Adhikarana ਅਥ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ (੧) · Śloka ੧
ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਪੂਰ੍ਵੇਣਾਧ੍ਯਾਯੇਨ ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਵੈਕਤਂ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸ੍ਥਾਨਕ੍ਰਿਯਾਵਸ੍ਥਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਭੇਦਪਰਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਨ੍ਯਦਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸੈਰੇਵ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ|| ੧||
Adhikarana ਮਹਾਭੂਤੇਭ੍ਯਃ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਮ੍ਭਵਃ (੨) · Śloka ੨
ਵਾਯ੍ਵਾਕਾਸ਼ਧਾਤੁਭ੍ਯਾਂ ਵਾਯੁਃ|
ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍|
ਅਮ੍ਭਃਪਥਿਵੀਭ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ||੨||
View original
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः|
आग्नेयं पित्तम्|
अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਵਾਯੁਨਾ ਮਹਾਭੂਤਸ੍ਵਰੂਪੇਣਾਕਾਸ਼ਧਾਤੁਮਿਸ਼੍ਰਿਤੇਨ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਸਮ੍ਭਵਃ| ਧਾਤੁਗ੍ਰਹਣਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਅਮੂਰ੍ਤਾਨ੍ਮੂਰ੍ਤਸਮ੍ਭਵੋ ਵਿਰੁਦ੍ਧਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨੇਯਮ੍| ਅਮ੍ਭਸਾ ਪਥਿਵੀਮਿਸ਼੍ਰਿਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ|| ੨||
Adhikarana ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ (੩) · Śloka ੩
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ ਕਟਿਃ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਪਾਦਾਵਸ੍ਥਿ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਞ੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ|
ਅਤ੍ਰ ਚ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ|
ਨਾਭਿਰਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਸਿਕਾ ਰੁਧਿਰਂ ਚਕ੍ਸੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ|
ਅਤ੍ਰ ਨਾਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ|
ਉਰਃ ਕਣ੍ਠਃ ਸ਼ਿਰਃ ਕ੍ਲੋਮ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸੋ ਮੇਦੋ ਗ਼੍ਰਾਣਂ ਰਸਨਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ|
ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਰੋਵਿਸ਼ੇਸੇਣ||੩||
View original
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि|
अत्र च पक्वाशयो विशेषेण|
नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि|
अत्र नाभिर्विशेषेण|
उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि|
अत्राप्युरोविशेषेण||३||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦੀਨਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਨਾਭੇਰਧਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤ੍ਵਕ੍| ਏਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਨਾਭਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਲਸਿਕਾ ਜਲਸਦਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਚਿਃ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਉਰਃਕਣ੍ਠਾਦੀਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਕ੍ਲੇਮ ਸ਼ਾਰੀਰਕੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍|| ੩||
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥੂਣਾਭਿਧਾਨਂ ਤਤ੍ਰੋਪਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ (੪) · Śloka ੪
ਇਤ੍ਥਮਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਿਨਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯੇਣ ਸ਼ਰੀਰਮਾਗਾਰਮਿਵ ਸ੍ਥੂਣਾਤ੍ਰਿਤਯੇਨ ਸ੍ਥਿਰੀਕਤਮ੍|
ਅਤਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਥਿਰੀਕਰਣਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਣਾ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪||
View original
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्|
अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਏਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣੇਦਂ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਰਯਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਿਨਾ ਦੋਸਤ੍ਰਯੇਣ ਸ੍ਥੂਣਾਸਦਸ਼ੇਨ ਸ਼ਰੀਰਮਗਾਰਸਦਸ਼ਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇ| ਅ ਏਵ ਦੋਸਾ ਆਚਾਰ੍ਯੈਃ ਸ੍ਥੂਣਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਥੂਣਾ ਅਗਾਰਧਾਰਣਸ੍ਤਮ੍ਭਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ|| ੪||
Adhikarana ਧਾਤੁ-ਮਲ-ਦੋਸ-ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਮੁਪਪਤ੍ਤਿਃ (੫) · Śloka ੫
ਧਾਰਣਾਦ੍ ਧਾਤਵਃ|
ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਦਾਹਾਰਮਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਲਾਃ|
ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾ ਇਤਿ||੫||
View original
धारणाद् धातवः|
मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः|
दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ਼ੇਸਮਨ੍ਵਰ੍ਥਕਥਨਂ ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੫||
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਤ੍ਵਂ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਭੇਦਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ (੬) · Śloka ੬
ਤ ਏਤੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ|
ਤਦ੍ਯਥਾ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਪਾਨਭੇਦੈਰ੍ਵਾਯੁਃ|
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਣ੍ਠੋਰਸ਼੍ਚਰੋ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਹਦਯਮਨੋਧਮਨੀਧਾਰਣਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ|
ਉਦਾਨ ਉਰਸ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਣ੍ਠਨਾਸਿਕਾਨਾਭਿਚਰੋ ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਰ੍ਜਾਬਲਵਰ੍ਣ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰੀਣਨਧੀਧਤਿਸ੍ਮਤਿਮਨੋਬੋਧਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ|
ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਰਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਰਗਤਿਰ੍ਗਤਿਪ੍ਰਸਾਰਣਾ ਕੁਞ੍ਚਨੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਵਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਜਮ੍ਭਣਾਨ੍ਨਾਸ੍ਵਾਦਨਸ੍ਰੋਤੋ ਵਿਸ਼ੋਧਨਸ੍ਵੇਦਾਸਕ੍ਸ੍ਰਾਵਣਾਦਿਕ੍ਰਿਯੋ ਯੋਨੌ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨੋ ਵਿਭਜ੍ਯ ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਕਿਟ੍ਟਾਤ੍ਸਾਰਂ ਤੇਨ ਕ੍ਰਮਾਸ਼ੋ ਧਾਤੂਂਸ੍ਤਰ੍ਪਯਤਿ|
ਸਮਾਨੋਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਸ੍ਤਤ੍ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਃ ਪਕ੍ਵਾ ਮਾਸ਼ਯਦੋਸਮਲਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਮ੍ਬੁਵਹਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਚਾਰੀ ਤਦਵਲ ਮ੍ਬਨਾਨ੍ਨਧਾਰਣਪਾਚਨਵਿਵੇਚਨ੍ਕਿਟ੍ਟਾਧੋਨਯਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ|
ਅਪਾਨਸ੍ਤ੍ਵਪਾਨਸ੍ਥਿਤੋ ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਰੋਣਿਮੇਢ੍ਰਵਸਣਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਰੁਚਰੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਗਰ੍ਭਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯ ਇਤਿ||੬||
View original
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते|
तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः|
तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः|
उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः|
व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति|
समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः|
अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤੇ ਚੈਤੇ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਪਞ੍ਚਾਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਰ੍ਭਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟ ਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਤ੍| ਯਥੈਕੋਪਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਯਾਂ ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦਨੁਰੂਪਮੇਵਾਨੇਕਂ ਪਾਚਕਲਾਵਕਾਦਿਨਾਮ ਲਭਤੇ| ਤਦ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਾਨੇਵ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਣੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਪ੍ਰਾਦਾਨ੍ਯੇਨ ਕਣ੍ਠਮੁਰਸ਼੍ਚਰਤਿ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਾਧਾਰਭੂਤਮ੍| ਧਮਨ੍ਯਃ ਸ਼ਰੀਰਕੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਮੁਖ਼ਸ੍ਰਾਵੋਤ੍ਸਾਰਣਮ੍| ਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰੇਰਣਮੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਃ| ਉਦਾਨਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨੋਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਨਾਸਿਕਾਦਿਤ੍ਰਿਤਯਂ ਚਰਤਿ| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਪਦਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਦਿਸੂਦ੍ਯਮਃ| ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪ੍ਰੀਣਨਂ ਤਰ੍ਪਣਂ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰੀਣਨਮ੍| ਧੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਵਿਬੋਧਨੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸਰ੍ਵਂ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸਂਵਾਹਨਪਰਿਪੋਸਾਦਿਕਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਾਨਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਹਦ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਂ ਦੇਹਂ ਚਰਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ਼ੀਗ਼੍ਰਤਰਗਤਿਃ| ਗਤ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਦਾਯਤ੍ਤਾਃ| ਗਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਸਾਰਣਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦੀਰ੍ਗ਼ੀਕਰਣਮ੍| ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਤੇਸਾਮੇਵ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪੋਙ੍ਗਸ੍ਯ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਯਨਮ੍| ਅਵਕ੍ਸੇਪੋਧਃ| ਨਿਮੇਸੋਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪੁਟਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਧਾਨਮ੍| ਉਨ੍ਮੇਸਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਕਾਸਃ| ਜਮ੍ਭਣਂ ਗਾਤ੍ਰਵਿਨਾਮਃ| ਅਨ੍ਨਾ ਸ੍ਵਾਦਨ੍ਮਿਸ੍ਟਾਨਿਗ੍ਰਹਃ| ਸ ਏਵ ਵ੍ਯਾਨੋ ਯੋਸਿਚ੍ਛਰੀਰਸ੍ਥਃ ਪੁਂਸਾ ਸਿਕ੍ਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਯੋਨਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਯੋਨਿਂ ਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ ਏਵ ਚ ਵ੍ਯਾਨੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿ ਸਾਰਂ ਕਿਟ੍ਟਾਦ੍ਵਿਭਜ੍ਯ ਪਥਕ੍ਕਤ੍ਯ ਤੇਨਾਨ੍ਨਸਾਰੇਣ ਧਾਤੂਨ੍ ਰਸਾਦੀਸ੍ਤਪਰ੍ਯਤਿ| ਸਮਾਨਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਨ੍ਤਰਾ ਗ੍ਨਿਸਮੀਪੇ ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚਾਨ੍ਤਰਾਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਕ ਉਦ੍ਦੀਪਕਃ| ਅਨ੍ਤਰਾਗ੍ਨੇਃ ਸ੍ਥਾਨਮਾਮਾਸ਼ਯਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਨਾਭੇਰਰ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਾਮੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਸ ਚ ਸਮਾਨਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਦੋਸਮਲਾਦਿਵਃ| ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਸੁ ਚ ਵਿਚਰਤਿ| ਤਦਵਲਮ੍ਬਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ| ਤੇਸਾਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ ਵਲਮ੍ਬਨਂ ਧਾਰਣਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯਾਪਕ੍ਵਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਧਾਰਣ ਮਨ੍ਨਧਾਰਣਮ੍| ਪਾਚਨਮਨ੍ਨਸ੍ਯੈਵ| ਵਿਵੇਚਨਂ ਸਂਹਤਸ੍ਯਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਪਾਕਾਯ ਵਿਭਜਨਮ੍| ਅਪਾਨਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਪਾਨੇ ਕਟੇਰਧਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾ ਦਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ਚਰਃ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚ| ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਪ੍ਰੇਰਣਮਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਿਡ੍ਧਾਰਣਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਇਤਿ ਵਾਯੁਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚ|| ੬||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ (੭) · Śloka ੭
ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਤ੍ਵਭੇਦੈਃ ਪਿਤ੍ਤਮ੍|
ਤਤ੍ਰ ਯਦਾਮਾਸ਼ਯਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਤੇਜੋਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਸਪਿਤਸੋਮਗੁਣਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣੈਰ੍ਵਾਯੁਕ੍ਲੇਦਾਦਿਭਿਰਨੁਗ੍ਰਾਹਾਦ੍ ਦਹਨਪਚਨਾ- ਦਿਕ੍ਰਿਯਯਾ ਲਬ੍ਧਾਗ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ, ਸਾਰਕਿਤ੍ਤੌ ਵਿਭਜਤਿ ਸ਼ੇਸਾਣਿ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵਾਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ ਤਤ੍ਪਾਚਕਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਨ੍ਤੁ ਰਸਸ੍ਯ ਰਞ੍ਜਨਾਦ੍ਰ ਞ੍ਜਕਮ੍|
ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਂ ਰੂਪਾਲੋਚਨਾਦਾਲੋਚਕਮ੍|
ਤ੍ਵਕ੍ ਸ੍ਥਂ ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ ਭ੍ਰਾਜਕਮ੍|
ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਲੇਪਾ ਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ ਛਾਯਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ||੭||
View original
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्|
तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते|
आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्|
दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्|
त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्|
तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਾਚਕਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਭੇਦਾ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ ਕ੍ਸਪਿਤ ਸੋਮਗੁਣਮਾਮਾਸ਼ਯਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਕ੍ਸਪਿਤਸੋਮਗੁਣਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤ ਦ੍ਰਵਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣੈਃ ਪਚਨਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਵਾਯੁ ਕ੍ਲੇਦਾਦਿਭਿਰਨੁਗ੍ਰਹਾਦੁਪਕਾਰਾਦ੍ਯਾ ਦਹਨਪਾਚਨਾਦਿਕਾ ਕ੍ਰਿਯਾ ਤਸ੍ਯ, ਤਯਾਪਿ ਲਬ੍ਧਾਗ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪਾਚਕਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਤ੍ਰਂ ਪਚਤਿ ਤਤ੍ਸਾਰਤ੍ਵਂ ਕਿਟ੍ਟਤ੍ਵਂ ਚਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਸ਼ੋਸਾਣਿ ਪਿਤ੍ਤ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਧਾਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ਯਨੁਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਮੇਵ ਤੇਸੂਪਕਰੋਤੀ ਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤਂ ਤਦ੍ਰਸਾਖ਼੍ਯਸ੍ਯ ਧਾਤੋ ਰਕ੍ਤਭਾਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਰਞ੍ਜਨਾ-ਦ੍ਰਾਗਨਿਸ੍ਪਾਦਨਾਦ੍ਰਞ੍ਜਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਤੁ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਾਰਣਭੂਤੈਰਭਿਪ੍ਰੇਥਮਰ੍ਥਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਗ੍ਰਹਣਸ੍ਮਰਣਾਦਿਰੂਪੇਣ ਸਾਧਯਤਿ ਤਤ੍ਸਾ ਧਕਮ੍| ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਮਨ੍ਤਸ੍ਤਾਰਕਸ੍ਥਿਤਂ ਤੁ ਰੂਪਸ੍ਯਾਲੋਚਨਾਤ੍ ਤਦਾਯਤ੍ਤ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਾਲੋਚਕਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ ਆਲੋਚਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਚ ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ ਦੀਪ੍ਤਿਮਤ੍ਤਾਕਰਣਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਜਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਭ੍ਰਾਜਕਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਨ ਹ੍ਯਪਕ੍ਵਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ| ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਚ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯੌਸਧਾਦੀਨਿ ਰਾਗਕਾਠਿਨ੍ਯਾਦੀਨਿ ਨਾਸ਼ਯਨ੍ਤਿ ਤਾਨਿ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਤਦੇਵ ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਯਾਸ਼੍ਚ੍ਛਾਯਾਃ ਕਾਨ੍ਤਯੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਨਾਭਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਪ੍ਰਕਟਯਤੀਤਿ ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਭੇਦਾਃ|| ੭||
Adhikarana ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਃ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ (੮) · Śloka ੮
ਅਵਲਮ੍ਬਕਕ੍ਲੇਦਕਬੋਧਕਤਰ੍ਪਕਸ਼੍ਲੇਸਕਤ੍ਵਭੇਦੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|
ਸ ਤੂਰਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਨਾ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯੇਣ ਚ ਸਹ ਹਦਯ ਸ੍ਯਚ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵੋਦਕਕਰ੍ਮ ਣਾਵਲਮ੍ਬਨਾਦਵਲਮ੍ਬਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਤ੍ਥਿਤੋਨ੍ਨਸਙ੍ਗ਼ਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ਕ੍ਲੇਦਕਃ|
ਰਸਨਾਸ੍ਥਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਗ੍ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍ ਬੋਧਕਃ|
ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਤਰ੍ਪਣਾਤ੍ਤਰ੍ਪਕਃ|
