௧. ஆயுஷ்காமீயஃ

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

|| ஶ்ரீஃ|| ஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதஃ அஷ்டாங்கஸங்க்ரஹஃ மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதஶஶிலேகாவ்யாக்யாஸமந்விதஃ அத ஸூத்ரஸ்தாநம் மங்கலாசரணம் ராகாதிரோகாஃ ஸஹஜாஃ ஸமூலா யேநாऽஶு ஸர்வே ஜகதோऽப்யபாஸ்தாஃ| தமேகவைத்யஂ ஶிரஸா நமாமி வைத்யாகமஜ்ஞாஂஶ்ச பிதாமஹாதீந்|| ௧|| டீகாகாரகதஂ மங்கலம் ப்ரோத்பாஸி-ஸ்வச்ச-ஶங்க-ஸ்புடஶஶி-ஶகலோத்தாம-வைஶத்யஹத்ய- ப்ரோத்யத்ஸௌந்தர்யவர்யப்ரகடிதவபுஷஂ நௌமி வாகீஶ்வரீஂ தாம்| கல்லோலோல்லாஸ-ஶாந்தி-ப்ரதத-ஸிததர-க்ஷீரஸிந்த்வந்தரால- ஶ்லிஷ்யத்பீயூஷரேகாஂ ஸ்மரயதி விபுதாந்த்யாயதோ யோ தயாலுஃ|| ௧|| ஸரஸி ஸுவிபுலாயுர்வேதரூபே கதாஸ்தஂ முநிவரவசநௌகே தீர்கநாலே நிபத்தம்| ரசிததலமிவாங்கைஃ ஸஂக்ரஹாக்யஂ ஸரோஜஂ விகஸதி ஶஶிலேகா வ்யாக்யயேந்தோர்யதாவத்|| ௨|| அநாலோசிததந்த்ரார்தஃ பதாதாவகதஶ்ரமஃ| யத்ராவபாஷதே மூர்கஸ்தத்ராவாச்யா விபஶ்சிதஃ|| ௩|| பந்தச்சாயாவிஶேஷஜ்ஞஃ ஸூக்ஷ்மமப்யதிகச்சதி| ஸுகவேரபி யா வாசஃ குண்டாஸ்தா ஜநஸஂஸதி|| ௪|| கியத்வா கதயிஷ்யாமி யத்ஸதத்த்வைர்ந புத்த்யதே ப்ரமாணஂ ச ததேவாத்ர யதஸ்மாபிர்நிரூப்யதே|| ௫|| துர்வ்யாக்யாவிஷஸுப்தஸ்ய வாக்படஸ்யாஸ்மதுக்தயஃ| ஸந்து ஸஂவித்திதாயிந்யஃ ஸதாகமபரிஷ்கதாஃ|| ௬|| ஸோऽயஂ வாக்படநாமா ஶாஸ்த்ரகாரோ லோகஹிதாய ஶாஸ்த்ரமாரிப்ஸுர்விக்நோபஶமாயாபிமத தேவதாநமஸ்காரஂ கரோதி ராகாதீத்யாதிநா| ராகாதிரோகா யேநாபாஸ்தாஃ தஂ நமாமீதி ஸம்பந்தஃ| ராகாதயஃ ப்ரஸித்தாஃ| ராக ஆதிர்யேஷாஂ த இமே ராகாதயஃ| ஆதிக்ரஹணேந த்வேஷாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| ருஜந்தீதி ரோகாஃ, ராகாதயஶ்ச தே ரோகாஶ்ச ராகாதிரோகாஃ, ஸஹ ஜாதாஃ ஸஹஜாஃ ஜந்மநஃப்ரபதி ஶரீரிணா ஸங்கதாஃ ஸமூலா யேநாபாஸ்தாஃ| மூலமேஷாமஜ்ஞாநம்| ஆஶு ஶீக்ரமேவ| ஸர்வே ந து கேசிதேவ| ஜகதோऽபி நாऽऽத்மந ஏவ| தமேகவைத்யஂ நமாமி| ஏகஶ்சாஸௌ வைத்யஶ்ச தஂ நமாமி| ஏவங்குணயுக்தஸ்யாந்யஸ்ய பிஷஜோऽபாவாத்தஸ்யைகத்வம்| ந ஹ்யந்யோ வைத்யஃ ஸஹஜத்வாத்யஸாத்யலக்ஷணயுக்தாந் ரோகாஞ்ஜேதுஂ ஶக்நோதி| அபிமததேவதாநமஸ்காரஂ கத்வா விக்நோபஶமாயைவ புநர்குருநமஸ்காரஂ கரோதி வைத்யாகமஜ்ஞாஂஶ்ச பிதாமஹாதீநிதி| வைத்யாநாமாகமோ வைத்யாகம ஆயுர்வேதஸ்தஞ்ஜாநந்தீதி வைத்யாகமஜ்ஞாஃ| ஆதிக்ரஹணேந தக்ஷப்ரஜாபத்யாதீநாஂ க்ரஹணம்|| ௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அத நமஸ்காரஂ கத்வா தந்த்ரஂ ப்ரஸ்தௌதி-அதாத இத்யாதி| அதேதி மங்கலார்தஃ| அத இதி நமஸ்காராதாநந்தர்யே| ஆயுஷ்காமேப்யோ ஹித ஆயுஷ்காமீயஃ| ஆயுஷ்காமஶப்தோऽத்ராஸ்த்யத்யாய இதி வா ஆயுஷ்காமீயஃ| அத்யாய இதி விஶிஷ்டப்ரகரணநாம| வ்யாக்யாஸ்யாமோ வர்ணயிஷ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாऽஹுரித்யாதிநா ந ஸ்வமநீஷாகாரிதேதி த்யோதயதி| இதி ஹேதிநிபாதஸமுதாயோऽதீதவஸ்துவிஷயஃ| ஆஹுஃ ஸ்ம ப்ருவந்தி ஸ்ம `லட் ஸ்மே' இதி பூதே லட் ப்ரயோகஃ| ஆத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ ஆதிஶப்தேந பரத்வாஜாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| மஹாந்தஶ்ச தே ஷயஶ்ச மஹர்ஷயஃ| மஹத்த்வந்து ஜ்ஞாநாத்யதிஶயயோகாத்பூஜ்யதா|| ௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

கிமாஹுஃ? ஆயுஃகாமயமாநேநேத்யாதி| அநேநாऽऽயுர்வேததத்த்வாதிகமார்தஂ ஶிஷ்யகணஂ ப்ரோத்ஸாஹயதி| ஆயுஃகாமயமாநேந யதோசிதஂ ஜீவிதஂ நீரோகமிச்சதா| ஆயுர்வேதோபதேஶேஷு யைருபாயைராயுர்வேத உபதிஶ்யதே தேஷு| பரமாதரோ விதேயஃ கிம்பூதமாயுஃ? தர்மாதிஸாதநம்| ந ஹி ப்ராதாந்யேந தர்மாதயஃ ஸாத்யந்தே| அநேந ஸம்பந்தாதீநி அப்யுக்தாநி பவந்தி| அத்ர உபாயோபேயபாவலக்ஷணஃ ஸம்பந்தஃ| அஸ்ய தந்த்ரஸ்யாऽऽயுர்வேதோபதேஶத்வாதுபாயத்வம்| தத் ஸாத்யத்வாதாயுஷ உபேயத்வம்| அபிதேயமாயுர்வேதஃ| ப்ரயோஜநமாயுஃ தர்மார்தஸுகாநி சேதி|

