௨௦. தோஷபேதீயஃ

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

பூர்வேணாத்யாயேந தோஷாதீநாஂ ப்ராகதஂ வைகதஂ ச ஸ்வரூபமுக்தம்| அத்ர து தேஷாமேவ ஸ்தாநக்ரியாவஸ்தாதிவிஶேஷபேதபரிஜ்ஞாநார்தமத்யாயாரம்பஃ| அதாதோ தோஷபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| அத்ர ச யத்யப்யந்யதப்யுச்யதே, யதாபி ப்ராதாந்யாத்தோஷைரேவ வ்யபதேஶஃ|| ௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

வாயுநா மஹாபூதஸ்வரூபேணாகாஶதாதுமிஶ்ரிதேந ஶரீரஸ்ய வாயோஃ ஸம்பவஃ| தாதுக்ரஹணஂ ஶக்திஸ்வரூபப்ரதர்ஶநார்தம்| அந்யதா அமூர்தாந்மூர்தஸம்பவோ விருத்தஃ| பித்தமாக்நேயம்| அம்பஸா பதிவீமிஶ்ரிதேந ஶ்லேஷ்மா நிஷ்பத்யதே|| ௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தத்ர பக்வாஶயாதீநி வாதஸ்ய ஸ்தாநாநி| பக்வாஶயஂ நாபேரதஃ| ஶேஷஂ ப்ரஸித்தம்| ஶ்ரோத்ரஂ ஶ்ரவணேந்த்ரியாதிஷ்டாநம்| ஸ்பர்ஶநஂ த்வக்| ஏஷு ச மத்யே விஶேஷேண பக்வாஶயஃ ஸ்தாநம்| நாபிப்ரபதீநி பித்தஸ்தாநாநி| லஸிகா ஜலஸதஶஸ்த்வசிஃ ஸ்நேஹஃ| உரஃகண்டாதீநி ஶ்லேஷ்மஸ்தாநாநி| க்லேம ஶாரீரகே வக்ஷ்யமாணம்|| ௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏவமநேந ப்ரகாரேணேதஂ ஸ்தாநத்ரயஸந்நிவேஶிநா தோஷத்ரயேண ஸ்தூணாஸதஶேந ஶரீரமகாரஸதஶஂ தார்யதே| அ ஏவ தோஷா ஆசார்யைஃ ஸ்தூணாஶப்தேநோச்யந்தே| ஸ்தூணா அகாரதாரணஸ்தம்பா உச்யந்தே|| ௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஶேஷமந்வர்தகதநஂ ஸுபோதம்|| ௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தே சைதே தோஷாஃ ப்ரத்யேகஂ பஞ்சாபிஃ ப்ரகாரைர்பித்யந்தே| விஶிஷ்ட ஸ்தாநாஶ்ரயேண க்ரியாபேதாத்| யதைகோऽபி தேவதத்தோ யாஂ யாஂ க்ரியாஂ கரோதி ததநுரூபமேவாநேகஂ பாசகலாவகாதிநாம லபதே| தத்யதேத்யாதிநா தாநேவ பஞ்ச பேதாந் தர்ஶயதி| தத்ர ப்ராணோ மூர்த்நி ஶிரஸி ஸ்திதஃ| ப்ராதாந்யேந கண்டமுரஶ்சரதி| புத்த்யாத்யாதாரபூதம்| தமந்யஃ ஶரீரகே வக்ஷ்யந்தே| ஷ்டீவநஂ முகஸ்ராவோத்ஸாரணம்| ப்ரஶ்வாஸஃ ஶ்வாஸப்ரேரணமுச்ச்வாஸோऽந்தஃப்ரவேஶநம்| அந்நஸ்ய ப்ரவேஶோऽந்நப்ரவேஶஃ| உதாநஃ ப்ராதாந்யேநோரஸி ஸ்திதஃ நாஸிகாதித்ரிதயஂ சரதி| வாக்ப்ரவத்த்யாதிக்ரியஃ| ப்ரயத்நஃ கார்யேஷு பதார்தக்ரஹணாதிஷூத்யமஃ| ஸ்ரோதஸாஂ ப்ரீணநஂ தர்பணஂ ஸ்ரோதஃப்ரீணநம்| தீப்ரபதீநாஂ விபோதநேந ஸம்பந்தஃ| ஆதிக்ரஹணேந ஸர்வஂ தேஷாமேவ ஸஂவாஹநபரிபோஷாதிகஂ கஹ்யதே| வ்யாநஃ ப்ராதாந்யேந ஹத்யவஸ்திதஃ கத்ஸ்நஂ நிரவஶேஷஂ தேஹஂ சரதி ப்ராணாத்யபேக்ஷயா ஶீக்ரதரகதிஃ| கத்யாதயஶ்ச ஸர்வாஃ க்ரியாஸ்ததாயத்தாஃ| கதிர்தேஶாந்தரப்ராப்திஃ| ப்ரஸாரணமங்காநாஂ தீர்கீகரணம்| ஆகுஞ்சநஂ தேஷாமேவ ஸங்கோசஃ| உத்க்ஷேபோऽங்கஸ்ய ஊர்த்வஂ நயநம்| அவக்ஷேபோऽதஃ| நிமேஷோऽக்ஷ்ணஃ புடாப்யாஂ பிதாநம்| உந்மேஷஸ்தஸ்யைவ விகாஸஃ| ஜம்பணஂ காத்ரவிநாமஃ| அந்நா ஸ்வாதந்மிஷ்டாநிக்ரஹஃ| ஸ ஏவ வ்யாநோ யோஷிச்சரீரஸ்தஃ புஂஸா ஸிக்தஂ ஶுக்ரஂ யோநிஂ ப்ரதிபாதயதி| அந்தர்யோநிஂ நயதீத்யர்தஃ| ஸ ஏவ ச வ்யாநோऽந்நஸ்ய ஸம்பந்தி ஸாரஂ கிட்டாத்விபஜ்ய பதக்கத்ய தேநாந்நஸாரேண தாதூந் ரஸாதீஸ்தபர்யதி| ஸமாநஃ ப்ராதாந்யேநாந்தரா க்நிஸமீபே திஷ்டதி| தஸ்ய சாந்தராக்நேஃ ஸந்துக்ஷக உத்தீபகஃ| அந்தராக்நேஃ ஸ்தாநமாமாஶயபக்வாஶயயோர்மத்யஂ நாபேரர்தாங்குலமாத்ரேண வாமே பார்ஶ்வே| ஸ ச ஸமாநஃ பக்வாஶயே தோஷமலாதிவஃ| ஸ்ரோதஸ்ஸு ச விசரதி| ததவலம்பநாதிக்ரியஶ்ச| தேஷாமநந்தரோக்தாநாஂ ஸ்ரோதஸாம வலம்பநஂ தாரணஂ க்ரியா யஸ்யேதி| அந்நஸ்யாபக்வஸ்யாமாஶயதாரண மந்நதாரணம்| பாசநமந்நஸ்யைவ| விவேசநஂ ஸஂஹதஸ்யாந்நஸ்ய பாகாய விபஜநம்| அபாநஸ்து ப்ராதாந்யேநாபாநே கடேரதஸ்திஷ்டதி| பஸ்த்யா திப்ரதேஶசரஃ| விண்மூத்ராதிநிஷ்க்ரமணக்ரியஶ்ச| தந்நிஷ்க்ரமணே க்ரியா ப்ரேரணமாதிக்ரஹணேந விட்தாரணாதிபரிக்ரஹஃ| இதி வாயுபேதாஃ பஞ்ச|| ௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அதஃ பரஂ பாசகாதயஃ பஞ்ச பித்தபேதா உச்யதே| தத்ர தேஷு பஞ்சஸு மத்யே பித்தஸ்ய பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽப்யாக்நேயகுணோத்கர்ஷாத் க்ஷபித ஸோமகுணமாமாஶயபக்வாஶயமத்யஸ்தஂ க்ஷபிதஸோமகுணத்வாச்ச த்யக்த த்ரவஸ்வபாவஂ ஸஹகாரிகாரணைஃ பசநக்ரியாஂ ப்ரதி ஸவ்யாபாரைர்வாயு க்லேதாதிபிரநுக்ரஹாதுபகாராத்யா தஹநபாசநாதிகா க்ரியா தஸ்ய, தயாபி லப்தாக்நிஶப்தஂ யத் பித்தஂ தத் பாசகமித்யுச்யதே| ததத்ரஂ பசதி தத்ஸாரத்வஂ கிட்டத்வஂ சாந்நஸ்ய ஸம்பாதயதி| ஶோஷாணி பித்த ஸ்தாநாநி தாத்வாதீந்யநுகஹ்ணாதி ஸ்வஸ்தாநஸ்திதமேவ தேஷூபகரோதீ த்யர்தஃ| யத்து பித்தமாமாஶயஸ்திதஂ தத்ரஸாக்யஸ்ய தாதோ ரக்தபாவோத்பத்தௌ ரஞ்ஜநா-த்ராகநிஷ்பாதநாத்ரஞ்ஜகஶப்தேநோச்யதே| யத்து ஹதயஸ்தஂ புத்த்யாதிபிஃ காரணபூதைரபிப்ரேதமர்தஂ பாஹ்யஂ க்ரஹணஸ்மரணாதிரூபேண ஸாதயதி தத்ஸா தகம்| தஷ்டிஸ்தமந்தஸ்தாரகஸ்திதஂ து ரூபஸ்யாலோசநாத் ததாயத்த ரூபக்ரஹணஶக்தித்வாதாலோசகஶக்தித்வேந ஆலோசகமுச்யதே| த்வக்ஸ்தஂ ச த்வசோ ப்ராஜநாத் தீப்திமத்தாகரணாத் ப்ராஜகஶப்தேநோச்யதே| தத்ப்ராஜகமப்யங்காதீந் பாசயதி| தேநைததுக்தஂ பவதி-ந ஹ்யபக்வஂ த்ரவ்யஂ ஸ்வஂ கார்யஂ கரோதி| தஶ்யந்தே ச அப்யங்காதிப்ரயோக்தாந்யௌஷதாதீநி ராககாடிந்யாதீநி நாஶயந்தி தாநி த்வக்ஸ்தேந பித்தேந பச்யந்த இதி| ததேவ ப்ராஜகஂ யாஶ்ச்சாயாஃ காந்தயோ வக்ஷ்யமாணாஃ பஞ்ச நாபஸாத்யாஸ்தாஃ ப்ரகாஶயதி ப்ரகடயதீதி பஞ்ச பித்தபேதாஃ|| ௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அவலம்பகாதயஃ பஞ்ச ஶ்லேஷ்மபேதாஃ| ஸ து ஶ்லேஷ்மா உரஸ்தஃ ஸத்ரிகஸ்ய பாஹுக்ரீவாஂஸயோகஸ்ய ஹதயஸ்ய சோதககர்மணா தர்பணபூர ணாத்யாக்யேநாவலம்பநாதவலம்பகஶப்தேநோச்யதே ஸ த்ரிகஸ்ய ஸ்வவீர்யேண ப்ரபாவேநைவாவலம்பநஂ கரோதி| ஹதயஸ்ய புநரந்நப்ரபாவஸஹிதேந ஸ்வபாவேந| தேநைததுக்தஂ பவதி-ஹதயஸ்யாவலம்பநேऽந்நபலமபேக்ஷதே| ஸ்வல்பயாऽப்யந்நஹாந்யா ஹதயாவலம்பநஂ கர்துஂ ந ஶ்க்நோதீத்யர்தஃ| ஶேஷாணாஂ கண்டாதீநஂ ஶ்லேஷ்மஸ்தாநாநாமவலம்பநாதவலம்பகஃ| ஸ ஏவ ஶ்லேஷ்மா ஆமாஶயஸ்தோऽந்நஸங்காதஸ்ய க்லேதநாத் க்லேதஸஂஜ்ஞஃ| ரஸநாஸ்தோ ஜிஹ்வாஸ்தஃ ஸம்யக் ஸ்புடஂ ரஸபோதநாத்போதகஸஂஜ்ஞஃ| ஶிரஸ்த இந்த்ரியாணாஂ தர்பணாத்தர்பகஃ| பர்வஸ்தோऽஸ்திஸந்திஸ்தஃ த்வயோரஸ்த்நோஃ ஸந்திஶ்லே ஷ்ணாஶ்சச்லேஷகஸஂஜ்ஞஃ||௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

