૨૦. દોષભેદીયઃ

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૂર્વેણાધ્યાયેન દોષાદીનાં પ્રાકૃતં વૈકૃતં ચ સ્વરૂપમુક્તમ્| અત્ર તુ તેષામેવ સ્થાનક્રિયાવસ્થાદિવિશેષભેદપરિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ| અથાતો દોષભેદીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| અત્ર ચ યદ્યપ્યન્યદપ્યુચ્યતે, યથાપિ પ્રાધાન્યાદ્દોષૈરેવ વ્યપદેશઃ|| ૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વાયુના મહાભૂતસ્વરૂપેણાકાશધાતુમિશ્રિતેન શરીરસ્ય વાયોઃ સમ્ભવઃ| ધાતુગ્રહણં શક્તિસ્વરૂપપ્રદર્શનાર્થમ્| અન્યથા અમૂર્તાન્મૂર્તસમ્ભવો વિરુદ્ધઃ| પિત્તમાગ્નેયમ્| અમ્ભસા પૃથિવીમિશ્રિતેન શ્લેષ્મા નિષ્પદ્યતે|| ૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્ર પક્વાશયાદીનિ વાતસ્ય સ્થાનાનિ| પક્વાશયં નાભેરધઃ| શેષં પ્રસિદ્ધમ્| શ્રોત્રં શ્રવણેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનમ્| સ્પર્શનં ત્વક્| એષુ ચ મધ્યે વિશેષેણ પક્વાશયઃ સ્થાનમ્| નાભિપ્રભૃતીનિ પિત્તસ્થાનાનિ| લસિકા જલસદૃશસ્ત્વચિઃ સ્નેહઃ| ઉરઃકણ્ઠાદીનિ શ્લેષ્મસ્થાનાનિ| ક્લેમ શારીરકે વક્ષ્યમાણમ્|| ૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એવમનેન પ્રકારેણેદં સ્થાનત્રયસન્નિવેશિના દોષત્રયેણ સ્થૂણાસદૃશેન શરીરમગારસદૃશં ધાર્યતે| અ એવ દોષા આચાર્યૈઃ સ્થૂણાશબ્દેનોચ્યન્તે| સ્થૂણા અગારધારણસ્તમ્ભા ઉચ્યન્તે|| ૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

શેષમન્વર્થકથનં સુબોધમ્|| ૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તે ચૈતે દોષાઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચાભિઃ પ્રકારૈર્ભિદ્યન્તે| વિશિષ્ટ સ્થાનાશ્રયેણ ક્રિયાભેદાત્| યથૈકોઽપિ દેવદત્તો યાં યાં ક્રિયાં કરોતિ તદનુરૂપમેવાનેકં પાચકલાવકાદિનામ લભતે| તદ્યથેત્યાદિના તાનેવ પઞ્ચ ભેદાન્ દર્શયતિ| તત્ર પ્રાણો મૂર્ધ્નિ શિરસિ સ્થિતઃ| પ્રાદાન્યેન કણ્ઠમુરશ્ચરતિ| બુદ્ધ્યાદ્યાધારભૂતમ્| ધમન્યઃ શરીરકે વક્ષ્યન્તે| ષ્ઠીવનં મુખસ્રાવોત્સારણમ્| પ્રશ્વાસઃ શ્વાસપ્રેરણમુચ્છ્વાસોઽન્તઃપ્રવેશનમ્| અન્નસ્ય પ્રવેશોઽન્નપ્રવેશઃ| ઉદાનઃ પ્રાધાન્યેનોરસિ સ્થિતઃ નાસિકાદિત્રિતયં ચરતિ| વાક્પ્રવૃત્ત્યાદિક્રિયઃ| પ્રયત્નઃ કાર્યેષુ પદાર્થગ્રહણાદિષૂદ્યમઃ| સ્રોતસાં પ્રીણનં તર્પણં સ્રોતઃપ્રીણનમ્| ધીપ્રભૃતીનાં વિબોધનેન સમ્બન્ધઃ| આદિગ્રહણેન સર્વં તેષામેવ સંવાહનપરિપોષાદિકં ગૃહ્યતે| વ્યાનઃ પ્રાધાન્યેન હૃદ્યવસ્થિતઃ કૃત્સ્નં નિરવશેષં દેહં ચરતિ પ્રાણાદ્યપેક્ષયા શીઘ્રતરગતિઃ| ગત્યાદયશ્ચ સર્વાઃ ક્રિયાસ્તદાયત્તાઃ| ગતિર્દેશાન્તરપ્રાપ્તિઃ| પ્રસારણમઙ્ગાનાં દીર્ઘીકરણમ્| આકુઞ્ચનં તેષામેવ સઙ્કોચઃ| ઉત્ક્ષેપોઽઙ્ગસ્ય ઊર્ધ્વં નયનમ્| અવક્ષેપોઽધઃ| નિમેષોઽક્ષ્ણઃ પુટાભ્યાં પિધાનમ્| ઉન્મેષસ્તસ્યૈવ વિકાસઃ| જૃમ્ભણં ગાત્રવિનામઃ| અન્ના સ્વાદન્મિષ્ટાનિગ્રહઃ| સ એવ વ્યાનો યોષિચ્છરીરસ્થઃ પુંસા