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸஂபந்தாதீந்யுக்த்வா ஆகமஶுத்திஂ தர்ஶயதி- ஆயுர்வேதாமதமித்யாதிநா| அநேந குருபரம்பராமபி தர்ஶயதி| ப்ரஹ்மா பத்மயோநிராயுர்வேதாமதஂ புத்த்வா தக்ஷாய ததௌ| யதாऽமதேந ஸகலரோகபரிக்ஷயஃ ததைவ ஆயுர்வேதேநேத்யதஃ ஸாதஶ்யம்| ஸர்வேப்யோ ஹிதஂ ஸார்வம்| ஸநாதநமவிநாஶி| ஸ தக்ஷோऽஶ்விப்யாஂ தேவபிஷக்ப்யாஂ ததௌ| தாவஶ்விநௌ ஶதக்ரதவே இந்த்ராய தததுஃ| ததோऽநந்தரமாயுர்வேதஜ்ஞாநபரிபூர்ணே ஶதக்ரதௌ தர்மாதிசதுர்வர்கவிக்நகாரிபிராமயைஃ பீட்யமாநேஷு ஸத்ஸு நரேஷு ஸகலஜநரோகோபஶமஹேதோர்மஹர்ஷயஃ ஶதக்ரதுமுபாஜக்முருபாவிஶந்| யத ஏவ ஶரண்யஸ்ததஃ| அமராணாமீஶ்வரஂ தேவநாயகம்| மஹதீ த்திர்யேஷாஂ தே மஹர்த்தயஃ| மஹர்ஷயோ தந்வந்தரிப்ரபதயஃ| ந கேவலஂ தந்வந்தரிப்ரபதயஃ யாவல்லம்பாயநாதயோऽபி| தாந் தந்வந்தரிப்ரபதீந் தஷ்ட்வைவ ஸஹஸ்ராக்ஷோ யதாऽகமஂ நிஜகாத ஆகமமநதிக்ராமஂஸ்தேப்யஃ கதயாஞ்சகார| கிமித்யாஹ- ஆயுஷஃ பாலநஂ ஜீவிதஸ்ய ரக்ஷணஂ உபவேதமதர்வணஃ அதர்வவேதஸ்யோபவேதம்| கீதஶமாயுர்வேதஂ நிஜகாதேத்யாஹ- காயேதி| காயாதிபிரஷ்டாங்கதாங்கதம்| யஂ பிதமஹோ புபுத இதி ஸஂபந்தஃ| காயசிகித்ஸா காயஶப்தேநோச்யதே| ஏவஂ பாலாதிஷ்வபி யோஜ்யம்| ஏவமந்யேஷ்வபி| வஷஂ வாஜீகரணம்| யதாபூதமேவ ப்ரஹ்மணா புத்தஂ ததாபூதமேவ தேஷாஂ ஜ்ஞாநமித்யர்தஃ|| ௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தே ச தந்வந்தரிப்ரபதயஸ்தமாம்நாயஂ ஶதக்ரதுப்ரோக்தமாகமஂ கஹீத்வா மயைவமஜ்ஞாயி மயைவமஜ்ஞாயீதி பரஸ்பரஂ ப்ரகாஶ்ய ச மாநுஷஂ லோகமாயயுஃ ப்ராபுஃ| கிம்பூதாஃ முதிதாஃ ஸம்பந்நகார்யத்வாத்ஸஹர்ஷாஃ|| ௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஆகத்ய ச மாநுஷஂ லோகமாயுர்வேதஸ்ய ஸ்தித்யர்தமாயுர்வேதோ மாந்தர்தாதிதி தந்த்ராணி சக்ரிரே அகுர்வந்| ததஸ்தாநி தந்த்ராணி கத்வா ஆததாஃ ஸாதரஂ புநர்வஸுதந்வந்தரிப்ரபதயோऽக்நிவேஶாதிகாந் ஸுஶ்ருதாந் தாநதிகமயாமாஸுஃ| ந கேவலமக்நிவேஶாதிகாந் யாவத்தத் ஶிஷ்யாந் கராலாதீநபி க்ராஹயாமாஸுஃ| தேऽப்யக்நிவேஶாதயஃ தந்வந்தரிப்ரபதிப்யஸ்தாநி தந்த்ராணி கஹீத்வா ஸ்வயஂ தந்த்ரஂ சக்ருஃ| ததஶ்ச ஸ்வயஂகதாநி தந்த்ராணி குரூந் தந்வந்தரிப்ரபதீந் ஸஂஶ்ராவயாமாஸுஃ| கிம்பூதாந் குரூந்? ஸர்ஷிஸங்காந் ஸமுநிஸமூஹாந்| கிம்பூதா அக்நிவேஶாதயஃ? ஸுமேதஸஃ ஸுப்ரஜ்ஞாஃ| தாநி ச தந்த்ராண்யேஷாமக்நிவேஶாதீநாம்| தைர்தந்வந்தரிப்ரபதிபிஃ| ப்ரஶஸ்தாநி கதப்ரஶஂஸாநி| ப்ரதிஷ்டாஂ ஸுபூஜ்யாஂ ஸ்திதிம்| புவி மநுஷ்யலோகே| லேபிரே ப்ராபுஃ|| ௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

