Adhikarana അഥ ദോഷഭേദീയോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ പ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧
അഥാതോ ദോഷഭേദീയം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പൂര്വേണാധ്യായേന ദോഷാദീനാം പ്രാകൃതം വൈകൃതം ച സ്വരൂപമുക്തമ്| അത്ര തു തേഷാമേവ സ്ഥാനക്രിയാവസ്ഥാദിവിശേഷഭേദപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായാരമ്ഭഃ| അഥാതോ ദോഷഭേദീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| അത്ര ച യദ്യപ്യന്യദപ്യുച്യതേ, യഥാപി പ്രാധാന്യാദ്ദോഷൈരേവ വ്യപദേശഃ|| ൧||
Adhikarana മഹാഭൂതേഭ്യഃ ദോഷാണാം സമ്ഭവഃ (൨) · Śloka ൨
വായ്വാകാശധാതുഭ്യാം വായുഃ|
ആഗ്നേയം പിത്തമ്|
അമ്ഭഃപൃഥിവീഭ്യാം ശ്ലേഷ്മാ||൨||
View original
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः|
आग्नेयं पित्तम्|
अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വായുനാ മഹാഭൂതസ്വരൂപേണാകാശധാതുമിശ്രിതേന ശരീരസ്യ വായോഃ സമ്ഭവഃ| ധാതുഗ്രഹണം ശക്തിസ്വരൂപപ്രദര്ശനാര്ഥമ്| അന്യഥാ അമൂര്താന്മൂര്തസമ്ഭവോ വിരുദ്ധഃ| പിത്തമാഗ്നേയമ്| അമ്ഭസാ പൃഥിവീമിശ്രിതേന ശ്ലേഷ്മാ നിഷ്പദ്യതേ|| ൨||
Adhikarana ദോഷസ്ഥാനാനി (൩) · Śloka ൩
തത്ര പക്വാശയഃ കടിഃ സക്ഥിനീ പാദാവസ്ഥി ശ്രോത്രം സ്പര്ശനഞ്ച വാതസ്ഥാനാനി|
അത്ര ച പക്വാശയോ വിശേഷേണ|
നാഭിരാമാശയഃ സ്വേദോ ലസികാ രുധിരം ചക്ഷുഃ സ്പര്ശനം ച പിത്തസ്ഥാനാനി|
അത്ര നാഭിര്വിശേഷേണ|
ഉരഃ കണ്ഠഃ ശിരഃ ക്ലോമ പര്വാണ്യാമാശയോ രസോ മേദോ ഘ്രാണം രസനം ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി|
അത്രാപ്യുരോവിശേഷേണ||൩||
View original
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि|
अत्र च पक्वाशयो विशेषेण|
नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि|
अत्र नाभिर्विशेषेण|
उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि|
अत्राप्युरोविशेषेण||३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര പക്വാശയാദീനി വാതസ്യ സ്ഥാനാനി| പക്വാശയം നാഭേരധഃ| ശേഷം പ്രസിദ്ധമ്| ശ്രോത്രം ശ്രവണേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനമ്| സ്പര്ശനം ത്വക്| ഏഷു ച മധ്യേ വിശേഷേണ പക്വാശയഃ സ്ഥാനമ്| നാഭിപ്രഭൃതീനി പിത്തസ്ഥാനാനി| ലസികാ ജലസദൃശസ്ത്വചിഃ സ്നേഹഃ| ഉരഃകണ്ഠാദീനി ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനി| ക്ലേമ ശാരീരകേ വക്ഷ്യമാണമ്|| ൩||
Adhikarana ദോഷാണാം സ്ഥൂണാഭിധാനം തത്രോപപത്തിശ്ച (൪) · Śloka ൪
ഇത്ഥമധോമധ്യോര്ധ്വസന്നിവേശിനാ ദോഷത്രയേണ ശരീരമാഗാരമിവ സ്ഥൂണാത്രിതയേന സ്ഥിരീകൃതമ്|
അതശ്ച ദോഷാ ദേഹസ്യ സ്ഥിരീകരണാത് സ്ഥൂണാ ഇത്യുച്യന്തേ||൪||
View original
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्|
अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏവമനേന പ്രകാരേണേദം സ്ഥാനത്രയസന്നിവേശിനാ ദോഷത്രയേണ സ്ഥൂണാസദൃശേന ശരീരമഗാരസദൃശം ധാര്യതേ| അ ഏവ ദോഷാ ആചാര്യൈഃ സ്ഥൂണാശബ്ദേനോച്യന്തേ| സ്ഥൂണാ അഗാരധാരണസ്തമ്ഭാ ഉച്യന്തേ|| ൪||
Adhikarana ധാതു-മല-ദോഷ-സംജ്ഞാനാമുപപത്തിഃ (൫) · Śloka ൫
ധാരണാദ് ധാതവഃ|
മലിനീകരണാദാഹാരമലത്വാച്ച മലാഃ|
ദൂഷണസ്വഭാവത്വാദൂഷണസ്വഭാവത്വാദ്ദോഷാ ഇതി||൫||
View original
धारणाद् धातवः|
मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः|
दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശേഷമന്വര്ഥകഥനം സുബോധമ്|| ൫||
Adhikarana ദോഷാണാം പ്രത്യേകം പഞ്ചവിധത്വം വായോഃ പ്രഭേദസ്ഥാനകര്മാണി ച (൬) · Śloka ൬
ത ഏതേ പ്രത്യേകം പഞ്ചധാ ഭിദ്യന്തേ|
തദ്യഥാ-പ്രാണോദാനവ്യാനസമാനാപാനഭേദൈര്വായുഃ|
തത്ര പ്രാണോ മൂര്ധ്ന്യവസ്ഥിതഃ കണ്ഠോരശ്ചരോ ബുദ്ധീന്ദ്രിയഹൃദയമനോധമനീധാരണഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാരപ്രശ്വാസോച്ഛ്വാസാന്നപ്രവേശാദിക്രിയഃ|
ഉദാന ഉരസ്യവസ്ഥിതഃ കണ്ഠനാസികാനാഭിചരോ വാക്പ്രവൃത്തിപ്രയത്നോര്ജാബലവര്ണ സ്രോതഃപ്രീണനധീധൃതിസ്മൃതിമനോബോധനാദിക്രിയഃ|
വ്യാനോ ഹൃദ്യവസ്ഥിതഃ കൃത്സ്നദേഹചരഃ ശീഘ്രതരഗതിര്ഗതിപ്രസാരണാ കുഞ്ചനോത്ക്ഷേപാവക്ഷേപനിമേഷോന്മേഷജൃമ്ഭണാന്നാസ്വാദനസ്രോതോ വിശോധനസ്വേദാസൃക്സ്രാവണാദിക്രിയോ യോനൌ ച ശുക്രപ്രതിപാദനോ വിഭജ്യ ചാന്നസ്യ കിട്ടാത്സാരം തേന ക്രമാശോ ധാതൂംസ്തര്പയതി|
സമാനോऽന്തരഗ്നിസമീപസ്ഥസ്തത്സന്ധുക്ഷണഃ പക്വാ മാശയദോഷമലശുക്രാര്തവാമ്ബുവഹഃ സ്രോതോവിചാരീ തദവല മ്ബനാന്നധാരണപാചനവിവേചന്കിട്ടാऽധോനയനാദിക്രിയഃ|
അപാനസ്ത്വപാനസ്ഥിതോ ബസ്തിശ്രോണിമേഢ്രവൃഷണവങ്ക്ഷണോരുചരോ വിണ്മൂത്രശുക്രാര്തവഗര്ഭനിഷ്ക്രമനാദിക്രിയ ഇതി||൬||
View original
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते|
तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः|
तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः|
उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः|
व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति|
समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः|
अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേ ചൈതേ ദോഷാഃ പ്രത്യേകം പഞ്ചാഭിഃ പ്രകാരൈര്ഭിദ്യന്തേ| വിശിഷ്ട സ്ഥാനാശ്രയേണ ക്രിയാഭേദാത്| യഥൈകോऽപി ദേവദത്തോ യാം യാം ക്രിയാം കരോതി തദനുരൂപമേവാനേകം പാചകലാവകാദിനാമ ലഭതേ| തദ്യഥേത്യാദിനാ താനേവ പഞ്ച ഭേദാന് ദര്ശയതി| തത്ര പ്രാണോ മൂര്ധ്നി ശിരസി സ്ഥിതഃ| പ്രാദാന്യേന കണ്ഠമുരശ്ചരതി| ബുദ്ധ്യാദ്യാധാരഭൂതമ്| ധമന്യഃ ശരീരകേ വക്ഷ്യന്തേ| ഷ്ഠീവനം മുഖസ്രാവോത്സാരണമ്| പ്രശ്വാസഃ ശ്വാസപ്രേരണമുച്ഛ്വാസോऽന്തഃപ്രവേശനമ്| അന്നസ്യ പ്രവേശോऽന്നപ്രവേശഃ| ഉദാനഃ പ്രാധാന്യേനോരസി സ്ഥിതഃ നാസികാദിത്രിതയം ചരതി| വാക്പ്രവൃത്ത്യാദിക്രിയഃ| പ്രയത്നഃ കാര്യേഷു പദാര്ഥഗ്രഹണാദിഷൂദ്യമഃ| സ്രോതസാം പ്രീണനം തര്പണം സ്രോതഃപ്രീണനമ്| ധീപ്രഭൃതീനാം വിബോധനേന സമ്ബന്ധഃ| ആദിഗ്രഹണേന സര്വം തേഷാമേവ സംവാഹനപരിപോഷാദികം ഗൃഹ്യതേ| വ്യാനഃ പ്രാധാന്യേന ഹൃദ്യവസ്ഥിതഃ കൃത്സ്നം നിരവശേഷം ദേഹം ചരതി പ്രാണാദ്യപേക്ഷയാ ശീഘ്രതരഗതിഃ| ഗത്യാദയശ്ച സര്വാഃ ക്രിയാസ്തദായത്താഃ| ഗതിര്ദേശാന്തരപ്രാപ്തിഃ| പ്രസാരണമങ്ഗാനാം ദീര്ഘീകരണമ്| ആകുഞ്ചനം തേഷാമേവ സങ്കോചഃ| ഉത്ക്ഷേപോऽങ്ഗസ്യ ഊര്ധ്വം നയനമ്| അവക്ഷേപോऽധഃ| നിമേഷോऽക്ഷ്ണഃ പുടാഭ്യാം പിധാനമ്| ഉന്മേഷസ്തസ്യൈവ വികാസഃ| ജൃമ്ഭണം ഗാത്രവിനാമഃ| അന്നാ സ്വാദന്മിഷ്ടാനിഗ്രഹഃ| സ ഏവ വ്യാനോ യോഷിച്ഛരീരസ്ഥഃ പുംസാ സിക്തം ശുക്രം യോനിം പ്രതിപാദയതി| അന്തര്യോനിം നയതീത്യര്ഥഃ| സ ഏവ ച വ്യാനോऽന്നസ്യ സമ്ബന്ധി സാരം കിട്ടാദ്വിഭജ്യ പൃഥക്കൃത്യ തേനാന്നസാരേണ ധാതൂന് രസാദീസ്തപര്യതി| സമാനഃ പ്രാധാന്യേനാന്തരാ ഗ്നിസമീപേ തിഷ്ഠതി| തസ്യ ചാന്തരാഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷക ഉദ്ദീപകഃ| അന്തരാഗ്നേഃ സ്ഥാനമാമാശയപക്വാശയയോര്മധ്യം നാഭേരര്ധാങ്ഗുലമാത്രേണ വാമേ പാര്ശ്വേ| സ ച സമാനഃ പക്വാശയേ ദോഷമലാദിവഃ| സ്രോതസ്സു ച വിചരതി| തദവലമ്ബനാദിക്രിയശ്ച| തേഷാമനന്തരോക്താനാം സ്രോതസാമ വലമ്ബനം ധാരണം ക്രിയാ യസ്യേതി| അന്നസ്യാപക്വസ്യാമാശയധാരണ മന്നധാരണമ്| പാചനമന്നസ്യൈവ| വിവേചനം സംഹതസ്യാന്നസ്യ പാകായ വിഭജനമ്| അപാനസ്തു പ്രാധാന്യേനാപാനേ കടേരധസ്തിഷ്ഠതി| ബസ്ത്യാ ദിപ്രദേശചരഃ| വിണ്മൂത്രാദിനിഷ്ക്രമണക്രിയശ്ച| തന്നിഷ്ക്രമണേ ക്രിയാ പ്രേരണമാദിഗ്രഹണേന വിഡ്ധാരണാദിപരിഗ്രഹഃ| ഇതി വായുഭേദാഃ പഞ്ച|| ൬||
Adhikarana പിത്തസ്യ പഞ്ച ഭേദാഃ സ്ഥാനകര്മാണി ച (൭) · Śloka ൭
പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകത്വഭേദൈഃ പിത്തമ്|
തത്ര യദാമാശയപക്വാശയമധ്യസ്ഥം പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകത്വേऽപി തേജോഗുണോത്കര്ഷാത് ക്ഷപിതസോമഗുണം തതശ്ച ത്യക്തദ്രവസ്വഭാവം സഹകാരികാരണൈര്വായുക്ലേദാദിഭിരനുഗ്രാഹാദ് ദഹനപചനാ- ദിക്രിയയാ ലബ്ധാഗ്നിശബ്ദം പിത്തമന്നം പചതി, സാരകിത്തൌ വിഭജതി ശേഷാണി ച പിത്തസ്ഥാനാനി തത്രസ്ഥമേവാനുഗൃഹ്ണാതി തത്പാചകമിത്യുച്യതേ|
ആമാശയസ്ഥന്തു രസസ്യ രഞ്ജനാദ്ര ഞ്ജകമ്|
ദൃഷ്ടിസ്ഥം രൂപാലോചനാദാലോചകമ്|
ത്വക് സ്ഥം ത്വചോ ഭ്രാജനാത് ഭ്രാജകമ്|
തദഭ്യങ്ഗപരിഷേകാലേപാ ദീന് പാചയതി ഛായാശ്ച പ്രകാശയതി||൭||
View original
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्|
तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते|
आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्|
दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्|
त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्|
तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അതഃ പരം പാചകാദയഃ പഞ്ച പിത്തഭേദാ ഉച്യതേ| തത്ര തേഷു പഞ്ചസു മധ്യേ പിത്തസ്യ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപ്യാഗ്നേയഗുണോത്കര്ഷാത് ക്ഷപിത സോമഗുണമാമാശയപക്വാശയമധ്യസ്ഥം ക്ഷപിതസോമഗുണത്വാച്ച ത്യക്ത ദ്രവസ്വഭാവം സഹകാരികാരണൈഃ പചനക്രിയാം പ്രതി സവ്യാപാരൈര്വായു ക്ലേദാദിഭിരനുഗ്രഹാദുപകാരാദ്യാ ദഹനപാചനാദികാ ക്രിയാ തസ്യ, തയാപി ലബ്ധാഗ്നിശബ്ദം യത് പിത്തം തത് പാചകമിത്യുച്യതേ| തദത്രം പചതി തത്സാരത്വം കിട്ടത്വം ചാന്നസ്യ സമ്പാദയതി| ശോഷാണി പിത്ത സ്ഥാനാനി ധാത്വാദീന്യനുഗൃഹ്ണാതി സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതമേവ തേഷൂപകരോതീ ത്യര്ഥഃ| യത്തു പിത്തമാമാശയസ്ഥിതം തദ്രസാഖ്യസ്യ ധാതോ രക്തഭാവോത്പത്തൌ രഞ്ജനാ-ദ്രാഗനിഷ്പാദനാദ്രഞ്ജകശബ്ദേനോച്യതേ| യത്തു ഹൃദയസ്ഥം ബുദ്ധ്യാദിഭിഃ കാരണഭൂതൈരഭിപ്രേഥമര്ഥം ബാഹ്യം ഗ്രഹണസ്മരണാദിരൂപേണ സാധയതി തത്സാ ധകമ്| ദൃഷ്ടിസ്ഥമന്തസ്താരകസ്ഥിതം തു രൂപസ്യാലോചനാത് തദായത്ത രൂപഗ്രഹണശക്തിത്വാദാലോചകശക്തിത്വേന ആലോചകമുച്യതേ| ത്വക്സ്ഥം ച ത്വചോ ഭ്രാജനാത് ദീപ്തിമത്താകരണാദ് ഭ്രാജകശബ്ദേനോച്യതേ| തദ്ഭ്രാജകമഭ്യങ്ഗാദീന് പാചയതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ന ഹ്യപക്വം ദ്രവ്യം സ്വം കാര്യം കരോതി| ദൃശ്യന്തേ ച അഭ്യങ്ഗാദിപ്രയോക്താന്യൌഷധാദീനി രാഗകാഠിന്യാദീനി നാശയന്തി താനി ത്വക്സ്ഥേന പിത്തേന പച്യന്ത ഇതി| തദേവ ഭ്രാജകം യാശ്ച്ഛായാഃ കാന്തയോ വക്ഷ്യമാണാഃ പഞ്ച നാഭസാദ്യാസ്താഃ പ്രകാശയതി പ്രകടയതീതി പഞ്ച പിത്തഭേദാഃ|| ൭||
Adhikarana ശ്ലേഷ്മണഃ പഞ്ച ഭേദാഃ സ്ഥാനകര്മാണി ച (൮) · Śloka ൮
അവലമ്ബകക്ലേദകബോധകതര്പകശ്ലേഷകത്വഭേദൈഃ ശ്ലേഷ്മാ|
സ തൂരസ്ഥഃ സ്വവീര്യേനാ ത്രികസ്യാന്നവീര്യേണ ച സഹ ഹൃദയ സ്യച ശേഷാണാം ച ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനാം തത്രസ്ഥ ഏവോദകകര്മ ണാവലമ്ബനാദവലമ്ബക ഇത്യുച്യതേ|
ആമാശയസ്ത്ഥിതോऽന്നസങ്ഘാതസ്യ ക്ലേദനാത്ക്ലേദകഃ|
രസനാസ്ഥഃ സമ്പ്രഗ്രസബോധനാത് ബോധകഃ|
ശിരസ്ഥശ്ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയതര്പണാത്തര്പകഃ|
പര്വസ്ഥോऽസ്ഥിസന്ധിശ്ലേഷണാത് ശ്ലേഷക ഇതി||൮||
View original
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा|
स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते|
आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः|
रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः|
शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः|
पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അവലമ്ബകാദയഃ പഞ്ച ശ്ലേഷ്മഭേദാഃ| സ തു ശ്ലേഷ്മാ ഉരസ്ഥഃ സത്രികസ്യ ബാഹുഗ്രീവാംസയോഗസ്യ ഹൃദയസ്യ ചോദകകര്മണാ തര്പണപൂര ണാദ്യാഖ്യേനാവലമ്ബനാദവലമ്ബകശബ്ദേനോച്യതേ സ ത്രികസ്യ സ്വവീര്യേണ പ്രഭാവേനൈവാവലമ്ബനം കരോതി| ഹൃദയസ്യ പുനരന്നപ്രഭാവസഹിതേന സ്വഭാവേന| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ഹൃദയസ്യാവലമ്ബനേऽന്നബലമപേക്ഷതേ| സ്വല്പയാऽപ്യന്നഹാന്യാ ഹൃദയാവലമ്ബനം കര്തും ന ശ്ക്നോതീത്യര്ഥഃ| ശേഷാണാം കണ്ഠാദീനം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനാമവലമ്ബനാദവലമ്ബകഃ| സ ഏവ ശ്ലേഷ്മാ ആമാശയസ്ഥോऽന്നസങ്ഘാതസ്യ ക്ലേദനാത് ക്ലേദസംജ്ഞഃ| രസനാസ്ഥോ ജിഹ്വാസ്ഥഃ സമ്യക് സ്ഫുടം രസബോധനാദ്ബോധകസംജ്ഞഃ| ശിരസ്ഥ ഇന്ദ്രിയാണാം തര്പണാത്തര്പകഃ| പര്വസ്ഥോऽസ്ഥിസന്ധിസ്ഥഃ ദ്വയോരസ്ഥ്നോഃ സന്ധിശ്ലേ ഷ്ണാശ്ചഛ്ലേഷകസംജ്ഞഃ||൮||
Adhikarana ദോഷസ്ഥാനകഥനോപസംഹാരഃ (൯) · Śloka ൯
ഏവമമിഷു സ്ഥാനേഷു ഭൂയിഷ്ഠമവികൃതാഃ സകലശരീരവ്യാ പിനോऽപി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ വര്തന്തേ||൯||
View original
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇത്യേവമനേന പ്രകാരേണാമീഷു സ്ഥാനേഷു അവികൃതാ വാതാദയോ വര്തന്തേ സകലശരീരവ്യാപിനോऽപ്യത്ര സാതിശയാഃ||൯||
Adhikarana തേഷാം വൃദ്ധിഹേതുഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
തേഷാം വൃദ്ധിഹേതുര്വക്ഷ്യതേ നിദാനേഷു||൧൦||
View original
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേഷാം തു വാതാദീനാം രോഗവിശേഷകര്തൃത്വേ യോ വൃദ്ധിഹേതുഃ സ യഥായഥം ജ്വരനിദാനാദിഷു വക്ഷ്യതേ||൧൦||
Adhikarana തേഷാം വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണേ (൧൧) · Śloka ൧൧
സാമാന്യതശ്ച വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണമുക്തം പൂര്വാധ്യായേ||൧൧||
View original
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അത ഏവാഹ സാമാന്യതോ രോഗവിശേഷാനപേക്ഷയാ യദ് വൃദ്ധിലക്ഷണം തത് പൂര്വാധ്യായേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ഉക്തമ്||൧൧||
Adhikarana വൃദ്ധേര്ദ്വൈവിധ്യം ദോഷാണാം സഞ്ചയപ്രകോപപ്രശമഹേതവശ്ച (൧൨) · Śloka ൧൨
വൃദ്ധിര്ഹി ദ്വേധാ ചയപ്രകോപഭേദേന|
തത്രോഷ്ണഗുണോപഹിതാ രൂക്ഷാ ദയോ വായോഃ സഞ്ചയമാപാദയന്തി|
ശീതഗുണോപഹിതാഃ പ്രകോപ മുഷ്ണഗോണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ പ്രശമമ്|
ശീതഗുണോപ ഹിതാസ്തീക്ഷ്ണാദയഃ പിത്തസ്യ ചയമുഷ്ണഗുണോപഹിതാഃ കോപം ശീതഗുണോപഹിതാ മന്ദാദയഃ പ്രശമമ്|
ശീതഗുണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ ചയമുഷ്ണഗുണോപഹിതാഃ കോപം തഥാ തു രൂക്ഷാദയഃ പ്രശമമ്||൧൨||
View original
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन|
तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति|
शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्|
शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्|
शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സാ ച വൃദ്ധിര്ദ്വേധാ ദ്വാഭ്യാം പ്രകാരാഭ്യാം ചയകോപഭേദേന| തൌ ചയ കോപൌ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണൌ| തേഷാം വാതാദീനാം യദ്യപി വൃദ്ധികാരണമുക്തം, തഥാപ്യസ്മിന്നധ്യായേ തസ്മാ ഏവ വൃദ്ധേരവസ്ഥാവിശേഷേണ കാരണ പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-തത്രോഷ്ണ ഇത്യാദി| തത്ര രൂക്ഷാദയഃ പ്രഥമാധ്യാ യാനിര്ദിഷ്ടാഃ പഞ്ച വാതഗുണാഃ ഉഷ്ണേന ഗുണേന വിരുദ്ധേന യുക്താ വായോശ്ചയം കുര്വന്തി| ഉഷ്ണസ്യ വിരുദ്ധത്വാന്ന കോപമ്| ത ഏവ രൂക്ഷാദയഃ ഉഷ്ണാഭാവേ ശിതഗുണസന്നിയോഗേ ച സതി സദൃശത്വാദ്വായോഃ കോപം കുര്വന്തി| ഏതേഷാമേവ ച രൂക്ഷാദീനാം ഷണ്ണാം ഗുണാനാം വിപരീതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ തസ്മൈവ വായോഃ പ്രശമമ്| അനയൈവ ദിശാ പിത്തശ്ലേഷ്മണോരുത്തരഗ്രന്ഥഃ സ്വഗുണാന്വേയേനൈവ വ്യാഖ്യേയഃ| ശ്ലേഷ്മണസ്ത്വയം വിശേഷഃ യച്ഛീതേന സദൃശേനാപി സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന ശ്ലേഷ്മണഃ സ്ത്യാനത്വാച്ചയ ഏവ ഭവതി| വിപരീതേനാऽപ്യുഷ്ണേന വിലയനാത് കോപഃ| സ ഏവോഷ്ണോ യദാ രൂക്ഷാദിഭിഃ സംയോക്തോ ഭവതി തദാ തസ്യൈവ പ്രശമം കരോതി||൧൨||
Adhikarana ദോഷചയപ്രകോപപ്രശമാനാം ലക്ഷണമ് (൧൩) · Śloka ൧൩
ചയോ വൃദ്ധിഃ സ്വാധാമ്ന്യേവ പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു|
വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച കോപസ്തൂന്മാര്ഗഗാമിതാ|
ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവഃ|
സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ സമതാ വികാരാസമ്ഭവഃ ശമഃ|൧൩|
View original
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु|
विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता|
लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः|
स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
Adhikarana ദോഷപ്രകോപസ്ഥാനാനുരോധേന വികാരസമ്ഭവഃ (൧൩) · Śloka ൧൩
ദേഹേऽക്രുദ്ധോऽനിലവശാത്കൃത്സ്നേऽര്ദ്ധേऽവയവേऽപി വാ|
ദോഷാ വികാരം കുരുതേ ഖേ വര്ഷമിവ തോയദഃ||൧൩||
View original
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा|
दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ചയാദീനാം ത്രയാണാം ലക്ഷണമുച്യതേ-ചയോ വൃദ്ധിരിത്യാദിനാ| സ്വധാമന്യാത്മീയേ സ്ഥാനേ ദോഷസ്യ യാ വൃദ്ധിഃ സഞ്ചയഃ| ചീയമാന- ദോഷവൃദ്ധിഹേതുഷു പ്രദ്വേഷഃ തദ്വിപരീതഗുണൌഷധാദിഷ്വിച്ഛാ ച ചയലക്ഷണമ്| കോപസ്തു വൃദ്ധേരേവാധിക്യാദ്ദോഷസ്യ സ്വസ്ഥാനാത് സ്ഥാനാന്തരഗമനമ്| അത്ര ച കോപോ സ്വേഷാം കുപിതദോഷസ്യാത്മീയാനാം ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം തഥാऽസ്വസ്ഥതാ രോഗസമ്ഭവശ്ചഃ| പ്രശമസ്തു ദോഷസ്യ സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യൈവ സാമ്യം വികാരസമ്ഭവശ്ച| നനു ദോഷാ വൃദ്ധാഃ ക്വ വികാരം കുര്വത ഇത്യാഹ-ദേഹ ഇത്യാദി| സര്വോ ദോഷോ യത്രൈവ കുപിതഃ കൃത്സ്നേ വാ ദേഹേऽര്ധേ വാ അവയവേ ഏകദേശേ വാ ദേഹസ്യ തത്രൈവ വികാരം കുരുതേ| നനു കഥം തേ ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാഃ കൃത്സ്നം ദേഹം കദാചിദ് വ്യാപ്നുവന്തി കദാചിന്നേത്യാഹ-അനിലവശാദ്വായോഃ പ്രേരകസ്യ നാനാരൂപത്വാദിത്യര്ഥഃ| വായോശ്ച വായ്വന്തരപ്രേരണം ദൃഷ്ടമേവ| ദുഷ്ടാന്തഃ ഖേ വര്ഷമിവ തോയദ ഇതി| യദാ ആകാശേ തോയദോ മേഘോऽനിലവശാദ്യത്രൈവ തിഷ്ഠതി തത്രൈവ വര്ഷം കുരുതേ||൧൩||