સિક્તં શુક્રં યોનિં પ્રતિપાદયતિ| અન્તર્યોનિં નયતીત્યર્થઃ| સ એવ ચ વ્યાનોઽન્નસ્ય સમ્બન્ધિ સારં કિટ્ટાદ્વિભજ્ય પૃથક્કૃત્ય તેનાન્નસારેણ ધાતૂન્ રસાદીસ્તપર્યતિ| સમાનઃ પ્રાધાન્યેનાન્તરા ગ્નિસમીપે તિષ્ઠતિ| તસ્ય ચાન્તરાગ્નેઃ સન્ધુક્ષક ઉદ્દીપકઃ| અન્તરાગ્નેઃ સ્થાનમામાશયપક્વાશયયોર્મધ્યં નાભેરર્ધાઙ્ગુલમાત્રેણ વામે પાર્શ્વે| સ ચ સમાનઃ પક્વાશયે દોષમલાદિવઃ| સ્રોતસ્સુ ચ વિચરતિ| તદવલમ્બનાદિક્રિયશ્ચ| તેષામનન્તરોક્તાનાં સ્રોતસામ વલમ્બનં ધારણં ક્રિયા યસ્યેતિ| અન્નસ્યાપક્વસ્યામાશયધારણ મન્નધારણમ્| પાચનમન્નસ્યૈવ| વિવેચનં સંહતસ્યાન્નસ્ય પાકાય વિભજનમ્| અપાનસ્તુ પ્રાધાન્યેનાપાને કટેરધસ્તિષ્ઠતિ| બસ્ત્યા દિપ્રદેશચરઃ| વિણ્મૂત્રાદિનિષ્ક્રમણક્રિયશ્ચ| તન્નિષ્ક્રમણે ક્રિયા પ્રેરણમાદિગ્રહણેન વિડ્ધારણાદિપરિગ્રહઃ| ઇતિ વાયુભેદાઃ પઞ્ચ|| ૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અતઃ પરં પાચકાદયઃ પઞ્ચ પિત્તભેદા ઉચ્યતે| તત્ર તેષુ પઞ્ચસુ મધ્યે પિત્તસ્ય પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપ્યાગ્નેયગુણોત્કર્ષાત્ ક્ષપિત સોમગુણમામાશયપક્વાશયમધ્યસ્થં ક્ષપિતસોમગુણત્વાચ્ચ ત્યક્ત દ્રવસ્વભાવં સહકારિકારણૈઃ પચનક્રિયાં પ્રતિ સવ્યાપારૈર્વાયુ ક્લેદાદિભિરનુગ્રહાદુપકારાદ્યા દહનપાચનાદિકા ક્રિયા તસ્ય, તયાપિ લબ્ધાગ્નિશબ્દં યત્ પિત્તં તત્ પાચકમિત્યુચ્યતે| તદત્રં પચતિ તત્સારત્વં કિટ્ટત્વં ચાન્નસ્ય સમ્પાદયતિ| શોષાણિ પિત્ત સ્થાનાનિ ધાત્વાદીન્યનુગૃહ્ણાતિ સ્વસ્થાનસ્થિતમેવ તેષૂપકરોતી ત્યર્થઃ| યત્તુ પિત્તમામાશયસ્થિતં તદ્રસાખ્યસ્ય ધાતો રક્તભાવોત્પત્તૌ રઞ્જના-દ્રાગનિષ્પાદનાદ્રઞ્જકશબ્દેનોચ્યતે| યત્તુ હૃદયસ્થં બુદ્ધ્યાદિભિઃ કારણભૂતૈરભિપ્રેથમર્થં બાહ્યં ગ્રહણસ્મરણાદિરૂપેણ સાધયતિ તત્સા ધકમ્| દૃષ્ટિસ્થમન્તસ્તારકસ્થિતં તુ રૂપસ્યાલોચનાત્ તદાયત્ત રૂપગ્રહણશક્તિત્વાદાલોચકશક્તિત્વેન આલોચકમુચ્યતે| ત્વક્સ્થં ચ ત્વચો ભ્રાજનાત્ દીપ્તિમત્તાકરણાદ્ ભ્રાજકશબ્દેનોચ્યતે| તદ્ભ્રાજકમભ્યઙ્ગાદીન્ પાચયતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-ન હ્યપક્વં દ્રવ્યં સ્વં કાર્યં કરોતિ| દૃશ્યન્તે ચ અભ્યઙ્ગાદિપ્રયોક્તાન્યૌષધાદીનિ રાગકાઠિન્યાદીનિ નાશયન્તિ તાનિ ત્વક્સ્થેન પિત્તેન પચ્યન્ત ઇતિ| તદેવ ભ્રાજકં યાશ્ચ્છાયાઃ કાન્તયો વક્ષ્યમાણાઃ પઞ્ચ નાભસાદ્યાસ્તાઃ પ્રકાશયતિ પ્રકટયતીતિ પઞ્ચ પિત્તભેદાઃ|| ૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અવલમ્બકાદયઃ પઞ્ચ શ્લેષ્મભેદાઃ| સ તુ શ્લેષ્મા ઉરસ્થઃ સત્રિકસ્ય બાહુગ્રીવાંસયોગસ્ય હૃદયસ્ય ચોદકકર્મણા તર્પણપૂર ણાદ્યાખ્યેનાવલમ્બનાદવલમ્બકશબ્દેનોચ્યતે સ ત્રિકસ્ય સ્વવીર્યેણ પ્રભાવેનૈવાવલમ્બનં કરોતિ| હૃદયસ્ય પુનરન્નપ્રભાવસહિતેન સ્વભાવેન| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-હૃદયસ્યાવલમ્બનેઽન્નબલમપેક્ષતે| સ્વલ્પયાઽપ્યન્નહાન્યા હૃદયાવલમ્બનં કર્તું ન શ્ક્નોતીત્યર્થઃ| શેષાણાં કણ્ઠાદીનં