இத்யநேந க்ரந்தஸஂதர்பேணாऽகமஶுத்திஂ தர்ஶயித்வா ஸ்வயஂ தந்த்ரகரணே ஹேதுமாஹ-தேஷாமிதி| தேஷாமக்நிவேஶாதிப்ரணீதாநாஂ தந்த்ராணாமேகைகஂ தந்த்ரஂ ஸமஸ்தவ்யாதிஸாதநே ஸகலரோகசிகித்ஸிதேऽவ்யாபி அஸம்பூர்ணம்| ந ஹி ஸுஶ்ருதப்ரணீதா க்வசிச்சிகித்ஸாऽக்நிவேஶகதே தந்த்ரே ஜ்ஞாதே ஜ்ஞாதா பவத்யதஃ ப்ரதிதந்த்ராபியோகே த்வத்யயநமாத்ரேணைவ புருஷாயுஷஸஂக்ஷயோ பவதி, ந ஹி ததுக்தவிதாநாநுஷ்டாநஸ்யாऽயுர்பவத்யதஃ யஸ்மாத் ச ஸுகக்ரஹணார்தஂ லோகஸ்யைக ஏவார்தஸ்தந்த்ரகாரைஃ புநஃபுநஃ ப்ரோக்தஃ ஸ ஏவைகேந ப்ரோக்தஃ ஸ ஏவாந்யேந| ந கேவலமேவஂ யாவத் க்வசிச்ச தந்த்ரே கஶ்சிதர்தோ விஶேஷதஃ அந்யேந விஶேஷேணோக்தஃ அதஸ்தத்விஜ்ஞாநமதிதுர்லபம்| யச்ச யஸ்மாச்ச தே தந்த்ரகதோ விவக்ஷிதார்தப்ரத்யாயநபரத்வாத்வசநே ஶப்தே அநாததா அவஹேலாவந்தஃ வசநஸ்ய ஸ்வல்பத்வபஹுத்வநிரபேக்ஷாஃ அர்தாதரேண பஹுபாஷிண இத்யர்தஃ|| ௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அதோऽபி ஹேதோஃ ஸர்வதந்த்ராணி ஸஂஹத்யாऽஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஃ கரிஷ்யத இதி ஸம்பந்தஃ| கிம்பூதோऽஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஃ| அஸ்தாநவிஸ்தராதிவர்ஜிதஃ| உசிதே புநஃ ஸ்தாநே விஸ்தராதீநி விதீயந்த ஏவ| ததாஹி துஸ்வரூபவர்ணநே தோஷோபக்ரமணே ச ஸ்வஸ்தாதுரஹிதத்வாத்விஸ்தரோऽப்யுபயுஜ்யத ஏவ| ததா கர்பாவக்ராந்த்யங்கவிபாகாதிஷு ஆக்ஷேபோऽபி தஶ்யதே| ததாऽதியோகாதிப்ரகரணே புநருக்தமபீதி| அந்யே புநராஹுஃ- அந்யத்ர வக்தவ்யமர்தவஸ்த்வந்யத்ரோऽச்யத இத்யஸ்தாநஂ தத்வர்ஜிதஃ| ததா விஸ்தராக்ஷேபாப்யாஂ வர்ஜிதஃ நாதிவிஸ்தரோ நாதிஸஂக்ஷிப்த இத்யர்தஃ| ஸகஜ்ஜ்ஞாபிதஸ்ய வஸ்துநஃ புநர்வசநஂ புநருக்திஸ்தத்வர்ஜிதஃ| அந்யச்ச ஹேத்வாதிஸ்கந்தத்ரயமாத்ரநிபந்தநஃ| ஹேதூ ரோகோத்பவகாரணஂ ஸ்கந்தஃ ஸமூஹஃ| ஹேதுஸ்கந்தோ மித்யாஹாரவிஹாராதிஃ| லிங்கஂ பவிஷ்யதஃ ஸதஶ்ச வ்யாதேஶ்சிஹ்நபூதம்| யதா ஜ்வரஸ்யாலஸ்யாதிஃ| ஔஷதஸ்கந்தோ ரோகசிகித்ஸார்தஂ ஹிதாஶநசூர்ணலேஹக்வாதாதிஃ| ஸம்ப்ராப்தேர்ஹேதுஸ்கந்த ஏவாऽந்தர்பாவஃ| உபஶயஃ புநஃ லிங்கஸ்கந்தே வா ஔஷதஸ்கந்தே வாऽநுப்ரவிஶதி| ஏவமந்யதப்யஸ்மிந்நேவ ஸ்கந்தத்ரயேऽந்தர்பாவ்யம்| ஏதாவந்மாத்ரமத்ர நிபத்யத இத்யர்தஃ| மாத்ராஶப்தஃ ஸ்தோகபர்யாயஃ அந்யதந்த்ரேஷு யதா பஹுவக்தவ்யதா ந ததாऽத்ர கிந்து கேவலஂ தாத்பர்யவஸ்துக்ரஹணமிதி மாத்ரஶப்தப்ரயோகஃ| அந்யச்ச கிம்பூதோऽஷ்டாங்கஸஂக்ரஹஃ? அந்யதந்த்ரேஷு விநிகூடார்ததத்வா யே ப்ரதேஶாஸ்தேஷாஂ ப்ரகாஶகஃ| ததா சரகமுநிநா ஷஷ்டிகஸ்ய குணேஷு "ஸ்நிக்தோऽகுருஶ்சே"தி ஸந்தாநகேऽகாரப்ரயோகஃ கத இதி வாக்படேந தர்ஶயதா லகுஶப்தப்ரயோகஃ கதஃ| ஸுஶ்ருதோऽப்யாஹ "ஷஷ்டிகஃ ப்ரவரஸ்தேஷாஂ கஷாயமதுரோ லகு"ரிதி| கஷ்ணாத்ரேயோऽபி "ஷஷ்டிகஃ ஸுகர" இத்யாதி படித்வா லகவஃ கடுபாகாஶ்சேத்யாஹ| கரநாதோऽப்யாஹ-`தோஷக்நஃ ஷஷ்டிகோ லகு' ரிதி| பராஶரோऽபி `ரக்தோ மஹாந் ஶகுநாஹதஃ ஷஷ்டிக' இத்யாதி படித்வா லகவஃ ஸஂக்ராஹிகா இத்யாஹ| சரகேऽபி பட்யதே `ஶாலிஷஷ்டிகாதீநி ப்ரகதிலகூந்யபி மாத்ராபேக்ஷீணி பவந்தீ' தி| அந்யச்ச ஸ்வதந்த்ரவிரோதாநாமந்யதந்த்ரவிரோதாநாஂ ச பூயிஷ்டமதிஶயேந நிவர்தகஃ| ஸ்வதந்த்ரவிரோதோ ய ஏகஸ்மிந்நேவ தந்த்ரேऽந்யஸ்தாநஸ்திதோ க்ரந்தோऽந்யஸ்தாநஸ்திதேந விருத்யதே| யதா சரகே `சதுர்விஂஶதிரித்யேதாஃ ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரவிசாரணா' இத்யுக்த்வா புநரப்யாஹ `ஏவமேதாஶ்சதுஷ்ஷஷ்டிஃ ஸ்நேஹாநாஂ ப்ரவிசாரணா' இதி| தத்வாக்பட ஏகீகுர்வந்நாஹ `யுக்த்யாவசாரயேத் ஸ்நேஹ'மித்யாதி| பக்ஷ்யாதிநோபயுஜ்யமாந ஏவ ரஸபேதேந த்ரிஷஷ்டிதா ஸ்நேஹோ பவதி ஏகஶ்ச| இதி சதுஷ்ஷஷ்டிஃ| ஏதச்ச ஸம்மோஹநமாத்ரநிவத்தயே உக்தஂ ந ஹி வஸ்துதோ விரோதஃ ஸம்பவதி| பரதந்த்ரவிரோதோ யதா சரகக்ரந்தேந கஷ்ணாத்ரேயோ விருத்தஃ| ததா சரகோ ஹிமவத்ப்ரபவாநாஂ நதீநாஂ பத்யத்வமிச்சதி| கஷ்ணாத்ரேயஸுஶ்ருதௌ தாஸாமேவ கலகண்டாதிகர்தத்வம்| வாக்படஸ்தூபலாஸ்பாலநேத்யாதிநா விரோதஂ நிவர்தயதி| ஏவமந்யத் க்ரந்தகௌரவபயாந்ந லிக்யதே| விநிவர்தகோ விநாஶகஃ, அர்தாநாஂ ஸுபோதகத்வாத்| ததா யுகாநுருபஸந்தர்பஃ அஸ்மிந் கலியுகே பாடாவபோததாரணயோக்யக்ரந்தஸம்பாரஃ| விபாகேந ஶோபநைரர்தப்ரகரணாதிவிச்சேதைஃ|| ௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ததா யத்ர சாஷ்டாங்கஸஂக்ரஹே காயசிகித்ஸிதஂ விஶேஷேணாதிஶயேந ஸஂகஹீதம்| கிம்பூதமித்யாஹ நித்யோபயோகி ஸததஂ ஶரீரிணா உபயுஜ்யதே| துஃகேந ச போத்துஂ ஶக்யத இதி துர்போதம்| ந ஹி அகதப்ரயத்நஃ தஜ்ஜாநாதீத்யர்தஃ| ததா பாவதஸ்தத்த்வதஃ ஸர்வாங்காநாஂ வ்யாபகம்| காயசிகித்ஸாங்கமேகஂ வர்ஜயித்வா ஸப்த ஸர்வஶப்தஸஂகஹீதாநி| ததா ச பாலசிகித்ஸாயாஂ வக்ஷ்யதி க்ஷீரதோஷஜநிதரோகப்ரஸங்கே `யதா ஸ்வலிங்காநி'த்யாதி| ததா ஊர்த்வாங்கரோக சிகித்ஸாயாஂ `ஸர்வரோகநிதாநோக்தை'ரித்யாதி| அத ஏவ காயசிகித்ஸிதஸ்ய வ்யாபகத்வம்| யதஶ்ச த்ரவ்யரஸாதிமாத்ராஶிதாந்நஸ்வருபாதி பரிஜ்ஞாநஸ்நேஹாத்யுபயோகாஸங்கிகரோகசிகித்ஸாதிஸப்தாநாமப்யங்காநா காயசிகித்ஸிதமேவ| அஸ்ய ச க்ரந்தஸந்தர்பஸ்ய ஸஂக்ரஹஸஂஜ்ஞாऽர்தாநுகதா தேந கரநாதஸஂஹிதாவச்சரகாதிநயவ்யாக்யாநதாத்பர்யமத்ர விபரீதாவகமஸம்பாவநாபயாந்ந க்ரியத இதி|| ௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அநந்தரக்ரந்தோக்தார்தமேவ ப்ரகடீகுர்வந்நாஹ- ந மாத்ரேத்யாதி| மாத்ராऽக்ஷரகலா| அக்ஷரகலாமாத்ரமப்யத்ர ந கிஞ்சிதாகமவர்ஜிதஂ கதிதமிதி| த ஏவார்தாஃ ஸ ஏவ க்ரந்தபந்தஃ| கேவலஂ ஸஂக்ஷேபார்தமந்யஃ க்ரம ஆஶ்ரிதஃ|| ௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஆயுர்வேதாகமஶுத்திஂ தர்ஶயித்வா ஆத்மந ஆகமபரதந்த்ரதாஂ சாநந்தரஂ தந்த்ரமாரபதே| தந்த்ரஂ சாயுஷஃ பாலநம்| ஆயுர்ஜீவிதம்| தச்ச ஶரீரஸம்பத்தம்| ஶரீரஂ ச தோஷதாதுமலஸமுதாயஃ| தேஷாஞ்ச தாத்வாதீநாஂ தோஷா ஏவ ப்ரதாநஂ, யதோ தோஷேப்ய ஏவ தாதூநாஂ ப்ரவத்திஃ| ததா ச தாதுபோஷாய ரஸஸ்ய வஹநபாகஸ்நேஹகாடிந்யாதிதோஷப்ரஸாதலப்யமேவ| அதஸ்த ஏவ பூர்வமுச்யந்தே- வாயுரித்யாதி| உத்தேஶாதேவாதிகதே த்ரித்வே புநஸ்த்ரிக்ரஹணஂ நியமார்தம்| த்ரய ஏவ தோஷா ந சதுர்தோऽஸ்தி| யதா ஸுஶ்ருதோக்தாவிதி நியமயதி| ஸமாஸதஃ ஸஂக்ஷேபதஃ ந ஸஂஸர்கபேதாதிவிஸ்தரேண| விஸ்தரதஸ்து பஹவஃ| தூஷணாத்மகத்வாத்தோஷாஃ| தே ச வாதாதயஃ ப்ரத்யேகஂ த்ரிதா த்ரிப்ரகாராஃ| கதஂ த்ரிப்ரகாரா? அத ஆஹ-ப்ரத்யேகஂ வத்திக்ஷயஸாம்யவிபேதாத்| வாயுர்வத்தஃ வாயுஃ க்ஷீணஃ வாயுஃ ஸம இதி| ஏவஂ பித்தகபயோரபி வாச்யம்| தேஷாஂ ச ப்ராகதஸ்வருபமபேக்ஷ்ய வத்த்யாதிகதிர்விஜ்ஞேயா| வத்திக்ஷயாவபி புநருத்கஷ்டத்வாதிநா த்ரிதைவ உத்கஷ்டா வத்திர்மத்யா வத்திரல்பா வத்திரேவஂ க்ஷயேऽபி வாச்யம்| ஸாம்யே தூத்கர்ஷாத்யஸம்பவாந்ந பேதஃ| தே வாதாதயஃ விகதாऽவிகதா தேஹஂ க்நந்தி வர்தயந்தி ச| விகதாஃ ஸ்வருபாத் சலிதாஃ ஶரீரஂ க்நந்தி நாஶயந்தி| அவிகதாஃ ஸ்வருபாதசலிதாஃ ஶரீரஂ வர்த்தயந்தி|| ௧௦||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

நநு வாதாதயஃ கிஂ நியததேஶா ஆஹோஸ்வித்வ்யாபிநோऽத ஆஹ-த இதி| தே தோஷா வ்யாபிநோऽபி ஸகலஶரீரசரா அபி ப்ரதிநியததேஶாஃ| கஃ கஸ்ய தேஶ இத்யத ஆஹ-ஹந்நாப்யோரிதி| அஸ்யாயமர்தஃ நாபேரதோ வாயோஃ ஸ்தாநஂ ஹந்நாப்யோர்மத்யே பித்தஸ்ய ஹதயாதூர்த்வஂ ஶ்லேஷ்மண இதி|| ௧௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ந கேவலஂ ஶரீரவ்யாபிநஃ ஸந்தோ நியததேஶா யாவத் ஸகலகாலவ்யாபிநோऽபி நியதகாலாஃ| ஏதத்ப்ரதர்ஶநார்தமாஹ-வய இதி| அந்தாதீநாஂ வாதாதிபிர்யதாஸங்க்யஂ ஸஂபந்தஃ| வயஸஃ புருஷாயுஷஸ்ய அந்தஃ பஶ்சிமோ பாகோ வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யபாகஃ பித்தஸ்ய| பூர்வபாகஃ ஶ்லேஷ்மணஃ| அஹ்நோऽப்யேவஂ ராத்ரேஶ்ச| புக்தஂ நிகீர்ண ஆஹாரஃ| தஸ்யாந்தோ ஜீர்ணப்ராயாவஸ்தா வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யஂ விதாஹாவஸ்தா பித்தஸ்ய| பூர்வாவஸ்தா புக்தமாத்ர ஏவாந்நே ஶ்லேஷ்மணஃ|

