Adhikarana athānnarakṣāvidhirnāmāṣṭamō'dhyāyaḥ pratijñā (1) · Śloka 1
athātō'nnarakṣāvidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातोऽन्नरक्षाविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
annasya ca pānasya ca svarūpamuktam| ēvaṁ vijñātasvarūpaṁ pathyamapyannajātaṁ pānaṁ ca viṣādyupahataṁ rōgāya maraṇāya vā sampadyatē| atastadrakṣaṇāyādhyāyārambhaḥ|| 1||
Adhikarana annapānadūṣaṇahētavaḥ (2) · Śloka 2
īśvarāṇāṁ vasumatāṁ viśēṣēṇa tu bhūbhujāṁ prāyēṇa mitrēbhyō'pyamitrā bhūyāṁsō bhavanti| tatastatprayuktāḥ samāsannavartinō'nnapānādiṣu viṣaṁ prayacchanti| striyaśca tatpraṇidhiprayuktāḥ saubhāgyalōbhēna||2||
ईश्वराणां वसुमतां विशेषेण तु भूभुजां प्रायेण मित्रेभ्योऽप्यमित्रा भूयांसो भवन्ति| ततस्तत्प्रयुक्ताः समासन्नवर्तिनोऽन्नपानादिषु विषं प्रयच्छन्ति| स्त्रियश्च तत्प्रणिधिप्रयुक्ताः सौभाग्यलोभेन||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēna cānnapānarakṣaṇēnānyasya na tathā prayōjanaṁ, yathā bhūbhr̥taḥ| bahvapāyatvāt, bahūpajīvyatvācca| tasmādrājā kulīnatvādiyuktaṁ prāṇācāryaṁ bhiṣajaṁ parigr̥hṇīta svīkuryāt| kuta āha-īśvarāṇāmityādi| sarvēṣāmēvēśvarāṇāṁ prabhaviṣṇūnāṁ vasumatāṁ dhanināṁ ca viśēṣēṇa bhūbhr̥tāṁ rājñāṁ na tāvanti mitrāṇi bhavanti yāvantō'mitrāḥ| tata iti| yatō'mitrā bhūyāṁsō bhavantyatastatprayōgādamitraprayōgātsamāsannavartinaḥ paricārakā annapānaśayanādiṣu viṣaṁ prayacchanti| striyaścānnapānādiṣu viṣaṁ prayacchanti rājñaḥ| kimbhūtāḥ? tatpraṇidhiprayuktā amitracāracōditāḥ| kathaṁ dadati? saubhāgyalōbhēna| prāyēṇa bhūbhr̥dyōṣidbhyastacchatrucārāḥ pāṣaṇḍādicchadmanaivaṁ bruvanti, yathā'nēnauṣadhēna bhartrē'nnapānādiṣu dattēna saubhāgyaṁ bhavatīti|
Adhikarana prāṇācāryalakṣaṇāni (3) · Śloka 3
tasmādrājā kulīnaṁ snigdhamāptamāstikamāryamāryaparigrahaṁ dakṣaṁ dakṣiṇaṁ nibhr̥taṁ śucimanuddhatamanalasamavyasaninamanahaṁkr̥tamakōpanamasāhasikaṁ vākyārthāvabōdhakuśalaṁ niṣṇātamaṣṭāṅgē yathāmnāyamāyurvēdē suvihitayōgakṣēmaṁ sannihitāgadādiyōgaṁ sātmyajñaṁ ca prāṇācāryaṁ parigr̥hṇīyāt||3||
तस्माद्राजा कुलीनं स्निग्धमाप्तमास्तिकमार्यमार्यपरिग्रहं दक्षं दक्षिणं निभृतं शुचिमनुद्धतमनलसमव्यसनिनमनहंकृतमकोपनमसाहसिकं वाक्यार्थावबोधकुशलं निष्णातमष्टाङ्गे यथाम्नायमायुर्वेदे सुविहितयोगक्षेमं सन्निहितागदादियोगं सात्म्यज्ञं च प्राणाचार्यं परिगृह्णीयात्||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kimbhūtaṁ prāṇācāryamāha- kulīnaṁ utkr̥ṣṭē kulē jātam| snigdhaṁ rājñaḥ| āptamavisaṁvādivacanam| āstikamadr̥ṣṭamastīti māninam| dakṣaṁ caturam| dakṣiṇaṁ rājñō'nyēṣāṁ ca maitrīparam| nibhr̥taṁ rājakaryēṣu niścalam| anuddhataṁ namram| analasamutthānaśīlam| avyasaninaṁ aduḥkhābhibhūtam| anahaṅkr̥tamanutsiktam| akōpanasāhasikau prasiddhau| vākyārthāvabōdhē vākyatātparyādhigamē ca kuśalam| tathā niṣṇātaṁ kuśalaṁ vākyapāṭhāvabōdhadhāraṇāprayōgairaṣṭāṅgāyurvēdē| yathāmnāyamāgamānatikramēṇa| suṣṭhu vihitau niṣpāditau yōgakṣēmau yēna tathā| sannihitā nityanikaṭasthā agadā viṣūcikādipraśamanādayō yōgā yasya| sātmyajñaṁ sarvasya dēśādinā sātmyaṁ jānātīti|| 3||
Adhikarana rājā vaidyāyattō bhavēt (4) · Śloka 4
tamarthamānābhyāṁ yathākālaṁ gurumiva śiṣyaḥ, pitaramiva putraḥ pūjayēt| pratikūlamapi tadvacaḥ sāmprataṁ matamiti pratimanyēta| na hi bhadrō'pi gajapatirniraṅkuśaḥ ślāghanīyō janasya tasmāttadāyattamāhāravihāraṁ prati cātmānaṁ kuryāt||4||
तमर्थमानाभ्यां यथाकालं गुरुमिव शिष्यः, पितरमिव पुत्रः पूजयेत्| प्रतिकूलमपि तद्वचः साम्प्रतं मतमिति प्रतिमन्येत| न हि भद्रोऽपि गजपतिर्निरङ्कुशः श्लाघनीयो जनस्य तस्मात्तदायत्तमाहारविहारं प्रति चात्मानं कुर्यात्||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
taṁ ca prāṇācāryaṁ rājā arthēna, mānēna satkārēṇa ca pūjayēt yathākālam| yathā guruṁ śiṣyaḥ pūjayati, pitaraṁ ca yathā putra iti| pratikūlaṁ dviṣṭamapi tasya prāṇācāryasya vacanaṁ sāmprataṁ yuktamiti manyēta| yasmānna hi suśīlō'pi gajapatirniraṅkuśaḥ aṅkuśarahitō janasya ślāghanīyō bhavati| tasmādrājā prāṇācāryāyattamāhāravihārābhyāmātmānaṁ kuryāt| tatpratiṣiddha āhārō vihāraśca na vidhēyaḥ, tadaṅgīkr̥taśca vidhēya ityarthaḥ| bhadra iti jātyutkr̥ṣṭō hastī tacchāstrēṣu prasiddhalakṣaṇaḥ|| 4||
Adhikarana tatra hētuḥ (5) · Śloka 5
upāttamapi khalu jīvitamupāyabalēna svayamadhitiṣṭhati||5||
उपात्तमपि खलु जीवितमुपायबलेन स्वयमधितिष्ठति||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētēna kiṁ prayōjanamityāha-upāttamadr̥ṣṭādāgatamapi jīvitaṁ sāpāyamupāyabalēna svayamanāyāsēnaiva śarīramadhitiṣṭhati| ēṣa ca mahānupāyō yadvaidyaparāyattatā|| 5||
Adhikarana rājā rājagr̥hāsannē prāṇācāryaṁ nivēśayēt (6) · Śloka 6
api ca bahuparigrahā narapatayaḥ| santi cāśukāriṇaḥ śūlasaṁnyāsādayaḥ| pratikṣaṇaṁ pratyavēkṣaṇīyāvasthāśca rōgiṇō viśēṣēṇa rājānaḥ| tē hi pramādaparigatā duḥkhāsahiṣṇavaśca svayamapyapathyarucayaḥ sannihitāhitapriyavacanaprāyaparicārakāśca tasmādbhiṣajō rājā rājagr̥hāsannē nivēśanaṁ kārayēt| tathāhi sarvōpakaraṇēṣu nr̥pati śarīrōpayōgiṣvaparōkṣavr̥ttirbhavati||6||
अपि च बहुपरिग्रहा नरपतयः| सन्ति चाशुकारिणः शूलसंन्यासादयः| प्रतिक्षणं प्रत्यवेक्षणीयावस्थाश्च रोगिणो विशेषेण राजानः| ते हि प्रमादपरिगता दुःखासहिष्णवश्च स्वयमप्यपथ्यरुचयः सन्निहिताहितप्रियवचनप्रायपरिचारकाश्च तस्माद्भिषजो राजा राजगृहासन्ने निवेशनं कारयेत्| तथाहि सर्वोपकरणेषु नृपति शरीरोपयोगिष्वपरोक्षवृत्तिर्भवति||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
api ca na kēvalamantarōktēna prakārēṇa prāṇācāryaṁ parigr̥hṇīta rājā yāvadrājagr̥hanikaṭē bhiṣajaḥ prāṇācāryasya nivēśanaṁ vēśma kārayēt| yatō narapatayō bahuparigrahāḥ prabhūtaparivārāḥ| śūlādayaśca vyādhaya āśukāriṇaḥ svamarthaṁ maraṇamāśu śīghraṁ kurvantītyāśukāriṇaḥ| sarvē ca rōgiṇaḥ pratikṣaṇaṁ pratyavēkṣaṇīyāvasthāḥ, viśēṣēṇa rājānaḥ| kiṁ tē viśēṣēṇētyāha-tē hi svātantryāt pramādaṁ kurvanti| rōgauṣadhādiduḥkhaṁ sōḍhuṁ na śaknuvanti| tathā svayaṁ svabhāvēnaivāpathyābhilāṣiṇaḥ| tēbhyaśca prāyēṇa nikaṭavartinō hitaṁ priyaṁ ca vadantīti| tasmādrājagr̥hanikaṭavarttī bhiṣak sarvēṣu rājaśarīrōpakaraṇēṣu pratyakṣavr̥ttirbhavati| yēvaṁ cānnapānādikamupakaraṇaṁ rakṣituṁ śaknōtīti|| 6||
Adhikarana rājānaṁ bhiṣak svayamannaṁ bhōjayēt (7) · Śloka 7
sa samyaksampannamannaṁ suparīkṣitaṁ viśuddhamagnyādiṣu prāgupanītaṁ śikhinā dr̥ṣṭamabhiprōkṣitaṁ prōkṣaṇaiḥ puraḥsthitō rājānaṁ hastabaddhauṣadhiratnaṁ bhōjayēt||7||
स सम्यक्सम्पन्नमन्नं सुपरीक्षितं विशुद्धमग्न्यादिषु प्रागुपनीतं शिखिना दृष्टमभिप्रोक्षितं प्रोक्षणैः पुरःस्थितो राजानं हस्तबद्धौषधिरत्नं भोजयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrānnaṁ prādhānyāt prathamamucyatē| sa ca bhiṣak rājñaḥ purataḥ sthitō rājānamannaṁ bhōjayēt| kimbhūtamannaṁ? samyaksādhvībhiḥ sravaṇabāṣpōdgamanādikriyābhiḥ sampannam, suparīkṣitaṁ vakṣyamāṇēna vidhinā, prathamaṁ cāgnimakṣikādibhyō dattaṁ, tathā saviṣaṁ nirviṣamiti parijñānaṁ bhavati, śikhinā mayūrēṇa dr̥ṣṭaṁ, prōkṣaṇaiḥ suparṇamantrōdakādibhiḥ prōkṣitaṁ siktam| tathā hi saviṣamapi nirviṣībhavati| kimbhūtaṁ rājānaṁ hastē baddhānyauṣadhāni ratnāni ca yēna tam|| 7||
Adhikarana rājabhōjanē'gadapraliptadundubhivādanam (8) · Śloka 8
bhuñjānasya cāsya dundubhīnagadapraliptān vādayēt||8||
भुञ्जानस्य चास्य दुन्दुभीनगदप्रलिप्तान् वादयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asya ca rājñō bhuñjānasya cāgadapraliptān dundubhīn bhērīrvādayēt|| 8||
Adhikarana saviṣānnalakṣaṇam (9) · Śloka 9
tatra saviṣamannam srāvyamāṇamavisrāvyaṁ bhavati, cirēṇa pacyatē, pakvaṁ ca sadyaḥ paryuṣitamiva nirūṣma stabdhaṁ ca jāyatē,yathāsvaṁ varṇagandharasairvyāpadyatē, praklidyatē, candrakācitaṁ ca bhavati||9||
तत्र सविषमन्नम् स्राव्यमाणमविस्राव्यं भवति, चिरेण पच्यते, पक्वं च सद्यः पर्युषितमिव निरूष्म स्तब्धं च जायते,यथास्वं वर्णगन्धरसैर्व्यापद्यते, प्रक्लिद्यते, चन्द्रकाचितं च भवति||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
suparīkṣitamityuktaṁ sā ca parīkṣyōcyatē-saviṣamannamityādi| saviṣamannaṁ srāvyamāṇaṁ srāvayitumaśakyaṁ bhavati| cirēṇa ca pākaṁ yāti| pakvamātramēva paryuṣitamiva gatāhōrātramivōṣmarahitaṁ stabdhaṁ kaṭhinaṁ ca sampadyatē| yathāsvaṁ yathātmīyairvarṇādibhirnaśyati| klēdaṁ ca yāti| candrakaiśca nānāvidhairmaṇḍalaiḥ samantāccitaṁ bhavati||9||
Adhikarana saviṣaduṣṭavyañjanalakṣaṇam (10) · Śloka 10
vyañjanānāmāśu śuṣkatvaṁ bhavati kvāthaḥ| dhyāmatā śyāmatā hīnātiriktavikr̥tānāṁ cātracchāyānāṁ darśanamadarśanamēva vā, phēnapaṭalasīmantōrdhvavividharājitantubudbudhaprādurbhāvō, viśēṣēṇa lavaṇōlbaṇēṣa phēnamālā||10||
व्यञ्जनानामाशु शुष्कत्वं भवति क्वाथः| ध्यामता श्यामता हीनातिरिक्तविकृतानां चात्रच्छायानां दर्शनमदर्शनमेव वा, फेनपटलसीमन्तोर्ध्वविविधराजितन्तुबुद्बुधप्रादुर्भावो, विशेषेण लवणोल्बणेष फेनमाला||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vyañjanānāṁ rasādīnāṁ saviṣāṇāṁ kvāthaḥ pacyamānasyōrdhvaṁ pravr̥ttaḥ phēnō malinō bhavati| atra ca vyañjanēṣu cchāyānāṁ mukhādipratibimbānāṁ svapramāṇavarṇādinā hīnānāmatiriktānāṁ vikr̥tānāṁ vilakṣaṇānāmēva vā darśanamathavā cchāyānāmadarśanamēva| anyē tu chāyāśabdēna kāntiṁ vadanti| tēṣu ca vyañjanēṣvadhikānāṁ bāṣpādīnāṁ sambhavaḥ| phēnapaṭalaṁ phēnasamūhaḥ| sīmantō vicchēdaḥ| ūrdhvamupari vividhā rājayō rēkhāḥ| tantubudbudhē prasiddhē| tatra lavaṇōlbaṇēṣu utkaṭalavaṇadravyēṣu vyañjanēṣu saviṣēṣu phēnamālā|| 10||
