતિવિષા ચ||૩૭||
Adhikarana મુસ્તગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
કફઘ્નં તિક્તકટુકં મુસ્તં સંગ્રાહિ પાચનમ્|૩૮|
कफघ्नं तिक्तकटुकं मुस्तं संग्राहि पाचनम्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અમૃતાગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
તિક્તાઽમૃતા ત્રિદોષઘ્ની ગ્રાહિણ્યુષ્ણા રસાયની| દીપની જ્વરતૃડ્દાહકામલાવાતરક્તનુત્|૩૮|
तिक्ताऽमृता त्रिदोषघ्नी ग्राहिण्युष्णा रसायनी| दीपनी ज्वरतृड्दाहकामलावातरक्तनुत्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ભૂનિમ્બપર્પટયોર્ગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
તિક્તશીતૌ જ્વરહરૌ લઘૂ ભૂનિમ્બપર્પટૌ|૩૮|
तिक्तशीतौ ज्वरहरौ लघू भूनिम्बपर्पटौ|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana નિમ્બગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
નિમ્બસ્તિક્તો હિમઃ કુષ્ઠકૃમિપિત્તકફાપહઃ|૩૮|
निम्बस्तिक्तो हिमः कुष्ठकृमिपित्तकफापहः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મહાનિમ્બગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
મહાનિમ્બઃ પરં ગ્રાહી કષાયો રૂક્ષશીતલઃ|૩૮|
महानिम्बः परं ग्राही कषायो रूक्षशीतलः|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ગુગ્ગુલુગુણાઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
ગુગ્ગુલુઃ પિચ્છિલસ્પર્શે વિશદોઽભ્યવહારતઃ| સસ્વાદુઃ સકટુસ્તિક્તઃ સકષાયો રસાયનમ્| વર્ણ્યઃ સ્વર્યઃ કટુઃ પાકે રૂક્ષઃ સૂક્ષ્મોઽગ્નિદીપનઃ| ક્લેદમેદોનિલશ્લેષ્મગણ્ડમેહાપચીક્રિમીન્| પિટકાગ્રન્થિશોફાંશ્ચ હન્ત્યુષ્ણઃ સ્રંસનો લઘુઃ||૩૮||
गुग्गुलुः पिच्छिलस्पर्शे विशदोऽभ्यवहारतः| सस्वादुः सकटुस्तिक्तः सकषायो रसायनम्| वर्ण्यः स्वर्यः कटुः पाके रूक्षः सूक्ष्मोऽग्निदीपनः| क्लेदमेदोनिलश्लेष्मगण्डमेहापचीक्रिमीन्| पिटकाग्रन्थिशोफांश्च हन्त्युष्णः स्रंसनो लघुः||३८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ગુગ્ગુલુઃ સ્પર્શે પિચ્છિલઃ અભ્યવહારાત્તુ સ્રોતોવૈશદ્યકૃત્| તથા સ્વાદુરસત્વાદિયુક્તઃ સ્રંસનોઽનુલોમનઃ||૩૮||
Adhikarana શઙ્ખપુષ્પીગુણાઃ (૩૯) · Śloka ૩૯
શઙ્ખપુષ્પી સરા તિક્તા મેધ્યા કૃમિવિષાપહા|૩૯|
शङ्खपुष्पी सरा तिक्ता मेध्या कृमिविषापहा|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગુરુગુણાઃ (૩૯) · Śloka ૩૯
કટુતિક્તોષ્ણમગુરુ સ્નિગ્ધં વાતકફાપહમ્| પિત્તાસ્રવિષતૃડ્દાહક્લમઘ્નં ગુરુ રૂક્ષણમ્|૩૯|
कटुतिक्तोष्णमगुरु स्निग्धं वातकफापहम्| पित्तास्रविषतृड्दाहक्लमघ्नं गुरु रूक्षणम्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ચંદનસામાન્યગુણાઃ (૩૯) · Śloka ૩૯
સર્વં સતિક્તમધુરં ચન્દનં શિશિરં પરમ્| લઘુ રક્તમ્||૩૯||
सर्वं सतिक्तमधुरं चन्दनं शिशिरं परम्| लघु रक्तम्||३९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વં ચન્દનં શ્વેતં રક્તં પીતં ચ તિક્તરસત્વાદિયુક્તમ્| તેભ્યો રક્તચન્દનં લઘુ| બલાદુક્તં ભવતિ શેષે ગુરુણી ઇતિ||૩૯||
Adhikarana ઉશીરવાલકયોર્ગુણાઃ (૪૦) · Śloka ૪૦
તથોશીરં વાલકં પાચનં ચ તત્| જ્વરાતિસારવમથુરક્તપિત્તક્ષતાપહમ્||૪૦||
तथोशीरं वालकं पाचनं च तत्| ज्वरातिसारवमथुरक्तपित्तक्षतापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉશીરં વાલકં ચ તથૈવ રક્તચન્દનવદ્ ગુણૈર્વિજ્ઞેયં જ્વરાદિનાશનઞ્ચ||૪૦||
Adhikarana મધુકગુણાઃ (૪૧) · Śloka ૪૧
મધુકં રક્તપિત્તઘ્નં વ્રણશોધનરોપણમ્| ગુરુ સ્વાદુ હિમં વૃષ્યં ચક્ષુષ્યં સ્વરવર્ણકૃત્||૪૧||