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தைஶ்ச வாதாதிபிஃ புருஷஸ்யாக்நிஶ்சதுர்விதோ பவதி| ந ஹ்யேகேநாபி தோஷேண ஹீநா வாதாதயஃ ஶரீரஜநநே ஸமர்தாஃ| அவஶ்யஂ ச ஸர்வைரேவ பவிதவ்யம்| யஶ்சைஷாமேகவ்யபதேஶஃ ஸ உத்கர்ஷகதஃ| வாதோத்கர்ஷேண விஷமஃ பித்தோத்கர்ஷேண தீக்ஷ்ணஃ கபோத்கர்ஷேண மந்தஃ ஸமைர்ஹாந்யுத்கர்ஷவர்ஜிதைஃ ஸமஃ| விஷமாதீநாஂ லக்ஷணஂ ஶாரீரே வக்ஷ்யதே| யத்ர து த்வாவுத்கஷ்டௌ தத்ர பிஷஜா ஸ்வபுத்த்யா பரிகல்பநீயஃ| வயஂ திஶஂ தர்ஶயாமஃ- த்வௌ தோஷௌ வாதபித்தே வா வாதகபௌ வா பித்தகபௌ வா| தத்ர வாதஸ்ய யோகவாஹித்வாத்வாதபித்தே தீக்ஷ்ணத்வோத்கர்ஷஃ| வாதகபே மந்தத்வோத்கர்ஷஃ| பித்தகபே த்வாஹாரவிஶேஷாத்கதாசித்தைக்ஷ்ண்யஂ கதாசிந்மாந்த்யம்| ப்ரகத்யா விகத்யா சைவமேவ|| ௧௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தைஶ்ச வாதாதிபிஃ கோஷ்டசதுர்விதோ பவதி| ப்ரகத்யா விகத்யா ச| வாதோத்கர்ஷேண க்ரூரஃ, பித்தோக்தர்ஷேண மதுஃ, ஶ்லேஷ்மோத்கர்ஷேண மத்யஃ, ஸர்வைஃ ஸமைர்மத்ய ஏவ| க்ரூராதீநாஂ ச லக்ஷணஂ வக்ஷ்யதே|| ௧௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தைஶ்ச வாதாதிபிஃ ப்ரகதயோ பவந்தி| ப்ரகதிஃ ஶரீரஸ்வரூபம்| கிம்பூதைஃ வாதாதிபிஃ ப்ரகதிஃ ஸம்பத்யதே, அத ஆஹ- ஶுக்ரார்தவஸ்தைரித்யாதி| ததா ச வக்ஷ்யதி `ஶுக்ராஸக்கர்பிணீபோஜ்யே'த்யாதி| ஜந்மாதௌ கர்பாதாநகாலே பிண்டீபூதஶுக்ரார்த்தவஸ்தைஃ| ஶுக்ரஂ ரேதஃ ஆர்தவஂ ஶோணிதம்| தஷ்டாந்தஃ விஷேணேவ விஷகமேஃ| யதா விஷகமேஃ விஷயோநேஃ கீடஸ்யாந்யமாரணஸ்வபாவேநாபி விஷேண ப்ரகதிஃ ஸ்வருபஂ ஸம்பத்யதே| ஏவஂ புருஷஸ்ய தோஷைஃ ப்ரகதிஃ ஸம்பத்யதே| அநேந தஷ்டாந்தேநைதத்தர்ஶயதி- வாதாதீநாமுபகாதகத்வேऽபி ஶுக்ரார்த்தவஸ்தாவஸ்தாயாஂ ப்ரகதிநிஷ்பாதநஂ ப்ரத்யநுபஹந்தத்வம்| தைஶ்ச ப்ரகதய இத்யுக்தம்| தாஸ்து கியந்த்ய இத்யாஹ-திஸ்ர இதி| பதக்தோஷைஃ ப்ரகதயஸ்திஸ்ரோ பவந்தி| மிஶ்ரதோஷாணாஂ தூத்தேஶகதநே பதக்க்ரஹணஂ லிங்கம்| தோஷாணாஂ பதக்த்த்வஂ மிஶ்ரீபாவஶ்ச ஸப்தப்ரகதிஹேதுஃ| தத்ர ச வாதோத்கர்ஷேண ஹீநா ப்ரகதிருச்யதே| பித்தோத்கர்ஷேண மத்யா| ஶ்லேஷ்மோத்கர்ஷேணோத்தமா| யாஶ்ச மிஶ்ரதோஷஜாஃ ப்ரகதயஃ தாஃ ஸர்வா நிந்த்யா கர்ஹணீயாஃ| ஸர்வாஸு ப்ரகதிஷு மத்யே ஸமதாதுஃ ஶ்ரேஷ்டா| யா ஸர்வைரேவ ஸமதோஷைர்நோநேவ கேநசிந்நாऽப்யதிகேந| தாதுஶப்தோ தோஷபர்யாயஃ, தாரணாத்தாதவ இதி|| ௧௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தோஷாணாஂ வாதாதீநாஂ ப்ரகத்யாதிகாரணத்வமுக்தம்| தேஷாஂ ஸ்வரூபஂ ந ஜ்ஞாதமதஸ்தத்விஜ்ஞாநார்தமாஹ-தத்ரேதி| ஏவஂ ஹி ஸ்வரூபே ஜ்ஞாதே வாதாதிஹேதுகஸ்ய ரோகக்ராமஸ்ய ஸ்வகாரணதோஷவிஶேஷகுணஸமந்வயேநாப்ரதிபதோக்தாவபி விஶிஷ்டதோஷகாரணத்வஂ வத்திஹாநிகாரணஸ்ய ச தோஷாணாஂ வஸ்துஜாதஸ்ய யதாஸ்வஂ தோஷைஃ ஸாதஶ்யமஸாதஶ்யஞ்ச ஜ்ஞாதஂ பவதி| யஸ்மாத்வக்ஷ்யதி `வத்திஃ ஸமாநைஃ ஸர்வேஷா'மிதி| தத்ராநிலோ வாயூ ரூக்ஷஃ லகுஃ ஶீதஃ| கரஃ அமதுஃ| ஸூக்ஷ்மஃ ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோகாமித்வாத்ஸூக்ஷ்மஃ| சலஃ நைகத்ர ஸ்திதிஶீலஃ| வாதஸ்ய யோகவாஹித்வேऽபி தாவந்மாத்ரஂ ஶைத்யஂ ஸ்வாபாவிகஂ ந விநஶ்யதி| பித்தம் ஈஷத் ஸ்நிக்தஂ, தீக்ஷ்ணஂ ஶீக்ரகாரி, உஷ்ணஂ லகு, விஸ்ரஂ துர்கந்தி, ஸரஂ வ்யாப்திஶீலஂ, த்ரவமகடிநம்| கபஃ ஸ்நிக்தஃ, ஶீதஃ, குருஃ, மந்தஶ்சிரகாரீ| ஶ்லக்ஷ்ணஃ அபருஷஃ| மத்ஸ்நஃ கசகசாயமாநஃ| ஸ்திரஃ அவ்யாபநஶீலஃ|| ௧௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷாஂ தோஷாணாஂ மிஶ்ரீபூதாநாஂ தந்த்ரவ்யவஹாரார்தஂ ஸஂஜ்ஞாத்வயஂ சிகீர்ஷுரிதமாஹ-ஸஂஸர்க இதி| த்வயோஸ்த்ரயாணாஞ்ச ஸஂஸர்கஸந்நிபாதௌ யதாஸங்க்யம்| த்வௌ தோஷௌ மிஶ்ரீபூதௌ க்ஷீணௌ குபிதௌ வா ஸஂஸர்கவாச்யௌ| ஏவஂ த்ரயோ தோஷாஃ ஸந்நிபாதவாச்யாஃ| தௌ ச ஸஂஸர்கஸந்நிபாதௌ யதாஸங்க்யேந ஷோடா தஶதா சோக்தௌ| ஷட்பிஃ ப்ரகாரைஃ ஷோடா தஶபிஃ தஶதா| கதம்? உத்கர்ஷாதிவிகல்பநாத்| ஆதிக்ரஹணேந மத்யஹாந்யோஃ பரிக்ரஹஃ| தேநைததுக்தஂ பவதி-ஸஂஸர்க உத்கர்ஷாதிநா விகல்பிதஃ ஷோடா பவதி| ஸந்நிபாதஶ்ச தஶதா| தத்ர ஸஂஸர்க ஏகோ தோஷஃ உத்கஷ்டேந கோபேந குபிதஃ க்ஷயேண வா க்ஷீணஃ த்விதீயோ மத்யேநால்பேந சேதி த்வௌ பேதௌ| ஏகோ மத்யேந த்விதீயோऽல்பேநேதி ததீயஃ| த்வாவப்யுத்கர்ஷேணேதி சதுர்தஃ| த்வாவபி மத்யேநேதி பஞ்சமஃ| த்வாவல்பேநேதி ஷஷ்டஃ| இதி ஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதே ஏகோத்கர்ஷேண த்வயோஃ மத்யத்வேநால்பத்வேந சேதி த்வௌ பேதௌ| ஏகோ மத்யேந த்விதீயோऽல்பேநேதி ததீயஃ| த்வயோருத்கர்ஷேணைகஸ்ய மத்யத்வேநால்பத்வேந சேதி சதுர்தஃ பஞ்சமஶ்ச| த்வௌ மத்யாவேகோऽல்ப இதி ஷஷ்டஃ| ஸர்வ உத்கர்ஷேணேதி ஸப்தமஃ| ஸர்வே மத்யேந இதி அஷ்டமஃ| ஸர்வே அல்பேநேதி நவமஃ| ஏக உத்கர்ஷேண த்விதீயோ மத்யேந ததீயோऽல்பேநேதி தஶமஃ| இதி ஸந்நிபாதோ தஶதா|| ௧௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ரஸாதயஃ ஸப்த தாதுஸஂஜ்ஞாஃ| ஶரீரதாரணாத்தாதவஃ| தே ச தூஷ்யாஃ வாதாதிபிர்தோஷைர்தூஷணீயாஃ|| ௧௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அநந்தரஂ மலா உச்யந்தே-தோஷதாதுமலஸமுதாயாத்மகத்வாத் காயஸ்ய மலாஃ மூத்ரஶகத்ஸ்வேதாதயஃ| தேऽபி ச தூஷ்யாஃ| ந கேவலஂ தாதவ இத்யபி ஶப்தார்தஃ| ஆதிஶப்தாத் கர்ணமலாதீநாஂ க்ரஹணம்| சஶப்தாத் மலாநாஂ தாதுஸஂஜ்ஞாபி தேஹதாரகத்வாத்|| ௧௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தோஷா ஏவ ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ காரணஂ விகதா ந தாதுமலாஃ| யா து தாதூநாஂ மலாநாஂ ரோகஹேதுகத்வகல்பநா ஸா ஔபசாரிகீ| ஏததேவாஹரஸாதீத்யாதி| ரஸாதிதாதுஸ்தேஷு தோஷேஷு யே வ்யாதயஃ ஸம்பவந்தி தே ரஸாதிஜா இத்யாசார்யா உபசாரேண ப்ருவந்தி| தஷ்டாந்தஃ `கததாஹவத்'| ந ஹி கதஸ்ய தாஹஶக்திஃ கதாசிதஸ்தி, கிஂ தர்ஹி தத்ஸ்தஸ்யாக்நேஃ| ஏவஂ சோச்யதே `கதேநாயஂ தக்த' இதி|| ௨௦||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷாஂ ச தாதூநாஂ ஸப்தாநாஂ யதாஸங்க்யேந ப்ரீணநாதீநி ஸப்த கர்மாணி| யாநி குர்வந்தோ தேஹஂ தாரயந்தி| ப்ரீணநஂ ரஸஸ்ய கர்ம| ப்ரீணநஂ சித்தப்ரீதிஃ| ஜீவநமஸஜஃ| ஜீவநம் ஜீவிதஂ ப்ராணநமிதி யாவத்| ததா ச ரக்தமயமஷ்டபிந்துகமோஜோ நாம ஜீவாநாஂ க்ரஹணதாரணவிவேககார்யகரஂ வக்ஷ்யதே| லேபோ மாஂஸஸ்ய| லேபநஂ அஸ்த்யாதீநாஂ லேபஃ| ஶரீரஸ்நேஹோ மேதஸஃ| ஶரீரதாரணமஸ்த்நஃ| அந்யதா நிரவலம்பநஂ மாஂஸஂ ஸ்யாத்| பூரணமஸ்த்நோ மஜ்ஜ்ஞஃ கர்ம| கர்போத்பாதஃ ஶுக்ரஸ்ய| ஏதே சாநந்தரோக்தா தாதவஃ ஶரீரஂ தாரயந்தி| தாத்வாஹாராஶ்ச-ஆஹாரோ யதா ஜந்தூநாஂ வத்திகாரணஂ ததைவ தாதூநாஂ தாதவ ஏவ வத்திகாரணம்| பூர்வஃ பூர்வோ தாதுருத்தரஸ்யோத்தரஸ்ய ஆஹாரஃ|| ௨௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தோஷாதீநாஂ வத்திஹாநிகாரணவாதப்ரஸங்கேந ஸர்வபாவாநாமபி வத்திஹாநிகாரணமாஹவத்திரித்யாதி| ஸமாநைஃ ஸதஶைஃ ஸர்வேஷாஂ வத்திஃ| யோ யோ யேந யாவதா சாஂஶேந யஸ்ய ஸமாநஃ தேநைவ தாவதா சாஂஶேந ஸதஶேந ஸ தஸ்ய வத்திகாரணம்| யதா வாயோரந்யோ வாயுர்த்ரவ்யஸ்வபாவேநைவ ஸமாநஃ| தஸ்யைவ மரிசஂ லாகவரௌக்ஷ்யகுணதஃ| தஸ்யைவ ஸரணாதிகா க்ரியா சலநாதிஸாதர்ம்யாத்| ஏவஂ ஸர்வபாவாநாமப்யூஹ்யம்| ஏதத்ஸமாநமஸமாநஂ ச ஸாமாந்யவிஶேஷரூபஂ கோத்வாதிவிஷயமபேக்ஷ்ய விஜ்ஞேயம்| நது த்ரவ்யத்வஸத்தாதிமஹாவிஷயஂ ஸாமாந்யம்| ததோ வ்யவஹாராஸித்தேஃ| ததா ச மஹாஸாமாந்யாபேக்ஷயா ந கஸ்யசிதபி வஸ்துநோ வஸ்த்வந்தரேண ஸமாநத்வவ்யபிசாரோ ந சாஸமாநத்வஸம்பவஃ| யதஶ்சைகஸ்யைவ வஸ்துநஃ கேநசித்ஸாதஶ்யமந்யேந வைபரீத்யமதஃ ஸகதேவோபயஸ்ய வத்திஹாநிலக்ஷணஸ்ய ப்ரவத்திஃ ந விருத்யதே| யத்யபி வஸ்துநஃ யேநைவ வஸ்துநோஂऽஶேந ஸாதஶ்யஂ தேநைவாஂஶேந வைபரீத்யமபி| ததாபி தயோர்வஸ்துநோருபயரூபத்வாத்வத்திஹாநிலக்ஷணமுபயஂ ப்ரத்யேகதைவ காரணத்வம்| கதமேகோ விருத்தகார்யகர இதி சேந்ந, விருத்தயோஃ காரணயோரேகஸ்மிந்த்ரவ்யே நிவேஶாத்| ந ஹி விருத்தயோர்ஜலதேஜஸோரத்ர த்ரவ்யே ந ஸம்பவஃ, பஞ்சபூதாத்மகத்வாத்தஸ்ய| அதைவமுச்யதே-யதா ஸுரயா த்ரவ்யத்வேந ஸமாநஸ்ய ஸ்தந்யஸ்ய வத்திஃ க்ரியதே ததைவ கதமம்லத்வாதுஷ்ணத்வாச்ச விபரீதத்வே தஸ்யைவ ந க்ஷய இத்யேததபி ந| ததாவிதஸ்வபாவத்வாத்| ந ஹி ஸ்வபாவஃ பர்யநுயோக்தவ்யஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி ஶாஸ்த்ரகாரஃ- கடுபாகரஸஸ்நிக்தகுருத்வைஃ கபவாதஜித்| லஶுநோ வாதகபகந்ந து தைரேவ யத் குணைஃ|| இதி|| தச்ச தத்ரைவ வ்யாக்யாதம்| ஸாதஶ்யஸாமாந்யயோஶ்சாத்ர ந கஶ்சித்விஶேஷஃ, ஏகேந ரூபேண விநா ஸாதஶ்யமபி ந ஸம்பவதி| ததா ஸாமாந்யஸ்யாப்யர்தக்ரியாஸு வ்யக்த்யநுவிதாயித்வாத்ஸாமாந்யஂ வத்திகாரணமித்யுக்தேऽபி ந கோஸ்பர்ஶவத்வ்யக்திவிஶேஷாநபேக்ஷா| ந ஹி ஸாமாந்யமநாலம்பநவத்வத்திஹேதுதாஂ யாதி| அபி த்வாஶ்ரயயோர்மிஶ்ரீபாவவிஶேஷேணேதி|| ௨௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