શ્લેષ્મસ્થાનાનામવલમ્બનાદવલમ્બકઃ| સ એવ શ્લેષ્મા આમાશયસ્થોઽન્નસઙ્ઘાતસ્ય ક્લેદનાત્ ક્લેદસંજ્ઞઃ| રસનાસ્થો જિહ્વાસ્થઃ સમ્યક્ સ્ફુટં રસબોધનાદ્બોધકસંજ્ઞઃ| શિરસ્થ ઇન્દ્રિયાણાં તર્પણાત્તર્પકઃ| પર્વસ્થોઽસ્થિસન્ધિસ્થઃ દ્વયોરસ્થ્નોઃ સન્ધિશ્લે ષ્ણાશ્ચછ્લેષકસંજ્ઞઃ||૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઇત્યેવમનેન પ્રકારેણામીષુ સ્થાનેષુ અવિકૃતા વાતાદયો વર્તન્તે સકલશરીરવ્યાપિનોઽપ્યત્ર સાતિશયાઃ||૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તેષાં તુ વાતાદીનાં રોગવિશેષકર્તૃત્વે યો વૃદ્ધિહેતુઃ સ યથાયથં જ્વરનિદાનાદિષુ વક્ષ્યતે||૧૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અત એવાહ સામાન્યતો રોગવિશેષાનપેક્ષયા યદ્ વૃદ્ધિલક્ષણં તત્ પૂર્વાધ્યાયે દોષાદિવિજ્ઞાનીય ઉક્તમ્||૧૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સા ચ વૃદ્ધિર્દ્વેધા દ્વાભ્યાં પ્રકારાભ્યાં ચયકોપભેદેન| તૌ ચય કોપૌ વક્ષ્યમાણલક્ષણૌ| તેષાં વાતાદીનાં યદ્યપિ વૃદ્ધિકારણમુક્તં, તથાપ્યસ્મિન્નધ્યાયે તસ્મા એવ વૃદ્ધેરવસ્થાવિશેષેણ કારણ પ્રદર્શનાર્થમાહ-તત્રોષ્ણ ઇત્યાદિ| તત્ર રૂક્ષાદયઃ પ્રથમાધ્યા યાનિર્દિષ્ટાઃ પઞ્ચ વાતગુણાઃ ઉષ્ણેન ગુણેન વિરુદ્ધેન યુક્તા વાયોશ્ચયં કુર્વન્તિ| ઉષ્ણસ્ય વિરુદ્ધત્વાન્ન કોપમ્| ત એવ રૂક્ષાદયઃ ઉષ્ણાભાવે શિતગુણસન્નિયોગે ચ સતિ સદૃશત્વાદ્વાયોઃ કોપં કુર્વન્તિ| એતેષામેવ ચ રૂક્ષાદીનાં ષણ્ણાં ગુણાનાં વિપરીતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ તસ્મૈવ વાયોઃ પ્રશમમ્| અનયૈવ દિશા પિત્તશ્લેષ્મણોરુત્તરગ્રન્થઃ સ્વગુણાન્વેયેનૈવ વ્યાખ્યેયઃ| શ્લેષ્મણસ્ત્વયં વિશેષઃ યચ્છીતેન સદૃશેનાપિ સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તેન શ્લેષ્મણઃ સ્ત્યાનત્વાચ્ચય એવ ભવતિ| વિપરીતેનાઽપ્યુષ્ણેન વિલયનાત્ કોપઃ| સ એવોષ્ણો યદા રૂક્ષાદિભિઃ સંયોક્તો ભવતિ તદા તસ્યૈવ પ્રશમં કરોતિ||૧૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ચયાદીનાં ત્રયાણાં લક્ષણમુચ્યતે-ચયો વૃદ્ધિરિત્યાદિના| સ્વધામન્યાત્મીયે સ્થાને દોષસ્ય યા વૃદ્ધિઃ સઞ્ચયઃ| ચીયમાન- દોષવૃદ્ધિહેતુષુ પ્રદ્વેષઃ તદ્વિપરીતગુણૌષધાદિષ્વિચ્છા ચ ચયલક્ષણમ્| કોપસ્તુ વૃદ્ધેરેવાધિક્યાદ્દોષસ્ય સ્વસ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરગમનમ્| અત્ર ચ કોપો સ્વેષાં કુપિતદોષસ્યાત્મીયાનાં લિઙ્ગાનાં દર્શનં તથાઽસ્વસ્થતા રોગસમ્ભવશ્ચઃ| પ્રશમસ્તુ દોષસ્ય સ્વસ્થાનસ્થસ્યૈવ સામ્યં વિકારસમ્ભવશ્ચ| નનુ દોષા વૃદ્ધાઃ ક્વ વિકારં કુર્વત ઇત્યાહ-દેહ ઇત્યાદિ| સર્વો દોષો યત્રૈવ કુપિતઃ કૃત્સ્ને વા દેહેઽર્ધે વા અવયવે એકદેશે વા દેહસ્ય તત્રૈવ વિકારં કુરુતે| નનુ કથં તે દોષાઃ ક્રુદ્ધાઃ કૃત્સ્નં દેહં કદાચિદ્ વ્યાપ્નુવન્તિ કદાચિન્નેત્યાહ-અનિલવશાદ્વાયોઃ પ્રેરકસ્ય નાનારૂપત્વાદિત્યર્થઃ| વાયોશ્ચ વાય્વન્તરપ્રેરણં દૃષ્ટમેવ| દુષ્ટાન્તઃ ખે વર્ષમિવ તોયદ ઇતિ| યદા આકાશે