मधुकं रक्तपित्तघ्नं व्रणशोधनरोपणम्| गुरु स्वादु हिमं वृष्यं चक्षुष्यं स्वरवर्णकृत्||४१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુબોધમ્||૪૧||
Adhikarana નિશાદ્વયગુણાઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
કટુતિક્તે નિશે કુષ્ઠમેહપિત્તકફાપહે| પ્રલેપાજ્જયતઃ કણ્ડૂં શોફં દુષ્ટવ્રણં વિષમ્|૪૨|
कटुतिक्ते निशे कुष्ठमेहपित्तकफापहे| प्रलेपाज्जयतः कण्डूं शोफं दुष्टव्रणं विषम्|४२|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નિશે દ્વે પિણ્ડહરિદ્રા દારુહરિદ્રા ચ||૪૨||
Adhikarana પ્રપૌણ્ડરીકગુણાઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
પ્રપૌણ્ડરીકં ચક્ષુષ્યં શિશિરં વ્રણરોપણમ્| કષાયતિક્તમધુરં રક્તપિત્તપ્રસાદનમ્|૪૨|
प्रपौण्डरीकं चक्षुष्यं शिशिरं व्रणरोपणम्| कषायतिक्तमधुरं रक्तपित्तप्रसादनम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana બલાત્રયગુણાઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
બલાત્રયં સ્વાદુ વૃષ્યં સ્નિગ્ધં શીતં બલપ્રદમ્|૪૨|
बलात्रयं स्वादु वृष्यं स्निग्धं शीतं बलप्रदम्|४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana નાગબલાગુણાઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
તત્ર નાગબલા બલ્યા ક્ષતક્ષીણહિતા ગુરુઃ||૪૨||
तत्र नागबला बल्या क्षतक्षीणहिता गुरुः||४२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તામ્બૂલગુણાઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
તામ્બૂલં કટુ સક્ષારં રુચ્યમુષ્ણં કફપ્રણુત્||૪૩||
ताम्बूलं कटु सक्षारं रुच्यमुष्णं कफप्रणुत्||४३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તામ્બૂલં તામ્બૂલીલતાપત્રં સક્ષારમીષત્ ક્ષારગુણયુક્તમ્|
Adhikarana પૂગગુણાઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
ભેદિ સમ્મોહકૃત્ પૂગં કષાયં સ્વાદુ રોચનમ્|૪૪|
भेदि सम्मोहकृत् पूगं कषायं स्वादु रोचनम्|४४|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુબોધમ્||૪૪||
Adhikarana જાતિપત્ર્યાદીનાં ગુણાઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
જાતિપત્રી કટુફલં કઙ્કોલકલવઙ્ગકમ્| લઘુ તૃષ્ણાપહં હૃદ્યં વક્ત્રદૌર્ગન્ધ્યનાશનમ્||૪૪||
जातिपत्री कटुफलं कङ्कोलकलवङ्गकम्| लघु तृष्णापहं हृद्यं वक्त्रदौर्गन्ध्यनाशनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કર્પૂરગુણાઃ (૧) · Śloka ૧
સસ્વાદુતિક્તસ્તૃષ્ણાઘ્નઃ કર્પૂરશ્છેદનો હિમઃ||૧||
सस्वादुतिक्तस्तृष्णाघ्नः कर्पूरश्छेदनो हिमः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana લતાકસ્તૂરિકાગુણાઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
લતાકસ્તૂરિકા તદ્વન્મુખશોષહરા પરમ્|૪૪|
लताकस्तूरिका तद्वन्मुखशोषहरा परम्|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પદ્માદીનાં ગુણાઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
કષાયમધુરં શીતં પદ્મં પિત્તકફાસ્રજિત્| તદ્વદ્વકુલપુન્નાગકુમુદોત્પલપાટલમ્||૪૪||
कषायमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफास्रजित्| तद्वद्वकुलपुन्नागकुमुदोत्पलपाटलम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ચમ્પકાદીનાં ગુણાઃ (૪૫) · Śloka ૪૫
સચમ્પકં તતો ન્યૂનં ગુણૈઃ કોરણ્ડકિંશુકમ્| માલતીમલ્લિકાપુષ્પં તિક્તં જયતિ મારુતમ્||૪૫||