Adhikarana ആവിഷ്കൃതതമാനാം വികാരാണാം സങ്ഖ്യാനിര്ദേശഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
അഥ പ്രകുപിതാ വാതാദയോ നാനാവിധൈര്വികാരൈഃ ശരീരമുപതപന്തി|
ആവിഷ്കൃൗതതമാസ്തു വായോരശീതിര്വികാരാശ്ചത്വാരിംശത്പിത്തസ്യ വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മണഃ||൧൪||
View original
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति|
आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേ ച വാതാദയഃ പ്രകുപിതാ നാനാവിധൈഃ പ്രമാണലക്ഷണക്രിയാസ്ഥാനാദിഭേദേന വികാരൈഃ ശരീരമുപതപന്തി സന്താപയന്തി| തേഷാം വികാരാണാം യേ പ്രധാനാ വികാരാസ്ത ഉച്യന്തേ||൧൪||
Adhikarana അശീതിഃ വാതവികാരാഃ (൧൫) · Śloka ൧൫
തത്ര വാതവികാരാഃ|
തദ്യഥാ-നഖഭേദോ വിപാദികാ പാദശൂലം പാദഭ്രംശഃ സുപ്തപാദതാ വാതഖുഡ്ഡതാ ഗുല്ഫഗ്രഹഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ഗൃധ്രസീ ജാനുഭേദോ ജാനുവിശ്ലേഷഃ ഉരുസാദഃ ഉരുസ്തമ്ഭഃ പങ്ഗുത്വം ഗുദഭ്രംശോ ഗുദാര്തിര്വൃഷണാക്ഷേപോ മേഢ്രസ്തമ്ഭോ വംക്ഷണാനാഹഃ ശ്രോണിഭേദോ വിഡ്ഭേദ ഉദാവര്തഃ ഖഞ്ജത്വം കുബ്ജത്വം വാമനത്വം ത്രികഗ്രഹഃ പൃഷ്ഠഗ്രഹഃ പാര്ശ്വാവമര്ദ ഉദരാവേഷ്ടോ ഹൃന്മോഹോ ഹൃദ്ദ്രവോ വക്ഷോദ്ഘര്ഷസ്തഥാ വക്ഷോപരോധോ വക്ഷസ്തോദോ ബാഹുശോഷസ്തഥാ ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ മന്യാസ്തമ്ഭഃ കണ്ഠോദ്ധ്വംസോ ഹനുസ്തമ്ഭസ്താല്വോഷ്ഠഭേദോ ദന്തഭേദോ ദന്തശൈഥില്യം മൂകത്വം വാക്സങ്ഗഃ പ്രലാപഃ കഷായാസ്യതാ മുഖശോഷോ രസാജ്ഞത്വം ഘ്രാണനാശഃ കര്ണശൂലമശബ്ദശ്രുതിരുച്ചൈഃ ശ്രുതിര്ബാധിര്യം വര്ത്മസ്തമ്ഭോ വര്ത്മസങ്കോചസ്തിമിരമക്ഷിശൂലമക്ഷിവ്യുദാസോ ഭ്രൂവ്യുദാസഃ ശങ്ഖഭേദോ ലലാടഭേദഃ ശിരോരുക്കേശഭൂമിസ്ഫുടനമര്ദിതമേകാങ്ഗരോഗഃ സര്വാങ്ഗരോഗ ആക്ഷോപകോ ദണ്ഡകഃ ശ്രമോ ഭ്രമോ വേപഥുര്ജൃമ്ഭാ ഗ്ലാനിര്വിഷാദോ രൌക്ഷ്യം പാരുഷ്യം ശ്യാവാരുണാഭാസത്വമസ്വപ്നോऽനവസ്ഥിതചിത്തതാ ച||൧൫||
View original
तत्र वातविकाराः|
तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്ര വാതവികാരാഃ| തദ്യഥാ-നഖഭേദോ വിപാദികാ പാദശൂലം പാദഭ്രംശഃ സുപ്തപാദതാ വാതഖുഡ്ഡതാ ഗുല്ഫഗ്രഹഃ പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ഗൃധ്രസീ ജാനുഭേദോ ജാനുവിശ്ലേഷഃ ഉരുസാദഃ ഉരുസ്തമ്ഭഃ പങ്ഗുത്വം ഗുദഭ്രംശോ ഗുദാര്തിര്വൃഷണാക്ഷേപോ മേഢ്രസ്തമ്ഭോ വംക്ഷണാനാഹഃ ശ്രോണിഭേദോ വിഡ്ഭേദ ഉദാവര്തഃ ഖഞ്ജത്വം കുബ്ജത്വം വാമനത്വം ത്രികഗ്രഹഃ പൃഷ്ഠഗ്രഹഃ പാര്ശ്വാവമര്ദ ഉദരാവേഷ്ടോ ഹൃന്മോഹോ ഹൃദ്ദ്രവോ വക്ഷോദ്ഘര്ഷസ്തഥാ വക്ഷോപരോധോ വക്ഷസ്തോദോ ബാഹുശോഷസ്തഥാ ഗ്രീവാസ്തമ്ഭോ മന്യാസ്തമ്ഭഃ കണ്ഠോദ്ധ്വംസോ ഹനുസ്തമ്ഭസ്താല്വോഷ്ഠഭേദോ ദന്തഭേദോ ദന്തശൈഥില്യം മൂകത്വം വാക്സങ്ഗഃ പ്രലാപഃ കഷായാസ്യതാ മുഖശോഷോ രസാജ്ഞത്വം ഘ്രാണനാശഃ കര്ണശൂലമശബ്ദശ്രുതിരുച്ചൈഃ ശ്രുതിര്ബാധിര്യം വര്ത്മസ്തമ്ഭോ വര്ത്മസങ്കോചസ്തിമിരമക്ഷിശൂലമക്ഷിവ്യുദാസോ ഭ്രൂവ്യുദാസഃ ശങ്ഖഭേദോ ലലാടഭേദഃ ശിരോരുക്കേശഭൂമിസ്ഫുടനമര്ദിതമേകാങ്ഗരോഗഃ സര്വാങ്ഗരോഗ ആക്ഷോപകോ ദണ്ഡകഃ ശ്രമോ ഭ്രമോ വേപഥുര്ജൃമ്ഭാ ഗ്ലാനിര്വിഷാദോ രൌക്ഷ്യം പാരുഷ്യം ശ്യാവാരുണാഭാസത്വമസ്വപ്നോऽനവസ്ഥിതചിത്തതാ ച||൧൫||
Adhikarana ചത്വാരിംശത്പിത്തവികാരാഃ (൧൬) · Śloka ൧൬
പിത്തവികാരാഃ പുനഃ-ഓഷഃ പ്ലോഷഃ ദവോ ദവഥുര്വിദാഹോ ऽന്തര്ദാഹസ്ത്വഗ്ദാഹോംऽസദാഹോ ധൂമകോऽമ്ലക ഊഷ്മാധിക്യ മതിസ്വേദോऽങ്ഗഗന്ധോऽവയവസദനം ശോണിക്ലേദോ മാംസക്ലേദ സ്ത്വങ്മാംസാവദരണം ചര്മദരണം രക്തകോടോ രക്തവിസ്ഫോടോ രക്തമണ്ഡലാനി രക്തപിത്തം ഹരിതത്വം ഹാരിദ്രത്വം നീലികാ കക്ഷ്യാ കാമലാ തിക്താസ്യതാ ലോഹിതഗന്ധാസ്യതാ പൂതിമുഖത്വം തൃഷ്ണാധിക്യമതൃപ്തിരാസ്യപാകോ ഗലപാകോऽക്ഷിപാകഃ പായുപാകോ മേഢ്രപാകോ ജീവാദാനം തമഃപ്രവേശോ ഹരി തഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രശകൃത്വഞ്ച||൧൬||
View original
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഓഷാദയഃ പീതശകൃത്ത്വാന്താശ്ചത്വാരിംശത് പിത്തവികാരാഃ| അത്ര പ്രാധാന്യേന പിത്തമ്||൧൬||
Adhikarana വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ (൧൭) · Śloka ൧൭
ശ്ലേഷ്മവികാരാസ്തു-തൃപ്തിസ്തന്ദ്രാ നിദ്രാऽऽധിക്യം സ്തൈമിത്യം ഗുരുഗാത്രതാऽऽലസ്യം മുഖമാധുര്യം പ്രസേകഃ ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണം മലാധിക്യം ബലാസോ ഹൃദയോപലേപഃ കണ്ഠോപലേപോ ധമനീ പ്രതിചയോ ഗലഗന്ഡോऽതിസ്ഥൌല്യം ശീതാഗ്നിത്വമുദര്ദഃ ശ്വേതാ വഭാസതാ ശ്വേതനേത്രമൂത്രശകൃത്ത്വം ച||൧൭||
View original
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തൃപ്ത്യാദയഃ ശ്വേതശകൃത്ത്വാന്താ വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ||൧൭||
Adhikarana ദാഹാദീനാം ലക്ഷണമ് (൧൮) · Śloka ൧൮
തത്ര സര്വാങ്ഗീണസ്തീവ്രഃ സന്താപോ ദാഹഃ|
സ്വേദാരതിമാനോഷഃ|
പ്രാദേശികഃ സ്വേദരഹിതോऽഗ്ന്യര്ചിഷേവ ദാഹഃ പ്ലോഷഃ|
മുഖോ ഷ്ഠതാലുഷു ദാഹോ ദവഃ|
ചക്ഷുരാദീന്ദ്രിയേഷു ദാഹോ ദവഥുഃ|
പാണിപാദാംസമൂലേഷു വിവിധഃ സന്താപോ വിദാഹഃ|
കോഷ്ഠേ ദാഹോऽന്തര്ദാഹഃ|
ശിരോഗ്രീവാകണ്ഠതാലുഷു ധൂമായനം ധൂമകഃ|
സാന്തര്ദാഹഹൃദയശൂലോദ്ഗാരോऽമ്ലകഃ|
ശോണിതസ്യ കൃഷ്ണതാ ദൌര്ഗന്ധ്യതനുത്വാനി ക്ലേദഃ|
മാംസസ്യ തു കൃഷ്ണതാ ദൌര്ഗന്ധ്യഞ്ച|
ബാഹ്യത്വക്സംഹതിശ്ചര്മ കോഥഃ|
കോഷ്ഠഗൌരവാദാഹാരസ്പൃഹാ തൃപ്തിഃ|
അന്യേ പുനരാഹുഃ-അന്നാനഭിനന്ദതാ തൃപ്തിരിവ തൃപ്തിരരോചകഃ|
നിദ്രാര്ത്തസ്യേവ വിഷയാഗ്രഹണം തന്ദ്രാ|
സ്തൈമിത്യം തു പ്രമീലക ഇത്യന്യൈഃ പഠിതമ്|
ഉപലേപ ഇവോപലേപഃ|
തദതിശയഃ പ്രതിചയോऽതിപൂരണമ്|
അഗ്നേരതി മന്ദതാ ശൈത്യമ്|
ഉരസോऽഭിഷ്യന്ദ ഉദര്ദഃ|
കേഷാഞ്ചിച്ഛീതവേപഥുരുദര്ദഃ|
അന്യേ പുനരാഹുഃ- ശീതപാനീയസംസ്പര്ശാച്ഛീതകാലേ വിശേഷതഃ|
സരാഗകണ്ഡൂഃ ശോഫ സ്യാദുദര്ദഃ സ കഫോദ്ഭവഃ||൧൮||
View original
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः|
स्वेदारतिमानोषः|
प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः|
मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः|
चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः|
पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः|
कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः|
शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः|
सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः|
शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः|
मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च|
बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः|
कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः|
अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः|
निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा|
स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्|
उपलेप इवोपलेपः|
तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्|
अग्नेरति मन्दता शैत्यम्|
उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः|
केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः|
अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः|
सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏഷു ച വികാരേഷു മധ്യേ കേചിദ് ഗ്ലാനിരൌക്ഷ്യപാരുഷ്യാദയോ ലോകേ പ്രസിദ്ധാഃ| കേചിത് പക്ഷവധാക്ഷേപകാദയഃ സ്വതന്ത്രപ്രസിദ്ധാഃ| കേചിത് വൃഷണാക്ഷേപനഖഭേദാദയോऽന്വര്ഥവന്തഃ| യേ ത്വപ്രസിദ്ധാ വിലക്ഷണാ അന്യര്ഥയുക്താശ്ച തേഷാം തന്ത്രകാരഃ സ്വയമേവ ലക്ഷണം തന്ത്രേ വ്യവഹാരാര്ഥം സര്വാങ്ഗീണ ഇത്യാദിനാ ദര്ശയതി| യഃ സര്വാങ്ഗഭവസ്തീവ്രശ്ച ദാഹഃ സ സാമാന്യശബ്ദവാച്യഃ, സ ഏവ സ്വേദേനാരത്യാ ച യുക്ത ഓഷ ഇത്യുച്യതേ| പ്രാദേശികോ ദാഹോ യഃ ക്വചിദേവാങ്ഗാവയവേ സ്വേദരഹിതസ്തീ ക്ഷ്ണോऽഗ്ന്യര്ചിഷേവ ജ്വലനജ്വാലയേവ ദാഹഃ പ്ലോഷശബ്ദവാച്യഃ| മുഖേ വാ ഓഷ്ഠേ വാ താലുനി വാ ദാഹോ ദവശബ്ദേനോച്യതേ| ചക്ഷുരാദിഷ്വി ന്ദ്രിയേഷു ദാഹോ ദവഥുഃ| ഏഷ ഹി വിഷയഗ്രഹണാവസാനേ ഇന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാ നസ്യ ഭവതി| അഥവാ ഇന്ദ്രിയാധാരസ്യ നേത്രാദേരാധേയേന ചക്ഷുരാദീന്ദ്രി യേണ വ്യപദേശഃ| പാണ്യാദിഷു നാനാസ്വറ്രൂപഃ സന്താപോ വിദാഹശബ്ദവാച്യഃ| കോഷ്ഠേऽന്തഃശബ്ദേന ശാരീരകേ അന്തഃകോഷ്ഠോ മഹാസ്രോത ഇതി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-അന്തര്ദാഹശബ്ദേന കോഷ്ഠദാഹ ഉച്യതേ| അന്തഃശിരഃപ്രഭൃതിഷു ധൂമാവൃത്തമിവ ധൂമകഃ| ഹൃദയശൂലഃ സാന്തര്ദാഹഃ സകോഷ്ഠദാഹഃ സാമ്ലോദ്ഗാരശ്ചാമ്ലകശബ്ദവാച്യഃ| ശോണിതസ്യ രക്തസ്യ കൃഷ്ണതാദീനി ക്ലേദശബ്ദവാച്യാനി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-രക്തസ്യ കാര്ഷ്ണ്യം ദൌര്ഗന്ധ്യം തനുത്വം ച യദുത്പദ്യതേ സ ശോണിതക്ലേദഃ| മാംസസ്യ കാര്ഷ്ണ്യം ദൌര്ഗന്ധ്യം ച മാംസക്ലേദശബ്ദേനോച്യതേ| കക്ഷ്യാ നാമ പിടകാ ക്ഷുദ്രരോഗേ വക്ഷ്യതേ| ബാഹ്യത്വചഃ സംഹതിശ്ചര്മകോഥ ശബ്ദേനോച്യതേ| അനേനൈതദുക്തം ഭവതി- യാ അന്തഃശരീരാസ്ത്വചസ്താ അപി| അന്യത്സുബോധമ്| ഇയം തൃപ്തിഃ ശ്ലേഷ്മവികാരപഠിതാ ഗൃഹ്യതേ| ന തു നഞാഭിസമ്ബദ്ധാ പിത്തഭവാ| തത്ര ബഹ്വപി ഭുഞ്ജാനോऽത്രേ ജീര്യമാണേऽജീര്യമാണേ വാ തൃപ്യതി| നിദ്രാര്തസ്യ ജാഗ്രത ഏവേത്യര്ഥഃ| സ്തൈമിത്യം ത്വന്യൈസ്തന്ത്രകാരൈഃ പ്രമീണകമിതി പഠിതമ്| അനേന സ്തൈമിത്യപ്രമീലകയോഃ പര്യായത്വം ദര്ശയിത്വാ സ്തൈമിത്യശബ്ദേന സുബോധത്വാദ് വ്യവഹാരം കരോതി| ഉപലേപ ഇവ കേനചിത് പിഷ്ഠേന കണ്ഠേ ഹൃദയേ ചോപലേപഃ| ധമനീപ്രതിചയഃ പുനര്ധമനീഷു ശാരീരകവക്ഷ്യ മാണാസു തസ്യൈവോപലേപസ്യാതിശയോऽതിപൂരണമേവ| അഗ്നിശൈത്യമഗ്നേരതിമാദ്യം നിരൂഷ്മത്വമിതി യാവത്| ഉദര്ദ ഉരസോऽഭിഷ്യന്ദോऽന്തര്വക്ഷഃസ്രോതസാം സ്രാവഃ| കേഷാഞ്ചിദാചാര്യാണാം മതമ്, യഥാ ശീതേന യോ വേപഥുഃ കമ്പഃ സ ഉദര്ദശബ്ദവാച്യഃ| അന്യേ പുനരാചാര്യാഃ ശീതപാനീയേത്യാദിനാ ലക്ഷണേനോദര്ദമാഹുഃ| തന്ത്രകാരോऽതസ്തന്ത്രാന്തരശ്ലോകം സ്വയം പഠതി| ഇത്യാവിഷ്കൃതതമാഃ പ്രായോഭവാ വികാരാഃ||൧൮||
Adhikarana മഹാവികാരക്ഷുദ്രവികാരയോര്നാമകരണവിധിഃ (൧൯) · Śloka ൧൯
മഹാവികാരാസ്തു യഥാസ്വമേവോ ദേക്ഷ്യന്തേ|
ക്ഷുദ്രവികാരാഃ പുനര്യദേവാങ്ഗമാവിശന്തി തദുപപദമേവ നാമ ലഭന്തേ|
യഥാ നഖശങ്ഖലലാടഭേദാഃ സാന്തര്ദാഹകണ്ഠഹൃദയോപലേപാദയഃ|
തേഷാം ഹി തഥൈവ സ്വരൂപമുപദിഷ്ഠം ഭവതി||൧൯||
View original
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते|
क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते|
यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः|
तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മഹാവികാരാഃ പുനര്ഗുല്മജ്വരാദയോ യഥാസ്വമാത്മീയേഷു നിദാനേ ഷൂപദേക്ഷ്യന്തേ| യേ തു ക്ഷുദ്രവികാരാഃ സ്വല്പാസ്തേ യസ്മിന്നേവാങ്ഗ ഉത്പദ്യന്തേ സംവിത്തിവിശേഷേണ ലബ്ധവ്യപദേശാസ്തദാശ്രയാങ്ഗനാമൌപപദം നാമ വ്യവഹാരായ ലഭന്തേ| യഥാ ഭേദേനേവ സംവിദ്യമാനാ പീഡാ നഖാശ്രിതാ തദുപപദമേവ നഖഭേദ ഇതി നാമ ലഭതേ| ഉപപദം സമീപപദമ്| തേഷാം ഹി ക്ഷുദ്രവികാരാണാം തഥൈവ നാമ്നൈവ സ്വരൂപമര്ഥമുപദിഷ്ടമുക്തം ഭവതി||൧൯||