તોયદો મેઘોઽનિલવશાદ્યત્રૈવ તિષ્ઠતિ તત્રૈવ વર્ષં કુરુતે||૧૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તે ચ વાતાદયઃ પ્રકુપિતા નાનાવિધૈઃ પ્રમાણલક્ષણક્રિયાસ્થાનાદિભેદેન વિકારૈઃ શરીરમુપતપન્તિ સન્તાપયન્તિ| તેષાં વિકારાણાં યે પ્રધાના વિકારાસ્ત ઉચ્યન્તે||૧૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્ર વાતવિકારાઃ| તદ્યથા-નખભેદો વિપાદિકા પાદશૂલં પાદભ્રંશઃ સુપ્તપાદતા વાતખુડ્ડતા ગુલ્ફગ્રહઃ પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં ગૃધ્રસી જાનુભેદો જાનુવિશ્લેષઃ ઉરુસાદઃ ઉરુસ્તમ્ભઃ પઙ્ગુત્વં ગુદભ્રંશો ગુદાર્તિર્વૃષણાક્ષેપો મેઢ્રસ્તમ્ભો વંક્ષણાનાહઃ શ્રોણિભેદો વિડ્ભેદ ઉદાવર્તઃ ખઞ્જત્વં કુબ્જત્વં વામનત્વં ત્રિકગ્રહઃ પૃષ્ઠગ્રહઃ પાર્શ્વાવમર્દ ઉદરાવેષ્ટો હૃન્મોહો હૃદ્દ્રવો વક્ષોદ્ઘર્ષસ્તથા વક્ષોપરોધો વક્ષસ્તોદો બાહુશોષસ્તથા ગ્રીવાસ્તમ્ભો મન્યાસ્તમ્ભઃ કણ્ઠોદ્ધ્વંસો હનુસ્તમ્ભસ્તાલ્વોષ્ઠભેદો દન્તભેદો દન્તશૈથિલ્યં મૂકત્વં વાક્સઙ્ગઃ પ્રલાપઃ કષાયાસ્યતા મુખશોષો રસાજ્ઞત્વં ઘ્રાણનાશઃ કર્ણશૂલમશબ્દશ્રુતિરુચ્ચૈઃ શ્રુતિર્બાધિર્યં વર્ત્મસ્તમ્ભો વર્ત્મસઙ્કોચસ્તિમિરમક્ષિશૂલમક્ષિવ્યુદાસો ભ્રૂવ્યુદાસઃ શઙ્ખભેદો લલાટભેદઃ શિરોરુક્કેશભૂમિસ્ફુટનમર્દિતમેકાઙ્ગરોગઃ સર્વાઙ્ગરોગ આક્ષોપકો દણ્ડકઃ શ્રમો ભ્રમો વેપથુર્જૃમ્ભા ગ્લાનિર્વિષાદો રૌક્ષ્યં પારુષ્યં શ્યાવારુણાભાસત્વમસ્વપ્નોઽનવસ્થિતચિત્તતા ચ||૧૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઓષાદયઃ પીતશકૃત્ત્વાન્તાશ્ચત્વારિંશત્ પિત્તવિકારાઃ| અત્ર પ્રાધાન્યેન પિત્તમ્||૧૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તૃપ્ત્યાદયઃ શ્વેતશકૃત્ત્વાન્તા વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ||૧૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એષુ ચ વિકારેષુ મધ્યે કેચિદ્ ગ્લાનિરૌક્ષ્યપારુષ્યાદયો લોકે પ્રસિદ્ધાઃ| કેચિત્ પક્ષવધાક્ષેપકાદયઃ સ્વતન્ત્રપ્રસિદ્ધાઃ| કેચિત્ વૃષણાક્ષેપનખભેદાદયોઽન્વર્થવન્તઃ| યે ત્વપ્રસિદ્ધા વિલક્ષણા અન્યર્થયુક્તાશ્ચ તેષાં તન્ત્રકારઃ સ્વયમેવ લક્ષણં તન્ત્રે વ્યવહારાર્થં સર્વાઙ્ગીણ ઇત્યાદિના દર્શયતિ| યઃ સર્વાઙ્ગભવસ્તીવ્રશ્ચ દાહઃ સ સામાન્યશબ્દવાચ્યઃ, સ એવ સ્વેદેનારત્યા ચ યુક્ત ઓષ ઇત્યુચ્યતે| પ્રાદેશિકો દાહો યઃ ક્વચિદેવાઙ્ગાવયવે સ્વેદરહિતસ્તી ક્ષ્ણોઽગ્ન્યર્ચિષેવ જ્વલનજ્વાલયેવ દાહઃ પ્લોષશબ્દવાચ્યઃ| મુખે વા ઓષ્ઠે વા તાલુનિ વા દાહો દવશબ્દેનોચ્યતે| ચક્ષુરાદિષ્વિ ન્દ્રિયેષુ દાહો દવથુઃ| એષ હિ વિષયગ્રહણાવસાને ઇન્દ્રિયાધિષ્ઠા નસ્ય ભવતિ| અથવા ઇન્દ્રિયાધારસ્ય નેત્રાદેરાધેયેન ચક્ષુરાદીન્દ્રિ યેણ વ્યપદેશઃ| પાણ્યાદિષુ નાનાસ્વ્રૂપઃ સન્તાપો વિદાહશબ્દવાચ્યઃ| કોષ્ઠેઽન્તઃશબ્દેન શારીરકે અન્તઃકોષ્ઠો મહાસ્રોત ઇતિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અન્તર્દાહશબ્દેન કોષ્ઠદાહ ઉચ્યતે| અન્તઃશિરઃપ્રભૃતિષુ ધૂમાવૃત્તમિવ ધૂમકઃ| હૃદયશૂલઃ સાન્તર્દાહઃ સકોષ્ઠદાહઃ સામ્લોદ્ગારશ્ચામ્લકશબ્દવાચ્યઃ| શોણિતસ્ય રક્તસ્ય કૃષ્ણતાદીનિ ક્લેદશબ્દવાચ્યાનિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-રક્તસ્ય કાર્ષ્ણ્યં દૌર્ગન્ધ્યં તનુત્વં ચ યદુત્પદ્યતે સ શોણિતક્લેદઃ| માંસસ્ય કાર્ષ્ણ્યં દૌર્ગન્ધ્યં ચ માંસક્લેદશબ્દેનોચ્યતે| કક્ષ્યા નામ પિટકા ક્ષુદ્રરોગે વક્ષ્યતે| બાહ્યત્વચઃ સંહતિશ્ચર્મકોથ શબ્દેનોચ્યતે| અનેનૈતદુક્તં ભવતિ- યા અન્તઃશરીરાસ્ત્વચસ્તા અપિ| અન્યત્સુબોધમ્| ઇયં તૃપ્તિઃ શ્લેષ્મવિકારપઠિતા ગૃહ્યતે| ન તુ નઞાભિસમ્બદ્ધા પિત્તભવા| તત્ર બહ્વપિ ભુઞ્જાનોઽત્રે જીર્યમાણેઽજીર્યમાણે વા તૃપ્યતિ| નિદ્રાર્તસ્ય જાગ્રત એવેત્યર્થઃ| સ્તૈમિત્યં ત્વન્યૈસ્તન્ત્રકારૈઃ પ્રમીણકમિતિ પઠિતમ્| અનેન સ્તૈમિત્યપ્રમીલકયોઃ પર્યાયત્વં દર્શયિત્વા સ્તૈમિત્યશબ્દેન સુબોધત્વાદ્ વ્યવહારં કરોતિ| ઉપલેપ ઇવ કેનચિત્ પિષ્ઠેન કણ્ઠે હૃદયે ચોપલેપઃ| ધમનીપ્રતિચયઃ પુનર્ધમનીષુ શારીરકવક્ષ્ય માણાસુ તસ્યૈવોપલેપસ્યાતિશયોઽતિપૂરણમેવ| અગ્નિશૈત્યમગ્નેરતિમાદ્યં નિરૂષ્મત્વમિતિ યાવત્| ઉદર્દ ઉરસોઽભિષ્યન્દોઽન્તર્વક્ષઃસ્રોતસાં સ્રાવઃ| કેષાઞ્ચિદાચાર્યાણાં મતમ્, યથા શીતેન યો વેપથુઃ કમ્પઃ સ ઉદર્દશબ્દવાચ્યઃ| અન્યે પુનરાચાર્યાઃ શીતપાનીયેત્યાદિના લક્ષણેનોદર્દમાહુઃ| તન્ત્રકારોઽતસ્તન્ત્રાન્તરશ્લોકં સ્વયં પઠતિ| ઇત્યાવિષ્કૃતતમાઃ પ્રાયોભવા વિકારાઃ||૧૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

મહાવિકારાઃ પુનર્ગુલ્મજ્વરાદયો યથાસ્વમાત્મીયેષુ નિદાને ષૂપદેક્ષ્યન્તે| યે તુ ક્ષુદ્રવિકારાઃ સ્વલ્પાસ્તે યસ્મિન્નેવાઙ્ગ ઉત્પદ્યન્તે સંવિત્તિવિશેષેણ લબ્ધવ્યપદેશાસ્તદાશ્રયાઙ્ગનામૌપપદં નામ વ્યવહારાય લભન્તે| યથા ભેદેનેવ સંવિદ્યમાના પીડા નખાશ્રિતા તદુપપદમેવ નખભેદ ઇતિ નામ લભતે| ઉપપદં સમીપપદમ્| તેષાં હિ ક્ષુદ્રવિકારાણાં તથૈવ નામ્નૈવ સ્વરૂપમર્થમુપદિષ્ટમુક્તં ભવતિ||૧૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સર્વેષુ તૂક્તેષુ દોષજેષુ વિકારેષ્વાનન્ત્યાદનુક્તેષુ ચ ઇમાન્યેવાગ્રે ઉદ્દિશ્યમાનાનિ વિકારારમ્ભકદોષાણામાત્મલિઙ્ગાનિ સ્વરૂપલક્ષણાનિ| કિમ્ભૂતાનિ આહ-સકલશરીરવ્યાપીનિ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| સર્વસ્યૈવ વકારસ્યારમ્ભકદોષસ્વરૂપલક્ષણેન વિના સમ્ભવો ન ભવતિ| તથા વ્યભિચારીણિ ચ વિકારં ન વ્યભિચરન્તીત્યર્થઃ| અનેનૈતદુક્તં ભવતિ યદ્ વાતાવિકારેષુ વાતસ્ય સ્વરૂપલક્ષણાન્યેવ ભવન્તીત્યેવં પિત્તશ્લેષ્મવિકારેષ્વપિ વાચ્યમ્| નાન્યદોષજેષુ વિકારેષ્વન્યદોષજાનિ લક્ષણાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ| ન કેવલમાત્મલક્ષણાનિ યાવત્ કર્માણ્યપિ દોષજાનિ સામાન્યેન વિકારેષ્વેવાનુસ્યૂતાન્યુપક્રમશ્ચ તથૈવ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ| યત્ર વિકારસામાન્યે વાયુસ્વરૂપલક્ષણં વાયુકર્માણિ ચ દૃશ્યન્તે સ વિકારો વાતજો જ્ઞેયઃ| તત્ર વાતોપક્રમ એવ કાર્ય