வாதாதீநாமாத்யாத்மிகாநாஂ பாஹ்யேந த்ரவ்யேண ஸாதஶ்யம்| த்ரவ்யஞ்ச மஹாபூதகார்யஂ ரஸவீர்யவிபாகப்ரபாவைஃ கார்யகரம்| தே ச ரஸாதயோऽஸ்மிந்நேவ ஸூத்ரஸ்தாநே வக்ஷ்யந்தே| அத்ர த்வத்யாயே தந்த்ரார்தஸூசநார்தஂ கிஞ்சிதுச்யதே-ரஸா இத்யாதி| ஸ்வாத்வாதயஃ ஷட்ரஸாஃ| ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யத்வாத் ரஸாஃ த்ரவ்யம் நிர்விஶேஷஂ பஞ்சபூதாத்மகஂ மூர்தமாஶ்ரிதாஃ| தேஷாஞ்ச யோ யஸ்மாத் பூர்வஃ ஸ தஸ்மாத்தேஹிநோ பலாவஹஃ ஸ்வபாவவிஶேஷாத்|| ௨௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷாஞ்ச ரஸாநாஂ தோஷவிஶேஷப்ரஶமநப்ரகோபப்ரஶமநவிபாகஂ தத்ரேத்யாதிநா தர்ஶயதி| அந்யே து குர்வதே இத்யேதத் க்நந்தீத்யேதச்ச மாருதாதிபிஃ ப்ரத்யேகமபிஸம்பத்யதே| தேஷு ரஸேஷு மத்யே ஆத்யாஸ்த்ரயஃ ஸ்வாத்வம்லலவணா மாருதமநிலஂ க்நந்தி| அந்யே து திக்தோஷணகஷாயாஃ தமேவ சாநிலஂ குர்வதே| திக்தாதயஸ்த்ரயஃ திக்தோஷணகஷாயாஃ கபஂ க்நந்தி| அந்யே து மதுராம்லலவணாஃ தமேவ கபஂ குர்வதே| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தஂ க்நந்தி நாஶயந்தி| அந்யே த்வம்லலவணோஷணாஃ பித்தமேவ குர்வதே| தேநைததுக்தஂ பவதி-மதுரோ வாதபித்தக்நஃ ஶ்லேஷ்மகரஃ| அம்லோ வாதஂ ஹந்தி கபபித்தே து ஜநயதி| லவணோ மாருதஂ ஹந்தி கபபித்தே து குருதே| திக்தஃ கபபித்தே நாஶயதி வாதஂ து ஜநயதி| ஊஷணஃ கபஂ நாஶயதி வாதபித்தே து ஜநயதி| கஷாயஃ கபபித்தே ஹந்தி வாதஂ கரோதீதி|| ௨௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஏஷாஂ ச ரஸாநாமாஶ்ரயோ த்ரவ்யஂ யத்ரஸாதீநநபேக்ஷ்ய ப்ரபாவாதேவ கிஞ்சித் கரோதி| தத் த்ரிப்ரகாரஂ விஶிஷ்டைஃ ரஸாதிபிர்யுக்தஂ குபிதாநாஂ வாதாதீநாஂ ஶமநஂ நாஶகரஂ குடூச்யாதி| அந்யைர்யுக்தஂ கோபநஂ ஸாம்யநாஶகரஂ யவகாதி| அந்யைஃ ஸ்வஸ்தஹிதஂ ஶால்யாதி| யந்ந குபிதஸ்ய ஸமீகரணே ஸமர்தஂ நாபி ஸமஸ்ய கோபநே கேவலஂ யதாஸ்திதமேவ ஸஂவாஹயதி| கேசித்து ஏகஸ்யைவ த்ரவ்யஸ்ய யோகமாத்ராகாலாதிபேதாத் த்ரிரூபதாமாஹுஃ|| ௨௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தத்ர த்ரவ்யே வீர்யஂ த்விவிதஂ உஷ்ணஶீதகுணாதிக்யாத்| யத்யபி ஸர்வஂ த்ரவ்யஂ பஞ்சபூதாத்மகஂ ததாப்யக்நீஷோமாத்மகத்வாத் ஸர்வபாவாநாஂ கிஞ்சிதுஷ்ணகுணோத்கர்ஷாத் தந்முகேநைவ கார்யகாரணமுஷ்ணவீர்யமுச்யதே| தத்விபரீதஂ ஶீதவீர்யம்| வீர்யஂ ஶக்திஃ கார்யகாரணஹேதுஃ|| ௨௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