Adhikarana അനുക്തവികാരേഷ്വപി ചികിത്സോപക്രമഃ (൨൦) · Śloka ൨൦
സര്വേഷു തേഷു തേഷ്വനുക്തേഷു ചാന്യേഷ്വസങ്ഖ്യേയത്വാദ്വികാരേഷു ഇമാന്യേവ ദോഷാണാമാത്മലിങ്ഗാനി സകലശരീരവ്യാപീന്യവ്യ ഭിചാരീണി ച|
തഥാ കര്മാണ്യുപക്രമശ്ച|
തത്രാത്മലിങ്ഗാന്യായുഷ്കാമീയേ നിര്ദിഷ്ടാനി||൨൦||
View original
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च|
तथा कर्माण्युपक्रमश्च|
तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വേഷു തൂക്തേഷു ദോഷജേഷു വികാരേഷ്വാനന്ത്യാദനുക്തേഷു ച ഇമാന്യേവാഗ്രേ ഉദ്ദിശ്യമാനാനി വികാരാരമ്ഭകദോഷാണാമാത്മലിങ്ഗാനി സ്വരൂപലക്ഷണാനി| കിമ്ഭൂതാനി ആഹ-സകലശരീരവ്യാപീനി| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| സര്വസ്യൈവ വകാരസ്യാരമ്ഭകദോഷസ്വരൂപലക്ഷണേന വിനാ സമ്ഭവോ ന ഭവതി| തഥാ വ്യഭിചാരീണി ച വികാരം ന വ്യഭിചരന്തീത്യര്ഥഃ| അനേനൈതദുക്തം ഭവതി യദ് വാതാവികാരേഷു വാതസ്യ സ്വരൂപലക്ഷണാന്യേവ ഭവന്തീത്യേവം പിത്തശ്ലേഷ്മവികാരേഷ്വപി വാച്യമ്| നാന്യദോഷജേഷു വികാരേഷ്വന്യദോഷജാനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ന കേവലമാത്മലക്ഷണാനി യാവത് കര്മാണ്യപി ദോഷജാനി സാമാന്യേന വികാരേഷ്വേവാനുസ്യൂതാന്യുപക്രമശ്ച തഥൈവ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി| യത്ര വികാരസാമാന്യേ വായുസ്വരൂപലക്ഷണം വായുകര്മാണി ച ദൃശ്യന്തേ സ വികാരോ വാതജോ ജ്ഞേയഃ| തത്ര വാതോപക്രമ ഏവ കാര്യ ഇത്യുക്ത്യാऽനുക്തവികാരോ സാമാന്യേന| ഏവം പിത്തകഫയോരപി വാച്യമ്| തത്ര വാതാദീനാമാത്മലിങ്ഗാനി ആയുഷ്കാമീയാऽധ്യായേ തത്ര രൂക്ഷേത്യാദിനാ നിര്ദിഷ്ടാനി| കര്മാണി ദോഷാണാമസാധാരണ്യേന സ്രംസവ്യാസേത്യാദിനാ ദര്ശയതി||൨൦||
Adhikarana ദോഷാണാം കര്മാണി (൨൧) · Śloka ൨൧
കര്മാണി തു വായോഃ സ്രംസവ്യാസങ്ഗസാദഭേദതോദഹര്ഷതര്ഷവര്ത്താ ങ്ഗിമര്ദകമ്പവ്യഥവേഷ്ടഭങ്ഗശൂലശോഷസ്വാപപാരുഷ്യസൌഷിര്യസങ്കോച സ്പന്ദനാനി കഷായരസത്വം ശ്യാവാരുണവര്ണതാ ച|
പിത്തസ്യ ദാഹോഷ്മപാകസ്വേദക്ലേദകോഥസ്രാവരാഗാഃ കട്വമ്ലരസത്വം ശുക്ലാരുണവര്ജ്യവര്ണതാ ച|
ശ്ലേഷ്മണഃ കണ്ഡൂസ്ഥൈര്യഗൌര വോപദേഹസ്നേഹശൈത്യബന്ധനചിരകാരിത്വാനി മധുരലവണരസത്വം ശ്വേതവര്ണതാ ചേതി||൨൧||
View original
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च|
पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च|
श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സ്രംസഃ ബാഹ്വാദിസന്ധിഭ്രംശഃ| വ്യാസഃ ശാരീരാണാം ഭാവാനാം വ്യായതത്വമ്| സങ്ഗോ നൈകത്രസ്ഥിതാനാമേകത്ര സങ്ഘടനമ്| വര്ത്തഃ കാഠിന്യാപാദനമ്| അന്യത്ര വര്ത്തോ വ്യവഹാരഃ| സ്പന്ദഃ കിഞ്ചിച്ചലനമ്| കമ്പസ്ത്വതിശയേന| കഷായരസത്വം രസാന്തരേऽപി കഷായഗ്രഹഃ| ദാഹാദീനി പിത്തകര്മാണി| കോഥഃ കലേദസ്യാതിശയേന വിച്ഛിന്നത്വം കട്വമ്ലരസത്വം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| ശുക്ലാരുണവര്ണയോഃ പ്രതിഷേധേന തച്ഛേഷനാനാവര്ണസമ്ഭവം ദര്ശയതി| കണ്ഡൂസ്ഥൈര്യാദീനി ശ്ലേഷ്മവികാരാഃ| ഇതി ദോഷാണാം കര്മാണി| സ്വരൂപലക്ഷണമസ്മാഭിഃ പ്രഥമാധ്യായ ആത്രേയമതാനുസാരിഭിരുക്തമ്||൨൧||
Adhikarana കപിലബലമതേന ദോഷസ്വലക്ഷണാനി സുശ്രുതമതഞ്ച (൨൨) · Śloka ൨൨
കപിലബലസ്ത്വേഷാം സ്വലക്ഷണാനി രസതോ നിര്ദിദേശ കട്വമ്ലലവണം പിത്തം സ്വാദ്വമ്ലലവണം കഫഃ|
കഷായതിക്തകടുകോ വായുര്ദൃഷ്ടോऽനുമാനതഃ|
സുശ്രുതഃ പുനഃ പഠതി-പിത്തം വിദഗ്ധമമ്ലതാമുപൈതി, ശ്ലേഷ്മാ ലവണതാമ്||൨൨||
View original
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः|
कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः|
सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ആചാര്യകപിലബലസ്ത്വേഷാം രസസ്വരൂപേണൈവ നിര്ദിദേശ| ന തു ശീതാദിഗുണാന്തരസ്വരൂപേണേത്യര്ഥഃ| തച്ച കപിലബലഗ്രന്ഥം വാഗ്ഭടഃ കട്വമ്ലേത്യാദിനാ സ്വയം പഠതി| നനു വായോരമൂര്തത്വാന്മൂര്തധര്മാനുഗഃ കഥം ജ്ഞായത ഇത്യാഹ-ദൃഷ്ടോऽനുമാനത ഇതി| തത്രാനുമാനം തഥാവിധൈ രാഹാരൌഷധൈര്വൃദ്ധിഃ| തേന കാര്യത് കാരണാനുമാനമുക്തമ്| വൃദ്ധിശ്ച സമാനേനേതി ദൃഷ്ടമേതച്ച ശാരീരസ്യ വായോര്വിജ്ഞയേമ്||൨൨||
Adhikarana പ്രകരണോപസംഹാരഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
തദേവമേതാനി വായ്വാദിരൂപകര്മാണ്യവഹിതഃ സമ്യഗുപലക്ഷ യേദാഗമപ്രത്യക്ഷാനുമാനൈഃ|
അനന്തരഞ്ച ദേശകാലമാത്രാദീന് പ്രമാണീകൃത്യാശ്വേവോപക്രമേതേതി||൨൩||
View original
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः|
अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഇതി കപിലബലമതം ദര്ശയിത്വാ പിത്തം വിദഗ്ധമിത്യാദിനാ ശ്ലേഷ്മാ ലവണതാമിത്യന്തേന ഗ്രന്ഥേന സുശ്രുതമതം പഠതി| അനേനൈതത് ദര്ശയതി| യാഥാ സുശ്രുതഃ കപിലബലമതമേവ വേശേഷയതി| യഥാ യേയം പിത്ത സ്യാമ്ലതാ ശ്ലേഷ്മണശ്ച ലവനതാ വാ സാ വിദാഹാവസ്ഥായാമേവ ന തു സതതമ്| തദേതദേവമേതാനി വായ്വാദീനാം രൂപാണി കര്മാണി ചാവഹിതോऽവധാനവാനാഗമാദിഭിഃ സമ്യഗുപലക്ഷയേത്| ആഗമഃ ശാസ്ത്രാദിഷു സാധുപുരുഷകഥിതഃ| പ്രത്യക്ഷമിതീന്ദ്രിയേണ വിഷയഗ്രഹണം, തത്പൂര്വകമേവ ഹേത്വാദിഭിഃ പദാര്ഥവിശേഷാവച്ഛേദനമനുമാനമ്| ഇതി വായ്വാദിസ്വരൂപകര്മാണ്യുപലക്ഷ്യ ദേശാദീന് പ്രമാണീകൃത്യാവേക്ഷ്യാശു ശീഘ്രം താനുപക്രമേത ചികിത്സേത്| ആദിഗ്രഹണേന ബലാഹാരസാത്മ്യാസത്ത്വാദിപരിഗ്രഹഃ ഏതാന്യപ്യവേക്ഷ്യേത്യര്ഥഃ||൨൩||
Adhikarana ദോഷാണാം ത്രിഷഷ്ടിര്ഭേദാഃ (൨൪) · Śloka ൨൪
ഭവന്തി ചാത്ര വക്ഷ്യന്തേऽതഃ പരം ദോഷാ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ|
പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി സംസര്ഗസ്ത്രിധാ തത്ര തു താന്നവ|
ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേകസ്യാതിശായനേ|
ത്രയോദശ സമസ്തേഷു ഷഡ്ദ്വ്യേകാതിശയേന തു|
ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്|
പഞ്ചവിംശതിരിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ|
ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട് തേ പുനശ്ച ഷട്|
ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ സവിപര്യയയാऽപി തേ|
ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാസ്ത്രിഷഷ്ടിഃ സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്||൨൪||
View original
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः|
पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव|
त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने|
त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु|
एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्|
पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः|
एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्|
एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते|
भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഭവന്തി ചാത്രേപി തന്ത്രരീതിഃ| അതഃ പരം ദോഷാ വാതാദയോ വൃദ്ധിക്ഷയകൃതേന ഭേദേന വക്ഷ്യന്തേ| തത്ര വൃദ്ധേരേവ പ്രഥമമുച്യതേ| പൃഥഗസംഹതൈര്വൃദ്ധൈസ്ത്രീന് ഭേദാന് വിദ്ധി ജാനീഹി| തത്ര വായുര്വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധം കഫോ വൃദ്ധഃ| സംസര്ഗോ ദ്വിദോഷസംയോലക്ഷണസ്ത്രിപ്രകാരോ വാതപിത്തം, വാതകഫം, പിത്തകഫമിതി| ഏതദ് ഗണനായാം ന പ്രവിശതി ത്രയമനൂദ്യമാനത്വാത്| തത്ര ത്രിപ്രകാരേऽപി സംസര്ഗേ താന് ഭേദാന് നവ വിദ്ധീതി വിധീയതേ| കഥമിത്യാഹ-ത്രീനേവേത്യാദി| സമയാ പരസ്പരാപേക്ഷയാ അന്യൂനാധികയാ വൃദ്ധ്യാ ത്രീന് ഭേദാന്| തത്ര വാതപിത്തേ സമയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധേ| വാതകഫൌ സമയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധൌ| കഫപിത്തേ സമയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധേ| ഏകസ്യോഭയോരന്യതരസ്യാതിശയേന ഷഡ് ഭേദാന് വിദ്ധി| തത്ര വായുരധികയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധഃ പിത്തമ്| ഹീനയാ| വായുര്ഹീനയാ വൃദ്ധഃ പിത്തമധികയാ| കഫോ ഹീനയാ പിത്തമധികതയാ| പിത്തം ഹീനയാ കഫോऽധികയാ വായുരധികയാ കഫോ ഹീനയാ| വായുര്ഹിനയാ കഫോऽധികയാ ഇതി സംസര്ഗേ നവ| സമസ്തേഷു ത്രയോദശ ഭേദാന് വിദ്ധീതി സമ്ബന്ധഃ| സമസ്തേഷു സന്നിപാതേഷ്വിത്യര്ഥഃ| കഥമിത്യാഹ-ഷഡ്ദ്വ്യേകാതിശയേന| തത്ര ദ്വയോരേകസ്യ വാ ത്രയാണാം മധ്യേऽന്യതമസ്യാതിശയേന ഷട്| തത്ര ദ്വ്യതിശയേന ത്രീനേകാതിശയേന ത്രീനിതി| അത്ര വാതപിത്തേऽധികയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധേ| കഫോ ഹീനയാ| വാതകഫാവധികയാ വൃദ്ധ്യാ വൃദൌ| പിത്തം ഹീനയാ| കഫപിത്തേऽധികയാ വായുര്ഹീനയാ| ഇതി ദ്വ്യതിശയഃ| ഏകാതിശയേന യഥാ വായുരധികയാ കഫപിത്തേ ഹീനയാ| പിത്തമധികയാ വാതകഫൌ ഹീനയാ| കഫോऽധികയാ വാതപിത്തേ ഹീനയാ| ഇതി ഷട്| ഏകം തുല്യാധികൈഃ സമവൃദ്ധൈരിത്യര്ഥഃ| വാതപിത്തകഫാഃ സമവൃദ്ധാഃ| താരതമ്യവികല്പനാത് ഷഡ് ഭേദാത് വിദ്ധി| ഏകോऽധികോऽന്യോऽധികതരോऽന്യോऽധികതമഃ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര വായുര്ഹീനയാ പിത്തം മധ്യമാ കഫോऽധികയാ| പിത്തമൂനയാ, വായുര്മധ്യയാ, കഫോऽധികയാ| കഫോ ഹീനയാ, വായുര്മധ്യയാ, പിത്തമധികയാ| കഫോ ഹീനയാ, പിത്തം മധ്യമാ, വാതോऽധികയാ| വായുര്ഹീനയാ, കഫോ മധ്യയാ, പിത്തമധികയാ| പിത്തം ഹീനയാ, കഫോ മധ്യയാ വായുരധികയാ| ഇതി സമസ്തേഷു ത്രയോദശ| ഇത്യേവമനേന പ്രകാരേണ വൃദ്ധൈഃ പഞ്ചവിംശതിഃ| തത്ര പൃഥക് ത്രയഃ സംസര്ഗോ നവധാ| സമസ്തേഷു ത്രയോദശ ചേതി| ക്ഷീണൈശ്ചൈതാവന്ത ഏവ പഞ്ചവിംശതിരേവേത്യര്ഥഃ| തത്ര വൃദ്ധിസ്ഥാനോപക്ഷേപേണ ക്ഷയശബ്ദസ്യ ഗണനീയമ്| ഇതി സംസര്ഗസന്നിപാതഭേദാ ഉക്താഃ| അനന്തരം പൃഥഗ്ഭൂതേന വിശേഷേണ ഭേദാ ഉച്യന്തേ| തേ ച ഭേദാ ദോഷേഷ്വേകൈകസ്യ വൃദ്ധ്യാ സമാനയാ ക്ഷയേണ ച ഷട്| ഏകോ വൃദ്ധോऽന്യഃ സമോऽന്യഃ ക്ഷീണ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര വായുര്വൃദ്ധഃ പിത്തം സമം കഫഃ ക്ഷീണഃ| വായുര്വൃദ്ധഃ പിത്തം ക്ഷീണം കഫഃ സമഃ| വായുഃ സമഃ പിത്തം വൃദ്ധം കഫഃ ക്ഷീണഃ| വായുഃ സമഃ പിത്തം ക്ഷീണം കഫോ വൃദ്ധഃ| വായുഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം സമം കഫോ വൃദ്ധ ഇതി ഷട്| സവിപര്യയാ ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ പുനഃ ഷഡേവ ഭേദാ ഭവന്തീതി വാക്യശേഷഃ| ദ്വന്ദ്വസ്യ വൃദ്ധിര്ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ| ഏകസ്യ ക്ഷയഃ ഏകക്ഷയഃ| തേന സഹിതാ ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ സഹ വിപര്യയേണ വര്തത ഇതി സവിപര്യയയാ| ദ്വന്ദ്വക്ഷയൈകവൃദ്ധ്യാ ഇതി വിപര്യയാര്ഥഃ| തത്രൈകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ യഥാ വായുഃ ക്ഷീണഃ കഫപിത്തേ വൃദ്ധേ| പിത്തം ക്ഷീണം വാതകഫൌ വൃദ്ധൌ| കഫഃ ക്ഷീണഃ വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ| ദ്വന്ദ്വക്ഷയൈകവൃദ്ധിരുച്യതേ| വാതപിത്തേ ക്ഷീണേ കഫോ വൃദ്ധഃ| വാതകഫൌ ക്ഷീണം പിത്തം വൃദ്ധമ്| കഫപിത്തേ ക്ഷീണേ വായുര്വൃദ്ധ ഇതി ഷട്| ഇതി ദ്വിഷഷ്ടിഭേദാ നിര്ദ്ദിഷ്ടാഃ| തത്ര വൃദ്ധ്യാ പഞ്ചവിംശതിഃ ക്ഷയേണ പഞ്ചവിംശതിഃ| ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട്| പുനഃ ഷട്| ത്രിഷഷ്ടോ ഭേദഃ സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്| സമരൂപ ഇത്യര്ഥഃ||൨൪||
Adhikarana യുഗപദ്വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുഗദോഷവികാരവര്ണനമ് (൨൫) · Śloka ൨൫
രോഗ്യവസ്ഥാസു യുഗപദ് വ്രുദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുഗമ്|