இத்யேவமநேந ப்ரகாரேணாமீஷு ஸ்தாநேஷு அவிகதா வாதாதயோ வர்தந்தே ஸகலஶரீரவ்யாபிநோऽப்யத்ர ஸாதிஶயாஃ||௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தேஷாஂ து வாதாதீநாஂ ரோகவிஶேஷகர்தத்வே யோ வத்திஹேதுஃ ஸ யதாயதஂ ஜ்வரநிதாநாதிஷு வக்ஷ்யதே||௧௦||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அத ஏவாஹ ஸாமாந்யதோ ரோகவிஶேஷாநபேக்ஷயா யத் வத்திலக்ஷணஂ தத் பூர்வாத்யாயே தோஷாதிவிஜ்ஞாநீய உக்தம்||௧௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸா ச வத்திர்த்வேதா த்வாப்யாஂ ப்ரகாராப்யாஂ சயகோபபேதேந| தௌ சய கோபௌ வக்ஷ்யமாணலக்ஷணௌ| தேஷாஂ வாதாதீநாஂ யத்யபி வத்திகாரணமுக்தஂ, ததாப்யஸ்மிந்நத்யாயே தஸ்மா ஏவ வத்தேரவஸ்தாவிஶேஷேண காரண ப்ரதர்ஶநார்தமாஹ-தத்ரோஷ்ண இத்யாதி| தத்ர ரூக்ஷாதயஃ ப்ரதமாத்யா யாநிர்திஷ்டாஃ பஞ்ச வாதகுணாஃ உஷ்ணேந குணேந விருத்தேந யுக்தா வாயோஶ்சயஂ குர்வந்தி| உஷ்ணஸ்ய விருத்தத்வாந்ந கோபம்| த ஏவ ரூக்ஷாதயஃ உஷ்ணாபாவே ஶிதகுணஸந்நியோகே ச ஸதி ஸதஶத்வாத்வாயோஃ கோபஂ குர்வந்தி| ஏதேஷாமேவ ச ரூக்ஷாதீநாஂ ஷண்ணாஂ குணாநாஂ விபரீதாஃ ஸ்நிக்தாதயஃ தஸ்மைவ வாயோஃ ப்ரஶமம்| அநயைவ திஶா பித்தஶ்லேஷ்மணோருத்தரக்ரந்தஃ ஸ்வகுணாந்வேயேநைவ வ்யாக்யேயஃ| ஶ்லேஷ்மணஸ்த்வயஂ விஶேஷஃ யச்சீதேந ஸதஶேநாபி ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந ஶ்லேஷ்மணஃ ஸ்த்யாநத்வாச்சய ஏவ பவதி| விபரீதேநாऽப்யுஷ்ணேந விலயநாத் கோபஃ| ஸ ஏவோஷ்ணோ யதா ரூக்ஷாதிபிஃ ஸஂயோக்தோ பவதி ததா தஸ்யைவ ப்ரஶமஂ கரோதி||௧௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

சயாதீநாஂ த்ரயாணாஂ லக்ஷணமுச்யதே-சயோ வத்திரித்யாதிநா| ஸ்வதாமந்யாத்மீயே ஸ்தாநே தோஷஸ்ய யா வத்திஃ ஸஞ்சயஃ| சீயமாந- தோஷவத்திஹேதுஷு ப்ரத்வேஷஃ தத்விபரீதகுணௌஷதாதிஷ்விச்சா ச சயலக்ஷணம்| கோபஸ்து வத்தேரேவாதிக்யாத்தோஷஸ்ய ஸ்வஸ்தாநாத் ஸ்தாநாந்தரகமநம்| அத்ர ச கோபோ ஸ்வேஷாஂ குபிததோஷஸ்யாத்மீயாநாஂ லிங்காநாஂ தர்ஶநஂ ததாऽஸ்வஸ்ததா ரோகஸம்பவஶ்சஃ| ப்ரஶமஸ்து தோஷஸ்ய ஸ்வஸ்தாநஸ்தஸ்யைவ ஸாம்யஂ விகாரஸம்பவஶ்ச| நநு தோஷா வத்தாஃ க்வ விகாரஂ குர்வத இத்யாஹ-தேஹ இத்யாதி| ஸர்வோ தோஷோ யத்ரைவ குபிதஃ கத்ஸ்நே வா தேஹேऽர்தே வா அவயவே ஏகதேஶே வா தேஹஸ்ய தத்ரைவ விகாரஂ குருதே| நநு கதஂ தே தோஷாஃ க்ருத்தாஃ கத்ஸ்நஂ தேஹஂ கதாசித் வ்யாப்நுவந்தி கதாசிந்நேத்யாஹ-அநிலவஶாத்வாயோஃ ப்ரேரகஸ்ய நாநாரூபத்வாதித்யர்தஃ| வாயோஶ்ச வாய்வந்தரப்ரேரணஂ தஷ்டமேவ| துஷ்டாந்தஃ கே வர்ஷமிவ தோயத இதி| யதா ஆகாஶே