ઇત્યુક્ત્યાઽનુક્તવિકારો સામાન્યેન| એવં પિત્તકફયોરપિ વાચ્યમ્| તત્ર વાતાદીનામાત્મલિઙ્ગાનિ આયુષ્કામીયાઽધ્યાયે તત્ર રૂક્ષેત્યાદિના નિર્દિષ્ટાનિ| કર્માણિ દોષાણામસાધારણ્યેન સ્રંસવ્યાસેત્યાદિના દર્શયતિ||૨૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સ્રંસઃ બાહ્વાદિસન્ધિભ્રંશઃ| વ્યાસઃ શારીરાણાં ભાવાનાં વ્યાયતત્વમ્| સઙ્ગો નૈકત્રસ્થિતાનામેકત્ર સઙ્ઘટનમ્| વર્ત્તઃ કાઠિન્યાપાદનમ્| અન્યત્ર વર્ત્તો વ્યવહારઃ| સ્પન્દઃ કિઞ્ચિચ્ચલનમ્| કમ્પસ્ત્વતિશયેન| કષાયરસત્વં રસાન્તરેઽપિ કષાયગ્રહઃ| દાહાદીનિ પિત્તકર્માણિ| કોથઃ કલેદસ્યાતિશયેન વિચ્છિન્નત્વં કટ્વમ્લરસત્વં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| શુક્લારુણવર્ણયોઃ પ્રતિષેધેન તચ્છેષનાનાવર્ણસમ્ભવં દર્શયતિ| કણ્ડૂસ્થૈર્યાદીનિ શ્લેષ્મવિકારાઃ| ઇતિ દોષાણાં કર્માણિ| સ્વરૂપલક્ષણમસ્માભિઃ પ્રથમાધ્યાય આત્રેયમતાનુસારિભિરુક્તમ્||૨૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

આચાર્યકપિલબલસ્ત્વેષાં રસસ્વરૂપેણૈવ નિર્દિદેશ| ન તુ શીતાદિગુણાન્તરસ્વરૂપેણેત્યર્થઃ| તચ્ચ કપિલબલગ્રન્થં વાગ્ભટઃ કટ્વમ્લેત્યાદિના સ્વયં પઠતિ| નનુ વાયોરમૂર્તત્વાન્મૂર્તધર્માનુગઃ કથં જ્ઞાયત ઇત્યાહ-દૃષ્ટોઽનુમાનત ઇતિ| તત્રાનુમાનં તથાવિધૈ રાહારૌષધૈર્વૃદ્ધિઃ| તેન કાર્યત્ કારણાનુમાનમુક્તમ્| વૃદ્ધિશ્ચ સમાનેનેતિ દૃષ્ટમેતચ્ચ શારીરસ્ય વાયોર્વિજ્ઞયેમ્||૨૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઇતિ કપિલબલમતં દર્શયિત્વા પિત્તં વિદગ્ધમિત્યાદિના શ્લેષ્મા લવણતામિત્યન્તેન ગ્રન્થેન સુશ્રુતમતં પઠતિ| અનેનૈતત્ દર્શયતિ| યાથા સુશ્રુતઃ કપિલબલમતમેવ વેશેષયતિ| યથા યેયં પિત્ત સ્યામ્લતા શ્લેષ્મણશ્ચ લવનતા વા સા વિદાહાવસ્થાયામેવ ન તુ સતતમ્| તદેતદેવમેતાનિ વાય્વાદીનાં રૂપાણિ કર્માણિ ચાવહિતોઽવધાનવાનાગમાદિભિઃ સમ્યગુપલક્ષયેત્| આગમઃ શાસ્ત્રાદિષુ સાધુપુરુષકથિતઃ| પ્રત્યક્ષમિતીન્દ્રિયેણ વિષયગ્રહણં, તત્પૂર્વકમેવ હેત્વાદિભિઃ પદાર્થવિશેષાવચ્છેદનમનુમાનમ્| ઇતિ વાય્વાદિસ્વરૂપકર્માણ્યુપલક્ષ્ય દેશાદીન્ પ્રમાણીકૃત્યાવેક્ષ્યાશુ શીઘ્રં તાનુપક્રમેત ચિકિત્સેત્| આદિગ્રહણેન બલાહારસાત્મ્યાસત્ત્વાદિપરિગ્રહઃ એતાન્યપ્યવેક્ષ્યેત્યર્થઃ||૨૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ભવન્તિ ચાત્રેપિ તન્ત્રરીતિઃ| અતઃ પરં દોષા વાતાદયો વૃદ્ધિક્ષયકૃતેન ભેદેન વક્ષ્યન્તે| તત્ર વૃદ્ધેરેવ પ્રથમમુચ્યતે| પૃથગસંહતૈર્વૃદ્ધૈસ્ત્રીન્ ભેદાન્ વિદ્ધિ જાનીહિ| તત્ર વાયુર્વૃદ્ધઃ પિત્તં વૃદ્ધં કફો વૃદ્ધઃ| સંસર્ગો દ્વિદોષસંયોલક્ષણસ્ત્રિપ્રકારો વાતપિત્તં, વાતકફં, પિત્તકફમિતિ| એતદ્ ગણનાયાં ન પ્રવિશતિ ત્રયમનૂદ્યમાનત્વાત્| તત્ર ત્રિપ્રકારેઽપિ સંસર્ગે તાન્ ભેદાન્ નવ વિદ્ધીતિ વિધીયતે| કથમિત્યાહ-ત્રીનેવેત્યાદિ| સમયા પરસ્પરાપેક્ષયા અન્યૂનાધિકયા વૃદ્ધ્યા ત્રીન્ ભેદાન્| તત્ર વાતપિત્તે સમયા વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધે| વાતકફૌ સમયા વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધૌ| કફપિત્તે સમયા વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધે| એકસ્યોભયોરન્યતરસ્યાતિશયેન ષડ્ ભેદાન્ વિદ્ધિ| તત્ર વાયુરધિકયા વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધઃ પિત્તમ્| હીનયા| વાયુર્હીનયા વૃદ્ધઃ પિત્તમધિકયા| કફો હીનયા પિત્તમધિકતયા| પિત્તં હીનયા કફોઽધિકયા વાયુરધિકયા કફો હીનયા| વાયુર્હિનયા કફોઽધિકયા ઇતિ સંસર્ગે નવ| સમસ્તેષુ ત્રયોદશ ભેદાન્ વિદ્ધીતિ સમ્બન્ધઃ| સમસ્તેષુ સન્નિપાતેષ્વિત્યર્થઃ| કથમિત્યાહ-ષડ્દ્વ્યેકાતિશયેન| તત્ર દ્વયોરેકસ્ય વા ત્રયાણાં મધ્યેઽન્યતમસ્યાતિશયેન ષટ્| તત્ર દ્વ્યતિશયેન ત્રીનેકાતિશયેન ત્રીનિતિ| અત્ર વાતપિત્તેઽધિકયા વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધે| કફો હીનયા| વાતકફાવધિકયા વૃદ્ધ્યા વૃદૌ| પિત્તં હીનયા| કફપિત્તેઽધિકયા વાયુર્હીનયા| ઇતિ દ્વ્યતિશયઃ| એકાતિશયેન યથા વાયુરધિકયા કફપિત્તે હીનયા| પિત્તમધિકયા વાતકફૌ હીનયા| કફોઽધિકયા વાતપિત્તે હીનયા| ઇતિ ષટ્| એકં તુલ્યાધિકૈઃ સમવૃદ્ધૈરિત્યર્થઃ| વાતપિત્તકફાઃ સમવૃદ્ધાઃ| તારતમ્યવિકલ્પનાત્ ષડ્ ભેદાત્ વિદ્ધિ| એકોઽધિકોઽન્યોઽધિકતરોઽન્યોઽધિકતમઃ ઇત્યર્થઃ| તત્ર વાયુર્હીનયા પિત્તં મધ્યમા કફોઽધિકયા| પિત્તમૂનયા, વાયુર્મધ્યયા, કફોઽધિકયા| કફો હીનયા, વાયુર્મધ્યયા, પિત્તમધિકયા| કફો હીનયા, પિત્તં મધ્યમા, વાતોઽધિકયા| વાયુર્હીનયા, કફો મધ્યયા, પિત્તમધિકયા| પિત્તં હીનયા, કફો મધ્યયા વાયુરધિકયા| ઇતિ સમસ્તેષુ ત્રયોદશ| ઇત્યેવમનેન પ્રકારેણ વૃદ્ધૈઃ પઞ્ચવિંશતિઃ| તત્ર પૃથક્ ત્રયઃ સંસર્ગો નવધા| સમસ્તેષુ ત્રયોદશ ચેતિ| ક્ષીણૈશ્ચૈતાવન્ત એવ પઞ્ચવિંશતિરેવેત્યર્થઃ| તત્ર વૃદ્ધિસ્થાનોપક્ષેપેણ ક્ષયશબ્દસ્ય ગણનીયમ્| ઇતિ સંસર્ગસન્નિપાતભેદા ઉક્તાઃ| અનન્તરં પૃથગ્ભૂતેન વિશેષેણ ભેદા ઉચ્યન્તે| તે ચ ભેદા દોષેષ્વેકૈકસ્ય વૃદ્ધ્યા સમાનયા ક્ષયેણ ચ ષટ્| એકો વૃદ્ધોઽન્યઃ સમોઽન્યઃ ક્ષીણ ઇત્યર્થઃ| તત્ર વાયુર્વૃદ્ધઃ પિત્તં સમં કફઃ ક્ષીણઃ| વાયુર્વૃદ્ધઃ પિત્તં ક્ષીણં કફઃ સમઃ| વાયુઃ સમઃ પિત્તં વૃદ્ધં કફઃ ક્ષીણઃ| વાયુઃ સમઃ પિત્તં ક્ષીણં કફો વૃદ્ધઃ| વાયુઃ ક્ષીણઃ પિત્તં સમં કફો વૃદ્ધ ઇતિ ષટ્| સવિપર્યયા એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા પુનઃ ષડેવ ભેદા ભવન્તીતિ વાક્યશેષઃ| દ્વન્દ્વસ્ય વૃદ્ધિર્દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ| એકસ્ય ક્ષયઃ એકક્ષયઃ| તેન સહિતા દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ સહ વિપર્યયેણ વર્તત ઇતિ સવિપર્યયયા| દ્વન્દ્વક્ષયૈકવૃદ્ધ્યા ઇતિ વિપર્યયાર્થઃ| તત્રૈકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા યથા વાયુઃ ક્ષીણઃ કફપિત્તે વૃદ્ધે| પિત્તં ક્ષીણં વાતકફૌ વૃદ્ધૌ| કફઃ ક્ષીણઃ વાતપિત્તે વૃદ્ધે| દ્વન્દ્વક્ષયૈકવૃદ્ધિરુચ્યતે| વાતપિત્તે ક્ષીણે કફો વૃદ્ધઃ| વાતકફૌ ક્ષીણં પિત્તં