ഷട്കം ഹി ദുര്ബോധതരം വികാരൈരുപദേക്ഷ്യതേ|
പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം വൃദ്ധോ വായുഃ കഫക്ഷയേ|
സ്ഥാനാദാദായ ഗാത്രേഷു യത്ര യത്ര വിസര്പതി|
തദാ ഭേദശ്ച ദാഹശ്ച തത്ര തത്രാനവസ്ഥിതൌ|
ഗാത്രോദ്ദേശേ തഥാ സ്യാതാം ബലഹാനിപരിശ്രമൌ|
പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം ക്ഷീണേ പിത്തേ വായുര്യദാ ബലീ|
കര്ഷേത്കുര്യാത്തദാ ശൂലം സശൈത്യസ്തമ്ഭഗൌരവമ്|
പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വാതം പിത്തം വൃദ്ധം കപക്ഷയേ|
സംരുണദ്ധി തദാ ദാഹഃ ശൂലം ചാസ്യോപജായതേ|
പ്രകൃതിസ്ഥം കഫം വൃദ്ധം പിത്തം വായുക്ഷയേ യദാ|
സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാത്സ തന്ദ്രാഗൌരവം ജ്വരമ്|
പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ വായും വൃദ്ധഃ പിത്തക്ഷയേ കഫഃ|
സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാച്ഛീതകം ഗൌരവം ജ്വരമ്|
പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ പിത്തം വൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മാനിലക്ഷയേ|
സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ കുര്യാന്മന്ദാഗ്നിത്വം ശിരോഗ്രഹമ്|
നിദ്രാതന്ദ്രോപലേപാംശ്ച ഹൃദ്രോഗം ഗാത്രഗൌരവമ്|
ഷ്ഠീവനം പിത്തകഫയോര്നഖാദീനാം ച പീതതാമ്||൨൫||
View original
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्|
षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये|
स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति|
तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ|
गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ|
प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली|
कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्|
प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये|
संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते|
प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्|
निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्|
ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏഷു ച മധ്യേ വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുഗം യത് ഷട്കം തദ്വികാരൈരുപദേക്ഷ്യതേ| യതോ രോഗ്യവസ്ഥാസു യുഗപദ് വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുരൂപേണ യത് ഷട്കം തദ് ദുര്ബോധതരമ്| തച്ചോച്യതേ-പ്രകൃതിസ്ഥമിത്യാദിനാ| വൃദ്ധോ വായുഃ കഫോ ക്ഷീണേ സതി പിത്തം പ്രകൃതിസ്ഥമാദായ യത്ര യത്ര ഗാത്രേഷു നാനാവിധേഷ്വവയവേഷു വിസര്പതി പ്രസരതി| തത്ര ഗാത്രോദ്ദേശേ യത്ര പിത്തമാദായ വായുര്ഗതസ്തസ്മിന്നനവസ്ഥിതൌ ഭേദദാഹൌ സ്യാതാമ്| അനവസ്ഥിതാവനിയതൌ ബലഹാനിപരിശ്രമൌ ച സ്യാതാമിതി സമ്ബന്ധഃ| വായുര്ബലീ പിത്തേ ക്ഷീണേ സതി പ്രാകൃതം കഫം യദാ സ്വസ്ഥാനാദാകര്ഷേത്, തദാ തത്ര സശൈത്യസ്തമ്ഭഗൌരവം ശൂലം കുര്യാത്| പിത്തം വൃദ്ധം കഫേ ക്ഷീണേ വാതം പ്രകൃതിസ്ഥം യദാ സംരുണദ്ധി പ്രതിബധ്നാതി തദാ തസ്യ പുരുഷസ്യ തത്ര തത്ര വൃദ്ധദോഷസ്ഥാനേ ദാഹഃ ശൂലം ച ജായതേ| പിത്തം വൃദ്ധം വായുക്ഷയേ സതി പ്രകൃതിസ്ഥമേവ കഫം യദാ സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ സതന്ദ്രാഗൌരവം ജ്വരം കുര്യാത്| തന്ദ്രാ ആലസ്യാതിശയഃ| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തേ ക്ഷീണേ പ്രകൃതിസ്ഥമേവ വായും യദാ സന്നിരുന്ധ്യാത്തദാ ശീതകം ശീതപൂര്വകം ജ്വരം കുര്യാത്| അങ്ഗാനാം ഗൌരവം രുജം ച| കഫോ വൃദ്ധോ വായൌ ക്ഷീണേ പ്രകൃതിസ്ഥമേവ യദാ പിത്തം സന്നിരുന്ധ്യാത് തദാ മന്ദാഗ്നിത്വാദീന് പുരുഷസ്യ കുര്യാത് ഉപലേപ ഇവോപലേപോ ഗാത്രാണാമ്| ഇതി ഷട്കേ വൃദ്ധിസാമ്യക്ഷയാനുഗേ വികാരാഃ കീര്തിതാഃ||൨൫||
Adhikarana അനുക്തലക്ഷണസമാവേശഃ (൨൬) · Śloka ൨൬
യേ ദോഷവൃദ്ധിക്ഷയയോര്വികാരാഃ കീര്തിതാഃ പൃഥക്|
ശേഷേഷ്വപി തു താനേവ കല്പയേത്തദ്യഥായഥമ്||൨൬||
View original
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्|
शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
നനു ച ശേഷേഷു ഭേദേഷു കോ വികാരസമൂഹ ഇത്യാഹ- യേ ദോഷേത്യാദി| പുറ്ര്വേऽധ്യായേ ദോഷാണാം വാതാദീനാം വൃദ്ധാനാം ക്ഷീണാനാം ച കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യ കമ്പസ്ഫുരണേത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന വികാരാഃ കീര്തിതാഃ താനേവ വികാരാന് വൃദ്ധക്ഷീണദോഷാനുഗമനേന ശേഷദോഷഭേദേഷ്വപി കല്പയേത്| യഥായഥം വൃദ്ധക്ഷീണദോഷാനുഗമനേന ശേഷദോഷഭേദേഷ്വപി കല്പയേത്| യഥായഥം വൃദ്ധിക്ഷയതാരതമ്യാനുഗുണ്യേന വികാരാണാമപി താരതമ്യം ലക്ഷയേദിത്യര്ഥഃ||൨൬||
Adhikarana ദോഷാണാം സംസര്ഗാദിഭിരാനത്യമ് (൨൭-൨൦) · Śloka ൨൦
സംസര്ഗാദ്രസരുധിരാദിഭിസ്തഥൈഷാം ദോഷാണാം ക്ഷയസമാവിവൃദ്ധഭേദൈഃ|
ആനന്ത്യം തരതമയോഗതശ്ച യാതാന് ജാനീയാദവഹിതമാനസോ യഥാസ്വമ്||൨൭||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||
View original
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः|
आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏതാംശ്ച വാതാദീന് ദോഷാനാനന്ത്യം യാതാനസങ്ഖ്യത്വം പ്രാപ്താന വഹിതമാനസോ നിയതചിത്തോ യഥാസ്വേ രൂപൈര്ജാനീയാദുപലക്ഷയേദിത്യര്ഥഃ| കഥമാനന്ത്യമിത്യാഹ-രസരുധിരാദിഭിഃ സംസര്ഗാത്സംയോഗാത്| തഥാ തേഷാം രസാദീനാം ക്ഷയാദിഭേദൈസ്തഥാ താരതമ്യയോഗൈശ്ച| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-വൃദ്ധിക്ഷയതാരതമ്യസ്യാവസ്ഥാരൂപത്വാദവസ്ഥാനാഞ്ച ബഹുസംയോഗാദികൃതത്വാദാനന്ത്യമ്| രസരക്താദിസംയോഗേന ഏകദ്വിത്ര്യാദിതാര തമ്യാച്ചാനന്ത്യമിതി||൨൭|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായം സൂത്രസ്ഥാന വിംശോऽധ്യായഃ