ਪਰ੍ਵਸ੍ਥੋਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇਸਣਾਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸਕ ਇਤਿ||੮||
View original
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा|
स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते|
आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः|
रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः|
शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः|
पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਅਵਲਮ੍ਬਕਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੇਦਾਃ| ਸ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਉਰਸ੍ਥਃ ਸਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਬਾਹੁਗ੍ਰੀਵਾਂਸਯੋਗਸ੍ਯ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚੋਦਕਕਰ੍ਮਣਾ ਤਰ੍ਪਣਪੂਰ ਣਾਦ੍ਯਾਖ਼੍ਯੇਨਾਵਲਮ੍ਬਨਾਦਵਲਮ੍ਬਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ ਸ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਭਾਵੇਨੈਵਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਹਦਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰਨ੍ਨਪ੍ਰਭਾਵਸਹਿਤੇਨ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਹਦਯਸ੍ਯਾਵਲਮ੍ਬਨੇਨ੍ਨਬਲਮਪੇਕ੍ਸਤੇ| ਸ੍ਵਲ੍ਪਯਾਪ੍ਯਨ੍ਨਹਾਨ੍ਯਾ ਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼੍ਕ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕਣ੍ਠਾਦੀਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਵਲਮ੍ਬਨਾਦਵਲਮ੍ਬਕਃ| ਸ ਏਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਸ੍ਯ ਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਸਂਜ੍ਞਃ| ਰਸਨਾਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਫੁਟਂ ਰਸਬੋਧਨਾਦ੍ਬੋਧਕਸਂਜ੍ਞਃ| ਸ਼ਿਰਸ੍ਥ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਤਰ੍ਪਣਾਤ੍ਤਰ੍ਪਕਃ| ਪਰ੍ਵਸ੍ਥੋਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਦ੍ਵਯੋਰਸ੍ਥ੍ਨੋਃ ਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲੇ ਸ੍ਣਾਸ਼੍ਚਛ੍ਲੇਸਕਸਂਜ੍ਞਃ||੮||
Adhikarana ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਕਥਨੋਪਸਂਹਾਰਃ (੯) · Śloka ੯
ਏਵਮਮਿਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਮਵਿਕਤਾਃ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾ ਪਿਨੋਪਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ||੯||
View original
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਮੀਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਅਵਿਕਤਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸਾਤਿਸ਼ਯਾਃ||੯||
Adhikarana ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਨਿਦਾਨੇਸੁ||੧੦||
View original
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਯੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਃ ਸ ਯਥਾਯਥਂ ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਾਦਿਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧੦||
Adhikarana ਤੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣੇ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ||੧੧||
View original
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਅਤ ਏਵਾਹ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਨਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਦ੍ ਵਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯ ਉਕ੍ਤਮ੍||੧੧||
Adhikarana ਵਦ੍ਧੇਰ੍ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਹੇਤਵਸ਼੍ਚ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਹਿ ਦ੍ਵੇਧਾ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ|
ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਦਯੋ ਵਾਯੋਃ ਸਞ੍ਚਯਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ|
ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਪ੍ਰਕੋਪ ਮੁਸ੍ਣਗੋਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍|
ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪ ਹਿਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਯਮੁਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍|
ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਮੁਸ੍ਣਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਤਥਾ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍||੧੨||
View original
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन|
तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति|
शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्|
शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्|
शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸਾ ਚ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵੇਧਾ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਭ੍ਯਾਂ ਚਯਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਤੌ ਚਯ ਕੋਪੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣੌ| ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਦ੍ਧਿਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਤਸ੍ਮਾ ਏਵ ਵਦ੍ਧੇਰਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾ ਯਾਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾਤਗੁਣਾਃ ਉਸ੍ਣੇਨ ਗੁਣੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕੋਪਮ੍| ਤ ਏਵ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਉਸ੍ਣਾਭਾਵੇ ਸ਼ਿਤਗੁਣਸਨ੍ਨਿਯੋਗੇ ਚ ਸਤਿ ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਏਤੇਸਾਮੇਵ ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਸਣ੍ਣਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਤਸ੍ਮੈਵ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਮ੍| ਅਨਯੈਵ ਦਿਸ਼ਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰੁਤ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਸ੍ਵਗੁਣਾਨ੍ਵੇਯੇਨੈਵ ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯੇਯਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਯਚ੍ਛੀਤੇਨ ਸਦਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚਯ ਏਵ ਭਵਤਿ| ਵਿਪਰੀਤੇਨਾਪ੍ਯੁਸ੍ਣੇਨ ਵਿਲਯਨਾਤ੍ ਕੋਪਃ| ਸ ਏਵੋਸ੍ਣੋ ਯਦਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ ਸਂਯੋਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਕਰੋਤਿ||੧੨||
Adhikarana ਦੋਸਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਾਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ|
ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ|
ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ|
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਮਃ|੧੩|
View original
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु|
विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता|
लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः|
स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
Adhikarana ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੋਧੇਨ ਵਿਕਾਰਸਮ੍ਭਵਃ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਦੇਹੇਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨਿਲਵਸ਼ਾਤ੍ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਰ੍ਦ੍ਧੇਵਯਵੇਪਿ ਵਾ|
ਦੋਸਾ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਖ਼ੇ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਤੋਯਦਃ||੧੩||
View original
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा|
दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ-ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਸ੍ਵਧਾਮਨ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਞ੍ਚਯਃ| ਚੀਯਮਾਨ- ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਃ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੌਸਧਾਦਿਸ੍ਵਿਚ੍ਛਾ ਚ ਚਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਕੋਪਸ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧੇਰੇਵਾਧਿਕ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਕੋਪੋ ਸ੍ਵੇਸਾਂ ਕੁਪਿਤਦੋਸਸ੍ਯਾਤ੍ਮੀਯਾਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਤਥਾਸ੍ਵਸ੍ਥਤਾ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ਚਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਮਸ੍ਤੁ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਸਾਮ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ਚ| ਨਨੁ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਾਃ ਕ੍ਵ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੇਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੋ ਦੋਸੋ ਯਤ੍ਰੈਵ ਕੁਪਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਵਾ ਦੇਹੇਰ੍ਧੇ ਵਾ ਅਵਯਵੇ ਏਕਦੇਸ਼ੇ ਵਾ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਿਕਾਰਂ ਕੁਰੁਤੇ| ਨਨੁ ਕਥਂ ਤੇ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੇਤ੍ਯਾਹ-ਅਨਿਲਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਕਸ੍ਯ ਨਾਨਾਰੂਪਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰਪ੍ਰੇਰਣਂ ਦਸ੍ਟਮੇਵ| ਦੁਸ੍ਟਾਨ੍ਤਃ ਖ਼ੇ ਵਰ੍ਸਮਿਵ ਤੋਯਦ ਇਤਿ| ਯਦਾ ਆਕਾਸ਼ੇ ਤੋਯਦੋ ਮੇਘੋਨਿਲਵਸ਼ਾਦ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ਤਤ੍ਰੈਵ ਵਰ੍ਸਂ ਕੁਰੁਤੇ||੧੩||