தோயதோ மேகோऽநிலவஶாத்யத்ரைவ திஷ்டதி தத்ரைவ வர்ஷஂ குருதே||௧௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தே ச வாதாதயஃ ப்ரகுபிதா நாநாவிதைஃ ப்ரமாணலக்ஷணக்ரியாஸ்தாநாதிபேதேந விகாரைஃ ஶரீரமுபதபந்தி ஸந்தாபயந்தி| தேஷாஂ விகாராணாஂ யே ப்ரதாநா விகாராஸ்த உச்யந்தே||௧௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தத்ர வாதவிகாராஃ| தத்யதா-நகபேதோ விபாதிகா பாதஶூலஂ பாதப்ரஂஶஃ ஸுப்தபாததா வாதகுட்டதா குல்பக்ரஹஃ பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ கத்ரஸீ ஜாநுபேதோ ஜாநுவிஶ்லேஷஃ உருஸாதஃ உருஸ்தம்பஃ பங்குத்வஂ குதப்ரஂஶோ குதார்திர்வஷணாக்ஷேபோ மேட்ரஸ்தம்போ வஂக்ஷணாநாஹஃ ஶ்ரோணிபேதோ விட்பேத உதாவர்தஃ கஞ்ஜத்வஂ குப்ஜத்வஂ வாமநத்வஂ த்ரிகக்ரஹஃ பஷ்டக்ரஹஃ பார்ஶ்வாவமர்த உதராவேஷ்டோ ஹந்மோஹோ ஹத்த்ரவோ வக்ஷோத்கர்ஷஸ்ததா வக்ஷோபரோதோ வக்ஷஸ்தோதோ பாஹுஶோஷஸ்ததா க்ரீவாஸ்தம்போ மந்யாஸ்தம்பஃ கண்டோத்த்வஂஸோ ஹநுஸ்தம்பஸ்தால்வோஷ்டபேதோ தந்தபேதோ தந்தஶைதில்யஂ மூகத்வஂ வாக்ஸங்கஃ ப்ரலாபஃ கஷாயாஸ்யதா முகஶோஷோ ரஸாஜ்ஞத்வஂ க்ராணநாஶஃ கர்ணஶூலமஶப்தஶ்ருதிருச்சைஃ ஶ்ருதிர்பாதிர்யஂ வர்த்மஸ்தம்போ வர்த்மஸங்கோசஸ்திமிரமக்ஷிஶூலமக்ஷிவ்யுதாஸோ ப்ரூவ்யுதாஸஃ ஶங்கபேதோ லலாடபேதஃ ஶிரோருக்கேஶபூமிஸ்புடநமர்திதமேகாங்கரோகஃ ஸர்வாங்கரோக ஆக்ஷோபகோ தண்டகஃ ஶ்ரமோ ப்ரமோ வேபதுர்ஜம்பா க்லாநிர்விஷாதோ ரௌக்ஷ்யஂ பாருஷ்யஂ ஶ்யாவாருணாபாஸத்வமஸ்வப்நோऽநவஸ்திதசித்ததா ச||௧௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஓஷாதயஃ பீதஶகத்த்வாந்தாஶ்சத்வாரிஂஶத் பித்தவிகாராஃ| அத்ர ப்ராதாந்யேந பித்தம்||௧௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தப்த்யாதயஃ ஶ்வேதஶகத்த்வாந்தா விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ||௧௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷு ச விகாரேஷு மத்யே கேசித் க்லாநிரௌக்ஷ்யபாருஷ்யாதயோ லோகே ப்ரஸித்தாஃ| கேசித் பக்ஷவதாக்ஷேபகாதயஃ ஸ்வதந்த்ரப்ரஸித்தாஃ| கேசித் வஷணாக்ஷேபநகபேதாதயோऽந்வர்தவந்தஃ| யே த்வப்ரஸித்தா விலக்ஷணா அந்யர்தயுக்தாஶ்ச தேஷாஂ தந்த்ரகாரஃ ஸ்வயமேவ லக்ஷணஂ தந்த்ரே வ்யவஹாரார்தஂ ஸர்வாங்கீண இத்யாதிநா தர்ஶயதி| யஃ ஸர்வாங்கபவஸ்தீவ்ரஶ்ச தாஹஃ ஸ ஸாமாந்யஶப்தவாச்யஃ, ஸ ஏவ ஸ்வேதேநாரத்யா ச யுக்த ஓஷ இத்யுச்யதே| ப்ராதேஶிகோ தாஹோ யஃ க்வசிதேவாங்காவயவே ஸ்வேதரஹிதஸ்தீ க்ஷ்ணோऽக்ந்யர்சிஷேவ ஜ்வலநஜ்வாலயேவ தாஹஃ ப்லோஷஶப்தவாச்யஃ| முகே வா ஓஷ்டே வா தாலுநி வா தாஹோ தவஶப்தேநோச்யதே| சக்ஷுராதிஷ்வி ந்த்ரியேஷு தாஹோ தவதுஃ| ஏஷ ஹி விஷயக்ரஹணாவஸாநே இந்த்ரியாதிஷ்டா நஸ்ய பவதி| அதவா இந்த்ரியாதாரஸ்ய நேத்ராதேராதேயேந சக்ஷுராதீந்த்ரி யேண வ்யபதேஶஃ| பாண்யாதிஷு நாநாஸ்வற்ரூபஃ ஸந்தாபோ விதாஹஶப்தவாச்யஃ| கோஷ்டேऽந்தஃஶப்தேந ஶாரீரகே அந்தஃகோஷ்டோ மஹாஸ்ரோத இதி| தேநைததுக்தஂ பவதி-அந்தர்தாஹஶப்தேந கோஷ்டதாஹ உச்யதே| அந்தஃஶிரஃப்ரபதிஷு தூமாவத்தமிவ தூமகஃ| ஹதயஶூலஃ ஸாந்தர்தாஹஃ ஸகோஷ்டதாஹஃ ஸாம்லோத்காரஶ்சாம்லகஶப்தவாச்யஃ| ஶோணிதஸ்ய ரக்தஸ்ய கஷ்ணதாதீநி க்லேதஶப்தவாச்யாநி| தேநைததுக்தஂ பவதி-ரக்தஸ்ய கார்ஷ்ண்யஂ தௌர்கந்த்யஂ தநுத்வஂ ச யதுத்பத்யதே ஸ ஶோணிதக்லேதஃ| மாஂஸஸ்ய கார்ஷ்ண்யஂ தௌர்கந்த்யஂ ச மாஂஸக்லேதஶப்தேநோச்யதே| கக்ஷ்யா நாம பிடகா க்ஷுத்ரரோகே வக்ஷ்யதே| பாஹ்யத்வசஃ ஸஂஹதிஶ்சர்மகோத ஶப்தேநோச்யதே| அநேநைததுக்தஂ பவதி- யா அந்தஃஶரீராஸ்த்வசஸ்தா அபி| அந்யத்ஸுபோதம்| இயஂ தப்திஃ ஶ்லேஷ்மவிகாரபடிதா கஹ்யதே| ந து நஞாபிஸம்பத்தா பித்தபவா| தத்ர பஹ்வபி புஞ்ஜாநோऽத்ரே ஜீர்யமாணேऽஜீர்யமாணே வா தப்யதி| நித்ரார்தஸ்ய ஜாக்ரத ஏவேத்யர்தஃ| ஸ்தைமித்யஂ த்வந்யைஸ்தந்த்ரகாரைஃ ப்ரமீணகமிதி படிதம்| அநேந ஸ்தைமித்யப்ரமீலகயோஃ பர்யாயத்வஂ தர்ஶயித்வா ஸ்தைமித்யஶப்தேந ஸுபோதத்வாத் வ்யவஹாரஂ கரோதி| உபலேப இவ கேநசித் பிஷ்டேந கண்டே ஹதயே சோபலேபஃ| தமநீப்ரதிசயஃ புநர்தமநீஷு ஶாரீரகவக்ஷ்ய மாணாஸு தஸ்யைவோபலேபஸ்யாதிஶயோऽதிபூரணமேவ| அக்நிஶைத்யமக்நேரதிமாத்யஂ நிரூஷ்மத்வமிதி யாவத்| உதர்த உரஸோऽபிஷ்யந்தோऽந்தர்வக்ஷஃஸ்ரோதஸாஂ ஸ்ராவஃ| கேஷாஞ்சிதாசார்யாணாஂ மதம், யதா ஶீதேந யோ வேபதுஃ கம்பஃ ஸ உதர்தஶப்தவாச்யஃ| அந்யே புநராசார்யாஃ ஶீதபாநீயேத்யாதிநா லக்ஷணேநோதர்தமாஹுஃ| தந்த்ரகாரோऽதஸ்தந்த்ராந்தரஶ்லோகஂ ஸ்வயஂ படதி| இத்யாவிஷ்கததமாஃ ப்ராயோபவா விகாராஃ||௧௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

மஹாவிகாராஃ புநர்குல்மஜ்வராதயோ யதாஸ்வமாத்மீயேஷு நிதாநே ஷூபதேக்ஷ்யந்தே| யே து க்ஷுத்ரவிகாராஃ ஸ்வல்பாஸ்தே யஸ்மிந்நேவாங்க உத்பத்யந்தே ஸஂவித்திவிஶேஷேண லப்தவ்யபதேஶாஸ்ததாஶ்ரயாங்கநாமௌபபதஂ நாம வ்யவஹாராய லபந்தே| யதா பேதேநேவ ஸஂவித்யமாநா பீடா நகாஶ்ரிதா ததுபபதமேவ நகபேத இதி நாம லபதே| உபபதஂ ஸமீபபதம்| தேஷாஂ ஹி க்ஷுத்ரவிகாராணாஂ ததைவ நாம்நைவ ஸ்வரூபமர்தமுபதிஷ்டமுக்தஂ பவதி||௧௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸர்வேஷு தூக்தேஷு தோஷஜேஷு விகாரேஷ்வாநந்த்யாதநுக்தேஷு ச இமாந்யேவாக்ரே உத்திஶ்யமாநாநி விகாராரம்பகதோஷாணாமாத்மலிங்காநி ஸ்வரூபலக்ஷணாநி| கிம்பூதாநி ஆஹ-ஸகலஶரீரவ்யாபீநி| தேநைததுக்தஂ பவதி| ஸர்வஸ்யைவ வகாரஸ்யாரம்பகதோஷஸ்வரூபலக்ஷணேந விநா ஸம்பவோ ந பவதி| ததா வ்யபிசாரீணி ச விகாரஂ ந வ்யபிசரந்தீத்யர்தஃ| அநேநைததுக்தஂ பவதி யத் வாதாவிகாரேஷு வாதஸ்ய ஸ்வரூபலக்ஷணாந்யேவ பவந்தீத்யேவஂ பித்தஶ்லேஷ்மவிகாரேஷ்வபி வாச்யம்| நாந்யதோஷஜேஷு விகாரேஷ்வந்யதோஷஜாநி லக்ஷணாநி பவந்தீத்யர்தஃ| ந கேவலமாத்மலக்ஷணாநி யாவத் கர்மாண்யபி தோஷஜாநி ஸாமாந்யேந விகாரேஷ்வேவாநுஸ்யூதாந்யுபக்ரமஶ்ச ததைவ| தேநைததுக்தஂ பவதி| யத்ர விகாரஸாமாந்யே வாயுஸ்வரூபலக்ஷணஂ வாயுகர்மாணி ச தஶ்யந்தே ஸ விகாரோ வாதஜோ ஜ்ஞேயஃ| தத்ர வாதோபக்ரம ஏவ கார்ய