Adhikarana saviṣamāṁsarasādilakṣaṇam (11) · Śloka 11
rasasya madhyē nīlā rājiḥ, payasastāmrā, madyatōyayōḥ kālī, dadhnaḥ śyāvā, takrasya nīlapītā, mastunaḥ kapōtābhā, dhānyāmlasya kr̥ṣṇā, dravauṣadhasya kapilā, ghr̥tasya kapilābhā, kṣaudrasya haritā, tailasyāruṇā, vasāgandhaśca||11||
रसस्य मध्ये नीला राजिः, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यावा, तक्रस्य नीलपीता, मस्तुनः कपोताभा, धान्याम्लस्य कृष्णा, द्रवौषधस्य कपिला, घृतस्य कपिलाभा, क्षौद्रस्य हरिता, तैलस्यारुणा, वसागन्धश्च||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māṁsarasē nīlā rājiḥ| subōdhamētat| śēṣasya dravauṣadhasya kvāthādēḥ kapilā|| 11||
Adhikarana viṣadūṣitaphalalakṣaṇam (12) · Śloka 12
phalānāmāmānāṁ pākaḥ, pakvānāṁ prakōthaḥ||12||
फलानामामानां पाकः, पक्वानां प्रकोथः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viṣadūṣitadravyalakṣaṇam (13) · Śloka 13
dravyāṇāmārdrāṇāṁ sahasā mlānatvamutpakvabhāvaḥ, śuṣkāṇāṁ śyāvatā vaivarṇyaṁ vā, kaṭhinānāṁ mr̥dutā, mr̥dūnāṁ kaṭhinatvam||13||
द्रव्याणामार्द्राणां सहसा म्लानत्वमुत्पक्वभावः, शुष्काणां श्यावता वैवर्ण्यं वा, कठिनानां मृदुता, मृदूनां कठिनत्वम्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ārdrāṇāṁ dravyāṇāṁ mūlakabisādīnāṁ saviṣāṇāṁ mlānatvamutpakvatvaṁ ca| utpakvamiva pakvānāmiva mārdavādi| śuṣkāṇāṁ śuṇṭhīharidrādīnāṁ śyāvatvaṁ vaivarṇyaṁ vā| śyāvō nīlalōhitaḥ|
Adhikarana viṣadūṣitamālyalakṣaṇam (14) · Śloka 14
mālyasya mlānatā gandhanāśaḥ sphuṭitāgratvam||14||
माल्यस्य म्लानता गन्धनाशः स्फुटिताग्रत्वम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saviṣāstaraprāvaraṇalakṣaṇam (15) · Śloka 15
āstaraṇaprāvaraṇānāṁ dhyāmamaṇḍalatā tanturōmapakṣmaśātanaṁ ca||15||
आस्तरणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āstaraṇaprāvaraṇānāṁ śyāmāni malināni maṇḍalāni tantvādiśātanaṁ ca|| 15||
Adhikarana viṣaduṣṭānāṁ lōhamaṇimayānāṁ bhājanādīnāṁ lakṣaṇam (16) · Śloka 16
lōhamaṇimayānāṁ paṅkamalōpadēhaḥ, snēharāgagauravaprabhāvarṇasparśanāśaśca||16||
लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहः, स्नेहरागगौरवप्रभावर्णस्पर्शनाशश्च||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lōhānāṁ maṇimayānāṁ paṅkēna malēna cōpadēhaḥ, snēhādināśaśca|
Adhikarana viṣadāturlakṣaṇam (17) · Śloka 17
viṣadastu svadōṣaśaṅkayā trastō, bhītaḥ, svēdavēpathumān, śuṣkaśyāvavaktraḥ, samantātsōdvēgaṁ vilakṣō'bhivīkṣatē, yatra cānēna viṣaṁ prayuktaṁ tadviśēṣēṇa| tathā srastōttarīyaḥ stambhakuḍyādibhirātmānamantardhattē| skhalitagatirdīnō lajjāvānasthānahāsī pr̥ṣṭō'pyasambandhamuttaraṁ dadāti, naiva vā| vivakṣurmuhyati, aṅgulīḥ sphōṭayati, grīvāmālabhatē, śiraḥ kaṇḍūyati, ōṣṭhau parilēḍhxi, jr̥mbhatē, bhuvaṁ vilikhati, kriyāsu tvaratē, viparītamācarati, svabhūmau ca nāvatiṣṭhatē||17||
विषदस्तु स्वदोषशङ्कया त्रस्तो, भीतः, स्वेदवेपथुमान्, शुष्कश्याववक्त्रः, समन्तात्सोद्वेगं विलक्षोऽभिवीक्षते, यत्र चानेन विषं प्रयुक्तं तद्विशेषेण| तथा स्रस्तोत्तरीयः स्तम्भकुड्यादिभिरात्मानमन्तर्धत्ते| स्खलितगतिर्दीनो लज्जावानस्थानहासी पृष्टोऽप्यसम्बन्धमुत्तरं ददाति, नैव वा| विवक्षुर्मुह्यति, अङ्गुलीः स्फोटयति, ग्रीवामालभते, शिरः कण्डूयति, ओष्ठौ परिलेढ्कि, जृम्भते, भुवं विलिखति, क्रियासु त्वरते, विपरीतमाचरति, स्वभूमौ च नावतिष्ठते||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣaṁ dadātīti viṣadaḥ| sa svamātmīyaṁ dōṣamāśaṅkya trāsādibhiryuktō bhavati| ētānyēva viṣadātr̥lakṣaṇāni| tīvraḥ śīghrōtpattivināśō bhayavēgatrāsaḥ, bhītaḥ sabhayaḥ| vēpathuḥ kampaḥ| śuṣkaśyāvavaktraḥ śuṣkāsyaḥ, śyāvamukhaḥ| samantātsarvadikṣu sōdvēgaṁ kr̥tvā vilakṣō'spaṣṭadr̥ṣṭirvīkṣatē| yatra yasmin dravyē tēna viṣaṁ prayuktaṁ tadviśēṣēṇa vīkṣata iti sambandhaḥ| tathā tasyōttarīyapaṭaḥ skandhāditaḥ sraṁsatē patati tathā stambhādibhirātmanō'ntardhānaṁ karōti| kuḍyaṁ bhittiḥ| asthānē'prasaṅgē hasati| pr̥ṣṭaḥ satrasambandhamananvitapadārthamuttaraṁ dadāti| naiva vōttaraṁ dadātīti sambandhaḥ| vivakṣurmuhyati? yatkiñcidvaktumicchati na tat smaratītyarthaḥ, grīvāmālabhatē śirōdharāṁ spr̥śatīti| sarvaṁ ca kartavyaṁ viparītamācarati| svabhūmāvucitē sthānē nāvatiṣṭhatē|| 17||
Adhikarana saviṣānnasya vanhyādiṣvapi parīkṣāyāṁ hētuḥ (18) · Śloka 18