விபாகஸ்து த்ரிதா| ஸர்வத்ரவ்யாணாஂ விபாகோ ஜடராக்நிஸம்பந்தாத் த்ரவ்யஸ்ய ஸ்வரூபாந்தர ப்ராதுர்பாவஃ| தத்ர கிஞ்சித் ஸ்வாதுவிபாகஂ கிஞ்சிதம்லவிபாகம்| கிஞ்சித் கடுவிபாகம்|| ௨௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ததேவ ச த்ரவ்யமாஶ்ரிதா விஂஶதிர்குணா குர்வாதயஃ, ஸவிபர்யயாஃ ஸவிபரீதாஃ| குருர்லகுர்மந்தஸ்தீக்ஷ்ணஃ, ஹிம உஷ்ணஃ, ஸ்நிக்தஃ ரூக்ஷஃ, ஶ்லக்ஷ்ணஃ பருஷஃ, ஸாந்த்ரஃ த்ரவஃ, மதுஃ கடிநஃ, ஸ்திரஶ்சலஃ, ஸூக்ஷ்மஃ ஸ்தூலஃ, விஶதஃ பிச்சிலஃ| கராதயஸ்த்வேதத்பேதா ஏவ யதாஸம்பவஂ வ்யாக்யேயாஃ| ஏதேப்ய அந்யே குணா இந்த்ரியார்தாஃ ஶப்தாதயஃ| வ்யவாயீ விகாஷீ ச| இந்த்ரியார்தாநாஂ ப்ரஸித்தத்வாத் லக்ஷணஂ நோச்யதே| ஸர்வஂ தேஹஂ வ்யாப்ய யத் பாகஂ யாதி ஸ வ்யவாயீ| விகாஷீ தாதூந் விகஷந் ஹிஂஸந் ஸந்திபந்தாநுபலேபாதிகாந் முஞ்சதி நாஶயதி| கைஶ்சிதாசார்யைர்வ்யவாயீ ஸரஸ்யைவ ப்ரகர்ஷ இதி பரிகல்பிதஃ| விகாஷீ தீக்ஷ்ணப்ரகர்ஷஃ|| ௨௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸத்த்வஂ ரஜஸ்தமஶ்ச தந்த்ரே வ்யவஹாரார்தே மஹாகுணஶப்தேந உக்தாஃ|| ௨௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

தோஷாதீநாஂ ஸதஶேந வத்த்யா விஸதஶேந ச ஹாந்யா ரோககாரணத்வமுக்தம்| காலாதீநாஂ த்வதியோகாதயோ தோஷவத்திக்ஷயமுகேநைவ ரோககாரணத்வேநோச்யந்தே- காலேதி| காலஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஸ்த்ரிவிதோ வக்ஷ்யதே| தஸ்ய ஸ்வரூபஹாநிர்ஹீநயோகஃ| ஸ்வரூபாதிஶயோऽதியோகஃ| ஸ்வரூபவைபரீத்யஂ மித்யாயோகஃ| அர்தாஃ இந்த்ரியார்தாஃ ஶப்தாதயஃ தேஷாமிந்த்ரியேணால்பஸஂயோகஃ ஸஂயோகாபாவஶ்ச ஹீநயோகஃ| அத்யந்தஸஂயோகோऽதியோகஃ| பருஷாநபிமதாதிஸ்வரூபஸ்யார்தஜாதஸ்ய இந்த்ரியேண யோகோ மித்யாயோகஃ| காயவாங்மநஸாஂ க்ரியா கர்ம| தஸ்ய ஹீநா ப்ரவத்திர்ஹீநயோகஃ| அதிப்ரவத்திரதியோகஃ| வேகோதீரணாதிமுத்தரத்ர வக்ஷ்யமாணஂ மித்யாயோகஃ| ஸர்வேஷாஂ ஸமா ப்ரவத்திஃ ஸமயோகஃ| ஹீநாதியோகஸ்த்ரயோ ரோககாரணம்| ஸம்யக்யோகஃ த்வாரோக்யகாரணம்|