सचम्पकं ततो न्यूनं गुणैः कोरण्डकिंशुकम्| मालतीमल्लिकापुष्पं तिक्तं जयति मारुतम्||४५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કોરણ્ડં કિંશુકં ચ પદ્માદૂનગુણમ્||૪૫||
Adhikarana નાગકેસરસિન્ધુવારયોર્ગુણાઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
વિષપિત્તકફાન્નાગં સિન્દુવારં ચ તદ્ગુણમ્||૪૬||
विषपित्तकफान्नागं सिन्दुवारं च तद्गुणम्||४६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નાગં નાગપુષ્પમ્||૪૬||
Adhikarana કેતકીશિરીષપુષ્પયોઃ ગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
કફઘ્નં કૈતકં તિક્તં શૈરીષં વિષહારિ ચ|૪૭|
कफघ्नं कैतकं तिक्तं शैरीषं विषहारि च|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગસ્ત્યપુષ્પગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
વાતલં પુષ્પમાગસ્ત્યં કષાયં કફપિત્તજિત્| ચતુર્થિકજ્વરહરં નાવનેનોપયોજિતમ્|૪૭|
वातलं पुष्पमागस्त्यं कषायं कफपित्तजित्| चतुर्थिकज्वरहरं नावनेनोपयोजितम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana બન્ધૂકયૂથિકાપુષ્પયોર્ગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
બન્ધૂકં શ્લેષ્મલં ગ્રાહિ તદ્વદેવ ચ યૂથિકા|૪૭|
बन्धूकं श्लेष्मलं ग्राहि तद्वदेव च यूथिका|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કુઙ્કુમગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
કફઘ્નમુષ્ણવીર્યં ચ કુઙ્કુમં વ્રણશોધનમ્|૪૭|
कफघ्नमुष्णवीर्यं च कुङ्कुमं व्रणशोधनम्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અવલ્ગુજૈડગજબીજયોર્ગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
અવલ્ગ્વેડકજં બીજં કટિવાતકફપ્રણુત્|૪૭|
अवल्ग्वेडकजं बीजं कटिवातकफप्रणुत्|४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana આસ્યા-અધ્વ-ચંક્રમણ-ગુણાઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
આસ્યા વર્ણશ્લેષ્મમેદઃ સૌકુમાર્યકૃદન્યથા| અતોઽધ્વાગ્નિબલાયૂંષિ કુર્યાચ્ચઙ્ક્રમણં સુખમ્| મારુતસ્યાનુલોમ્યં ચ ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્||૪૭||
आस्या वर्णश्लेष्ममेदः सौकुमार्यकृदन्यथा| अतोऽध्वाग्निबलायूंषि कुर्याच्चङ्क्रमणं सुख़म्| मारुतस्यानुलोम्यं च ख़ुडस्तम्भश्रमापहम्||४७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આસ્યા નિષ્ક્રિયસ્યાસને અભ્યાસઃ વર્ણકૃત્વાદિગુણયુક્તા| અધ્વા એતદ્વિપરીતગુણઃ| ચઙ્ક્રમણમગ્નિવૃદ્ધ્યાદિકરં મારુતસ્ય વાયોરાનુલોમ્યં ચ કરોતિ||૪૭||
Adhikarana પાદત્રગુણાઃ (૪૮) · Śloka ૪૮
અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રવર્દ્ધનમ્||૪૮||
अन्वर्थसंज्ञं पादत्रं बलदृक्शुक्रवर्द्धनम्||४८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પાદત્રમન્વર્થસંજ્ઞં પાદરક્ષણમિત્યર્થઃ| તચ્ચ ખુડાદિનાશનમ્||૪૮||
Adhikarana છત્રગુણાઃ (૪૯) · Śloka ૪૯
વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્||૪૯||
वर्ण्यं नेत्रहितं छत्रं वातवर्षातपापहम्||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પ્રવાત- અપ્રવાતયોર્ગુણાઃ (૫૦) · Śloka ૫૦
પ્રવાતો રૌક્ષ્યવૈવર્ણ્યસ્તમ્ભકૃદ્દાહતૃડ્ભ્રમાન્| શ્રમાગ્નિમૂર્ચ્છાંશ્ચ જયેદપ્રવાતસ્ત્વતોઽન્યથા||૫૦||
प्रवातो रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहतृड्भ्रमान्| श्रमाग्निमूर्च्छांश्च जयेदप्रवातस्त्वतोऽन्यथा||५०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પ્રવાતઃ પ્રદેશો યત્ર પ્રકૃષ્ટો વાતઃ સ રૌક્ષ્યાદિગુણયુક્તઃ| દાહાદિકં ચ જયેત્| એતદ્વિપરીતગુણોઽપ્રવાતઃ||૫૦||