nr̥pājñātvarayāpi kēcidaparādhāntarādvā'navasthitasatvāḥ samācarantyēvam| tasmādagnyādiṣvapi parīkṣēta||18||
नृपाज्ञात्वरयापि केचिदपराधान्तराद्वाऽनवस्थितसत्वाः समाचरन्त्येवम्| तस्मादग्न्यादिष्वपि परीक्षेत||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ ca saviṣamannamagnyādiṣvapi parīkṣēta| yatō naitāvatā viṣadalakṣaṇēnaiva niścayēna saviṣamannaṁ parijñāyatē| yasmādanavasthitasatvā adhīraprakr̥tayō nr̥paparicārakā nr̥pājñātvaritā aparādhāntarādvāpyēvaṁlakṣaṇayuktā bhavanti| viṣadānāparādhādanyō'parādhō'parādhāntaram|| 18||
Adhikarana saviṣānnaprakṣēpē vahnēḥ sthitiḥ (19) · Śloka 19
vahnistu saviṣamannaṁ prāpyaikāvartō rūkṣamandārcirindrāyudhavadanēkavarṇajvālō bhr̥śaṁ caṭacaṭāyatē||19||
वह्निस्तु सविषमन्नं प्राप्यैकावर्तो रूक्षमन्दार्चिरिन्द्रायुधवदनेकवर्णज्वालो भृशं चटचटायते||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vahnistu saviṣamannaṁ prāpyaikāvartō bhavati-musalākr̥tirjvalati| rūkṣaṁ niḥsnēhaṁ mandaṁ mr̥duvēgamarcirjvālā bhavati|| 19||
Adhikarana saviṣānnaprakṣēpē dhūmasya varṇanam (20) · Śloka 20
kuṇapagandhī dhūmaścāsya mūrcchāprasēkarōmaharṣaśirōvēdanāpīnasadr̥ṣṭyākulatāṁ janayati||20||
कुणपगन्धी धूमश्चास्य मूर्च्छाप्रसेकरोमहर्षशिरोवेदनापीनसदृष्ट्याकुलतां जनयति||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra dhūmaścāsya saviṣānnasya prasēkarōmaharṣādīñjanayati|| 20||
Adhikarana saviṣānnadhūmajēṣu vikārēṣu cikitsā (21) · Śloka 21
tatra naladakuṣṭhalāmajjakaiḥ kṣaudradrutairnasyamañjanaṁ ca kuryāt| dhūmamēva vāpāmārgaviḍaṅgabalādvayacitrakamēṣaśr̥ṅgipuṣpasumanaḥkṣārakadrākṣāghr̥taguḍakr̥taṁ pibēt||21||
तत्र नलदकुष्ठलामज्जकैः क्षौद्रद्रुतैर्नस्यमञ्जनं च कुर्यात्| धूममेव वापामार्गविडङ्गबलाद्वयचित्रकमेषशृङ्गिपुष्पसुमनःक्षारकद्राक्षाघृतगुडकृतं पिबेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra viṣānnadhūmajēṣu prasēkādiṣu naladādibhiḥ samabhāgairmākṣikadrutairnasyaṁ cāñjanaṁ ca kuryāt| naladaṁ māṁsī| dhūmaṁ vā apāmārgādikr̥taṁ pibēt| sumanaḥkṣārakaṁ sumanasāṁ mukulakam| apāmārgādidrākṣāntaṁ samabhāgam| ghrūtaguḍau piṇḍīkaraṇāya| hētusādr̥syādēvakāraprayōgaḥ|| 21||
Adhikarana pakṣyādibhiḥ saviṣānnaparīkṣaṇam (22) · Śloka 22
snēhalavaṇayōgādapi cāgniritthaṁ syāt| atō vayōbhiḥ parīkṣēta| tatra viṣajuṣṭāhārābhyavahārātkākāḥ kṣāmasvarā bhavanti| makṣikāḥ saviṣānnē nanilīyantē| nilīnāśca vyāpadyantē| dr̥ṣṭa ēva cāsmiṁstu cakōrasyākṣiṇī virajyētē| kōkilasya svarō vikr̥timēti| haṁsasyagatiḥ skhalati| kūjati bhr̥ṅgarājaḥ| mādyati krauñcaḥ| virauti kr̥kavākuḥ| vikrōśati śukaḥ śārikā ca| chardayati cāmīkaraḥ| anyatō yāti kāraṇḍavaḥ| mRriyatē jīvajjīvakō glāyati vā hr̥ṣṭarōmā bhavati nakulaḥ| śakr̥dvisarjati vānaraḥ| rōditi pr̥ṣataḥ| hr̥ṣyati mayūraḥ| darśanādēva cāsya viṣaṁ mandatāmupaiti||22||
स्नेहलवणयोगादपि चाग्निरित्थं स्यात्| अतो वयोभिः परीक्षेत| तत्र विषजुष्टाहाराभ्यवहारात्काकाः क्षामस्वरा भवन्ति| मक्षिकाः सविषान्ने ननिलीयन्ते| निलीनाश्च व्यापद्यन्ते| दृष्ट एव चास्मिंस्तु चकोरस्याक्षिणी विरज्येते| कोकिलस्य स्वरो विकृतिमेति| हंसस्यगतिः स्खलति| कूजति भृङ्गराजः| माद्यति क्रौञ्चः| विरौति कृकवाकुः| विक्रोशति शुकः शारिका च| छर्दयति चामीकरः| अन्यतो याति कारण्डवः| म्ऱ्रियते जीवज्जीवको ग्लायति वा हृष्टरोमा भवति नकुलः| शकृद्विसर्जति वानरः| रोदिति पृषतः| हृष्यति मयूरः| दर्शनादेव चास्य विषं मन्दतामुपैति||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vayōbhiḥ pakṣibhirapi parīkṣēta| yataḥ kadācinnirviṣamapyannaṁ snēhalavaṇādikaṁ prāpyāgniritthamēva bhavati| anyatsubōdham| makṣikāḥ saviṣē'nnē na nilīyantē nāvataranti| nilīnā āpatitā āpannāśca vyāpadyantē mriyantē| kr̥kavākuḥ kukkuṭō virautyadhikaṁ śabdaṁ karōti ityarthaḥ| śukaśārikē vikrōśataḥ| uccairdīrghaśabdō vikrōśanam| dr̥ṣṭa ēva saviṣē'nnē jīvañjīvakō maraṇaṁ glāniṁ vā prāpnōti| nakulasya ca rōmaharṣaḥ| vānarasya purīṣōtsargaḥ| pr̥ṣatasya rōdanam| mayūrasya harṣaḥ| asya ca mayūrasya darśanāttatkālamēva viṣaṁ mandaśaktitāṁ prāpnōti|| 22||
Adhikarana saviṣānnōṣmalakṣaṇam (23) · Śloka 23
viṣadūṣitasya punarāhārasyōṣmā mayūrakaṇṭhābhō'bhyudēti| tadbāṣpēṇāpi dhūmavanmūrcchādayaḥ| tēṣāṁ tadvadēva sādhanam||23||
विषदूषितस्य पुनराहारस्योष्मा मयूरकण्ठाभोऽभ्युदेति| तद्बाष्पेणापि धूमवन्मूर्च्छादयः| तेषां तद्वदेव साधनम्||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atipītadhūmavatsaviṣānnabāṣpād vyādhayō bhavanti| dhūmavidhau cōktaṁ mūrcchāraktapittārditānīti| tadvacca sādhanaṁ cikitsitaṁ ghr̥tapānanasyādikaṁ dhūmavidhāvēva vakṣyamāṇalakṣaṇam|| 23||