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ரோகாரோக்யே கே உச்யேதே இத்யாஹ- ரோக இதி| ரோகோ வாதாதீநாஂ விஷமதா ஸ்வரூபாச்சலநம்| ஸஂப்ராப்திவஶேந முக்யோக்திர்ஹேதுத்வேநௌபசாரிகீ| விஶிஷ்டஸஂப்ராப்தயோ ஹி தோஷா ஏவ ரோகாஃ தத் கார்யஂ வேதி பக்ஷத்வயண் தேந வ்யாதிவிஶேஷமநிஷ்பாதயதபி தோஷவைஷம்யஂ பரிகஹீதஂ பவதி| ரோகவிஶேஷாணாஂ ஜ்வராதீநாஂ நாமாநி| வாதாதீநாஂ ஸாம்யமரோகதா| தே ச ரோகா த்விவிதா நிஜாகந்துவிபாகேந| மித்யாஹாரவிஹாரேண யோ தோஷகோபஸ்தத்கதா பீடா நிஜோ ரோகஃ| அபிகாதாதிநா தோஷகோப ஆகந்தூ ரோகஃ| தேஷாஂ ரோகாநாஂ காயமநோபேதேந த்விவிதமதிஷ்டாநஂ ஸ்தாநம்| ஜ்வராஸ்ரபித்தாதீநாஂ காயஃ ராகத்வேஷாதீநாஂ மநஃ| நநு ச ரோகாணாஂ வாதாதயஃ காரணத்வேநோக்தாஃ தே ச காயிகாநாமேவ ஸம்பவந்தி ந மாநஸாநாமத ஆஹ- ரஜஸ்தமஶ்சேதி| மநஃ ஶுத்தஂ ஸத்வம்| ரஜஃ தமஸீ தோஷௌ தஸ்யோபப்லவாவவித்யாஸம்பூதௌ|| ௩௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ரோகோ ஜ்ஞாதஃ, ரோகோபஹதஶரீரஜ்ஞாநோபாயமாஹ- தர்ஶநேதி| தர்ஶநேந தஷ்ட்யா வர்ணஸஂஸ்தாநாதிகம்| ஸ்பர்ஶநேந ஸந்தாபகாடிந்யோத்ஸேதாதிகம்| ப்ரஶ்நேந ஶூலாரோசகாதி| ஏவஂ ரோகோபஹதஶரீரஂ தர்ஶநாதிபிர்ஜ்ஞாதவ்யம்|| ௩௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஸாமாந்யேந ஶரீரஸ்ய ரோகஸம்பந்தே ஜ்ஞாதே ரோகவிஶேஷஸ்யாதிகமோபாயமாஹ- ரோகமிதி| நிதாநாதிபிஃ பஞ்சபிர்லக்ஷணைஃ ரோகஂ பரீக்ஷேத| நிதாநஂ ஹேதுஃ| ஏவஂவிதமர்தஜாதமேவஂவிதஸ்ய ரோகஸ்ய ஹேதுத்வேநோபதிஷ்டமேவஂவிதஶ்சோத்பந்நஃ| அதோ நிதாநாத் ஜ்ஞாயதே ரோகஃ| ப்ராக்ரூபஂ பவிஷ்யதோ வ்யாதேரப்ரகாஶிததோஷவிஶேஷாதிஷ்டாநஸ்ய லக்ஷணம்| லக்ஷணமுத்பந்நஸ்ய சிஹ்நம்| உபஶயஃ ஸுகாநுபந்த்யாஹாராத்யுபயோகஃ| ஏவஂவிதேராஹாராதிநா ஹ்யஸ்ய பீடா நாபூதேவஂவிதேநாபூதத உபஶயாத் ஜ்ஞாயதேऽயஂ ரோக இதி| ஆப்திஃ ஸமாப்திஃ| ஏவஂதுஷ்டேந ஏவஂஸ்தாநஸ்திதேந ஏவமநுகதேநாநயா கல்பநயா ஏவஂ மார்கேண தோஷேணேதி பரிகல்பநம்| அத ஆப்த்யா ஜ்ஞாயதேऽயம் ரோக இதி|| ௩௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

உபஶயாதிப்ரஸங்கேந ச தேஶகாலாவப்யுபயுஜ்யேதே அதஸ்தாவபி ஸூத்ரயதி| இஹாயுர்வேதஶாஸ்த்ரே ஆசார்யா த்விப்ரகாரஂ தேஶமாஹுஃ| பூமிபேதேந தேஹபேதேந ச| தேஹதேஶஃ ஶிரஃபாண்யாதிஃ ப்ரஸித்தஃ|| ௩௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

பூமிதேஶ உச்யதே- ஜாங்கலமித்யாதி| ஜாங்கலோ நாமால்போதக தருபர்வதத்வேந வக்ஷ்யமாணலக்ஷணோ வாதபூயிஷ்டஃ ஸஞ்ஜாதௌஷதிககமகபுருஷாதிர்யோ வாதப்ரதாநஃ| ஆநூபஸ்தஸ்மாத்விபரீதலக்ஷணஃ| ஸ கபப்ராயௌஷதிஸலிலஃ ஶ்லீபதாதிரோகதஃ| ஸாதாரணஃ உபயலக்ஷணமத்யபதிதஃ, ஸமமலஃ ஸமவாதாதிதோஷஃ| ஏவஂ த்ரிவிதோ பூமிதேஶஃ|| ௩௫||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

காலோ த்விவிதஃ க்ஷணாதிர்வ்யாத்யவஸ்தா ச வ்யவஹாரார்தஂ தந்த்ரே ப்ரயுஜ்யதே| தத்ர க்ஷணாதிஃ ப்ரஸித்தஃ| வ்யாத்யவஸ்தா ச புராணநவத்வாதிகஂ விஶிஷ்டலக்ஷணஸஂயுக்தத்வஂ வ்யாதேஃ| த்விவிதோऽபி காலோ ரோகிணோ பேஷஜஸ்ய ஸம்பந்தஂ கரோதி| ததா ச வக்ஷ்யதி `பூர்வாஹ்ணே வமநஂ தேயஂ மத்யாஹ்நே து நிரூஹணம்' இதி| ததா ச பஸ்திவிதௌ `நிவத்திகாலஃ பரமஸ்த்ரயோ யாமாஃ' இத்யாதி| ததா ஜ்வரே `கஷாயபாநபத்யாந்நை'ரிதி| `இதி தோஷே விஜிதே' இத்யாதி குஷ்டே|| ௩௬||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

காலோ பேஷஜயோககதித்யுக்தம்| பேஷஜமௌஷதம், அதஃ தத்விஜ்ஞாநார்தமாஹ-ஶோதநமிதி| யத் த்ரவ்யமத்ரவ்யஂ வாऽபயாதபாதிகுபிததோஷவிநாஶநார்தமுபயுஜ்யதே ததௌஷதமித்யுச்யதே| ஸஂக்ஷேபேண த்விவிதமௌஷதஂ ஶோதநஂ ஶமநஞ்ச| விஸ்தரதஸ்து நிரூஹபாசநக்வாதசூர்ணாதிகஂ பஹுவிதம்| ஶோதநஂ யத் குபிதாந் தோஷாந் நிஃஸார்ய பஹிஃ ரோகோபஶமநஂ கரோதி| ஶமநஂ புநர்யத் ஸ்வஸ்தாநஸ்திதாநாமேவ ஸாம்யஹேதுஃ|| ௩௭||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஔஷதமுக்தஂ, தஸ்ய விஶேஷதஃ ப்ராதாந்யமுச்யதே-ஶரீரஜாநாமித்யாதி| ஶரீரஜாநாஂ வாதாதீநாஂ க்ரமேண யதாஸங்க்யேந பரமௌஷதஂ ப்ரதாநௌஷதம்| கிமித்யாஹ-பஸ்திரித்யாதி| பஸ்திர்குதப்ரணிதேயஃ ஸ்நேஹக்வாதாதிர்வாதஸ்ய பரமௌஷதம்| விரேகோ முகபீதஂ குதமார்கேணாऽந்தஃஸ்திதஸ்ய தோஷஸ்ய நிஸ்ஸாரணஂ பித்தஸ்ய பரமௌஷதம்| வமநஂ முகேந பீதம், தேநைவ தோஷஸ்ய நிஸ்ஸாரணஂ ஶ்லேஷ்மணஃ பரமௌஷதமிதி ஶோதநரூபேண தோஷாணாமௌஷதம்| ததைவ வாதாதிஷு ஶமநஸ்வரூபேணைததாஹ-ததேதி| தைலஂ வாதஸ்ய கதஂ பித்தஸ்ய மது ஶ்லேஷ்மணஃ| மநோதோஷயோ ரஜஸ்தமஸோ ரோகவிக்நகாரிதீதைர்யாதிகஂ பரமௌஷதம்| காலவிஶேஷமாஶ்ரித்ய ஸர்வத்ர ஸர்வமேவ|| ௩௮||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அஸ்ய சாஷ்டாங்கஸஂக்ரஹாபிதாநஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ஸுகஸ்மரணார்தமத்யாயாநாஂ ஸஂக்ரஹோ வக்ஷ்யதே|| ௩௯||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