இத்யுக்த்யாऽநுக்தவிகாரோ ஸாமாந்யேந| ஏவஂ பித்தகபயோரபி வாச்யம்| தத்ர வாதாதீநாமாத்மலிங்காநி ஆயுஷ்காமீயாऽத்யாயே தத்ர ரூக்ஷேத்யாதிநா நிர்திஷ்டாநி| கர்மாணி தோஷாணாமஸாதாரண்யேந ஸ்ரஂஸவ்யாஸேத்யாதிநா தர்ஶயதி||௨௦||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸ்ரஂஸஃ பாஹ்வாதிஸந்திப்ரஂஶஃ| வ்யாஸஃ ஶாரீராணாஂ பாவாநாஂ வ்யாயதத்வம்| ஸங்கோ நைகத்ரஸ்திதாநாமேகத்ர ஸங்கடநம்| வர்த்தஃ காடிந்யாபாதநம்| அந்யத்ர வர்த்தோ வ்யவஹாரஃ| ஸ்பந்தஃ கிஞ்சிச்சலநம்| கம்பஸ்த்வதிஶயேந| கஷாயரஸத்வஂ ரஸாந்தரேऽபி கஷாயக்ரஹஃ| தாஹாதீநி பித்தகர்மாணி| கோதஃ கலேதஸ்யாதிஶயேந விச்சிந்நத்வஂ கட்வம்லரஸத்வஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| ஶுக்லாருணவர்ணயோஃ ப்ரதிஷேதேந தச்சேஷநாநாவர்ணஸம்பவஂ தர்ஶயதி| கண்டூஸ்தைர்யாதீநி ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ| இதி தோஷாணாஂ கர்மாணி| ஸ்வரூபலக்ஷணமஸ்மாபிஃ ப்ரதமாத்யாய ஆத்ரேயமதாநுஸாரிபிருக்தம்||௨௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஆசார்யகபிலபலஸ்த்வேஷாஂ ரஸஸ்வரூபேணைவ நிர்திதேஶ| ந து ஶீதாதிகுணாந்தரஸ்வரூபேணேத்யர்தஃ| தச்ச கபிலபலக்ரந்தஂ வாக்படஃ கட்வம்லேத்யாதிநா ஸ்வயஂ படதி| நநு வாயோரமூர்தத்வாந்மூர்ததர்மாநுகஃ கதஂ ஜ்ஞாயத இத்யாஹ-தஷ்டோऽநுமாநத இதி| தத்ராநுமாநஂ ததாவிதை ராஹாரௌஷதைர்வத்திஃ| தேந கார்யத் காரணாநுமாநமுக்தம்| வத்திஶ்ச ஸமாநேநேதி தஷ்டமேதச்ச ஶாரீரஸ்ய வாயோர்விஜ்ஞயேம்||௨௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

இதி கபிலபலமதஂ தர்ஶயித்வா பித்தஂ விதக்தமித்யாதிநா ஶ்லேஷ்மா லவணதாமித்யந்தேந க்ரந்தேந ஸுஶ்ருதமதஂ படதி| அநேநைதத் தர்ஶயதி| யாதா ஸுஶ்ருதஃ கபிலபலமதமேவ வேஶேஷயதி| யதா யேயஂ பித்த ஸ்யாம்லதா ஶ்லேஷ்மணஶ்ச லவநதா வா ஸா விதாஹாவஸ்தாயாமேவ ந து ஸததம்| ததேததேவமேதாநி வாய்வாதீநாஂ ரூபாணி கர்மாணி சாவஹிதோऽவதாநவாநாகமாதிபிஃ ஸம்யகுபலக்ஷயேத்| ஆகமஃ ஶாஸ்த்ராதிஷு ஸாதுபுருஷகதிதஃ| ப்ரத்யக்ஷமிதீந்த்ரியேண விஷயக்ரஹணஂ, தத்பூர்வகமேவ ஹேத்வாதிபிஃ பதார்தவிஶேஷாவச்சேதநமநுமாநம்| இதி வாய்வாதிஸ்வரூபகர்மாண்யுபலக்ஷ்ய தேஶாதீந் ப்ரமாணீகத்யாவேக்ஷ்யாஶு ஶீக்ரஂ தாநுபக்ரமேத சிகித்ஸேத்| ஆதிக்ரஹணேந பலாஹாரஸாத்ம்யாஸத்த்வாதிபரிக்ரஹஃ ஏதாந்யப்யவேக்ஷ்யேத்யர்தஃ||௨௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

பவந்தி சாத்ரேபி தந்த்ரரீதிஃ| அதஃ பரஂ தோஷா வாதாதயோ வத்திக்ஷயகதேந பேதேந வக்ஷ்யந்தே| தத்ர வத்தேரேவ ப்ரதமமுச்யதே| பதகஸஂஹதைர்வத்தைஸ்த்ரீந் பேதாந் வித்தி ஜாநீஹி| தத்ர வாயுர்வத்தஃ பித்தஂ வத்தஂ கபோ வத்தஃ| ஸஂஸர்கோ த்விதோஷஸஂயோலக்ஷணஸ்த்ரிப்ரகாரோ வாதபித்தஂ, வாதகபஂ, பித்தகபமிதி| ஏதத் கணநாயாஂ ந ப்ரவிஶதி த்ரயமநூத்யமாநத்வாத்| தத்ர த்ரிப்ரகாரேऽபி ஸஂஸர்கே தாந் பேதாந் நவ வித்தீதி விதீயதே| கதமித்யாஹ-த்ரீநேவேத்யாதி| ஸமயா