Adhikarana saviṣānnasparśē vikārāstaccikitsā ca (24) · Śloka 24
hastēna spr̥ṣṭamannaṁ viṣavaddāhaśōphasvāpanakhaśātān karōti| tasya śyāmēndragōpasōmōtpalairlēpaḥ||24||
हस्तेन स्पृष्टमन्नं विषवद्दाहशोफस्वापनखशातान् करोति| तस्य श्यामेन्द्रगोपसोमोत्पलैर्लेपः||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣānnaṁ spr̥ṣṭaṁ viṣamiva spr̥ṣṭaṁ dāhādīn karōti| svāpaḥ acētanatvam| tatra viṣasparśajēṣu dāhādiṣu śyāmādibhiḥ samabhāgairjalapiṣṭaiḥ spr̥ṣṭāṅgalēpaḥ| śyāmā gandhapriyaṅguḥ| indragōpō bhāsvaraḥ krimiviśēṣaḥ| sōmō brāhmī|| 24||
Adhikarana saviṣānnābhyavahārē lakṣaṇāni tatra cikitsātidēśaḥ (25) · Śloka 25
abhyavahriyamāṇaṁ tvōṣṭhacimicimāntarvaktradāhajihvāmūlagauravahanustambhadantaharṣalālāḥ karōti rasāparijñānaṁ ca| tatra dhūmōktaṁ dantakāṣṭhōktaṁ ca karma||25||
अभ्यवह्रियमाणं त्वोष्ठचिमिचिमान्तर्वक्त्रदाहजिह्वामूलगौरवहनुस्तम्भदन्तहर्षलालाः करोति रसापरिज्ञानं च| तत्र धूमोक्तं दन्तकाष्ठोक्तं च कर्म||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saviṣamannamabhyavahriyamāṇasya sthitamōṣṭhacimicimāyanādīn karōti| lavaṇarasāparijñānaṁ lavaṇarasō jihvāṁ na cētayata ityarthaḥ| tatra dhūmōktaṁ karma| viṣānnē dhūmōktaṁ naladakuṣṭhādibhirnasyādikaṁ dantakāṣṭhōktaṁ saviṣē dantakāṣṭhē vakṣyamāṇam|| 25||
Adhikarana āmāśayagataviṣalakṣaṇam (26) · Śloka 26
āmāśayagataṁ svēdamadamūrcchācchardivaivarṇyādhmānarōmaharṣadāhārucidr̥ṣṭihr̥dayōparōdhān bindubhiścācayamaṅgānāṁ karōti||26||
आमाशयगतं स्वेदमदमूर्च्छाच्छर्दिवैवर्ण्याध्मानरोमहर्षदाहारुचिदृष्टिहृदयोपरोधान् बिन्दुभिश्चाचयमङ्गानां करोति||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tacca viṣānnamāmāśayaprāptaṁ svēdādīn karōti| dr̥ṣṭērhr̥dayasya ca rōdhaḥ stambhaḥ| bindubhirnānāvarṇairaṅgānāmācayaḥ samantāccayanam|| 26||
Adhikarana āmāśayagataviṣacikitsā (27) · Śloka 27
tatra madanaphalālābubimbīkōśātakīphalairdadhimadhuyuktamāśu vamanaṁ dadyāt, niṣpāvāmbubhirvā| tataḥ snigdhaśarīraṁ virēcayēt||27||
तत्र मदनफलालाबुबिम्बीकोशातकीफलैर्दधिमधुयुक्तमाशु वमनं दद्यात्, निष्पावाम्बुभिर्वा| ततः स्निग्धशरीरं विरेचयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra madanaphalādibhirdadhisaṁyuktairvamanaṁ dadyāt| alābu kaṭukālābuphalam| bimbyāstuṇḍikēryāḥ phalam| kōśātakyā jālinyāḥ phalam| niṣpāvāmbubhirvā kēvalairvamanam| niṣpāvaḥ śimbidhānyaviśēṣaḥ| tataḥ kr̥tē vamanē paścāt snigdhaśarīraṁ virēcayēt| tadāsutya saṁsrutaṁ jalam|| 27||
Adhikarana viriktasya jīvanō nāmāgadasya pānam (28) · Śloka 28
triphalātrikaṭunāgapuṣpamadhukabarhiṇaparṇībr̥hatīdvayacūrṇaṁ siṁhavyāghravr̥katarakṣudvīpimārjārasr̥gālamr̥gagōdhānāmanyatamapittarasasaṁyuktaṁ sakṣaudraṁ pānamēva jīvanō nāmāgadaḥ paraṁ sarvaviṣauṣadham| tasmin jīrṇē śyāmāvyōṣātiviṣāsiddhēna payasā ghr̥tēna vōpastambhitāṁ yavāgūṁ pāyayēt| pariṇatāyāṁ ca tasyāṁ trikaṭukasiddhēna mudgayūṣēṇa kiñcillavaṇēna sasarpiṣkēṇa mr̥dvōdanaṁ bhōjayēt| madhukaśirīṣacandanaiścainamālimpēt||28||
त्रिफलात्रिकटुनागपुष्पमधुकबर्हिणपर्णीबृहतीद्वयचूर्णं सिंहव्याघ्रवृकतरक्षुद्वीपिमार्जारसृगालमृगगोधानामन्यतमपित्तरससंयुक्तं सक्षौद्रं पानमेव जीवनो नामागदः परं सर्वविषौषधम्| तस्मिन् जीर्णे श्यामाव्योषातिविषासिद्धेन पयसा घृतेन वोपस्तम्भितां यवागूं पाययेत्| परिणतायां च तस्यां त्रिकटुकसिद्धेन मुद्गयूषेण किञ्चिल्लवणेन ससर्पिष्केण मृद्वोदनं भोजयेत्| मधुकशिरीषचन्दनैश्चैनमालिम्पेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataḥ kr̥tē vamanē paścāt snigdhaśarīraṁ virēcayēt| virēcanārthaṁ ca triphalādicūrṇaṁ samākṣikaṁ yathāprakr̥ti ca siṁhādināmānyatamasyāntarjaṭharasambhavēna pittēna mr̥gōrvārōrgavākṣyā rasēna vā pānōpayōgēna saṁyuktaṁ pāyayēt| ayaṁ ca yōgō jīvanō nāmāgadaḥ paraṁ sarvaviṣāṇāmauṣadham| tasmiṁśca jīrṇē śyāmātiviṣāsiddhēna kṣīrēṇa ghr̥tēna vōpastambhitāṁ svalpēna yuktāṁ yavāgūṁ pāyayēt| śyāmā gandhapriyaṅguḥ| anyatsubōdham|| 28||
Adhikarana pakvāśayagataviṣalakṣaṇam (29) · Śloka 29
pakvāśayagataṁ tr̥ḍdāhamūrcchātīsārāṭōpatandrēndriyavikr̥tibalabhraṁśakārśyapāṇḍutvōdarāṇi janayati||29||
पक्वाशयगतं तृड्दाहमूर्च्छातीसाराटोपतन्द्रेन्द्रियविकृतिबलभ्रंशकार्श्यपाण्डुत्वोदराणि जनयति||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pakvāśayagataṁ tr̥ḍādīn karōti|| 29||
Adhikarana pakvāśayagataviṣacikitsā (30) · Śloka 30
tatra nīlinīphalayuktēna sarpiṣā virēcanaṁ, samākṣikaṁ ca dūṣīviṣāriṁ dadhnā pāyayēt||30||
तत्र नीलिनीफलयुक्तेन सर्पिषा विरेचनं, समाक्षिकं च दूषीविषारिं दध्ना पाययेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra nīlinīphalasaṁyuktaṁ sarpirvirēcanam| dūṣīviṣacikitsāyāṁ vakṣyamāṇaṁ (u0a0-40) dūṣīviṣārināmānamagadaṁ samākṣikaṁ dadhnā pāyayēt|| 30||
Adhikarana dantakāṣṭhaprayuktaviṣalakṣaṇam (31) · Śloka 31
dantakāṣṭhaprayuktē tu viṣē kūrcakaviśaraṇamauṣadhagandhō rūkṣatā tāludantajihvauṣṭhamāṁsaśō phaśca||31||
दन्तकाष्ठप्रयुक्ते तु विषे कूर्चकविशरणमौषधगन्धो रूक्षता तालुदन्तजिह्वौष्ठमांसशो फश्च||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dantaprayuktē viṣē kūrccakasya sadanaṁ dantaviṣauṣadhigandhaśca dantakāṣṭhē rūkṣatā ca jihvādīnāṁ śōphaḥ|| 31||
Adhikarana dantakāṣṭhaprayuktaviṣacikitsā (32) · Śloka 32
tatra pracchāya dhātakīpuṣpajāmbavāsthiharītakīcūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ saptacchadakalkēna vā pratisāraṇaṁ kuryāt dāḍimakaramardabhavyāmrātakakōlabadararasakṣaudrayuktaṁ gaṇḍūṣam||32||
तत्र प्रच्छाय धातकीपुष्पजाम्बवास्थिहरीतकीचूर्णैः सक्षौद्रैः सप्तच्छदकल्केन वा प्रतिसारणं कुर्यात् दाडिमकरमर्दभव्याम्रातककोलबदररसक्षौद्रयुक्तं गण्डूषम्||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śastrēṇa pracchānaṁ dantamāṁsādiṣu kr̥tvā dhātakīpuṣpādīnāṁ cūrṇēna samākṣikēṇa pratisāraṇaṁ saślēṣmatyāgaṁ mukhē auṣadhasya dhāraṇaṁ kuryāt| kēvalēna vā saptacchadakalkēna pratisāraṇaṁ kuryāt| kalkō dravamiśracūrṇaḥ| tathā dāḍimādīnāṁ rasēna mākṣika-yuktēna gaṇḍūṣaḥ| karamardaṁ karāmlam| āmrātakaṁ pītanakam|| 32||
Adhikarana jihvānirlēkhanādiprayuktaviśēṣō dantakaviṣalakṣaṇacikitsātidēśaḥ (33) · Śloka 33
anēna jihvānirlēkhanakavalagaṇḍūṣā vyākhyātāḥ||33||
अनेन जिह्वानिर्लेखनकवलगण्डूषा व्याख्याताः||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēnaiva prakārēṇa jihvānirlēkhanādayō vyākhyātāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati-jihvānirlēkhanādiṣu prayuktē viṣē dantakāṣṭhavallakṣaṇaṁ tadvadēva cikitsā| vaktrasaṁyōgātsāmyamētēṣu viṣasya| kēvalaṁ tāmbūlādi mukhē kāryam|| 33||
Adhikarana añjanaprayuktaviṣalakṣaṇam (34) · Śloka 34
añjanaprayuktē'śrūpadēharāga vēdanādr̥ṣṭivibhramā bhavantyāndhyañca||34||
अञ्जनप्रयुक्तेऽश्रूपदेहराग वेदनादृष्टिविभ्रमा भवन्त्यान्ध्यञ्च||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
añjanaprayuktē viṣē aśrūpadēhādayō bhavanti| upadēhō dūṣikā| dr̥ṣṭivibhramō darśanabhrāntirasatyadarśanam|| 34||
Adhikarana añjanaprayuktaviṣacikitsā (35) · Śloka 35
tatra sarpiṣpānaṁ yōjyaṁ śṟutēna payasā saptakr̥tvaḥ pippalīrbhāvayēt| tatastatkalkēna sarpirvipakvaṁ nētratarpaṇam| kapitthamēṣaśṟuṅgībhallātakānāṁ puṣpairvaraṇaniryāsēna vāñjanaṁ br̥hatīśirīṣabījaprapauṇḍarīkanāgabalācūrṇaṁ saptakr̥tvō madhunā bhāvayēt| tacca srōtō'ñjana suvarṇacūrṇayuktamañjanaṁ dēyam||35||
तत्र सर्पिष्पानं योज्यं श्रृतेन पयसा सप्तकृत्वः पिप्पलीर्भावयेत्| ततस्तत्कल्केन सर्पिर्विपक्वं नेत्रतर्पणम्| कपित्थमेषश्रृङ्गीभल्लातकानां पुष्पैर्वरणनिर्यासेन वाञ्जनं बृहतीशिरीषबीजप्रपौण्डरीकनागबलाचूर्णं सप्तकृत्वो मधुना भावयेत्| तच्च स्रोतोऽञ्जन सुवर्णचूर्णयुक्तमञ्जनं देयम्||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra ghr̥tapānaṁ cikitsā| pippalīśca payasā kṣīrēṇa śṟutēna saptavārān pariśōṣya pariśōṣya bhāvayēt| tatastāsāṁ kalkēna pakvaṁ sarpirnētrē tarpaṇaṁ kāryam| kapitthādīnāṁ puṣpaiḥ piṣṭairvaraṇācca rasēna pīḍitēnāñjanaṁ kāryam| mēṣaśṟuṅgī ajaśṟuṅgī| br̥hatyādēścūrṇaṁ saptakr̥tvō mākṣikēṇa bhāvayēt| tēna cūrṇēna stōkēna sauvīrēṇāñjanēna suvarṇacūrṇēna ca yuktamañjanaṁ dēyam|| 35||
Adhikarana nasyadhūmaprayuktaviṣalakṣaṇam| (36) · Śloka 36
nasyadhūmaprayuktē śirōrukkaphāsrāvaḥ khēbhyō rudhirāgamanamindriyavaikr̥taṁ ca||36||
नस्यधूमप्रयुक्ते शिरोरुक्कफास्रावः खेभ्यो रुधिरागमनमिन्द्रियवैकृतं च||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nasyadhūmayōḥ prayuktē viṣē śirōrugādi|| 36||
Adhikarana nasyadhūmaprayuktaviṣacikitsā (37) · Śloka 37
tatrā'tiviṣāśvētākākamācīmadayantikākalkē kṣīrasiddhaṁ sarpirnnasyē pānē ca vidadhyāt||37||
तत्राऽतिविषाश्वेताकाकमाचीमदयन्तिकाकल्के क्षीरसिद्धं सर्पिर्न्नस्ये पाने च विदध्यात्||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrā'tiviṣākalkēna kṣīrēṇa ca siddhaṁ ghr̥tamubhayatrāpi nasyē pānē ca dēyam| śvētā girikarṇikā|| 37||
Adhikarana abhyaṅgaprayuktaviṣalakṣaṇam (38) · Śloka 38
abhyaṅgaprayuktē tvagdāhasvēdapākasphōṭāvadāraṇāni||38||
अभ्यङ्गप्रयुक्ते त्वग्दाहस्वेदपाकस्फोटावदारणानि||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
abhyaṅgaprayuktē tvagdāhādayaḥ| daraṇamaṅgasya khaṇḍaśō gamanam|
Adhikarana abhyaṅgaprayuktaviṣacikitsā (39) · Śloka 39