Adhikarana પ્રાગ્વાતગુણાઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
પ્રાગ્વાયુરુષ્ણોઽભિષ્યન્દિ ત્વગ્દોષાર્શોવિષક્રિમીન્| સન્નિપાતજ્વરં શ્વાસમામં વાયું ચ કોપયેત્|૫૧|
प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दि त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन्| सन्निपातज्वरं श्वासमामं वायुं च कोपयेत्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પશ્ચિમવાતગુણાઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
પશ્ચિમઃ શિશિરો હન્તિ મૂર્ચ્છાં દાહં તૃષં વિષમ્|૫૧|
पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषं विषम्|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana દક્ષિણમારુતગુણાઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
દક્ષિણો મારુતઃ શ્રેષ્ઠો નેત્ર્યોઽઙ્ગબલવર્ધનઃ| રક્તપિત્તપ્રશમનો ન ચ વાતપ્રકોપનઃ|૫૧|
दक्षिणो मारुतः श्रेष्ठो नेत्र्योऽङ्गबलवर्धनः| रक्तपित्तप्रशमनो न च वातप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉત્તરવાતગુણાઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
ઉત્તરો મારુતઃ સ્નિગ્ધો મૃદુર્મધુર એવ ચ| કષાયાનુરસઃ શીતો દોષાણામપ્રકોપનઃ|૫૧|
उत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्मधुर एव च| कषायानुरसः शीतो दोषाणामप्रकोपनः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana આતપાદીનાં ગુણાઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
આતપો ભ્રમતૃટ્સ્વેદદાહમૂર્ચ્છાવિવર્ણતાઃ| કુર્યાત્ પિત્ત્તાસ્રવહ્નિંશ્ચ છાયા ચૈતાનપોહતિ| તમઃ કષાયકટુકં જ્યોત્સ્ના મધુરશીલતા||૫૧||
आतपो भ्रमतृट्स्वेददाहमूर्च्छाविवर्णताः| कुर्यात् पित्त्तास्रवह्निंश्च छाया चैतानपोहति| तमः कषायकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता||५१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
છાયા ત્વેતાન્ ભ્રમાદીન્ વ્યપોહતિ| અદ્રવ્યાણાં ગુણનિર્દેશસ્તદ્ગુણશારીરદ્રવ્યાભિવૃદ્ધિનાશહેતુત્વપ્રદર્શનાય|| ૫૧||
Adhikarana તમસઃ ગુણાઃ (૫૨) · Śloka ૫૨
તમઃ કષાકટુકં જ્યોત્સ્ના મધુરશીલતા|૫૨|
तमः कषाकटुकं ज्योत्स्ना मधुरशीलता|५२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉપસંહારઃ (૧૨) · Śloka ૧૨
ભવતિ ચાત્ર- રસાદિભેદૈરિતિ ભેષજાનાં દિઙ્માત્રમુક્તન્ન યતોઽસ્તિ કિઞ્ચિત્| અનૌષધં દ્રવ્યમિહાવબોધો રૂપસ્ય તેષાં વનગોચરેભ્યઃ||૫૨|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિવિધૌષધવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||
भवति चात्र- रसादिभेदैरिति भेषजानां दिङ्मात्रमुक्तन्न यतोऽस्ति किञ्चित्| अनौषधं द्रव्यमिहावबोधो रूपस्य तेषां वनगोचरेभ्यः||५२|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधौषधविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રસાદીનાં રસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનાં ભેદૈઃ પરસ્પરં સંયોગપ્રકારૈર્ભેષજાનામૌષધાનાં દિઙ્માત્રમુક્તં માર્ગો દર્શિતઃ યતો ન કિઞ્ચિદનૌષધમસ્તિ| વિષં મારણાત્મકમપિ કાર્યેષૂપયુજ્યતે| યત્ત્વનૌષધં પૂર્વમુક્તં તન્માત્રાવસ્થાકાલાદિવશાત્| તેષાં ચ ભેષજાનાં રૂપાવબોધો વનગોચરેભ્યો ગોપતાપસાદિભ્યો વૈદ્યસ્ય નિષ્પદ્યતે||૫૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા-મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||