பரஸ்பராபேக்ஷயா அந்யூநாதிகயா வத்த்யா த்ரீந் பேதாந்| தத்ர வாதபித்தே ஸமயா வத்த்யா வத்தே| வாதகபௌ ஸமயா வத்த்யா வத்தௌ| கபபித்தே ஸமயா வத்த்யா வத்தே| ஏகஸ்யோபயோரந்யதரஸ்யாதிஶயேந ஷட் பேதாந் வித்தி| தத்ர வாயுரதிகயா வத்த்யா வத்தஃ பித்தம்| ஹீநயா| வாயுர்ஹீநயா வத்தஃ பித்தமதிகயா| கபோ ஹீநயா பித்தமதிகதயா| பித்தஂ ஹீநயா கபோऽதிகயா வாயுரதிகயா கபோ ஹீநயா| வாயுர்ஹிநயா கபோऽதிகயா இதி ஸஂஸர்கே நவ| ஸமஸ்தேஷு த்ரயோதஶ பேதாந் வித்தீதி ஸம்பந்தஃ| ஸமஸ்தேஷு ஸந்நிபாதேஷ்வித்யர்தஃ| கதமித்யாஹ-ஷட்த்வ்யேகாதிஶயேந| தத்ர த்வயோரேகஸ்ய வா த்ரயாணாஂ மத்யேऽந்யதமஸ்யாதிஶயேந ஷட்| தத்ர த்வ்யதிஶயேந த்ரீநேகாதிஶயேந த்ரீநிதி| அத்ர வாதபித்தேऽதிகயா வத்த்யா வத்தே| கபோ ஹீநயா| வாதகபாவதிகயா வத்த்யா வதௌ| பித்தஂ ஹீநயா| கபபித்தேऽதிகயா வாயுர்ஹீநயா| இதி த்வ்யதிஶயஃ| ஏகாதிஶயேந யதா வாயுரதிகயா கபபித்தே ஹீநயா| பித்தமதிகயா வாதகபௌ ஹீநயா| கபோऽதிகயா வாதபித்தே ஹீநயா| இதி ஷட்| ஏகஂ துல்யாதிகைஃ ஸமவத்தைரித்யர்தஃ| வாதபித்தகபாஃ ஸமவத்தாஃ| தாரதம்யவிகல்பநாத் ஷட் பேதாத் வித்தி| ஏகோऽதிகோऽந்யோऽதிகதரோऽந்யோऽதிகதமஃ இத்யர்தஃ| தத்ர வாயுர்ஹீநயா பித்தஂ மத்யமா கபோऽதிகயா| பித்தமூநயா, வாயுர்மத்யயா, கபோऽதிகயா| கபோ ஹீநயா, வாயுர்மத்யயா, பித்தமதிகயா| கபோ ஹீநயா, பித்தஂ மத்யமா, வாதோऽதிகயா| வாயுர்ஹீநயா, கபோ மத்யயா, பித்தமதிகயா| பித்தஂ ஹீநயா, கபோ மத்யயா வாயுரதிகயா| இதி ஸமஸ்தேஷு த்ரயோதஶ| இத்யேவமநேந ப்ரகாரேண வத்தைஃ பஞ்சவிஂஶதிஃ| தத்ர பதக் த்ரயஃ ஸஂஸர்கோ நவதா| ஸமஸ்தேஷு த்ரயோதஶ சேதி| க்ஷீணைஶ்சைதாவந்த ஏவ பஞ்சவிஂஶதிரேவேத்யர்தஃ| தத்ர வத்திஸ்தாநோபக்ஷேபேண க்ஷயஶப்தஸ்ய கணநீயம்| இதி ஸஂஸர்கஸந்நிபாதபேதா உக்தாஃ| அநந்தரஂ பதக்பூதேந விஶேஷேண பேதா உச்யந்தே| தே ச பேதா தோஷேஷ்வேகைகஸ்ய வத்த்யா ஸமாநயா க்ஷயேண ச ஷட்| ஏகோ வத்தோऽந்யஃ ஸமோऽந்யஃ க்ஷீண இத்யர்தஃ| தத்ர வாயுர்வத்தஃ பித்தஂ ஸமஂ கபஃ க்ஷீணஃ| வாயுர்வத்தஃ பித்தஂ க்ஷீணஂ கபஃ ஸமஃ| வாயுஃ ஸமஃ பித்தஂ வத்தஂ கபஃ க்ஷீணஃ| வாயுஃ ஸமஃ பித்தஂ க்ஷீணஂ கபோ வத்தஃ| வாயுஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ ஸமஂ கபோ வத்த இதி ஷட்| ஸவிபர்யயா ஏகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா புநஃ ஷடேவ பேதா பவந்தீதி வாக்யஶேஷஃ| த்வந்த்வஸ்ய வத்திர்த்வந்த்வவத்திஃ| ஏகஸ்ய க்ஷயஃ ஏகக்ஷயஃ| தேந ஸஹிதா த்வந்த்வவத்திஃ ஸஹ விபர்யயேண வர்தத இதி ஸவிபர்யயயா| த்வந்த்வக்ஷயைகவத்த்யா இதி விபர்யயார்தஃ| தத்ரைகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா யதா வாயுஃ க்ஷீணஃ கபபித்தே வத்தே| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதகபௌ வத்தௌ| கபஃ க்ஷீணஃ வாதபித்தே வத்தே| த்வந்த்வக்ஷயைகவத்திருச்யதே| வாதபித்தே க்ஷீணே கபோ வத்தஃ| வாதகபௌ க்ஷீணஂ பித்தஂ வத்தம்| கபபித்தே