௧. ஆயுஷ்காமீயஃ ௨. ஶிஷ்யார்தஃ ஶிஷ்யோபநயநீயஃ ௩. திநசர்யா ௪. துசர்யா ௫. வ்யாத்யஸம்பவஃ ரோகாநுத்பாதநீயஃ ௬. த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயஃ ௭. அந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயஃ ௮. அந்நஸஂரக்ஷணீயஃ ௯. விருத்தாந்நவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௦. அந்நபாநவிதிஃ ௧௧. மாத்ராஶிதீயஃ ௧௨. த்விவிதௌஷதவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௩. ஶ்ரேஷ்டஸஂக்ரஹஃ அக்ர்யஸஂக்ரஹஃ ௧௪. ஶோதநாதிஸஂக்ரஹஃ ௧௫. மஹாகஷாயஸஂக்ரஹஃ ௧௬. விவிதகணஸஂக்ரஹஃ ௧௭. த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௮. ரஸபேதீயஃ ௧௯. தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயஃ ௨௦. தோஷபேதீயஃ தத்க்ரியா ௨௧. தோஷோபக்ரமணீயஃ ௨௨. ரோகபேதீயஃ ௨௩. பேஷஜாவசரணீயஃ ௨௪. த்விவிதோபக்ரமணீயஃ ௨௫. ஸ்நேஹவிதிஃ ௨௬. ஸ்வேதவிதிஃ ௨௭. ஶுத்திஃ வமநவிரேசநவிதிஃ ௨௮. பஸ்திவிதிஃ ௨௯. நாவநவிதிஃ ௩௦. தூமவிதிஃ ௩௧. கண்டூஷாதிவிதிஃ ௩௨. ஆஶ்ச்யோதநவிதிஃ ௩௩. தர்பணவிதிஃ ௩௪. யந்த்ரவிதிஃ ௩௫. ஜலௌகாவசரணீயஃ ௩௬. ஸிராவேதவிதிஃ ௩௭. ஶல்யாபஹரணவிதிஃ ௩௮. ஶஸ்த்ரகர்மவிதிஃ ௩௯. க்ஷாரகர்மவிதிஃ ௪௦. அக்நிகர்மவிதிஃ இமே சத்வாரிஂஶதத்யாயாஃ ஸூத்ரஸ்தாநம்|| ௪௦||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

ஶாரீரமுச்யதே- ௧. புத்ரார்தஃபுத்ரகாமீயஃ ௨. கர்பாவக்ராந்தீயஃ ௩. சர்யா கர்பாவசரணீயஃ ௪. வ்யாபத் கர்பவ்யாபத் ௫. ஶரீரஜஃ அங்கவிபாகஃ ௬. ஸிராவிபாகஃ ௭. மர்மவிபாகஃ ௮. ப்ரகதிபேதீயஃ ௯. விகதாங்கவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௦. விகதேஹிதவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௧. விகதாமயவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௨. தூதாதிவிஜ்ஞாநீயஃ இதி த்வாதஶாத்யாயாஃ ஶாரீரம்|| ௪௧||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

நிதாநமுச்யதே- ௧. ஸர்வரோகநிதாநம் ௨. ஜ்வரநிதாநம் ௩. ரக்தபித்தநிதாநம் ௪. ஶ்வாஸஹித்மாநிதாநம் ௫. யக்ஷ்மாதிநிதாநம் ௬. மதாத்யயநிதாநம் ௭. அர்ஶோநிதாநம் ௮. அதிஸாரநிதாநம் ௯. மூத்ரகாதநிதாநம் ௧௦. ப்ரமேஹநிதாநம் ௧௧. வித்ரத்யாதிநிதாநம் ௧௨. உதரநிதாநம் ௧௩. பாண்டுரோகநிதாநம் ௧௪. குஷ்டநிதாநம் ௧௫. வாதவ்யாதிநிதாநம் ௧௬. வாதஶோணிதநிதாநம் இதி ஷோடஶாத்யாயா நிதாநஸ்தாநம்||௪௨||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

சிகித்ஸிதமுச்யதே- ௧. ஜ்வரசிகித்ஸிதம் ௨. ஜீர்ணஜ்வரசிகித்ஸிதம் ௩. ரக்தபித்தசிகித்ஸிதம் ௪. காஸசிகித்ஸிதம் ௫. க்ஷதக்ஷயகாஸசிகித்ஸிதம் ௬. ஶ்வாஸசிகித்ஸிதம் ௭. யக்ஷ்மசிகித்ஸிதம் ௮. சர்த்யாதிசிகித்ஸிதம் ௯. மதாத்யயசிகித்ஸிதம் ௧௦. அர்ஶஶ்சிகித்ஸிதம் விஶி த்வௌ- ௧௧. அதிஸாரசிகித்ஸிதம் ௧௨. க்ரஹணீதோஷசிகித்ஸிதம் ௧௩. மூத்ராகாதசிகித்ஸிதம் ௧௪. ப்ரமேஹசிகித்ஸிதம் ௧௫. வித்ரதிவத்திசிகித்ஸிதம் ௧௬. குல்மசிகித்ஸிதம் ௧௭. உதரசிகித்ஸிதம் ௧௮. பாண்டுரோகசிகித்ஸிதம் ௧௯. ஶோபசிகித்ஸிதம் ௨௦. விஸர்பசிகித்ஸிதம் ௨௧. குஷ்டசிகித்ஸிதம் ௨௨. ஶ்வித்ரசிகித்ஸிதம் ௨௩. வாதவ்யாதிசிகித்ஸிதம் ௨௪. வாதஶோணிதசிகித்ஸிதம் இதி சதுர்விஂஶதிரத்யாயாஶ்சிகித்ஸிதஸ்தாநம்||௪௩||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

கல்பஸ்தாநமுச்யதே- ௧. வமநகல்பஃ ௨. விரேசநகல்பஃ ௩. வமநவிரேசநவ்யாபத் ஸித்திகல்பஃ ௪. பஸ்திகல்பஃ ௫. ஸித்தபஸ்திகல்பஃ ௬. பஸ்திவ்யாபத்ஸித்திகல்பஃ ௭. அநுவாஸநவ்யாபத் ஸித்திகல்பஃ ௮. த்ரவ்யகல்பஃ| இத்யஷ்டாவத்யாயாஃ கல்பஸ்தாநம்||௪௪||

ஶஶிலேக வ்யாக்யா (இந்து கத)

அத உத்தரமநந்தரமுத்தரஸ்தாநமுச்யதே- ௧. பாலோபசரணீயஃ ௨. பாலாமயப்ரதிஷேதஃ ௩. பாலக்ரஹவிஜ்ஞாநீயஃ ௪. பாலக்ரஹப்ரதிஷேதஃ ௫. ஸ்நாநவிதிஃ ௬. பதக்க்ரஹே ப்ரத்யேகக்ரஹப்ரதிஷேதஃ ௭. பூதக்ரஹவிஜ்ஞாநீயஃ ௮. பூதக்ரஹப்ரதிஷேதஃ ௯. உந்மாதப்ரதிஷேதஃ ௧௦. அபஸ்மாரப்ரதிஷேதஃ வர்த்மஸந்திகதௌ த்வௌ த்வௌ- ௧௧. வர்த்மரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௨. வர்த்மரோகப்ரதிஷேதஃ ௧௩. ஸந்திஸிதாஸிதரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௪. ஸந்திஸிதாஸிதரோகப்ரதிஷேதஃ ௧௫. தஷ்டிரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௬. திமிரப்ரதிஷேதஃ ௧௭. லிங்கநாஶப்ரதிஷேதஃ ௧௮. ஸர்வாக்ஷிரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௧௯. அபிஷ்யந்தப்ரதிஷேதஃ ௨௦. தஷ்டிபாகப்ரதிஷேதஃ கர்ணாதிஷு வ்ரணாந்தேஷு த்வௌ த்வௌ- ௨௧. கர்ணரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௨௨. கர்ணரோகப்ரதிஷேதஃ ௨௩. நாஸாரோகவிஜ்ஞநீயஃ ௨௪. நாஸாரோகப்ரதிஷேதஃ ௨௫. முகரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௨௬. முகரோகப்ரதிஷேதஃ ௨௭. ஶிரோரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௨௮. ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஃ ௨௯. வ்ரணவிபக்திவிஜ்ஞாநீயஃ ௩௦. வ்ரணவிபக்திப்ரதிஷேதஃ ௩௧. ஸத்யோவ்ரணப்ரதிஷேதஃ ௩௨. பங்கப்ரதிஷேதஃ ௩௩. பகந்தரப்ரதிஷேதஃ| க்ரந்த்யாதித்ரிதயே த்வௌ த்வௌ- ௩௪. க்ரந்த்யாதிவிஜ்ஞாநீயஃ ௩௫. க்ரந்த்யாதிப்ரதிஷேதஃ ௩௬. க்ஷுத்ரரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௩௭. க்ஷுத்ரரோகப்ரதிஷேதஃ ௩௮. குஹ்யரோகவிஜ்ஞாநீயஃ ௩௯. குஹ்யரோகப்ரதிஷேதஃ ௪௦. விஷப்ரதிஷேதஃ| புஜங்கே த்வௌ- ௪௧. ஸர்பாதிதஂஷ்ட்ராவிஜ்ஞாநீயஃ ௪௨. ஸர்பாதிதஂஷ்ட்ராப்ரதிஷேதஃ ௪௩. கீடப்ரதிஷேதஃ ௪௪. லூதாதிவிஜ்ஞாநீயே லூதாதிப்ரதிஷேதஃ ௪௫. ப்ரத்யேகலூதாப்ரதிஷேதஃ ௪௬. மூஷிகாலர்கப்ரதிஷேதஃ ௪௭. விஷோபத்ரவப்ரதிஷேதஃ ௪௮. விஷோபயோகீயஃ ௪௯. ரஸாயநாத்யாயஃ ௫௦. வாஜீகரணாத்யாயஃ ஆஹத்ய க்ரந்தாத்யயாஃ பஞ்சாஶதத்யாயஶதஂ ஷட்பிஃ ஸ்தாநைஃ ஸமீரிதம்|| ௪௬|| இதி ஶ்ரீமந்மஹாமஹோபாத்யாயேந்துவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஸஂக்ரஹவ்யாக்யாயாஂ ஶஶிலேகாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||