વૃદ્ધમ્| કફપિત્તે ક્ષીણે વાયુર્વૃદ્ધ ઇતિ ષટ્| ઇતિ દ્વિષષ્ટિભેદા નિર્દ્દિષ્ટાઃ| તત્ર વૃદ્ધ્યા પઞ્ચવિંશતિઃ ક્ષયેણ પઞ્ચવિંશતિઃ| એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્| પુનઃ ષટ્| ત્રિષષ્ટો ભેદઃ સ્વાસ્થ્યકારણમ્| સમરૂપ ઇત્યર્થઃ||૨૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એષુ ચ મધ્યે વૃદ્ધિસામ્યક્ષયાનુગં યત્ ષટ્કં તદ્વિકારૈરુપદેક્ષ્યતે| યતો રોગ્યવસ્થાસુ યુગપદ્ વૃદ્ધિસામ્યક્ષયાનુરૂપેણ યત્ ષટ્કં તદ્ દુર્બોધતરમ્| તચ્ચોચ્યતે-પ્રકૃતિસ્થમિત્યાદિના| વૃદ્ધો વાયુઃ કફો ક્ષીણે સતિ પિત્તં પ્રકૃતિસ્થમાદાય યત્ર યત્ર ગાત્રેષુ નાનાવિધેષ્વવયવેષુ વિસર્પતિ પ્રસરતિ| તત્ર ગાત્રોદ્દેશે યત્ર પિત્તમાદાય વાયુર્ગતસ્તસ્મિન્નનવસ્થિતૌ ભેદદાહૌ સ્યાતામ્| અનવસ્થિતાવનિયતૌ બલહાનિપરિશ્રમૌ ચ સ્યાતામિતિ સમ્બન્ધઃ| વાયુર્બલી પિત્તે ક્ષીણે સતિ પ્રાકૃતં કફં યદા સ્વસ્થાનાદાકર્ષેત્, તદા તત્ર સશૈત્યસ્તમ્ભગૌરવં શૂલં કુર્યાત્| પિત્તં વૃદ્ધં કફે ક્ષીણે વાતં પ્રકૃતિસ્થં યદા સંરુણદ્ધિ પ્રતિબધ્નાતિ તદા તસ્ય પુરુષસ્ય તત્ર તત્ર વૃદ્ધદોષસ્થાને દાહઃ શૂલં ચ જાયતે| પિત્તં વૃદ્ધં વાયુક્ષયે સતિ પ્રકૃતિસ્થમેવ કફં યદા સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા સતન્દ્રાગૌરવં જ્વરં કુર્યાત્| તન્દ્રા આલસ્યાતિશયઃ| કફો વૃદ્ધઃ પિત્તે ક્ષીણે પ્રકૃતિસ્થમેવ વાયું યદા સન્નિરુન્ધ્યાત્તદા શીતકં શીતપૂર્વકં જ્વરં કુર્યાત્| અઙ્ગાનાં ગૌરવં રુજં ચ| કફો વૃદ્ધો વાયૌ ક્ષીણે પ્રકૃતિસ્થમેવ યદા પિત્તં સન્નિરુન્ધ્યાત્ તદા મન્દાગ્નિત્વાદીન્ પુરુષસ્ય કુર્યાત્ ઉપલેપ ઇવોપલેપો ગાત્રાણામ્| ઇતિ ષટ્કે વૃદ્ધિસામ્યક્ષયાનુગે વિકારાઃ કીર્તિતાઃ||૨૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

નનુ ચ શેષેષુ ભેદેષુ કો વિકારસમૂહ ઇત્યાહ- યે દોષેત્યાદિ| પુ્ર્વેઽધ્યાયે દોષાણાં વાતાદીનાં વૃદ્ધાનાં ક્ષીણાનાં ચ કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્ય કમ્પસ્ફુરણેત્યાદિના ગ્રન્થેન વિકારાઃ કીર્તિતાઃ તાનેવ વિકારાન્ વૃદ્ધક્ષીણદોષાનુગમનેન શેષદોષભેદેષ્વપિ કલ્પયેત્| યથાયથં વૃદ્ધક્ષીણદોષાનુગમનેન શેષદોષભેદેષ્વપિ કલ્પયેત્| યથાયથં વૃદ્ધિક્ષયતારતમ્યાનુગુણ્યેન વિકારાણામપિ તારતમ્યં લક્ષયેદિત્યર્થઃ||૨૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એતાંશ્ચ વાતાદીન્ દોષાનાનન્ત્યં યાતાનસઙ્ખ્યત્વં પ્રાપ્તાન વહિતમાનસો નિયતચિત્તો યથાસ્વે રૂપૈર્જાનીયાદુપલક્ષયેદિત્યર્થઃ| કથમાનન્ત્યમિત્યાહ-રસરુધિરાદિભિઃ સંસર્ગાત્સંયોગાત્| તથા તેષાં રસાદીનાં ક્ષયાદિભેદૈસ્તથા તારતમ્યયોગૈશ્ચ| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-વૃદ્ધિક્ષયતારતમ્યસ્યાવસ્થારૂપત્વાદવસ્થાનાઞ્ચ બહુસંયોગાદિકૃતત્વાદાનન્ત્યમ્| રસરક્તાદિસંયોગેન એકદ્વિત્ર્યાદિતાર તમ્યાચ્ચાનન્ત્યમિતિ||૨૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયં સૂત્રસ્થાન વિંશોઽધ્યાયઃ