೧. ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

|| ಶ್ರೀಃ|| ಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಃ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಶಶಿಲೇಖಾವ್ಯಾಖ್ಯಾಸಮನ್ವಿತಃ ಅಥ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್ ಮಙ್ಗಲಾಚರಣಮ್ ರಾಗಾದಿರೋಗಾಃ ಸಹಜಾಃ ಸಮೂಲಾ ಯೇನಾಽಶು ಸರ್ವೇ ಜಗತೋಽಪ್ಯಪಾಸ್ತಾಃ| ತಮೇಕವೈದ್ಯಂ ಶಿರಸಾ ನಮಾಮಿ ವೈದ್ಯಾಗಮಜ್ಞಾಂಶ್ಚ ಪಿತಾಮಹಾದೀನ್|| ೧|| ಟೀಕಾಕಾರಕೃತಂ ಮಙ್ಗಲಮ್ ಪ್ರೋದ್ಭಾಸಿ-ಸ್ವಚ್ಛ-ಶಙ್ಖ-ಸ್ಫುಟಶಶಿ-ಶಕಲೋದ್ದಾಮ-ವೈಶದ್ಯಹೃದ್ಯ- ಪ್ರೋದ್ಯತ್ಸೌನ್ದರ್ಯವರ್ಯಪ್ರಕಟಿತವಪುಷಂ ನೌಮಿ ವಾಗೀಶ್ವರೀಂ ತಾಮ್| ಕಲ್ಲೋಲೋಲ್ಲಾಸ-ಶಾನ್ತಿ-ಪ್ರತತ-ಸಿತತರ-ಕ್ಷೀರಸಿನ್ಧ್ವನ್ತರಾಲ- ಶ್ಲಿಷ್ಯತ್ಪೀಯೂಷರೇಖಾಂ ಸ್ಮರಯತಿ ವಿಬುಧಾನ್ಧ್ಯಾಯತೋ ಯೋ ದಯಾಲುಃ|| ೧|| ಸರಸಿ ಸುವಿಪುಲಾಯುರ್ವೇದರೂಪೇ ಕೃತಾಸ್ಥಂ ಮುನಿವರವಚನೌಘೇ ದೀರ್ಘನಾಲೇ ನಿಬದ್ಧಮ್| ರಚಿತದಲಮಿವಾಙ್ಗೈಃ ಸಂಗ್ರಹಾಖ್ಯಂ ಸರೋಜಂ ವಿಕಸತಿ ಶಶಿಲೇಖಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಯೇನ್ದೋರ್ಯಥಾವತ್|| ೨|| ಅನಾಲೋಚಿತತನ್ತ್ರಾರ್ಥಃ ಪದಾದಾವಕೃತಶ್ರಮಃ| ಯತ್ರಾವಭಾಷತೇ ಮೂರ್ಖಸ್ತತ್ರಾವಾಚ್ಯಾ ವಿಪಶ್ಚಿತಃ|| ೩|| ಬನ್ಧಚ್ಛಾಯಾವಿಶೇಷಜ್ಞಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಪ್ಯಧಿಗಚ್ಛತಿ| ಸುಕವೇರಪಿ ಯಾ ವಾಚಃ ಕುಣ್ಠಾಸ್ತಾ ಜನಸಂಸದಿ|| ೪|| ಕಿಯದ್ವಾ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಿ ಯತ್ಸತತ್ತ್ವೈರ್ನ ಬುದ್ಧ್ಯತೇ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ತದೇವಾತ್ರ ಯದಸ್ಮಾಭಿರ್ನಿರೂಪ್ಯತೇ|| ೫|| ದುರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಷಸುಪ್ತಸ್ಯ ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯಾಸ್ಮದುಕ್ತಯಃ| ಸನ್ತು ಸಂವಿತ್ತಿದಾಯಿನ್ಯಃ ಸದಾಗಮಪರಿಷ್ಕೃತಾಃ|| ೬|| ಸೋಽಯಂ ವಾಗ್ಭಟನಾಮಾ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರೋ ಲೋಕಹಿತಾಯ ಶಾಸ್ತ್ರಮಾರಿಪ್ಸುರ್ವಿಘ್ನೋಪಶಮಾಯಾಭಿಮತ ದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಂ ಕರೋತಿ ರಾಗಾದೀತ್ಯಾದಿನಾ| ರಾಗಾದಿರೋಗಾ ಯೇನಾಪಾಸ್ತಾಃ ತಂ ನಮಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಾಗಾದಯಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ರಾಗ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತ ಇಮೇ ರಾಗಾದಯಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ದ್ವೇಷಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ರುಜನ್ತೀತಿ ರೋಗಾಃ, ರಾಗಾದಯಶ್ಚ ತೇ ರೋಗಾಶ್ಚ ರಾಗಾದಿರೋಗಾಃ, ಸಹ ಜಾತಾಃ ಸಹಜಾಃ ಜನ್ಮನಃಪ್ರಭೃತಿ ಶರೀರಿಣಾ ಸಙ್ಗತಾಃ ಸಮೂಲಾ ಯೇನಾಪಾಸ್ತಾಃ| ಮೂಲಮೇಷಾಮಜ್ಞಾನಮ್| ಆಶು ಶೀಘ್ರಮೇವ| ಸರ್ವೇ ನ ತು ಕೇಚಿದೇವ| ಜಗತೋಽಪಿ ನಾಽಽತ್ಮನ ಏವ| ತಮೇಕವೈದ್ಯಂ ನಮಾಮಿ| ಏಕಶ್ಚಾಸೌ ವೈದ್ಯಶ್ಚ ತಂ ನಮಾಮಿ| ಏವಙ್ಗುಣಯುಕ್ತಸ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯ ಭಿಷಜೋಽಭಾವಾತ್ತಸ್ಯೈಕತ್ವಮ್| ನ ಹ್ಯನ್ಯೋ ವೈದ್ಯಃ ಸಹಜತ್ವಾದ್ಯಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಾನ್ ರೋಗಾಞ್ಜೇತುಂ ಶಕ್ನೋತಿ| ಅಭಿಮತದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿಘ್ನೋಪಶಮಾಯೈವ ಪುನರ್ಗುರುನಮಸ್ಕಾರಂ ಕರೋತಿ ವೈದ್ಯಾಗಮಜ್ಞಾಂಶ್ಚ ಪಿತಾಮಹಾದೀನಿತಿ| ವೈದ್ಯಾನಾಮಾಗಮೋ ವೈದ್ಯಾಗಮ ಆಯುರ್ವೇದಸ್ತಞ್ಜಾನನ್ತೀತಿ ವೈದ್ಯಾಗಮಜ್ಞಾಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|| ೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅಥ ನಮಸ್ಕಾರಂ ಕೃತ್ವಾ ತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ-ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಥೇತಿ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ಅತ ಇತಿ ನಮಸ್ಕಾರಾದಾನನ್ತರ್ಯೇ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೇಭ್ಯೋ ಹಿತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮಶಬ್ದೋಽತ್ರಾಸ್ತ್ಯಧ್ಯಾಯ ಇತಿ ವಾ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ| ಅಧ್ಯಾಯ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಕರಣನಾಮ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಽಹುರಿತ್ಯಾದಿನಾ ನ ಸ್ವಮನೀಷಾಕಾರಿತೇತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಇತಿ ಹೇತಿನಿಪಾತಸಮುದಾಯೋಽತೀತವಸ್ತುವಿಷಯಃ| ಆಹುಃ ಸ್ಮ ಬ್ರುವನ್ತಿ ಸ್ಮ `ಲಟ್ ಸ್ಮೇ' ಇತಿ ಭೂತೇ ಲಟ್ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಆತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಭರದ್ವಾಜಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಋಷಯಶ್ಚ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಮಹತ್ತ್ವನ್ತು ಜ್ಞಾನಾದ್ಯತಿಶಯಯೋಗಾತ್ಪೂಜ್ಯತಾ|| ೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕಿಮಾಹುಃ? ಆಯುಃಕಾಮಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಅನೇನಾಽಽಯುರ್ವೇದತತ್ತ್ವಾಧಿಗಮಾರ್ಥಂ ಶಿಷ್ಯಗಣಂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಯತಿ| ಆಯುಃಕಾಮಯಮಾನೇನ ಯಥೋಚಿತಂ ಜೀವಿತಂ ನೀರೋಗಮಿಚ್ಛತಾ| ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷು ಯೈರುಪಾಯೈರಾಯುರ್ವೇದ ಉಪದಿಶ್ಯತೇ ತೇಷು| ಪರಮಾದರೋ ವಿಧೇಯಃ ಕಿಮ್ಭೂತಮಾಯುಃ? ಧರ್ಮಾದಿಸಾಧನಮ್| ನ ಹಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಧರ್ಮಾದಯಃ ಸಾಧ್ಯನ್ತೇ| ಅನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಾದೀನಿ ಅಪ್ಯುಕ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರ ಉಪಾಯೋಪೇಯಭಾವಲಕ್ಷಣಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಽಽಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶತ್ವಾದುಪಾಯತ್ವಮ್| ತತ್ ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಾಯುಷ ಉಪೇಯತ್ವಮ್| ಅಭಿಧೇಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ| ಪ್ರಯೋಜನಮಾಯುಃ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಾನಿ ಚೇತಿ|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸಂಬನ್ಧಾದೀನ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಆಗಮಶುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ- ಆಯುರ್ವೇದಾಮೃತಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಅನೇನ ಗುರುಪರಮ್ಪರಾಮಪಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಪದ್ಮಯೋನಿರಾಯುರ್ವೇದಾಮೃತಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ದಕ್ಷಾಯ ದದೌ| ಯಥಾಽಮೃತೇನ ಸಕಲರೋಗಪರಿಕ್ಷಯಃ ತಥೈವ ಆಯುರ್ವೇದೇನೇತ್ಯತಃ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಹಿತಂ ಸಾರ್ವಮ್| ಸನಾತನಮವಿನಾಶಿ| ಸ ದಕ್ಷೋಽಶ್ವಿಭ್ಯಾಂ ದೇವಭಿಷಗ್ಭ್ಯಾಂ ದದೌ| ತಾವಶ್ವಿನೌ ಶತಕ್ರತವೇ ಇನ್ದ್ರಾಯ ದದತುಃ| ತತೋಽನನ್ತರಮಾಯುರ್ವೇದಜ್ಞಾನಪರಿಪೂರ್ಣೇ ಶತಕ್ರತೌ ಧರ್ಮಾದಿಚತುರ್ವರ್ಗವಿಘ್ನಕಾರಿಭಿರಾಮಯೈಃ ಪೀಡ್ಯಮಾನೇಷು ಸತ್ಸು ನರೇಷು ಸಕಲಜನರೋಗೋಪಶಮಹೇತೋರ್ಮಹರ್ಷಯಃ ಶತಕ್ರತುಮುಪಾಜಗ್ಮುರುಪಾವಿಶನ್| ಯತ ಏವ ಶರಣ್ಯಸ್ತತಃ| ಅಮರಾಣಾಮೀಶ್ವರಂ ದೇವನಾಯಕಮ್| ಮಹತೀ ಋದ್ಧಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮಹರ್ದ್ಧಯಃ| ಮಹರ್ಷಯೋ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಯಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಯಃ ಯಾವಲ್ಲಮ್ಬಾಯನಾದಯೋಽಪಿ| ತಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷೋ ಯಥಾಽಗಮಂ ನಿಜಗಾದ ಆಗಮಮನತಿಕ್ರಾಮಂಸ್ತೇಭ್ಯಃ ಕಥಯಾಞ್ಚಕಾರ| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ- ಆಯುಷಃ ಪಾಲನಂ ಜೀವಿತಸ್ಯ ರಕ್ಷಣಂ ಉಪವೇದಮಥರ್ವಣಃ ಅಥರ್ವವೇದಸ್ಯೋಪವೇದಮ್| ಕೀದೃಶಮಾಯುರ್ವೇದಂ ನಿಜಗಾದೇತ್ಯಾಹ- ಕಾಯೇತಿ| ಕಾಯಾದಿಭಿರಷ್ಟಾಙ್ಗತಾಙ್ಗತಮ್| ಯಂ ಪಿತಮಹೋ ಬುಬುಧ ಇತಿ ಸಂಬನ್ಧಃ| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾಯಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಏವಂ ಬಾಲಾದಿಷ್ವಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಮನ್ಯೇಷ್ವಪಿ| ವೃಷಂ ವಾಜೀಕರಣಮ್| ಯಥಾಭೂತಮೇವ ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಬುದ್ಧಂ ತಥಾಭೂತಮೇವ ತೇಷಾಂ ಜ್ಞಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|| ೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತೇ ಚ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಯಸ್ತಮಾಮ್ನಾಯಂ ಶತಕ್ರತುಪ್ರೋಕ್ತಮಾಗಮಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಮಯೈವಮಜ್ಞಾಯಿ ಮಯೈವಮಜ್ಞಾಯೀತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಪ್ರಕಾಶ್ಯ ಚ ಮಾನುಷಂ ಲೋಕಮಾಯಯುಃ ಪ್ರಾಪುಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ಮುದಿತಾಃ ಸಮ್ಪನ್ನಕಾರ್ಯತ್ವಾತ್ಸಹರ್ಷಾಃ|| ೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಆಗತ್ಯ ಚ ಮಾನುಷಂ ಲೋಕಮಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಸ್ಥಿತ್ಯರ್ಥಮಾಯುರ್ವೇದೋ ಮಾನ್ತರ್ಧಾದಿತಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಚಕ್ರಿರೇ ಅಕುರ್ವನ್| ತತಸ್ತಾನಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಕೃತ್ವಾ ಆದೃತಾಃ ಸಾದರಂ ಪುನರ್ವಸುಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಯೋಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾನ್ ಸುಶ್ರುತಾನ್ ತಾನಧಿಗಮಯಾಮಾಸುಃ| ನ ಕೇವಲಮಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾನ್ ಯಾವತ್ತತ್ ಶಿಷ್ಯಾನ್ ಕರಾಲಾದೀನಪಿ ಗ್ರಾಹಯಾಮಾಸುಃ| ತೇಽಪ್ಯಗ್ನಿವೇಶಾದಯಃ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯಸ್ತಾನಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸ್ವಯಂ ತನ್ತ್ರಂ ಚಕ್ರುಃ| ತತಶ್ಚ ಸ್ವಯಂಕೃತಾನಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಗುರೂನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತೀನ್ ಸಂಶ್ರಾವಯಾಮಾಸುಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ಗುರೂನ್? ಸರ್ಷಿಸಙ್ಘಾನ್ ಸಮುನಿಸಮೂಹಾನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ಅಗ್ನಿವೇಶಾದಯಃ? ಸುಮೇಧಸಃ ಸುಪ್ರಜ್ಞಾಃ| ತಾನಿ ಚ ತನ್ತ್ರಾಣ್ಯೇಷಾಮಗ್ನಿವೇಶಾದೀನಾಮ್| ತೈರ್ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಪ್ರಶಸ್ತಾನಿ ಕೃತಪ್ರಶಂಸಾನಿ| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸುಪೂಜ್ಯಾಂ ಸ್ಥಿತಿಮ್| ಭುವಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕೇ| ಲೇಭಿರೇ ಪ್ರಾಪುಃ|| ೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಇತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥಸಂದರ್ಭೇಣಾಽಗಮಶುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಸ್ವಯಂ ತನ್ತ್ರಕರಣೇ ಹೇತುಮಾಹ-ತೇಷಾಮಿತಿ| ತೇಷಾಮಗ್ನಿವೇಶಾದಿಪ್ರಣೀತಾನಾಂ ತನ್ತ್ರಾಣಾಮೇಕೈಕಂ ತನ್ತ್ರಂ ಸಮಸ್ತವ್ಯಾಧಿಸಾಧನೇ ಸಕಲರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽವ್ಯಾಪಿ ಅಸಮ್ಪೂರ್ಣಮ್| ನ ಹಿ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಣೀತಾ ಕ್ವಚಿಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಜ್ಞಾತೇ ಜ್ಞಾತಾ ಭವತ್ಯತಃ ಪ್ರತಿತನ್ತ್ರಾಭಿಯೋಗೇ ತ್ವಧ್ಯಯನಮಾತ್ರೇಣೈವ ಪುರುಷಾಯುಷಸಂಕ್ಷಯೋ ಭವತಿ, ನ ಹಿ ತದುಕ್ತವಿಧಾನಾನುಷ್ಠಾನಸ್ಯಾಽಯುರ್ಭವತ್ಯತಃ ಯಸ್ಮಾತ್ ಚ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಲೋಕಸ್ಯೈಕ ಏವಾರ್ಥಸ್ತನ್ತ್ರಕಾರೈಃ ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸ ಏವೈಕೇನ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಸ ಏವಾನ್ಯೇನ| ನ ಕೇವಲಮೇವಂ ಯಾವತ್ ಕ್ವಚಿಚ್ಚ ತನ್ತ್ರೇ ಕಶ್ಚಿದರ್ಥೋ ವಿಶೇಷತಃ ಅನ್ಯೇನ ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಃ ಅತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಮತಿದುರ್ಲಭಮ್| ಯಚ್ಚ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ತೇ ತನ್ತ್ರಕೃತೋ ವಿವಕ್ಷಿತಾರ್ಥಪ್ರತ್ಯಾಯನಪರತ್ವಾದ್ವಚನೇ ಶಬ್ದೇ ಅನಾದೃತಾ ಅವಹೇಲಾವನ್ತಃ ವಚನಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪತ್ವಬಹುತ್ವನಿರಪೇಕ್ಷಾಃ ಅರ್ಥಾದರೇಣ ಬಹುಭಾಷಿಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|| ೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅತೋಽಪಿ ಹೇತೋಃ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಾಣಿ ಸಂಹೃತ್ಯಾಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಃ ಕರಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಃ| ಅಸ್ಥಾನವಿಸ್ತರಾದಿವರ್ಜಿತಃ| ಉಚಿತೇ ಪುನಃ ಸ್ಥಾನೇ ವಿಸ್ತರಾದೀನಿ ವಿಧೀಯನ್ತ ಏವ| ತಥಾಹಿ ಋತುಸ್ವರೂಪವರ್ಣನೇ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೇ ಚ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತತ್ವಾದ್ವಿಸ್ತರೋಽಪ್ಯುಪಯುಜ್ಯತ ಏವ| ತಥಾ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತ್ಯಙ್ಗವಿಭಾಗಾದಿಷು ಆಕ್ಷೇಪೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾಽತಿಯೋಗಾದಿಪ್ರಕರಣೇ ಪುನರುಕ್ತಮಪೀತಿ| ಅನ್ಯೇ ಪುನರಾಹುಃ- ಅನ್ಯತ್ರ ವಕ್ತವ್ಯಮರ್ಥವಸ್ತ್ವನ್ಯತ್ರೋಽಚ್ಯತ ಇತ್ಯಸ್ಥಾನಂ ತದ್ವರ್ಜಿತಃ| ತಥಾ ವಿಸ್ತರಾಕ್ಷೇಪಾಭ್ಯಾಂ ವರ್ಜಿತಃ ನಾತಿವಿಸ್ತರೋ ನಾತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಕೃಜ್ಜ್ಞಾಪಿತಸ್ಯ ವಸ್ತುನಃ ಪುನರ್ವಚನಂ ಪುನರುಕ್ತಿಸ್ತದ್ವರ್ಜಿತಃ| ಅನ್ಯಚ್ಚ ಹೇತ್ವಾದಿಸ್ಕನ್ಧತ್ರಯಮಾತ್ರನಿಬನ್ಧನಃ| ಹೇತೂ ರೋಗೋದ್ಭವಕಾರಣಂ ಸ್ಕನ್ಧಃ ಸಮೂಹಃ| ಹೇತುಸ್ಕನ್ಧೋ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಾದಿಃ| ಲಿಙ್ಗಂ ಭವಿಷ್ಯತಃ ಸತಶ್ಚ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚಿಹ್ನಭೂತಮ್| ಯಥಾ ಜ್ವರಸ್ಯಾಲಸ್ಯಾದಿಃ| ಔಷಧಸ್ಕನ್ಧೋ ರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಹಿತಾಶನಚೂರ್ಣಲೇಹಕ್ವಾಥಾದಿಃ| ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇರ್ಹೇತುಸ್ಕನ್ಧ ಏವಾಽನ್ತರ್ಭಾವಃ| ಉಪಶಯಃ ಪುನಃ ಲಿಙ್ಗಸ್ಕನ್ಧೇ ವಾ ಔಷಧಸ್ಕನ್ಧೇ ವಾಽನುಪ್ರವಿಶತಿ| ಏವಮನ್ಯದಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸ್ಕನ್ಧತ್ರಯೇಽನ್ತರ್ಭಾವ್ಯಮ್| ಏತಾವನ್ಮಾತ್ರಮತ್ರ ನಿಬಧ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮಾತ್ರಾಶಬ್ದಃ ಸ್ತೋಕಪರ್ಯಾಯಃ ಅನ್ಯತನ್ತ್ರೇಷು ಯಥಾ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತಾ ನ ತಥಾಽತ್ರ ಕಿನ್ತು ಕೇವಲಂ ತಾತ್ಪರ್ಯವಸ್ತುಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಮಾತ್ರಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ| ಅನ್ಯಚ್ಚ ಕಿಮ್ಭೂತೋಽಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಃ? ಅನ್ಯತನ್ತ್ರೇಷು ವಿನಿಗೂಢಾರ್ಥತತ್ವಾ ಯೇ ಪ್ರದೇಶಾಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕಾಶಕಃ| ತಥಾ ಚರಕಮುನಿನಾ ಷಷ್ಟಿಕಸ್ಯ ಗುಣೇಷು "ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಗುರುಶ್ಚೇ"ತಿ ಸನ್ಧಾನಕೇಽಕಾರಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತ ಇತಿ ವಾಗ್ಭಟೇನ ದರ್ಶಯತಾ ಲಘುಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಃ ಕೃತಃ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ "ಷಷ್ಟಿಕಃ ಪ್ರವರಸ್ತೇಷಾಂ ಕಷಾಯಮಧುರೋ ಲಘು"ರಿತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೋಽಪಿ "ಷಷ್ಟಿಕಃ ಸುಕರ" ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಲಘವಃ ಕಟುಪಾಕಾಶ್ಚೇತ್ಯಾಹ| ಖರನಾದೋಽಪ್ಯಾಹ-`ದೋಷಘ್ನಃ ಷಷ್ಟಿಕೋ ಲಘು' ರಿತಿ| ಪರಾಶರೋಽಪಿ `ರಕ್ತೋ ಮಹಾನ್ ಶಕುನಾಹೃತಃ ಷಷ್ಟಿಕ' ಇತ್ಯಾದಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಲಘವಃ ಸಂಗ್ರಾಹಿಕಾ ಇತ್ಯಾಹ| ಚರಕೇಽಪಿ ಪಠ್ಯತೇ `ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಾದೀನಿ ಪ್ರಕೃತಿಲಘೂನ್ಯಪಿ ಮಾತ್ರಾಪೇಕ್ಷೀಣಿ ಭವನ್ತೀ' ತಿ| ಅನ್ಯಚ್ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರವಿರೋಧಾನಾಮನ್ಯತನ್ತ್ರವಿರೋಧಾನಾಂ ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಮತಿಶಯೇನ ನಿವರ್ತಕಃ| ಸ್ವತನ್ತ್ರವಿರೋಧೋ ಯ ಏಕಸ್ಮಿನ್ನೇವ ತನ್ತ್ರೇಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೋ ಗ್ರನ್ಥೋಽನ್ಯಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಚರಕೇ `ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯೇತಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾ' ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಪುನರಪ್ಯಾಹ `ಏವಮೇತಾಶ್ಚತುಷ್ಷಷ್ಟಿಃ ಸ್ನೇಹಾನಾಂ ಪ್ರವಿಚಾರಣಾ' ಇತಿ| ತದ್ವಾಗ್ಭಟ ಏಕೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ `ಯುಕ್ತ್ಯಾವಚಾರಯೇತ್ ಸ್ನೇಹ'ಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿನೋಪಯುಜ್ಯಮಾನ ಏವ ರಸಭೇದೇನ ತ್ರಿಷಷ್ಟಿಧಾ ಸ್ನೇಹೋ ಭವತಿ ಏಕಶ್ಚ| ಇತಿ ಚತುಷ್ಷಷ್ಟಿಃ| ಏತಚ್ಚ ಸಮ್ಮೋಹನಮಾತ್ರನಿವೃತ್ತಯೇ ಉಕ್ತಂ ನ ಹಿ ವಸ್ತುತೋ ವಿರೋಧಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಪರತನ್ತ್ರವಿರೋಧೋ ಯಥಾ ಚರಕಗ್ರನ್ಥೇನ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೋ ವಿರುದ್ಧಃ| ತಥಾ ಚರಕೋ ಹಿಮವತ್ಪ್ರಭವಾನಾಂ ನದೀನಾಂ ಪಥ್ಯತ್ವಮಿಚ್ಛತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಸುಶ್ರುತೌ ತಾಸಾಮೇವ ಗಲಗಣ್ಡಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ವಾಗ್ಭಟಸ್ತೂಪಲಾಸ್ಫಾಲನೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಿರೋಧಂ ನಿವರ್ತಯತಿ| ಏವಮನ್ಯತ್ ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾನ್ನ ಲಿಖ್ಯತೇ| ವಿನಿವರ್ತಕೋ ವಿನಾಶಕಃ, ಅರ್ಥಾನಾಂ ಸುಬೋಧಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಯುಗಾನುರುಪಸನ್ದರ್ಭಃ ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಲಿಯುಗೇ ಪಾಠಾವಬೋಧಧಾರಣಯೋಗ್ಯಗ್ರನ್ಥಸಮ್ಭಾರಃ| ವಿಭಾಗೇನ ಶೋಭನೈರರ್ಥಪ್ರಕರಣಾದಿವಿಚ್ಛೇದೈಃ|| ೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತಥಾ ಯತ್ರ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನ ಸಂಗೃಹೀತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮಿತ್ಯಾಹ ನಿತ್ಯೋಪಯೋಗಿ ಸತತಂ ಶರೀರಿಣಾ ಉಪಯುಜ್ಯತೇ| ದುಃಖೇನ ಚ ಬೋದ್ಧುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ದುರ್ಬೋಧಮ್| ನ ಹಿ ಅಕೃತಪ್ರಯತ್ನಃ ತಜ್ಜಾನಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಭಾವತಸ್ತತ್ತ್ವತಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಂ ವ್ಯಾಪಕಮ್| ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಮೇಕಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಸಪ್ತ ಸರ್ವಶಬ್ದಸಂಗೃಹೀತಾನಿ| ತಥಾ ಚ ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕ್ಷೀರದೋಷಜನಿತರೋಗಪ್ರಸಙ್ಗೇ `ಯಥಾ ಸ್ವಲಿಙ್ಗಾನಿ'ತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ `ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನೋಕ್ತೈ'ರಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ ಏವ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಕತ್ವಮ್| ಯತಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯರಸಾದಿಮಾತ್ರಾಶಿತಾನ್ನಸ್ವರುಪಾದಿ ಪರಿಜ್ಞಾನಸ್ನೇಹಾದ್ಯುಪಯೋಗಾಸಙ್ಗಿಕರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾದಿಸಪ್ತಾನಾಮಪ್ಯಙ್ಗಾನಾ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೇವ| ಅಸ್ಯ ಚ ಗ್ರನ್ಥಸನ್ದರ್ಭಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಸಂಜ್ಞಾಽರ್ಥಾನುಗತಾ ತೇನ ಖರನಾದಸಂಹಿತಾವಚ್ಚರಕಾದಿನಯವ್ಯಾಖ್ಯಾನತಾತ್ಪರ್ಯಮತ್ರ ವಿಪರೀತಾವಗಮಸಮ್ಭಾವನಾಭಯಾನ್ನ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ|| ೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅನನ್ತರಗ್ರನ್ಥೋಕ್ತಾರ್ಥಮೇವ ಪ್ರಕಟೀಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ನ ಮಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಾಽಕ್ಷರಕಲಾ| ಅಕ್ಷರಕಲಾಮಾತ್ರಮಪ್ಯತ್ರ ನ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗಮವರ್ಜಿತಂ ಕಥಿತಮಿತಿ| ತ ಏವಾರ್ಥಾಃ ಸ ಏವ ಗ್ರನ್ಥಬನ್ಧಃ| ಕೇವಲಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮನ್ಯಃ ಕ್ರಮ ಆಶ್ರಿತಃ|| ೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಆಯುರ್ವೇದಾಗಮಶುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಆತ್ಮನ ಆಗಮಪರತನ್ತ್ರತಾಂ ಚಾನನ್ತರಂ ತನ್ತ್ರಮಾರಭತೇ| ತನ್ತ್ರಂ ಚಾಯುಷಃ ಪಾಲನಮ್| ಆಯುರ್ಜೀವಿತಮ್| ತಚ್ಚ ಶರೀರಸಮ್ಬದ್ಧಮ್| ಶರೀರಂ ಚ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಮುದಾಯಃ| ತೇಷಾಞ್ಚ ಧಾತ್ವಾದೀನಾಂ ದೋಷಾ ಏವ ಪ್ರಧಾನಂ, ಯತೋ ದೋಷೇಭ್ಯ ಏವ ಧಾತೂನಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚ ಧಾತುಪೋಷಾಯ ರಸಸ್ಯ ವಹನಪಾಕಸ್ನೇಹಕಾಠಿನ್ಯಾದಿದೋಷಪ್ರಸಾದಲಭ್ಯಮೇವ| ಅತಸ್ತ ಏವ ಪೂರ್ವಮುಚ್ಯನ್ತೇ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ದೇಶಾದೇವಾಧಿಗತೇ ತ್ರಿತ್ವೇ ಪುನಸ್ತ್ರಿಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾ ನ ಚತುರ್ಥೋಽಸ್ತಿ| ಯಥಾ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾವಿತಿ ನಿಯಮಯತಿ| ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ ನ ಸಂಸರ್ಗಭೇದಾದಿವಿಸ್ತರೇಣ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತು ಬಹವಃ| ದೂಷಣಾತ್ಮಕತ್ವಾದ್ದೋಷಾಃ| ತೇ ಚ ವಾತಾದಯಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಾಃ| ಕಥಂ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಾ? ಅತ ಆಹ-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಸಾಮ್ಯವಿಭೇದಾತ್| ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ವಾಯುಃ ಕ್ಷೀಣಃ ವಾಯುಃ ಸಮ ಇತಿ| ಏವಂ ಪಿತ್ತಕಫಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ತೇಷಾಂ ಚ ಪ್ರಾಕೃತಸ್ವರುಪಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವೃದ್ಧ್ಯಾದಿಗತಿರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ| ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾವಪಿ ಪುನರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾದಿನಾ ತ್ರಿಧೈವ ಉತ್ಕೃಷ್ಟಾ ವೃದ್ಧಿರ್ಮಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧಿರಲ್ಪಾ ವೃದ್ಧಿರೇವಂ ಕ್ಷಯೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಸಾಮ್ಯೇ ತೂತ್ಕರ್ಷಾದ್ಯಸಮ್ಭವಾನ್ನ ಭೇದಃ| ತೇ ವಾತಾದಯಃ ವಿಕೃತಾಽವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ| ವಿಕೃತಾಃ ಸ್ವರುಪಾತ್ ಚಲಿತಾಃ ಶರೀರಂ ಘ್ನನ್ತಿ ನಾಶಯನ್ತಿ| ಅವಿಕೃತಾಃ ಸ್ವರುಪಾದಚಲಿತಾಃ ಶರೀರಂ ವರ್ತ್ತಯನ್ತಿ|| ೧೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ನನು ವಾತಾದಯಃ ಕಿಂ ನಿಯತದೇಶಾ ಆಹೋಸ್ವಿದ್ವ್ಯಾಪಿನೋಽತ ಆಹ-ತ ಇತಿ| ತೇ ದೋಷಾ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಸಕಲಶರೀರಚರಾ ಅಪಿ ಪ್ರತಿನಿಯತದೇಶಾಃ| ಕಃ ಕಸ್ಯ ದೇಶ ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಿತಿ| ಅಸ್ಯಾಯಮರ್ಥಃ ನಾಭೇರಧೋ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಂ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹೃದಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ ಇತಿ|| ೧೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ನ ಕೇವಲಂ ಶರೀರವ್ಯಾಪಿನಃ ಸನ್ತೋ ನಿಯತದೇಶಾ ಯಾವತ್ ಸಕಲಕಾಲವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ನಿಯತಕಾಲಾಃ| ಏತತ್ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮಾಹ-ವಯ ಇತಿ| ಅನ್ತಾದೀನಾಂ ವಾತಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಸಂಬನ್ಧಃ| ವಯಸಃ ಪುರುಷಾಯುಷಸ್ಯ ಅನ್ತಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ಭಾಗೋ ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯಭಾಗಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಪೂರ್ವಭಾಗಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಅಹ್ನೋಽಪ್ಯೇವಂ ರಾತ್ರೇಶ್ಚ| ಭುಕ್ತಂ ನಿಗೀರ್ಣ ಆಹಾರಃ| ತಸ್ಯಾನ್ತೋ ಜೀರ್ಣಪ್ರಾಯಾವಸ್ಥಾ ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯಂ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಪೂರ್ವಾವಸ್ಥಾ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರ ಏವಾನ್ನೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪುರುಷಸ್ಯಾಗ್ನಿಶ್ಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ| ನ ಹ್ಯೇಕೇನಾಪಿ ದೋಷೇಣ ಹೀನಾ ವಾತಾದಯಃ ಶರೀರಜನನೇ ಸಮರ್ಥಾಃ| ಅವಶ್ಯಂ ಚ ಸರ್ವೈರೇವ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಯಶ್ಚೈಷಾಮೇಕವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ ಉತ್ಕರ್ಷಕೃತಃ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ವಿಷಮಃ ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮನ್ದಃ ಸಮೈರ್ಹಾನ್ಯುತ್ಕರ್ಷವರ್ಜಿತೈಃ ಸಮಃ| ವಿಷಮಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯತ್ರ ತು ದ್ವಾವುತ್ಕೃಷ್ಟೌ ತತ್ರ ಭಿಷಜಾ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಪರಿಕಲ್ಪನೀಯಃ| ವಯಂ ದಿಶಂ ದರ್ಶಯಾಮಃ- ದ್ವೌ ದೋಷೌ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವಾ ವಾತಕಫೌ ವಾ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವಾ| ತತ್ರ ವಾತಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾದ್ವಾತಪಿತ್ತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಃ| ವಾತಕಫೇ ಮನ್ದತ್ವೋತ್ಕರ್ಷಃ| ಪಿತ್ತಕಫೇ ತ್ವಾಹಾರವಿಶೇಷಾತ್ಕದಾಚಿತ್ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕದಾಚಿನ್ಮಾನ್ದ್ಯಮ್| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಕೃತ್ಯಾ ಚೈವಮೇವ|| ೧೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಕೋಷ್ಠಚತುರ್ವಿಧೋ ಭವತಿ| ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ವಿಕೃತ್ಯಾ ಚ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಕ್ರೂರಃ, ಪಿತ್ತೋಕ್ತರ್ಷೇಣ ಮೃದುಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಃ, ಸರ್ವೈಃ ಸಮೈರ್ಮಧ್ಯ ಏವ| ಕ್ರೂರಾದೀನಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|| ೧೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಶರೀರಸ್ವರೂಪಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ಅತ ಆಹ- ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ `ಶುಕ್ರಾಸೃಗ್ಗರ್ಭಿಣೀಭೋಜ್ಯೇ'ತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ಮಾದೌ ಗರ್ಭಾಧಾನಕಾಲೇ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತಶುಕ್ರಾರ್ತ್ತವಸ್ಥೈಃ| ಶುಕ್ರಂ ರೇತಃ ಆರ್ತವಂ ಶೋಣಿತಮ್| ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕೃಮೇಃ| ಯಥಾ ವಿಷಕೃಮೇಃ ವಿಷಯೋನೇಃ ಕೀಟಸ್ಯಾನ್ಯಮಾರಣಸ್ವಭಾವೇನಾಪಿ ವಿಷೇಣ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವರುಪಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ದೋಷೈಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಅನೇನ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನೈತದ್ದರ್ಶಯತಿ- ವಾತಾದೀನಾಮುಪಘಾತಕತ್ವೇಽಪಿ ಶುಕ್ರಾರ್ತ್ತವಸ್ಥಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಪ್ರಕೃತಿನಿಷ್ಪಾದನಂ ಪ್ರತ್ಯನುಪಹನ್ತೃತ್ವಮ್| ತೈಶ್ಚ ಪ್ರಕೄತಯ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಾಸ್ತು ಕಿಯನ್ತ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ತಿಸ್ರ ಇತಿ| ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತಿಸ್ರೋ ಭವನ್ತಿ| ಮಿಶ್ರದೋಷಾಣಾಂ ತೂದ್ದೇಶಕಥನೇ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ದೋಷಾಣಾಂ ಪೄಥಕ್ತ್ತ್ವಂ ಮಿಶ್ರೀಭಾವಶ್ಚ ಸಪ್ತಪ್ರಕೃತಿಹೇತುಃ| ತತ್ರ ಚ ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಹೀನಾ ಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ಕರ್ಷೇಣೋತ್ತಮಾ| ಯಾಶ್ಚ ಮಿಶ್ರದೋಷಜಾಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ತಾಃ ಸರ್ವಾ ನಿನ್ದ್ಯಾ ಗರ್ಹಣೀಯಾಃ| ಸರ್ವಾಸು ಪ್ರಕೃತಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಸಮಧಾತುಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಾ| ಯಾ ಸರ್ವೈರೇವ ಸಮದೋಷೈರ್ನೋನೇವ ಕೇನಚಿನ್ನಾಽಪ್ಯಧಿಕೇನ| ಧಾತುಶಬ್ದೋ ದೋಷಪರ್ಯಾಯಃ, ಧಾರಣಾದ್ಧಾತವ ಇತಿ|| ೧೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತೇಷಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ನ ಜ್ಞಾತಮತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ಏವಂ ಹಿ ಸ್ವರೂಪೇ ಜ್ಞಾತೇ ವಾತಾದಿಹೇತುಕಸ್ಯ ರೋಗಗ್ರಾಮಸ್ಯ ಸ್ವಕಾರಣದೋಷವಿಶೇಷಗುಣಸಮನ್ವಯೇನಾಪ್ರತಿಪದೋಕ್ತಾವಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟದೋಷಕಾರಣತ್ವಂ ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಕಾರಣಸ್ಯ ಚ ದೋಷಾಣಾಂ ವಸ್ತುಜಾತಸ್ಯ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷೈಃ ಸಾದೃಶ್ಯಮಸಾದೃಶ್ಯಞ್ಚ ಜ್ಞಾತಂ ಭವತಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಕ್ಷ್ಯತಿ `ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾ'ಮಿತಿ| ತತ್ರಾನಿಲೋ ವಾಯೂ ರೂಕ್ಷಃ ಲಘುಃ ಶೀತಃ| ಖರಃ ಅಮೃದುಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ರೋತೋಗಾಮಿತ್ವಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ| ಚಲಃ ನೈಕತ್ರ ಸ್ಥಿತಿಶೀಲಃ| ವಾತಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇಽಪಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಂ ಶೈತ್ಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ನ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಪಿತ್ತಮ್ ಈಷತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ, ಉಷ್ಣಂ ಲಘು, ವಿಸ್ರಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ, ಸರಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಂ, ದ್ರವಮಕಠಿನಮ್| ಕಫಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ, ಶೀತಃ, ಗುರುಃ, ಮನ್ದಶ್ಚಿರಕಾರೀ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಅಪರುಷಃ| ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಕಚಕಚಾಯಮಾನಃ| ಸ್ಥಿರಃ ಅವ್ಯಾಪನಶೀಲಃ|| ೧೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಏಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಂ ಚಿಕೀರ್ಷುರಿದಮಾಹ-ಸಂಸರ್ಗ ಇತಿ| ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಯಾಣಾಞ್ಚ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೌ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮ್| ದ್ವೌ ದೋಷೌ ಮಿಶ್ರೀಭೂತೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಕುಪಿತೌ ವಾ ಸಂಸರ್ಗವಾಚ್ಯೌ| ಏವಂ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಸನ್ನಿಪಾತವಾಚ್ಯಾಃ| ತೌ ಚ ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತೌ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಷೋಢಾ ದಶಧಾ ಚೋಕ್ತೌ| ಷಡ್ಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಷೋಢಾ ದಶಭಿಃ ದಶಧಾ| ಕಥಮ್? ಉತ್ಕರ್ಷಾದಿವಿಕಲ್ಪನಾತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಮಧ್ಯಹಾನ್ಯೋಃ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಸಂಸರ್ಗ ಉತ್ಕರ್ಷಾದಿನಾ ವಿಕಲ್ಪಿತಃ ಷೋಢಾ ಭವತಿ| ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ ದಶಧಾ| ತತ್ರ ಸಂಸರ್ಗ ಏಕೋ ದೋಷಃ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೇನ ಕೋಪೇನ ಕುಪಿತಃ ಕ್ಷಯೇಣ ವಾ ಕ್ಷೀಣಃ ದ್ವಿತೀಯೋ ಮಧ್ಯೇನಾಲ್ಪೇನ ಚೇತಿ ದ್ವೌ ಭೇದೌ| ಏಕೋ ಮಧ್ಯೇನ ದ್ವಿತೀಯೋಽಲ್ಪೇನೇತಿ ತೃತೀಯಃ| ದ್ವಾವಪ್ಯುತ್ಕರ್ಷೇಣೇತಿ ಚತುರ್ಥಃ| ದ್ವಾವಪಿ ಮಧ್ಯೇನೇತಿ ಪಞ್ಚಮಃ| ದ್ವಾವಲ್ಪೇನೇತಿ ಷಷ್ಠಃ| ಇತಿ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ಏಕೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ದ್ವಯೋಃ ಮಧ್ಯತ್ವೇನಾಲ್ಪತ್ವೇನ ಚೇತಿ ದ್ವೌ ಭೇದೌ| ಏಕೋ ಮಧ್ಯೇನ ದ್ವಿತೀಯೋಽಲ್ಪೇನೇತಿ ತೃತೀಯಃ| ದ್ವಯೋರುತ್ಕರ್ಷೇಣೈಕಸ್ಯ ಮಧ್ಯತ್ವೇನಾಲ್ಪತ್ವೇನ ಚೇತಿ ಚತುರ್ಥಃ ಪಞ್ಚಮಶ್ಚ| ದ್ವೌ ಮಧ್ಯಾವೇಕೋಽಲ್ಪ ಇತಿ ಷಷ್ಠಃ| ಸರ್ವ ಉತ್ಕರ್ಷೇಣೇತಿ ಸಪ್ತಮಃ| ಸರ್ವೇ ಮಧ್ಯೇನ ಇತಿ ಅಷ್ಟಮಃ| ಸರ್ವೇ ಅಲ್ಪೇನೇತಿ ನವಮಃ| ಏಕ ಉತ್ಕರ್ಷೇಣ ದ್ವಿತೀಯೋ ಮಧ್ಯೇನ ತೃತೀಯೋಽಲ್ಪೇನೇತಿ ದಶಮಃ| ಇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ದಶಧಾ|| ೧೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ರಸಾದಯಃ ಸಪ್ತ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಃ| ಶರೀರಧಾರಣಾದ್ಧಾತವಃ| ತೇ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ದೂಷಣೀಯಾಃ|| ೧೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅನನ್ತರಂ ಮಲಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ-ದೋಷಧಾತುಮಲಸಮುದಾಯಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಕಾಯಸ್ಯ ಮಲಾಃ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸ್ವೇದಾದಯಃ| ತೇಽಪಿ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ| ನ ಕೇವಲಂ ಧಾತವ ಇತ್ಯಪಿ ಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಕರ್ಣಮಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಚಶಬ್ದಾತ್ ಮಲಾನಾಂ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಪಿ ದೇಹಧಾರಕತ್ವಾತ್|| ೧೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೋಷಾ ಏವ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಕಾರಣಂ ವಿಕೃತಾ ನ ಧಾತುಮಲಾಃ| ಯಾ ತು ಧಾತೂನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ರೋಗಹೇತುಕತ್ವಕಲ್ಪನಾ ಸಾ ಔಪಚಾರಿಕೀ| ಏತದೇವಾಹರಸಾದೀತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದಿಧಾತುಸ್ಥೇಷು ದೋಷೇಷು ಯೇ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ತೇ ರಸಾದಿಜಾ ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾ ಉಪಚಾರೇಣ ಬ್ರುವನ್ತಿ| ದೃಷ್ಟಾನ್ತಃ `ಘೃತದಾಹವತ್'| ನ ಹಿ ಘೃತಸ್ಯ ದಾಹಶಕ್ತಿಃ ಕದಾಚಿದಸ್ತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ತತ್ಸ್ಥಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ| ಏವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ `ಘೃತೇನಾಯಂ ದಗ್ಧ' ಇತಿ|| ೨೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಏಷಾಂ ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಸಪ್ತಾನಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಪ್ರೀಣನಾದೀನಿ ಸಪ್ತ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಯಾನಿ ಕುರ್ವನ್ತೋ ದೇಹಂ ಧಾರಯನ್ತಿ| ಪ್ರೀಣನಂ ರಸಸ್ಯ ಕರ್ಮ| ಪ್ರೀಣನಂ ಚಿತ್ತಪ್ರೀತಿಃ| ಜೀವನಮಸೃಜಃ| ಜೀವನಮ್ ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಾಣನಮಿತಿ ಯಾವತ್| ತಥಾ ಚ ರಕ್ತಮಯಮಷ್ಟಬಿನ್ದುಕಮೋಜೋ ನಾಮ ಜೀವಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಧಾರಣವಿವೇಕಕಾರ್ಯಕರಂ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಲೇಪೋ ಮಾಂಸಸ್ಯ| ಲೇಪನಂ ಅಸ್ಥ್ಯಾದೀನಾಂ ಲೇಪಃ| ಶರೀರಸ್ನೇಹೋ ಮೇದಸಃ| ಶರೀರಧಾರಣಮಸ್ಥ್ನಃ| ಅನ್ಯಥಾ ನಿರವಲಮ್ಬನಂ ಮಾಂಸಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪೂರಣಮಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಕರ್ಮ| ಗರ್ಭೋತ್ಪಾದಃ ಶುಕ್ರಸ್ಯ| ಏತೇ ಚಾನನ್ತರೋಕ್ತಾ ಧಾತವಃ ಶರೀರಂ ಧಾರಯನ್ತಿ| ಧಾತ್ವಾಹಾರಾಶ್ಚ-ಆಹಾರೋ ಯಥಾ ಜನ್ತೂನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಂ ತಥೈವ ಧಾತೂನಾಂ ಧಾತವ ಏವ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ಪೂರ್ವಃ ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುರುತ್ತರಸ್ಯೋತ್ತರಸ್ಯ ಆಹಾರಃ|| ೨೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೋಷಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಕಾರಣವಾದಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಪಿ ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಕಾರಣಮಾಹವೃದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನೈಃ ಸದೃಶೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿಃ| ಯೋ ಯೋ ಯೇನ ಯಾವತಾ ಚಾಂಶೇನ ಯಸ್ಯ ಸಮಾನಃ ತೇನೈವ ತಾವತಾ ಚಾಂಶೇನ ಸದೃಶೇನ ಸ ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮ್| ಯಥಾ ವಾಯೋರನ್ಯೋ ವಾಯುರ್ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವೇನೈವ ಸಮಾನಃ| ತಸ್ಯೈವ ಮರಿಚಂ ಲಾಘವರೌಕ್ಷ್ಯಗುಣತಃ| ತಸ್ಯೈವ ಸರಣಾದಿಕಾ ಕ್ರಿಯಾ ಚಲನಾದಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್| ಏವಂ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಮಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್| ಏತತ್ಸಮಾನಮಸಮಾನಂ ಚ ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷರೂಪಂ ಗೋತ್ವಾದಿವಿಷಯಮಪೇಕ್ಷ್ಯ ವಿಜ್ಞೇಯಮ್| ನತು ದ್ರವ್ಯತ್ವಸತ್ತಾದಿಮಹಾವಿಷಯಂ ಸಾಮಾನ್ಯಮ್| ತತೋ ವ್ಯವಹಾರಾಸಿದ್ಧೇಃ| ತಥಾ ಚ ಮಹಾಸಾಮಾನ್ಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ನ ಕಸ್ಯಚಿದಪಿ ವಸ್ತುನೋ ವಸ್ತ್ವನ್ತರೇಣ ಸಮಾನತ್ವವ್ಯಭಿಚಾರೋ ನ ಚಾಸಮಾನತ್ವಸಮ್ಭವಃ| ಯತಶ್ಚೈಕಸ್ಯೈವ ವಸ್ತುನಃ ಕೇನಚಿತ್ಸಾದೃಶ್ಯಮನ್ಯೇನ ವೈಪರೀತ್ಯಮತಃ ಸಕೃದೇವೋಭಯಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪಿ ವಸ್ತುನಃ ಯೇನೈವ ವಸ್ತುನೋಂಽಶೇನ ಸಾದೃಶ್ಯಂ ತೇನೈವಾಂಶೇನ ವೈಪರೀತ್ಯಮಪಿ| ತಥಾಪಿ ತಯೋರ್ವಸ್ತುನೋರುಭಯರೂಪತ್ವಾದ್ವೃದ್ಧಿಹಾನಿಲಕ್ಷಣಮುಭಯಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕದೈವ ಕಾರಣತ್ವಮ್| ಕಥಮೇಕೋ ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯಕರ ಇತಿ ಚೇನ್ನ, ವಿರುದ್ಧಯೋಃ ಕಾರಣಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ದ್ರವ್ಯೇ ನಿವೇಶಾತ್| ನ ಹಿ ವಿರುದ್ಧಯೋರ್ಜಲತೇಜಸೋರತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ನ ಸಮ್ಭವಃ, ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ| ಅಥೈವಮುಚ್ಯತೇ-ಯಥಾ ಸುರಯಾ ದ್ರವ್ಯತ್ವೇನ ಸಮಾನಸ್ಯ ಸ್ತನ್ಯಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತಥೈವ ಕಥಮಮ್ಲತ್ವಾದುಷ್ಣತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಪರೀತತ್ವೇ ತಸ್ಯೈವ ನ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯೇತದಪಿ ನ| ತಥಾವಿಧಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ನ ಹಿ ಸ್ವಭಾವಃ ಪರ್ಯನುಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಃ- ಕಟುಪಾಕರಸಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುತ್ವೈಃ ಕಫವಾತಜಿತ್| ಲಶುನೋ ವಾತಕಫಕೃನ್ನ ತು ತೈರೇವ ಯದ್ ಗುಣೈಃ|| ಇತಿ|| ತಚ್ಚ ತತ್ರೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಸಾದೃಶ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಯೋಶ್ಚಾತ್ರ ನ ಕಶ್ಚಿದ್ವಿಶೇಷಃ, ಏಕೇನ ರೂಪೇಣ ವಿನಾ ಸಾದೃಶ್ಯಮಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಥಾ ಸಾಮಾನ್ಯಸ್ಯಾಪ್ಯರ್ಥಕ್ರಿಯಾಸು ವ್ಯಕ್ತ್ಯನುವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ಸಾಮಾನ್ಯಂ ವೃದ್ಧಿಕಾರಣಮಿತ್ಯುಕ್ತೇಽಪಿ ನ ಗೋಸ್ಪರ್ಶವದ್ವ್ಯಕ್ತಿವಿಶೇಷಾನಪೇಕ್ಷಾ| ನ ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯಮನಾಲಮ್ಬನವದ್ವೃದ್ಧಿಹೇತುತಾಂ ಯಾತಿ| ಅಪಿ ತ್ವಾಶ್ರಯಯೋರ್ಮಿಶ್ರೀಭಾವವಿಶೇಷೇಣೇತಿ|| ೨೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ವಾತಾದೀನಾಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನಾಂ ಬಾಹ್ಯೇನ ದ್ರವ್ಯೇಣ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್| ದ್ರವ್ಯಞ್ಚ ಮಹಾಭೂತಕಾರ್ಯಂ ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಪ್ರಭಾವೈಃ ಕಾರ್ಯಕರಮ್| ತೇ ಚ ರಸಾದಯೋಽಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಅತ್ರ ತ್ವಧ್ಯಾಯೇ ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಸೂಚನಾರ್ಥಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಚ್ಯತೇ-ರಸಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಾದ್ವಾದಯಃ ಷಡ್ರಸಾಃ| ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾತ್ ರಸಾಃ ದ್ರವ್ಯಮ್ ನಿರ್ವಿಶೇಷಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಮೂರ್ತಮಾಶ್ರಿತಾಃ| ತೇಷಾಞ್ಚ ಯೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪೂರ್ವಃ ಸ ತಸ್ಮಾದ್ದೇಹಿನೋ ಬಲಾವಹಃ ಸ್ವಭಾವವಿಶೇಷಾತ್|| ೨೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಏಷಾಞ್ಚ ರಸಾನಾಂ ದೋಷವಿಶೇಷಪ್ರಶಮನಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮನವಿಭಾಗಂ ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತೇ ಇತ್ಯೇತತ್ ಘ್ನನ್ತೀತ್ಯೇತಚ್ಚ ಮಾರುತಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇಷು ರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಆದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾ ಮಾರುತಮನಿಲಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಃ ತಮೇವ ಚಾನಿಲಂ ಕುರ್ವತೇ| ತಿಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ರಯಃ ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಃ ಕಫಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಃ ತಮೇವ ಕಫಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ನಾಶಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಮ್ಲಲವಣೋಷಣಾಃ ಪಿತ್ತಮೇವ ಕುರ್ವತೇ| ತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ-ಮಧುರೋ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಾತಂ ಹನ್ತಿ ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಲವಣೋ ಮಾರುತಂ ಹನ್ತಿ ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಕುರುತೇ| ತಿಕ್ತಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ನಾಶಯತಿ ವಾತಂ ತು ಜನಯತಿ| ಊಷಣಃ ಕಫಂ ನಾಶಯತಿ ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಕಷಾಯಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹನ್ತಿ ವಾತಂ ಕರೋತೀತಿ|| ೨೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಏಷಾಂ ಚ ರಸಾನಾಮಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ ಯದ್ರಸಾದೀನನಪೇಕ್ಷ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾದೇವ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕರೋತಿ| ತತ್ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ವಿಶಿಷ್ಟೈಃ ರಸಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಕುಪಿತಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಶಮನಂ ನಾಶಕರಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾದಿ| ಅನ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಕೋಪನಂ ಸಾಮ್ಯನಾಶಕರಂ ಯವಕಾದಿ| ಅನ್ಯೈಃ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಂ ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಯನ್ನ ಕುಪಿತಸ್ಯ ಸಮೀಕರಣೇ ಸಮರ್ಥಂ ನಾಪಿ ಸಮಸ್ಯ ಕೋಪನೇ ಕೇವಲಂ ಯಥಾಸ್ಥಿತಮೇವ ಸಂವಾಹಯತಿ| ಕೇಚಿತ್ತು ಏಕಸ್ಯೈವ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಯೋಗಮಾತ್ರಾಕಾಲಾದಿಭೇದಾತ್ ತ್ರಿರೂಪತಾಮಾಹುಃ|| ೨೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಂ ಉಷ್ಣಶೀತಗುಣಾಧಿಕ್ಯಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಂ ತಥಾಪ್ಯಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಕಿಞ್ಚಿದುಷ್ಣಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ ತನ್ಮುಖೇನೈವ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಮುಷ್ಣವೀರ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ತದ್ವಿಪರೀತಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮ್| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಹೇತುಃ|| ೨೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ವಿಪಾಕಸ್ತು ತ್ರಿಧಾ| ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕೋ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ತತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಾದುವಿಪಾಕಂ ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲವಿಪಾಕಮ್| ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಟುವಿಪಾಕಮ್|| ೨೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ತದೇವ ಚ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾ ವಿಂಶತಿರ್ಗುಣಾ ಗುರ್ವಾದಯಃ, ಸವಿಪರ್ಯಯಾಃ ಸವಿಪರೀತಾಃ| ಗುರುರ್ಲಘುರ್ಮನ್ದಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಹಿಮ ಉಷ್ಣಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ರೂಕ್ಷಃ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಪರುಷಃ, ಸಾನ್ದ್ರಃ ದ್ರವಃ, ಮೃದುಃ ಕಠಿನಃ, ಸ್ಥಿರಶ್ಚಲಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ್ಥೂಲಃ, ವಿಶದಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ| ಖರಾದಯಸ್ತ್ವೇತದ್ಭೇದಾ ಏವ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾಃ| ಏತೇಭ್ಯ ಅನ್ಯೇ ಗುಣಾ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ| ವ್ಯವಾಯೀ ವಿಕಾಷೀ ಚ| ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧತ್ವಾತ್ ಲಕ್ಷಣಂ ನೋಚ್ಯತೇ| ಸರ್ವಂ ದೇಹಂ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಯತ್ ಪಾಕಂ ಯಾತಿ ಸ ವ್ಯವಾಯೀ| ವಿಕಾಷೀ ಧಾತೂನ್ ವಿಕಷನ್ ಹಿಂಸನ್ ಸನ್ಧಿಬನ್ಧಾನುಪಲೇಪಾದಿಕಾನ್ ಮುಞ್ಚತಿ ನಾಶಯತಿ| ಕೈಶ್ಚಿದಾಚಾರ್ಯೈರ್ವ್ಯವಾಯೀ ಸರಸ್ಯೈವ ಪ್ರಕರ್ಷ ಇತಿ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಃ| ವಿಕಾಷೀ ತೀಕ್ಷ್ಣಪ್ರಕರ್ಷಃ|| ೨೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ತನ್ತ್ರೇ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥೇ ಮಹಾಗುಣಶಬ್ದೇನ ಉಕ್ತಾಃ|| ೨೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ದೋಷಾದೀನಾಂ ಸದೃಶೇನ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವಿಸದೃಶೇನ ಚ ಹಾನ್ಯಾ ರೋಗಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಕಾಲಾದೀನಾಂ ತ್ವತಿಯೋಗಾದಯೋ ದೋಷವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಮುಖೇನೈವ ರೋಗಕಾರಣತ್ವೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ- ಕಾಲೇತಿ| ಕಾಲಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಹಾನಿರ್ಹೀನಯೋಗಃ| ಸ್ವರೂಪಾತಿಶಯೋಽತಿಯೋಗಃ| ಸ್ವರೂಪವೈಪರೀತ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಅರ್ಥಾಃ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯಃ ತೇಷಾಮಿನ್ದ್ರಿಯೇಣಾಲ್ಪಸಂಯೋಗಃ ಸಂಯೋಗಾಭಾವಶ್ಚ ಹೀನಯೋಗಃ| ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೋಽತಿಯೋಗಃ| ಪರುಷಾನಭಿಮತಾದಿಸ್ವರೂಪಸ್ಯಾರ್ಥಜಾತಸ್ಯ ಇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸಾಂ ಕ್ರಿಯಾ ಕರ್ಮ| ತಸ್ಯ ಹೀನಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೀನಯೋಗಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರತಿಯೋಗಃ| ವೇಗೋದೀರಣಾದಿಮುತ್ತರತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಮಯೋಗಃ| ಹೀನಾದಿಯೋಗಸ್ತ್ರಯೋ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ ತ್ವಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್|

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ರೋಗಾರೋಗ್ಯೇ ಕೇ ಉಚ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ರೋಗ ಇತಿ| ರೋಗೋ ವಾತಾದೀನಾಂ ವಿಷಮತಾ ಸ್ವರೂಪಾಚ್ಚಲನಮ್| ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಿವಶೇನ ಮುಖ್ಯೋಕ್ತಿರ್ಹೇತುತ್ವೇನೌಪಚಾರಿಕೀ| ವಿಶಿಷ್ಟಸಂಪ್ರಾಪ್ತಯೋ ಹಿ ದೋಷಾ ಏವ ರೋಗಾಃ ತತ್ ಕಾರ್ಯಂ ವೇತಿ ಪಕ್ಷದ್ವಯಣ್ ತೇನ ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷಮನಿಷ್ಪಾದಯದಪಿ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ ಪರಿಗೃಹೀತಂ ಭವತಿ| ರೋಗವಿಶೇಷಾಣಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ನಾಮಾನಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಸಾಮ್ಯಮರೋಗತಾ| ತೇ ಚ ರೋಗಾ ದ್ವಿವಿಧಾ ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಭಾಗೇನ| ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರೇಣ ಯೋ ದೋಷಕೋಪಸ್ತತ್ಕೃತಾ ಪೀಡಾ ನಿಜೋ ರೋಗಃ| ಅಭಿಘಾತಾದಿನಾ ದೋಷಕೋಪ ಆಗನ್ತೂ ರೋಗಃ| ತೇಷಾಂ ರೋಗಾನಾಂ ಕಾಯಮನೋಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಜ್ವರಾಸ್ರಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಕಾಯಃ ರಾಗದ್ವೇಷಾದೀನಾಂ ಮನಃ| ನನು ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ವಾತಾದಯಃ ಕಾರಣತ್ವೇನೋಕ್ತಾಃ ತೇ ಚ ಕಾಯಿಕಾನಾಮೇವ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ನ ಮಾನಸಾನಾಮತ ಆಹ- ರಜಸ್ತಮಶ್ಚೇತಿ| ಮನಃ ಶುದ್ಧಂ ಸತ್ವಮ್| ರಜಃ ತಮಸೀ ದೋಷೌ ತಸ್ಯೋಪಪ್ಲವಾವವಿದ್ಯಾಸಮ್ಭೂತೌ|| ೩೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ರೋಗೋ ಜ್ಞಾತಃ, ರೋಗೋಪಹತಶರೀರಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ- ದರ್ಶನೇತಿ| ದರ್ಶನೇನ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ ವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಾದಿಕಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಸನ್ತಾಪಕಾಠಿನ್ಯೋತ್ಸೇಧಾದಿಕಮ್| ಪ್ರಶ್ನೇನ ಶೂಲಾರೋಚಕಾದಿ| ಏವಂ ರೋಗೋಪಹತಶರೀರಂ ದರ್ಶನಾದಿಭಿರ್ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್|| ೩೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶರೀರಸ್ಯ ರೋಗಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಜ್ಞಾತೇ ರೋಗವಿಶೇಷಸ್ಯಾಧಿಗಮೋಪಾಯಮಾಹ- ರೋಗಮಿತಿ| ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಲಕ್ಷಣೈಃ ರೋಗಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ನಿದಾನಂ ಹೇತುಃ| ಏವಂವಿಧಮರ್ಥಜಾತಮೇವಂವಿಧಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇನೋಪದಿಷ್ಟಮೇವಂವಿಧಶ್ಚೋತ್ಪನ್ನಃ| ಅತೋ ನಿದಾನಾತ್ ಜ್ಞಾಯತೇ ರೋಗಃ| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತೋ ವ್ಯಾಧೇರಪ್ರಕಾಶಿತದೋಷವಿಶೇಷಾಧಿಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಲಕ್ಷಣಮುತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ಚಿಹ್ನಮ್| ಉಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ್ಯಾಹಾರಾದ್ಯುಪಯೋಗಃ| ಏವಂವಿಧೇರಾಹಾರಾದಿನಾ ಹ್ಯಸ್ಯ ಪೀಡಾ ನಾಭೂದೇವಂವಿಧೇನಾಭೂದತ ಉಪಶಯಾತ್ ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಂ ರೋಗ ಇತಿ| ಆಪ್ತಿಃ ಸಮಾಪ್ತಿಃ| ಏವಂದುಷ್ಟೇನ ಏವಂಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇನ ಏವಮನುಗತೇನಾನಯಾ ಕಲ್ಪನಯಾ ಏವಂ ಮಾರ್ಗೇಣ ದೋಷೇಣೇತಿ ಪರಿಕಲ್ಪನಮ್| ಅತ ಆಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಮ್ ರೋಗ ಇತಿ|| ೩೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಉಪಶಯಾದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಚ ದೇಶಕಾಲಾವಪ್ಯುಪಯುಜ್ಯೇತೇ ಅತಸ್ತಾವಪಿ ಸೂತ್ರಯತಿ| ಇಹಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ ಆಚಾರ್ಯಾ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ದೇಶಮಾಹುಃ| ಭೂಮಿಭೇದೇನ ದೇಹಭೇದೇನ ಚ| ದೇಹದೇಶಃ ಶಿರಃಪಾಣ್ಯಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ|| ೩೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಭೂಮಿದೇಶ ಉಚ್ಯತೇ- ಜಾಙ್ಗಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾಙ್ಗಲೋ ನಾಮಾಲ್ಪೋದಕ ತರುಪರ್ವತತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೋ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಃ ಸಞ್ಜಾತೌಷಧಿಖಗಮೃಗಪುರುಷಾದಿರ್ಯೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಃ| ಆನೂಪಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣಃ| ಸ ಕಫಪ್ರಾಯೌಷಧಿಸಲಿಲಃ ಶ್ಲೀಪದಾದಿರೋಗದಃ| ಸಾಧಾರಣಃ ಉಭಯಲಕ್ಷಣಮಧ್ಯಪತಿತಃ, ಸಮಮಲಃ ಸಮವಾತಾದಿದೋಷಃ| ಏವಂ ತ್ರಿವಿಧೋ ಭೂಮಿದೇಶಃ|| ೩೫||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಕ್ಷಣಾದಿರ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಚ ವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಕ್ಷಣಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಚ ಪುರಾಣನವತ್ವಾದಿಕಂ ವಿಶಿಷ್ಟಲಕ್ಷಣಸಂಯುಕ್ತತ್ವಂ ವ್ಯಾಧೇಃ| ದ್ವಿವಿಧೋಽಪಿ ಕಾಲೋ ರೋಗಿಣೋ ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಕರೋತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ `ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಮನಂ ದೇಯಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತು ನಿರೂಹಣಮ್' ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ಬಸ್ತಿವಿಧೌ `ನಿವೃತ್ತಿಕಾಲಃ ಪರಮಸ್ತ್ರಯೋ ಯಾಮಾಃ' ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಜ್ವರೇ `ಕಷಾಯಪಾನಪಥ್ಯಾನ್ನೈ'ರಿತಿ| `ಇತಿ ದೋಷೇ ವಿಜಿತೇ' ಇತ್ಯಾದಿ ಕುಷ್ಠೇ|| ೩೬||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕಾಲೋ ಭೇಷಜಯೋಗಕೃದಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಭೇಷಜಮೌಷಧಮ್, ಅತಃ ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮಾಹ-ಶೋಧನಮಿತಿ| ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಮದ್ರವ್ಯಂ ವಾಽಭಯಾತಪಾದಿಕುಪಿತದೋಷವಿನಾಶನಾರ್ಥಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದೌಷಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ ದ್ವಿವಿಧಮೌಷಧಂ ಶೋಧನಂ ಶಮನಞ್ಚ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತು ನಿರೂಹಪಾಚನಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣಾದಿಕಂ ಬಹುವಿಧಮ್| ಶೋಧನಂ ಯತ್ ಕುಪಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ನಿಃಸಾರ್ಯ ಬಹಿಃ ರೋಗೋಪಶಮನಂ ಕರೋತಿ| ಶಮನಂ ಪುನರ್ಯತ್ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾನಾಮೇವ ಸಾಮ್ಯಹೇತುಃ|| ೩೭||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಔಷಧಮುಕ್ತಂ, ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ-ಶರೀರಜಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶರೀರಜಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಪರಮೌಷಧಂ ಪ್ರಧಾನೌಷಧಮ್| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ಬಸ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿರ್ಗುದಪ್ರಣಿಧೇಯಃ ಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥಾದಿರ್ವಾತಸ್ಯ ಪರಮೌಷಧಮ್| ವಿರೇಕೋ ಮುಖಪೀತಂ ಗುದಮಾರ್ಗೇಣಾಽನ್ತಃಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಸ್ಸಾರಣಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಮೌಷಧಮ್| ವಮನಂ ಮುಖೇನ ಪೀತಮ್, ತೇನೈವ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಸ್ಸಾರಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪರಮೌಷಧಮಿತಿ ಶೋಧನರೂಪೇಣ ದೋಷಾಣಾಮೌಷಧಮ್| ತಥೈವ ವಾತಾದಿಷು ಶಮನಸ್ವರೂಪೇಣೈತದಾಹ-ತಥೇತಿ| ತೈಲಂ ವಾತಸ್ಯ ಘೃತಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಮಧು ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಮನೋದೋಷಯೋ ರಜಸ್ತಮಸೋ ರೋಗವಿಘ್ನಕಾರಿಧೀಧೈರ್ಯಾದಿಕಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಕಾಲವಿಶೇಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಮೇವ|| ೩೮||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅಸ್ಯ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಾಭಿಧಾನಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸುಖಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಸಂಗ್ರಹೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|| ೩೯||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

೧. ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ ೨. ಶಿಷ್ಯಾರ್ಥಃ ಶಿಷ್ಯೋಪನಯನೀಯಃ ೩. ದಿನಚರ್ಯಾ ೪. ಋತುಚರ್ಯಾ ೫. ವ್ಯಾಧ್ಯಸಮ್ಭವಃ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯಃ ೬. ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೭. ಅನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೮. ಅನ್ನಸಂರಕ್ಷಣೀಯಃ ೯. ವಿರುದ್ಧಾನ್ನವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೦. ಅನ್ನಪಾನವಿಧಿಃ ೧೧. ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಃ ೧೨. ದ್ವಿವಿಧೌಷಧವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೩. ಶ್ರೇಷ್ಠಸಂಗ್ರಹಃ ಅಗ್ರ್ಯಸಂಗ್ರಹಃ ೧೪. ಶೋಧನಾದಿಸಂಗ್ರಹಃ ೧೫. ಮಹಾಕಷಾಯಸಂಗ್ರಹಃ ೧೬. ವಿವಿಧಗಣಸಂಗ್ರಹಃ ೧೭. ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೮. ರಸಭೇದೀಯಃ ೧೯. ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೨೦. ದೋಷಭೇದೀಯಃ ತತ್ಕ್ರಿಯಾ ೨೧. ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ ೨೨. ರೋಗಭೇದೀಯಃ ೨೩. ಭೇಷಜಾವಚರಣೀಯಃ ೨೪. ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ ೨೫. ಸ್ನೇಹವಿಧಿಃ ೨೬. ಸ್ವೇದವಿಧಿಃ ೨೭. ಶುದ್ಧಿಃ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿಃ ೨೮. ಬಸ್ತಿವಿಧಿಃ ೨೯. ನಾವನವಿಧಿಃ ೩೦. ಧೂಮವಿಧಿಃ ೩೧. ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿಃ ೩೨. ಆಶ್ಚ್ಯೋತನವಿಧಿಃ ೩೩. ತರ್ಪಣವಿಧಿಃ ೩೪. ಯನ್ತ್ರವಿಧಿಃ ೩೫. ಜಲೌಕಾವಚರಣೀಯಃ ೩೬. ಸಿರಾವೇಧವಿಧಿಃ ೩೭. ಶಲ್ಯಾಪಹರಣವಿಧಿಃ ೩೮. ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಃ ೩೯. ಕ್ಷಾರಕರ್ಮವಿಧಿಃ ೪೦. ಅಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಃ ಇಮೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾಃ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್|| ೪೦||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ- ೧. ಪುತ್ರಾರ್ಥಃಪುತ್ರಕಾಮೀಯಃ ೨. ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತೀಯಃ ೩. ಚರ್ಯಾ ಗರ್ಭಾವಚರಣೀಯಃ ೪. ವ್ಯಾಪತ್ ಗರ್ಭವ್ಯಾಪತ್ ೫. ಶರೀರಜಃ ಅಙ್ಗವಿಭಾಗಃ ೬. ಸಿರಾವಿಭಾಗಃ ೭. ಮರ್ಮವಿಭಾಗಃ ೮. ಪ್ರಕೃತಿಭೇದೀಯಃ ೯. ವಿಕೃತಾಙ್ಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೦. ವಿಕೃತೇಹಿತವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೧. ವಿಕೃತಾಮಯವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೨. ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ಇತಿ ದ್ವಾದಶಾಧ್ಯಾಯಾಃ ಶಾರೀರಮ್|| ೪೧||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ- ೧. ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮ್ ೨. ಜ್ವರನಿದಾನಮ್ ೩. ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನಮ್ ೪. ಶ್ವಾಸಹಿಧ್ಮಾನಿದಾನಮ್ ೫. ಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಮ್ ೬. ಮದಾತ್ಯಯನಿದಾನಮ್ ೭. ಅರ್ಶೋನಿದಾನಮ್ ೮. ಅತಿಸಾರನಿದಾನಮ್ ೯. ಮೂತ್ರಘಾತನಿದಾನಮ್ ೧೦. ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮ್ ೧೧. ವಿದ್ರಧ್ಯಾದಿನಿದಾನಮ್ ೧೨. ಉದರನಿದಾನಮ್ ೧೩. ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನಮ್ ೧೪. ಕುಷ್ಠನಿದಾನಮ್ ೧೫. ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್ ೧೬. ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಮ್ ಇತಿ ಷೋಡಶಾಧ್ಯಾಯಾ ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮ್||೪೨||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ- ೧. ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨. ಜೀರ್ಣಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೩. ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೪. ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೫. ಕ್ಷತಕ್ಷಯಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೬. ಶ್ವಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೭. ಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೮. ಛರ್ದ್ಯಾದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೯. ಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೦. ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ವಿಶಿ ದ್ವೌ- ೧೧. ಅತಿಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೨. ಗ್ರಹಣೀದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೩. ಮೂತ್ರಾಘಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೪. ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೫. ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೬. ಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೭. ಉದರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೮. ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೧೯. ಶೋಫಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨೦. ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨೧. ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨೨. ಶ್ವಿತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨೩. ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ೨೪. ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ ಇತಿ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿರಧ್ಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಮ್||೪೩||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ- ೧. ವಮನಕಲ್ಪಃ ೨. ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಃ ೩. ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ ಸಿದ್ಧಿಕಲ್ಪಃ ೪. ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪಃ ೫. ಸಿದ್ಧಬಸ್ತಿಕಲ್ಪಃ ೬. ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಕಲ್ಪಃ ೭. ಅನುವಾಸನವ್ಯಾಪತ್ ಸಿದ್ಧಿಕಲ್ಪಃ ೮. ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಃ| ಇತ್ಯಷ್ಟಾವಧ್ಯಾಯಾಃ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮ್||೪೪||

ಶಶಿಲೇಕ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ಇನ್ದು ಕೃತ)

ಅತ ಉತ್ತರಮನನ್ತರಮುತ್ತರಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ- ೧. ಬಾಲೋಪಚರಣೀಯಃ ೨. ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩. ಬಾಲಗ್ರಹವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೪. ಬಾಲಗ್ರಹಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೫. ಸ್ನಾನವಿಧಿಃ ೬. ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹೇ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗ್ರಹಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೭. ಭೂತಗ್ರಹವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೮. ಭೂತಗ್ರಹಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೯. ಉನ್ಮಾದಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೧೦. ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರತಿಷೇಧಃ ವರ್ತ್ಮಸನ್ಧಿಗತೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ- ೧೧. ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೨. ವರ್ತ್ಮರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೧೩. ಸನ್ಧಿಸಿತಾಸಿತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೪. ಸನ್ಧಿಸಿತಾಸಿತರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೧೫. ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೬. ತಿಮಿರಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೧೭. ಲಿಙ್ಗನಾಶಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೧೮. ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೧೯. ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೨೦. ದೃಷ್ಟಿಪಾಕಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಕರ್ಣಾದಿಷು ವ್ರಣಾನ್ತೇಷು ದ್ವೌ ದ್ವೌ- ೨೧. ಕರ್ಣರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೨೨. ಕರ್ಣರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೨೩. ನಾಸಾರೋಗವಿಜ್ಞನೀಯಃ ೨೪. ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೨೫. ಮುಖರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೨೬. ಮುಖರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೨೭. ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೨೮. ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೨೯. ವ್ರಣವಿಭಕ್ತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೩೦. ವ್ರಣವಿಭಕ್ತಿಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩೧. ಸದ್ಯೋವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩೨. ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩೩. ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿತ್ರಿತಯೇ ದ್ವೌ ದ್ವೌ- ೩೪. ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೩೫. ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩೬. ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೩೭. ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೩೮. ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೩೯. ಗುಹ್ಯರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೦. ವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭುಜಙ್ಗೇ ದ್ವೌ- ೪೧. ಸರ್ಪಾದಿದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ ೪೨. ಸರ್ಪಾದಿದಂಷ್ಟ್ರಾಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೩. ಕೀಟಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೪. ಲೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಲೂತಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೫. ಪ್ರತ್ಯೇಕಲೂತಾಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೬. ಮೂಷಿಕಾಲರ್ಕಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೭. ವಿಷೋಪದ್ರವಪ್ರತಿಷೇಧಃ ೪೮. ವಿಷೋಪಯೋಗೀಯಃ ೪೯. ರಸಾಯನಾಧ್ಯಾಯಃ ೫೦. ವಾಜೀಕರಣಾಧ್ಯಾಯಃ ಆಹೃತ್ಯ ಗ್ರನ್ಥಾಧ್ಯಯಾಃ ಪಞ್ಚಾಶದಧ್ಯಾಯಶತಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈಃ ಸಮೀರಿತಮ್|| ೪೬|| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||