tatra śītāmbupariṣiktasya candanatagarōśīrakuṣṭhavēṇupatrikāmr̥tāsōmavallīśvētāpadmakālēyakairanulēpanam| ētānyēva ca sakapittharasagōmūtrāṇi pānam| girikarṇikāśvētamūlapriyaṅgusārivāmadhukasarpasugandhāmr̥gōrvārukatakamūlāniśēlukvāthapiṣṭāni pralēpaḥ||39||
तत्र शीताम्बुपरिषिक्तस्य चन्दनतगरोशीरकुष्ठवेणुपत्रिकामृतासोमवल्लीश्वेतापद्मकालेयकैरनुलेपनम्| एतान्येव च सकपित्थरसगोमूत्राणि पानम्| गिरिकर्णिकाश्वेतमूलप्रियङ्गुसारिवामधुकसर्पसुगन्धामृगोर्वारुकतकमूलानिशेलुक्वाथपिष्टानि प्रलेपः||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śītōdakapariṣiktasya sataścandanādibhiranulēpanam| vēṇupatrikā hiṅgupatrikā| amr̥tā guḍucī| sōmavallī brāhmī| śvētā kaṭabhī| kālēyakaṁ candanam| ētānyēva ca candanādīni kapittharasēna gōmūtrēṇa ca saṁyuktāni pēyāni| girikarṇikādīni mr̥gōrvārumūlāntāni śēlukvāthē piṣṭāni pralēpārthē yōjyāni| śvētamūlaṁ punarnavā| sarpasugandhā nāgadamanī| mr̥gōrvārurgavākṣī| śēluḥ ślēṣmātakaḥ|| 39||
Adhikarana udvartanādiprayuktaviṣēṣvabhyaṅgaviṣalakṣaṇacikitsātidēśaḥ (40) · Śloka 40
anēnōdvartanagharṣaṇapariṣēkānulēpanabhūṣaṇayānaśayyā''staraṇavastrakavacapādukōpānatpādapīṭhā vyākhyātāḥ||40||
अनेनोद्वर्तनघर्षणपरिषेकानुलेपनभूषणयानशय्याऽऽस्तरणवस्त्रकवचपादुकोपानत्पादपीठा व्याख्याताः||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēnābhyaṅgaviṣaprayōgēṇōdvartanādiviṣaprayōgā vyākhyātāḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati- ihābhyaṅgēna sparśaprayōgō viṣasyaivamudvartanādibhyō'pi| atastadēva lakṣaṇaṁ, saiva cikitsā| pādukē kāṣṭhakr̥tē| upānahau carmakr̥tē| yānaṁ rathādi| ētadēva nirdhārayati||40||
Adhikarana ābharaṇaprayuktaviṣasya viśēṣacikitsā (41) · Śloka 41
viśēṣatastvābharaṇakr̥tē vikārē'śvagandhāpāmārgakiṇihīkhadiraśirīṣakalkairgōpittayuktaiḥ pradēhaḥ||41||
विशेषतस्त्वाभरणकृते विकारेऽश्वगन्धापामार्गकिणिहीख़दिरशिरीषकल्कैर्गोपित्तयुक्तैः प्रदेहः||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ābharaṇaprayuktē viṣavikārē viśēṣēṇāśvagandhādikalkairmiśritairgōpittasaṁyuktairlēpaḥ| kiṇihī girikarṇikā|| 41||
Adhikarana pādapīṭhaprayuktaviṣasya viśēṣacikitsā (42) · Śloka 42
pādapīṭhakr̥tē ślēṣmātakasarpasugandhāmrakalkō madhuyuktaḥ||42||
पादपीठकृते श्लेष्मातकसर्पसुगन्धाम्रकल्को मधुयुक्तः||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pādapīṭhakr̥tē vikārē ślēṣmātakādikalkō mākṣikayuktaḥ pralēpaḥ| sarpasugandhā nāgadamanī|| 42||
Adhikarana chatraprayuktaviṣalakṣaṇam (43) · Śloka 43
chatraprayuktē vēdanāsphōṭānāṁ kṣiprapākānāṁ pakvajāmbavaprakāśānāṁ prādurbhāvaḥ||43||
छत्रप्रयुक्ते वेदनास्फोटानां क्षिप्रपाकानां पक्वजाम्बवप्रकाशानां प्रादुर्भावः||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
chatraprayuktē sphōṭōdbhavaḥ|| 43||
Adhikarana chatraprayuktē viṣacikitsā (44) · Śloka 44
tatra madhukapāṭalākaśērukalōdhrāñjanakuṣṭhasarpasugandhākhadiraśirīṣakalkaiḥ sarvagātrapradēhaḥ||44||
तत्र मधुकपाटलाकशेरुकलोध्राञ्जनकुष्ठसर्पसुगन्धाखदिरशिरीषकल्कैः सर्वगात्रप्रदेहः||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra madhukādibhirmiśritairgōpittasaṁyuktaiḥ pralēpaḥ sarvagātrēṣu|
Adhikarana cāmaravyajanaprayuktaviṣēṣu chatraviṣalakṣaṇacikitsātidēśaḥ (45) · Śloka 45
anēna cāmaravyajanē vyākhyātē||45||
अनेन चामरव्यजने व्याख्याते||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēna chatraviśēṣēṇa cāmarabālavyajanaviṣē api vyākhyātē| tēnaitaduktaṁ bhavati-upayōgasāmānyādētayōśchatrēṇa sadr̥śalakṣaṇatvam| saiva cikitsā| vyajanaṁ tālavr̥ntam|| 45||
Adhikarana śirō'bhyaṅgaprayuktaviṣalakṣaṇam (46) · Śloka 46
śirō'bhyaṅgaprayuktē śirōvēdanā granthijanma kēśacyavanaṁ ca||46||
शिरोऽभ्यङ्गप्रयुक्ते शिरोवेदना ग्रन्थिजन्म केशच्यवनं च||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śirō'bhyaṅgaprayuktē śirasi vēdanādijanma|| 46||
Adhikarana śirō'bhyaṅgaprayuktaviṣacikitsā (47) · Śloka 47
tatra śyāmāpālindītaṇḍulīyakacūrṇaghr̥tarkṣapittaiḥ subhāvitayā kr̥ṣṇamr̥dā pralēpaḥ| gōmayamālatī mūṣikakarṇyanyatamarasō vā''gāradhūmō vā ślēṣmātakatvakpāṭalāśirīṣamadhukaharidrādvayairajākṣīrālōḍitaiḥ pariṣēkaḥ||47||
तत्र श्यामापालिन्दीतण्डुलीयकचूर्णघृतर्क्षपित्तैः सुभावितया कृष्णमृदा प्रलेपः| गोमयमालती मूषिककर्ण्यन्यतमरसो वाऽऽगारधूमो वा श्लेष्मातकत्वक्पाटलाशिरीषमधुकहरिद्राद्वयैरजाक्षीरालोडितैः परिषेकः||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śyāmādīnāṁ cūrṇēna ghr̥tarkṣapittābhyāṁ miśritēna subhāvitayā kr̥ṣṇamr̥dā pralēpaḥ| śyāmā priyaṅguḥ| pālindī trivr̥tā| gōmayādīnāmanyatamasyaikasya pīḍitō rasaḥ pralēpaḥ| ślēṣmātakatvagādīni miśritānyajākṣīrēṇālōḍitāni pariṣēkaḥ śirasi|| 47||