க்ஷீணே வாயுர்வத்த இதி ஷட்| இதி த்விஷஷ்டிபேதா நிர்த்திஷ்டாஃ| தத்ர வத்த்யா பஞ்சவிஂஶதிஃ க்ஷயேண பஞ்சவிஂஶதிஃ| ஏகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட்| புநஃ ஷட்| த்ரிஷஷ்டோ பேதஃ ஸ்வாஸ்த்யகாரணம்| ஸமரூப இத்யர்தஃ||௨௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷு ச மத்யே வத்திஸாம்யக்ஷயாநுகஂ யத் ஷட்கஂ தத்விகாரைருபதேக்ஷ்யதே| யதோ ரோக்யவஸ்தாஸு யுகபத் வத்திஸாம்யக்ஷயாநுரூபேண யத் ஷட்கஂ தத் துர்போததரம்| தச்சோச்யதே-ப்ரகதிஸ்தமித்யாதிநா| வத்தோ வாயுஃ கபோ க்ஷீணே ஸதி பித்தஂ ப்ரகதிஸ்தமாதாய யத்ர யத்ர காத்ரேஷு நாநாவிதேஷ்வவயவேஷு விஸர்பதி ப்ரஸரதி| தத்ர காத்ரோத்தேஶே யத்ர பித்தமாதாய வாயுர்கதஸ்தஸ்மிந்நநவஸ்திதௌ பேததாஹௌ ஸ்யாதாம்| அநவஸ்திதாவநியதௌ பலஹாநிபரிஶ்ரமௌ ச ஸ்யாதாமிதி ஸம்பந்தஃ| வாயுர்பலீ பித்தே க்ஷீணே ஸதி ப்ராகதஂ கபஂ யதா ஸ்வஸ்தாநாதாகர்ஷேத், ததா தத்ர ஸஶைத்யஸ்தம்பகௌரவஂ ஶூலஂ குர்யாத்| பித்தஂ வத்தஂ கபே க்ஷீணே வாதஂ ப்ரகதிஸ்தஂ யதா ஸஂருணத்தி ப்ரதிபத்நாதி ததா தஸ்ய புருஷஸ்ய தத்ர தத்ர வத்ததோஷஸ்தாநே தாஹஃ ஶூலஂ ச ஜாயதே| பித்தஂ வத்தஂ வாயுக்ஷயே ஸதி ப்ரகதிஸ்தமேவ கபஂ யதா ஸந்நிருந்த்யாத்ததா ஸதந்த்ராகௌரவஂ ஜ்வரஂ குர்யாத்| தந்த்ரா ஆலஸ்யாதிஶயஃ| கபோ வத்தஃ பித்தே க்ஷீணே ப்ரகதிஸ்தமேவ வாயுஂ யதா ஸந்நிருந்த்யாத்ததா ஶீதகஂ ஶீதபூர்வகஂ ஜ்வரஂ குர்யாத்| அங்காநாஂ கௌரவஂ ருஜஂ ச| கபோ வத்தோ வாயௌ க்ஷீணே ப்ரகதிஸ்தமேவ யதா பித்தஂ ஸந்நிருந்த்யாத் ததா மந்தாக்நித்வாதீந் புருஷஸ்ய குர்யாத் உபலேப இவோபலேபோ காத்ராணாம்| இதி ஷட்கே வத்திஸாம்யக்ஷயாநுகே விகாராஃ கீர்திதாஃ||௨௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

நநு ச ஶேஷேஷு பேதேஷு கோ விகாரஸமூஹ இத்யாஹ- யே தோஷேத்யாதி| புற்ர்வேऽத்யாயே தோஷாணாஂ வாதாதீநாஂ வத்தாநாஂ க்ஷீணாநாஂ ச கார்ஶ்யகார்ஷ்ண்ய கம்பஸ்புரணேத்யாதிநா க்ரந்தேந விகாராஃ கீர்திதாஃ தாநேவ விகாராந் வத்தக்ஷீணதோஷாநுகமநேந ஶேஷதோஷபேதேஷ்வபி கல்பயேத்| யதாயதஂ வத்தக்ஷீணதோஷாநுகமநேந ஶேஷதோஷபேதேஷ்வபி கல்பயேத்| யதாயதஂ வத்திக்ஷயதாரதம்யாநுகுண்யேந விகாராணாமபி தாரதம்யஂ லக்ஷயேதித்யர்தஃ||௨௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏதாஂஶ்ச வாதாதீந் தோஷாநாநந்த்யஂ யாதாநஸங்க்யத்வஂ ப்ராப்தாந வஹிதமாநஸோ நியதசித்தோ யதாஸ்வே ரூபைர்ஜாநீயாதுபலக்ஷயேதித்யர்தஃ| கதமாநந்த்யமித்யாஹ-ரஸருதிராதிபிஃ ஸஂஸர்காத்ஸஂயோகாத்| ததா தேஷாஂ ரஸாதீநாஂ க்ஷயாதிபேதைஸ்ததா தாரதம்யயோகைஶ்ச| தேநைததுக்தஂ பவதி-வத்திக்ஷயதாரதம்யஸ்யாவஸ்தாரூபத்வாதவஸ்தாநாஞ்ச பஹுஸஂயோகாதிகதத்வாதாநந்த்யம்| ரஸரக்தாதிஸஂயோகேந ஏகத்வித்ர்யாதிதார தம்யாச்சாநந்த்யமிதி||௨௭|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாம் அஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயஂ ஸூத்ரஸ்தாந விஂஶோऽத்யாயஃ