Adhikarana ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਸਙ੍ਖ਼੍ਯਾਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਅਥ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਾਨਾਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਨ੍ਤਿ|
ਆਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਸ੍ਤੁ ਵਾਯੋਰਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ||੧੪||
View original
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति|
आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤੇ ਚ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਨਾਨਾਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਮਾਣਲਕ੍ਸਣਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭੇਦੇਨ ਵਿਕਾਰੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮੁਪਤਪਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਯੇ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੪||
Adhikarana ਅਸ਼ੀਤਿਃ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ|
ਤਦ੍ਯਥਾ-ਨਖ਼ਭੇਦੋ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸੁਪ੍ਤਪਾਦਤਾ ਵਾਤਖ਼ੁਡ੍ਡਤਾ ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਗਧ੍ਰਸੀ ਜਾਨੁਭੇਦੋ ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਉਰੁਸਾਦਃ ਉਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਂ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਰ੍ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਂਕ੍ਸਣਾਨਾਹਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ ਵਿਡ੍ਭੇਦ ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ ਖ਼ਞ੍ਜਤ੍ਵਂ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਵਾਮਨਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਃ ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦ ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟੋ ਹਨ੍ਮੋਹੋ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋ ਵਕ੍ਸੋਦ੍ਘਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦੋ ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਮੁਖ਼ਸ਼ੋਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਮਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਰੁਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਤਿਮਿਰਮਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸੋ ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਃ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਭੇਦੋ ਲਲਾਟਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਮਰ੍ਦਿਤਮੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗ ਆਕ੍ਸੋਪਕੋ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਜਮ੍ਭਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵਿਸਾਦੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਾਸਤ੍ਵਮਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤਾ ਚ||੧੫||
View original
तत्र वातविकाराः|
तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ-ਨਖ਼ਭੇਦੋ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਸੁਪ੍ਤਪਾਦਤਾ ਵਾਤਖ਼ੁਡ੍ਡਤਾ ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਃ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਗਧ੍ਰਸੀ ਜਾਨੁਭੇਦੋ ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਉਰੁਸਾਦਃ ਉਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਙ੍ਗੁਤ੍ਵਂ ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਰ੍ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਂਕ੍ਸਣਾਨਾਹਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ ਵਿਡ੍ਭੇਦ ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ ਖ਼ਞ੍ਜਤ੍ਵਂ ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਵਾਮਨਤ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਃ ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦ ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟੋ ਹਨ੍ਮੋਹੋ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋ ਵਕ੍ਸੋਦ੍ਘਰ੍ਸਸ੍ਤਥਾ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧੋ ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦੋ ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਸ੍ਤਥਾ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸੋ ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਾਲ੍ਵੋਸ੍ਠਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਭੇਦੋ ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਮੁਖ਼ਸ਼ੋਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਮਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰੁਤਿਰੁਚ੍ਚੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਸ੍ਤਿਮਿਰਮਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸੋ ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਃ ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਭੇਦੋ ਲਲਾਟਭੇਦਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਮਰ੍ਦਿਤਮੇਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗ ਆਕ੍ਸੋਪਕੋ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸ਼੍ਰਮੋ ਭ੍ਰਮੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਜਮ੍ਭਾ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਵਿਸਾਦੋ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਾਸਤ੍ਵਮਸ੍ਵਪ੍ਨੋਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤਾ ਚ||੧੫||
Adhikarana ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਃ-ਓਸਃ ਪ੍ਲੋਸਃ ਦਵੋ ਦਵਥੁਰ੍ਵਿਦਾਹੋ ਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹੋਂਸਦਾਹੋ ਧੂਮਕੋਮ੍ਲਕ ਊਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯ ਮਤਿਸ੍ਵੇਦੋਙ੍ਗਗਨ੍ਧੋਵਯਵਸਦਨਂ ਸ਼ੋਣਿਕ੍ਲੇਦੋ ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦ ਸ੍ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਾਵਦਰਣਂ ਚਰ੍ਮਦਰਣਂ ਰਕ੍ਤਕੋਟੋ ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟੋ ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਨੀਲਿਕਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ ਕਾਮਲਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਪੂਤਿਮੁਖ਼ਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਮਤਪ੍ਤਿਰਾਸ੍ਯਪਾਕੋ ਗਲਪਾਕੋਕ੍ਸਿਪਾਕਃ ਪਾਯੁਪਾਕੋ ਮੇਢ੍ਰਪਾਕੋ ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਹਰਿ ਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਵਞ੍ਚ||੧੬||
View original
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਓਸਾਦਯਃ ਪੀਤਸ਼ਕਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮ੍||੧੬||
Adhikarana ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੁ-ਤਪ੍ਤਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾਲਸ੍ਯਂ ਮੁਖ਼ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਂ ਬਲਾਸੋ ਹਦਯੋਪਲੇਪਃ ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪੋ ਧਮਨੀ ਪ੍ਰਤਿਚਯੋ ਗਲਗਨ੍ਡੋਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮੁਦਰ੍ਦਃ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਵਭਾਸਤਾ ਸ਼੍ਵੇਤਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ||੧੭||
View original
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਤਪ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼੍ਵੇਤਸ਼ਕਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ||੧੭||
Adhikarana ਦਾਹਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦਾਹਃ|
ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਮਾਨੋਸਃ|
ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਃ ਸ੍ਵੇਦਰਹਿਤੋਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਦਾਹਃ ਪ੍ਲੋਸਃ|
ਮੁਖ਼ੋ ਸ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਦਾਹੋ ਦਵਃ|
ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਦਾਹੋ ਦਵਥੁਃ|
ਪਾਣਿਪਾਦਾਂਸਮੂਲੇਸੁ ਵਿਵਿਧਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਦਾਹਃ|
ਕੋਸ੍ਠੇ ਦਾਹੋਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ|
ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਕਣ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮਕਃ|
ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਹਦਯਸ਼ੂਲੋਦ੍ਗਾਰੋਮ੍ਲਕਃ|
ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਣਤਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਤਨੁਤ੍ਵਾਨਿ ਕ੍ਲੇਦਃ|
ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਤੁ ਕਸ੍ਣਤਾ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਞ੍ਚ|
ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਕ੍ਸਂਹਤਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮ ਕੋਥਃ|
ਕੋਸ੍ਠਗੌਰਵਾਦਾਹਾਰਸ੍ਪਹਾ ਤਪ੍ਤਿਃ|
ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ-ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਨਨ੍ਦਤਾ ਤਪ੍ਤਿਰਿਵ ਤਪ੍ਤਿਰਰੋਚਕਃ|
ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਣਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ|
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮੀਲਕ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੈਃ ਪਠਿਤਮ੍|
ਉਪਲੇਪ ਇਵੋਪਲੇਪਃ|
ਤਦਤਿਸ਼ਯਃ ਪ੍ਰਤਿਚਯੋਤਿਪੂਰਣਮ੍|
ਅਗ੍ਨੇਰਤਿ ਮਨ੍ਦਤਾ ਸ਼ੈਤ੍ਯਮ੍|
ਉਰਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ ਉਦਰ੍ਦਃ|
ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਚ੍ਛੀਤਵੇਪਥੁਰੁਦਰ੍ਦਃ|
ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਹੁਃ- ਸ਼ੀਤਪਾਨੀਯਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਚ੍ਛੀਤਕਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ|
ਸਰਾਗਕਣ੍ਡੂਃ ਸ਼ੋਫ ਸ੍ਯਾਦੁਦਰ੍ਦਃ ਸ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ||੧੮||
View original
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः|
स्वेदारतिमानोषः|
प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः|
मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः|
चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः|
पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः|
कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः|
शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः|
सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः|
शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः|
मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च|
बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः|
कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः|
अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः|
निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा|
स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्|
उपलेप इवोपलेपः|
तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्|
अग्नेरति मन्दता शैत्यम्|
उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः|
केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः|
अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः|
सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਏਸੁ ਚ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਕੇਚਿਦ੍ ਗ੍ਲਾਨਿਰੌਕ੍ਸ੍ਯਪਾਰੁਸ੍ਯਾਦਯੋ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪਕ੍ਸਵਧਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪਨਖ਼ਭੇਦਾਦਯੋਨ੍ਵਰ੍ਥਵਨ੍ਤਃ| ਯੇ ਤ੍ਵਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ ਵਿਲਕ੍ਸਣਾ ਅਨ੍ਯਰ੍ਥਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਭਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਸ਼੍ਚ ਦਾਹਃ ਸ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ, ਸ ਏਵ ਸ੍ਵੇਦੇਨਾਰਤ੍ਯਾ ਚ ਯੁਕ੍ਤ ਓਸ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੋ ਦਾਹੋ ਯਃ ਕ੍ਵਚਿਦੇਵਾਙ੍ਗਾਵਯਵੇ ਸ੍ਵੇਦਰਹਿਤਸ੍ਤੀ ਕ੍ਸ੍ਣੋਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਜ੍ਵਲਨਜ੍ਵਾਲਯੇਵ ਦਾਹਃ ਪ੍ਲੋਸਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ| ਮੁਖ਼ੇ ਵਾ ਓਸ੍ਠੇ ਵਾ ਤਾਲੁਨਿ ਵਾ ਦਾਹੋ ਦਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ੍ਵਿ ਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਸੁ ਦਾਹੋ ਦਵਥੁਃ| ਏਸ ਹਿ ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਾਵਸਾਨੇ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾ ਨਸ੍ਯ ਭਵਤਿ| ਅਥਵਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਾਰਸ੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਾਦੇਰਾਧੇਯੇਨ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿ ਯੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ| ਪਾਣ੍ਯਾਦਿਸੁ ਨਾਨਾਸ੍ਵੜ੍ਰੂਪਃ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਦਾਹਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ| ਕੋਸ੍ਠੇਨ੍ਤਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਾਰੀਰਕੇ ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੋ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕੋਸ੍ਠਦਾਹ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਧੂਮਾਵਤ੍ਤਮਿਵ ਧੂਮਕਃ| ਹਦਯਸ਼ੂਲਃ ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ ਸਕੋਸ੍ਠਦਾਹਃ ਸਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਕਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਣਤਾਦੀਨਿ ਕ੍ਲੇਦਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਨਿ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਤਨੁਤ੍ਵਂ ਚ ਯਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸ ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਲੇਦਃ| ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚ ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ ਨਾਮ ਪਿਟਕਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਚਃ ਸਂਹਤਿਸ਼੍ਚਰ੍ਮਕੋਥ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਾ ਅਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰਾਸ੍ਤ੍ਵਚਸ੍ਤਾ ਅਪਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਸੁਬੋਧਮ੍| ਇਯਂ ਤਪ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਪਠਿਤਾ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਨ ਤੁ ਨਞਾਭਿਸਮ੍ਬਦ੍ਧਾ ਪਿਤ੍ਤਭਵਾ| ਤਤ੍ਰ ਬਹ੍ਵਪਿ ਭੁਞ੍ਜਾਨੋਤ੍ਰੇ ਜੀਰ੍ਯਮਾਣੇਜੀਰ੍ਯਮਾਣੇ ਵਾ ਤਪ੍ਯਤਿ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਜਾਗ੍ਰਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੈਃ ਪ੍ਰਮੀਣਕਮਿਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਅਨੇਨ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਪ੍ਰਮੀਲਕਯੋਃ ਪਰ੍ਯਾਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੁਬੋਧਤ੍ਵਾਦ੍ ਵ੍ਯਵਹਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਉਪਲੇਪ ਇਵ ਕੇਨਚਿਤ੍ ਪਿਸ੍ਠੇਨ ਕਣ੍ਠੇ ਹਦਯੇ ਚੋਪਲੇਪਃ| ਧਮਨੀਪ੍ਰਤਿਚਯਃ ਪੁਨਰ੍ਧਮਨੀਸੁ ਸ਼ਾਰੀਰਕਵਕ੍ਸ੍ਯ ਮਾਣਾਸੁ ਤਸ੍ਯੈਵੋਪਲੇਪਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੋਤਿਪੂਰਣਮੇਵ| ਅਗ੍ਨਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਗ੍ਨੇਰਤਿਮਾਦ੍ਯਂ ਨਿਰੂਸ੍ਮਤ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਉਦਰ੍ਦ ਉਰਸੋਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਨ੍ਤਰ੍ਵਕ੍ਸਃਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਰਾਵਃ| ਕੇਸਾਞ੍ਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਮਤਮ੍, ਯਥਾ ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੋ ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ ਸ ਉਦਰ੍ਦਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਪੁਨਰਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਸ਼ੀਤਪਾਨੀਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਲਕ੍ਸਣੇਨੋਦਰ੍ਦਮਾਹੁਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਤਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਸ਼੍ਲੋਕਂ ਸ੍ਵਯਂ ਪਠਤਿ| ਇਤ੍ਯਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਵਾ ਵਿਕਾਰਾਃ||੧੮||
Adhikarana ਮਹਾਵਿਕਾਰਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਯੋਰ੍ਨਾਮਕਰਣਵਿਧਿਃ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਮਹਾਵਿਕਾਰਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਮੇਵੋ ਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ|
ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰ੍ਯਦੇਵਾਙ੍ਗਮਾਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਦੁਪਪਦਮੇਵ ਨਾਮ ਲਭਨ੍ਤੇ|
ਯਥਾ ਨਖ਼ਸ਼ਙ੍ਖ਼ਲਲਾਟਭੇਦਾਃ ਸਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਕਣ੍ਠਹਦਯੋਪਲੇਪਾਦਯਃ|
ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਤਥੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪਮੁਪਦਿਸ੍ਠਂ ਭਵਤਿ||੧੯||
View original
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते|
क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते|
यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः|
तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਮਹਾਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰ੍ਗੁਲ੍ਮਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮਾਤ੍ਮੀਯੇਸੁ ਨਿਦਾਨੇ ਸੂਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯੇ ਤੁ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਸ੍ਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਙ੍ਗ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਂਵਿਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਬ੍ਧਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਙ੍ਗਨਾਮੌਪਪਦਂ ਨਾਮ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਯ ਲਭਨ੍ਤੇ| ਯਥਾ ਭੇਦੇਨੇਵ ਸਂਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾ ਪੀਡਾ ਨਖ਼ਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਤਦੁਪਪਦਮੇਵ ਨਖ਼ਭੇਦ ਇਤਿ ਨਾਮ ਲਭਤੇ| ਉਪਪਦਂ ਸਮੀਪਪਦਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਤਥੈਵ ਨਾਮ੍ਨੈਵ ਸ੍ਵਰੂਪਮਰ੍ਥਮੁਪਦਿਸ੍ਟਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੧੯||
Adhikarana ਅਨੁਕ੍ਤਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਕ੍ਰਮਃ (੨੦) · Śloka ੨੦
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤੇਸੁ ਤੇਸ੍ਵਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਚਾਨ੍ਯੇਸ੍ਵਸਙ੍ਖ਼੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਇਮਾਨ੍ਯੇਵ ਦੋਸਾਣਾਮਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪੀਨ੍ਯਵ੍ਯ ਭਿਚਾਰੀਣਿ ਚ|
ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ|
ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ||੨੦||
View original
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च|
तथा कर्माण्युपक्रमश्च|
तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਤੂਕ੍ਤੇਸੁ ਦੋਸਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਚ ਇਮਾਨ੍ਯੇਵਾਗ੍ਰੇ ਉਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯਮਾਨਾਨਿ ਵਿਕਾਰਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਾਣਾਮਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਾਨਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ਆਹ-ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪੀਨਿ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਯੈਵ ਵਕਾਰਸ੍ਯਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣੇਨ ਵਿਨਾ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰੀਣਿ ਚ ਵਿਕਾਰਂ ਨ ਵ੍ਯਭਿਚਰਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ ਯਦ੍ ਵਾਤਾਵਿਕਾਰੇਸੁ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਨਾਨ੍ਯਦੋਸਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵਨ੍ਯਦੋਸਜਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਮਾਤ੍ਮਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਯਾਵਤ੍ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪਿ ਦੋਸਜਾਨਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਿਕਾਰੇਸ੍ਵੇਵਾਨੁਸ੍ਯੂਤਾਨ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਸਾਮਾਨ੍ਯੇ ਵਾਯੁਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਂ ਵਾਯੁਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਕਾਰੋ ਵਾਤਜੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਨੁਕ੍ਤਵਿਕਾਰੋ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ| ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਾਤ੍ਮਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦੋਸਾਣਾਮਸਾਧਾਰਣ੍ਯੇਨ ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੨੦||
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ (੨੧) · Śloka ੨੧
ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਙ੍ਗਸਾਦਭੇਦਤੋਦਹਰ੍ਸਤਰ੍ਸਵਰ੍ਤ੍ਤਾ ਙ੍ਗਿਮਰ੍ਦਕਮ੍ਪਵ੍ਯਥਵੇਸ੍ਟਭਙ੍ਗਸ਼ੂਲਸ਼ੋਸਸ੍ਵਾਪਪਾਰੁਸ੍ਯਸੌਸਿਰ੍ਯਸਙ੍ਕੋਚ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਾਨਿ ਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਵਰ੍ਣਤਾ ਚ|
ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਾਹੋਸ੍ਮਪਾਕਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਕੋਥਸ੍ਰਾਵਰਾਗਾਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਜ੍ਯਵਰ੍ਣਤਾ ਚ|
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰ ਵੋਪਦੇਹਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਬਨ੍ਧਨਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਨਿ ਮਧੁਰਲਵਣਰਸਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣਤਾ ਚੇਤਿ||੨੧||
View original
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च|
पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च|
श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ੍ਰਂਸਃ ਬਾਹ੍ਵਾਦਿਸਨ੍ਧਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਵ੍ਯਾਸਃ ਸ਼ਾਰੀਰਾਣਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਯਤਤ੍ਵਮ੍| ਸਙ੍ਗੋ ਨੈਕਤ੍ਰਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮੇਕਤ੍ਰ ਸਙ੍ਘਟਨਮ੍| ਵਰ੍ਤ੍ਤਃ ਕਾਠਿਨ੍ਯਾਪਾਦਨਮ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤ੍ਤੋ ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ| ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਕਮ੍ਪਸ੍ਤ੍ਵਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਕਸਾਯਰਸਤ੍ਵਂ ਰਸਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਕਸਾਯਗ੍ਰਹਃ| ਦਾਹਾਦੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਕੋਥਃ ਕਲੇਦਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਰਸਤ੍ਵਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯੇਯਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਣਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਤਚ੍ਛੇਸਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ| ਇਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਸ੍ਵਰੂਪਲਕ੍ਸਣਮਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯ ਆਤ੍ਰੇਯਮਤਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰੁਕ੍ਤਮ੍||੨੧||
Adhikarana ਕਪਿਲਬਲਮਤੇਨ ਦੋਸਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਤਞ੍ਚ (੨੨) · Śloka ੨੨
ਕਪਿਲਬਲਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਰਸਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਦੇਸ਼ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਂ ਕਫਃ|
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕੋ ਵਾਯੁਰ੍ਦਸ੍ਟੋਨੁਮਾਨਤਃ|
ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ ਪੁਨਃ ਪਠਤਿ-ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਮਮ੍ਲਤਾਮੁਪੈਤਿ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਵਣਤਾਮ੍||੨੨||
View original
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः|
कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः|
सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਆਚਾਰ੍ਯਕਪਿਲਬਲਸ੍ਤ੍ਵੇਸਾਂ ਰਸਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿਦੇਸ਼| ਨ ਤੁ ਸ਼ੀਤਾਦਿਗੁਣਾਨ੍ਤਰਸ੍ਵਰੂਪੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਚ੍ਚ ਕਪਿਲਬਲਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਵਾਗ੍ਭਟਃ ਕਟ੍ਵਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪਠਤਿ| ਨਨੁ ਵਾਯੋਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮੂਰ੍ਤਧਰ੍ਮਾਨੁਗਃ ਕਥਂ ਜ੍ਞਾਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦਸ੍ਟੋਨੁਮਾਨਤ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਨੁਮਾਨਂ ਤਥਾਵਿਧੈ ਰਾਹਾਰੌਸਧੈਰ੍ਵਦ੍ਧਿਃ| ਤੇਨ ਕਾਰ੍ਯਤ੍ ਕਾਰਣਾਨੁਮਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸਮਾਨੇਨੇਤਿ ਦਸ੍ਟਮੇਤਚ੍ਚ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਜ੍ਞਯੇਮ੍||੨੨||
Adhikarana ਪ੍ਰਕਰਣੋਪਸਂਹਾਰਃ (੨੩) · Śloka ੨੩
ਤਦੇਵਮੇਤਾਨਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਰੂਪਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਵਹਿਤਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸ ਯੇਦਾਗਮਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨੈਃ|
ਅਨਨ੍ਤਰਞ੍ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯਾਸ਼੍ਵੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤੇਤਿ||੨੩||
View original
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः|
अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਇਤਿ ਕਪਿਲਬਲਮਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਦਗ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਲਵਣਤਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਮਤਂ ਪਠਤਿ| ਅਨੇਨੈਤਤ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਯਾਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਃ ਕਪਿਲਬਲਮਤਮੇਵ ਵੇਸ਼ੇਸਯਤਿ| ਯਥਾ ਯੇਯਂ ਪਿਤ੍ਤ ਸ੍ਯਾਮ੍ਲਤਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਲਵਨਤਾ ਵਾ ਸਾ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਵ ਨ ਤੁ ਸਤਤਮ੍| ਤਦੇਤਦੇਵਮੇਤਾਨਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਰੂਪਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚਾਵਹਿਤੋਵਧਾਨਵਾਨਾਗਮਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਆਗਮਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸੁ ਸਾਧੁਪੁਰੁਸਕਥਿਤਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਮਿਤੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਂ, ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕਮੇਵ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪਦਾਰ੍ਥਵਿਸ਼ੇਸਾਵਚ੍ਛੇਦਨਮਨੁਮਾਨਮ੍| ਇਤਿ ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਰੂਪਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸ੍ਯ ਦੇਸ਼ਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯਾਵੇਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤਾਨੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਬਲਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ ਏਤਾਨ੍ਯਪ੍ਯਵੇਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩||
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਭੇਦਾਃ (੨੪) · Śloka ੨੪
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃ ਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ|
ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍ਨਵ|
ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ|
ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਸਡ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ|
ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍|
ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ|
ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍ ਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਟ੍|
ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾਪਿ ਤੇ|
ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਿਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍||੨੪||
View original
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः|
पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव|
त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने|
त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु|
एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्|
पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः|
एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्|
एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते|
भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਰੀਤਿਃ| ਅਤਃ ਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਕਤੇਨ ਭੇਦੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧੇਰੇਵ ਪ੍ਰਥਮਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪਥਗਸਂਹਤੈਰ੍ਵਦ੍ਧੈਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਾਨੀਹਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ| ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸਸਂਯੋਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਂ, ਵਾਤਕਫਂ, ਪਿਤ੍ਤਕਫਮਿਤਿ| ਏਤਦ੍ ਗਣਨਾਯਾਂ ਨ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤਿ ਤ੍ਰਯਮਨੂਦ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੇਪਿ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਤਾਨ੍ ਭੇਦਾਨ੍ ਨਵ ਵਿਦ੍ਧੀਤਿ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਤ੍ਰੀਨੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਯਾ ਪਰਸ੍ਪਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਭੇਦਾਨ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧੇ| ਵਾਤਕਫੌ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧੌ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧੇ| ਏਕਸ੍ਯੋਭਯੋਰਨ੍ਯਤਰਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਡ੍ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰਧਿਕਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਹੀਨਯਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹੀਨਯਾ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਯਾ| ਕਫੋ ਹੀਨਯਾ ਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਤਯਾ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਹੀਨਯਾ ਕਫੋਧਿਕਯਾ ਵਾਯੁਰਧਿਕਯਾ ਕਫੋ ਹੀਨਯਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿਨਯਾ ਕਫੋਧਿਕਯਾ ਇਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨਵ| ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸਡ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯੋਰੇਕਸ੍ਯ ਵਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਟ੍| ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵ੍ਯਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰੀਨੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰੀਨਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧੇ| ਕਫੋ ਹੀਨਯਾ| ਵਾਤਕਫਾਵਧਿਕਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਦੌ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਹੀਨਯਾ| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕਯਾ ਵਾਯੁਰ੍ਹੀਨਯਾ| ਇਤਿ ਦ੍ਵ੍ਯਤਿਸ਼ਯਃ| ਏਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯਥਾ ਵਾਯੁਰਧਿਕਯਾ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਹੀਨਯਾ| ਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਯਾ ਵਾਤਕਫੌ ਹੀਨਯਾ| ਕਫੋਧਿਕਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਹੀਨਯਾ| ਇਤਿ ਸਟ੍| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਮਵਦ੍ਧੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ ਸਮਵਦ੍ਧਾਃ| ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍ ਸਡ੍ ਭੇਦਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਏਕੋਧਿਕੋਨ੍ਯੋਧਿਕਤਰੋਨ੍ਯੋਧਿਕਤਮਃ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਹੀਨਯਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਮਾ ਕਫੋਧਿਕਯਾ| ਪਿਤ੍ਤਮੂਨਯਾ, ਵਾਯੁਰ੍ਮਧ੍ਯਯਾ, ਕਫੋਧਿਕਯਾ| ਕਫੋ ਹੀਨਯਾ, ਵਾਯੁਰ੍ਮਧ੍ਯਯਾ, ਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਯਾ| ਕਫੋ ਹੀਨਯਾ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯਮਾ, ਵਾਤੋਧਿਕਯਾ| ਵਾਯੁਰ੍ਹੀਨਯਾ, ਕਫੋ ਮਧ੍ਯਯਾ, ਪਿਤ੍ਤਮਧਿਕਯਾ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਹੀਨਯਾ, ਕਫੋ ਮਧ੍ਯਯਾ ਵਾਯੁਰਧਿਕਯਾ| ਇਤਿ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼| ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਦ੍ਧੈਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਨਵਧਾ| ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਚੇਤਿ| ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚੈਤਾਵਨ੍ਤ ਏਵ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨੋਪਕ੍ਸੇਪੇਣ ਕ੍ਸਯਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਗਣਨੀਯਮ੍| ਇਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਪਥਗ੍ਭੂਤੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭੇਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤੇ ਚ ਭੇਦਾ ਦੋਸੇਸ੍ਵੇਕੈਕਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਮਾਨਯਾ ਕ੍ਸਯੇਣ ਚ ਸਟ੍| ਏਕੋ ਵਦ੍ਧੋਨ੍ਯਃ ਸਮੋਨ੍ਯਃ ਕ੍ਸੀਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਃ ਸਮਃ| ਵਾਯੁਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ਵਾਯੁਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ| ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸਟ੍| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾ ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪੁਨਃ ਸਡੇਵ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ| ਏਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯਃ ਏਕਕ੍ਸਯਃ| ਤੇਨ ਸਹਿਤਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ ਸਹ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯੈਕਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੈਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥਾ ਵਾਯੁਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯੈਕਵਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ| ਵਾਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍| ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਾਯੁਰ੍ਵਦ੍ਧ ਇਤਿ ਸਟ੍| ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਾ ਨਿਰ੍ਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਕ੍ਸਯੇਣ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍| ਪੁਨਃ ਸਟ੍| ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੋ ਭੇਦਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਸਮਰੂਪ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੪||
Adhikarana ਯੁਗਪਦ੍ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਗਦੋਸਵਿਕਾਰਵਰ੍ਣਨਮ੍ (੨੫) · Śloka ੨੫
ਰੋਗ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸੁ ਯੁਗਪਦ੍ ਵ੍ਰੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਗਮ੍|
ਸਟ੍ਕਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤਰਂ ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਕਫਕ੍ਸਯੇ|
ਸ੍ਥਾਨਾਦਾਦਾਯ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ|
ਤਦਾ ਭੇਦਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰਾਨਵਸ੍ਥਿਤੌ|
ਗਾਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਤਥਾ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਬਲਹਾਨਿਪਰਿਸ਼੍ਰਮੌ|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਬਲੀ|
ਕਰ੍ਸੇਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ਼ੂਲਂ ਸਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਪਕ੍ਸਯੇ|
ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਦਾ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕਫਂ ਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਾਯੁਕ੍ਸਯੇ ਯਦਾ|
ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਵਾਯੁਂ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸਯੇ ਕਫਃ|
ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍|
ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਕ੍ਸਯੇ|
ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਮ੍|
ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰੋਪਲੇਪਾਂਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਗਾਤ੍ਰਗੌਰਵਮ੍|
ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰ੍ਨਖ਼ਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪੀਤਤਾਮ੍||੨੫||
View original
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्|
षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये|
स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति|
तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ|
गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ|
प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली|
कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्|
प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये|
संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते|
प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्|
निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्|
ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਏਸੁ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਗਂ ਯਤ੍ ਸਟ੍ਕਂ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰੈਰੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਰੋਗ੍ਯਵਸ੍ਥਾਸੁ ਯੁਗਪਦ੍ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਰੂਪੇਣ ਯਤ੍ ਸਟ੍ਕਂ ਤਦ੍ ਦੁਰ੍ਬੋਧਤਰਮ੍| ਤਚ੍ਚੋਚ੍ਯਤੇ-ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਕਫੋ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮਾਦਾਯ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਨਾਨਾਵਿਧੇਸ੍ਵਵਯਵੇਸੁ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਪ੍ਰਸਰਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਗਾਤ੍ਰੋਦ੍ਦੇਸ਼ੇ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਮਾਦਾਯ ਵਾਯੁਰ੍ਗਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਨਵਸ੍ਥਿਤੌ ਭੇਦਦਾਹੌ ਸ੍ਯਾਤਾਮ੍| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਾਵਨਿਯਤੌ ਬਲਹਾਨਿਪਰਿਸ਼੍ਰਮੌ ਚ ਸ੍ਯਾਤਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਾਯੁਰ੍ਬਲੀ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਕਫਂ ਯਦਾ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਦਾਕਰ੍ਸੇਤ੍, ਤਦਾ ਤਤ੍ਰ ਸਸ਼ੈਤ੍ਯਸ੍ਤਮ੍ਭਗੌਰਵਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਵਾਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਯਦਾ ਸਂਰੁਣਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਤਿਬਧ੍ਨਾਤਿ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵਦ੍ਧਦੋਸਸ੍ਥਾਨੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਜਾਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਯੁਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮੇਵ ਕਫਂ ਯਦਾ ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਆਲਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਃ| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮੇਵ ਵਾਯੁਂ ਯਦਾ ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਸ਼ੀਤਕਂ ਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਕਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਗੌਰਵਂ ਰੁਜਂ ਚ| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੌ ਕ੍ਸੀਣੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਮੇਵ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਾ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਾਦੀਨ੍ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਉਪਲੇਪ ਇਵੋਪਲੇਪੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਇਤਿ ਸਟ੍ਕੇ ਵਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯਕ੍ਸਯਾਨੁਗੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ||੨੫||
Adhikarana ਅਨੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸਮਾਵੇਸ਼ਃ (੨੬) · Śloka ੨੬
ਯੇ ਦੋਸਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਯੋਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਪਥਕ੍|
ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਪਿ ਤੁ ਤਾਨੇਵ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ਤਦ੍ਯਥਾਯਥਮ੍||੨੬||
View original
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्|
शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਨਨੁ ਚ ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਭੇਦੇਸੁ ਕੋ ਵਿਕਾਰਸਮੂਹ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁੜ੍ਰ੍ਵੇਧ੍ਯਾਯੇ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਚ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯ ਕਮ੍ਪਸ੍ਫੁਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਵਿਕਾਰਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ਤਾਨੇਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣਦੋਸਾਨੁਗਮਨੇਨ ਸ਼ੇਸਦੋਸਭੇਦੇਸ੍ਵਪਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਯਥਾਯਥਂ ਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣਦੋਸਾਨੁਗਮਨੇਨ ਸ਼ੇਸਦੋਸਭੇਦੇਸ੍ਵਪਿ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਯਥਾਯਥਂ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਤਾਰਤਮ੍ਯਾਨੁਗੁਣ੍ਯੇਨ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਿ ਤਾਰਤਮ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੬||
Adhikarana ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਭਿਰਾਨਤ੍ਯਮ੍ (੨੭-੨੦) · Śloka ੨੦
ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥੈਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਸਯਸਮਾਵਿਵਦ੍ਧਭੇਦੈਃ|
ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤਰਤਮਯੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਦਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍||੨੭||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦||
View original
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः|
आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਏਤਾਂਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਤਾਨਸਙ੍ਖ਼੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ ਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਨਿਯਤਚਿਤ੍ਤੋ ਯਥਾਸ੍ਵੇ ਰੂਪੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਦੁਪਲਕ੍ਸਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ਸਂਯੋਗਾਤ੍| ਤਥਾ ਤੇਸਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਸਯਾਦਿਭੇਦੈਸ੍ਤਥਾ ਤਾਰਤਮ੍ਯਯੋਗੈਸ਼੍ਚ| ਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਤਾਰਤਮ੍ਯਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਰੂਪਤ੍ਵਾਦਵਸ੍ਥਾਨਾਞ੍ਚ ਬਹੁਸਂਯੋਗਾਦਿਕਤਤ੍ਵਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਸਂਯੋਗੇਨ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਤਾਰ ਤਮ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ||੨੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖ਼ਾਯਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