Adhikarana śiraḥsnānōdakādiprayuktaviṣē śirō'bhyaṅgavilakṣaṇacikitsātidēśaḥ (48) · Śloka 48
anēna śiraḥsnānōdakakaṅkatasraguṣṇīṣā vyākhyātāḥ||48||
अनेन शिरःस्नानोदककङ्कतस्रगुष्णीषा व्याख्याताः||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anēna śirō'bhyaṅgaviṣēṇa śiraḥsnānōdakādiviṣāṇi vyākhyātāni upayōgasādr̥śyāllakṣaṇacikitsitayōrapi sādr̥śyam| kaṅkataṁ kāṣṭhādimayaṁ bahudantaṁ kēśasaṁyamanam| uṣṇīṣaḥ kēśabandhapaṭṭakaḥ|
Adhikarana karṇapūraṇaprayuktaviṣalakṣaṇam (49) · Śloka 49
karṇapūraṇaprayuktē śōphaśūlapākāḥ śrōtravaiguṇyaṁ ca||49||
कर्णपूरणप्रयुक्ते शोफशूलपाकाः श्रोत्रवैगुण्यं च||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
karṇapūraṇadravyaprayuktēna śōphādyutpattiḥ| śrōtrayōrviguṇatā aśravaṇamiti|| 49||
Adhikarana karṇapūraṇaprayuktaviṣacikitsā (50) · Śloka 50
tatra bahupatrāsvarasō ghr̥takṣaudrasaṁyuktaḥ pratipūraṇaṁ sōmavalkarasō vā suśītaḥ||50||
तत्र बहुपत्रास्वरसो घृतक्षौद्रसंयुक्तः प्रतिपूरणं सोमवल्करसो वा सुशीतः||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra bahupatrāyāḥ svarasō ghr̥tamākṣikābhyāṁ saṁyuktaḥ karṇapūraṇē yōjyaḥ| bahupatrā br̥hatī| kēvala ēva vā suśītaḥ sōmavalkasya rasaḥ karṇapūraṇam| sōmavalkaḥ kaṭphalaḥ|| 50||
Adhikarana mukhālēpaprayuktaviṣalakṣaṇam (51) · Śloka 51
mukhālēpaprayuktē mukhaśyāvatā padmakaṇṭakā bhavantyabhyaṅgajāśca vikārāḥ||51||
मुखालेपप्रयुक्ते मुखश्यावता पद्मकण्टका भवन्त्यभ्यङ्गजाश्च विकाराः||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mukhālēpadravyaprayuktē mukhaśyāvatvādyudbhavaḥ| padmakaṇṭakāḥ kṣudrarōgēṣu (u0 a0-36) vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| abhyaṅgajā yē abhyaṅgaprayuktaviṣavikārāstvagdāhasvēdādayaḥ|| 51||
Adhikarana mukhālēpaprayuktaviṣacikitsā (52) · Śloka 52
tatra madhukapayasyābandhujīvabhañjīpunarnavacandanaiḥ saghr̥tairlēpō madhusarpiṣī pānam||52||
तत्र मधुकपयस्याबन्धुजीवभञ्जीपुनर्नवचन्दनैः सघृतैर्लेपो मधुसर्पिषी पानम्||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra madhukādibhirmiśritaiḥ saghr̥tairlēpaḥ| bandhujīvaḥ putratamaḥ| bhañjī bhārṅgī| tathā ghr̥tamākṣikaṁ miśritaṁ pānārthē prayōjyam|| 52||
Adhikarana saviṣapuṣpāghrāṇaprayuktaviṣalakṣaṇam (53) · Śloka 53
saviṣapuṣpāghrāṇācchirōvyathāsāśrunētratvaṁ gandhājñānaṁ ca||53||
सविषपुष्पाघ्राणाच्छिरोव्यथासाश्रुनेत्रत्वं गन्धाज्ञानं च||५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣapuṣpāghrāṇācchirōvyathādyudbhavaḥ|| 53||
Adhikarana saviṣapuṣpāghrāṇaprayuktaviṣē mukhālēpaviṣacikitsitaviṣānnabāṣpacikitsitayōratidēśaḥ (54) · Śloka 54
tatrānantarōktō vidhirbāṣpōditaścēti||54||
तत्रानन्तरोक्तो विधिर्बाष्पोदितश्चेति||५४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrānantarōktamukhālēpaviṣavikāravidhiḥ viṣānnabāṣpavaccikitsā ca|| 54||
Adhikarana saviṣōpakaraṇadravyādīnāṁ śuddhiḥ (55) · Śloka 55
bhavati cātra- phalamūlacchadādīnāṁ dadyātprakṣālanōdakam| bhājanavyañjanānāṁ ca tathā kuryādatandritaḥ| ghrēyāṇi ghrāpayitvā tu spr̥śyān saṁspr̥śya tānapi| pratīvāpaṁ tatō dattvā pratīkṣyaivaikanāḍikām| tatō vijñāya śuddhiṁ ca bhājanasyōdakasya ca| āhāramupayuñjīta yathāvadvasudhādhipaḥ||55||
भवति चात्र- फलमूलच्छदादीनां दद्यात्प्रक्षालनोदकम्| भाजनव्यञ्जनानां च तथा कुर्यादतन्द्रितः| घ्रेयाणि घ्रापयित्वा तु स्पृश्यान् संस्पृश्य तानपि| प्रतीवापं ततो दत्त्वा प्रतीक्ष्यैवैकनाडिकाम्| ततो विज्ञाय शुद्धिं च भाजनस्योदकस्य च| आहारमुपयुञ्जीत यथावद्वसुधाधिपः||५५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhavati cātrētyādisubōdham|| 55||
Adhikarana rājñaḥ hastē tīkṣṇaviṣasandhāraṇaphalam ; bhēṣajāgāralakṣaṇam (56) · Śloka 56
mandaṁ tīkṣṇaviṣābhyāsādviṣamutkṣīyatē bhr̥śam| tasmāttīkṣṇaviṣaṁ hastē badhnīyātkuśalō bhiṣak| viṣasandhāraṇaṁ dhanyaṁ rakṣōghnaṁ prītivardhanam| api ca- sāpidhānaghaṭīmūṭaphalakasthāpitauṣadham| prāgudīcyōrdiśōrguptaṁ bhēṣajāgāramiṣyatē||56||
मन्दं तीक्ष्णविषाभ्यासाद्विषमुत्क्षीयते भृशम्| तस्मात्तीक्ष्णविषं हस्ते बध्नीयात्कुशलो भिषक्| विषसन्धारणं धन्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम्| अपि च- सापिधानघटीमूटफलकस्थापितौषधम्| प्रागुदीच्योर्दिशोर्गुप्तं भेषजागारमिष्यते||५६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
api cētyanēna saviṣōpakaraṇadravyalakṣaṇacikitsitamuktvā tadupayōgyauṣadhasambhāralakṣaṇārthaṁ samuccinōti| ēvaṁvidhaṁ bhēṣajāgāramauṣadhagr̥hamiṣyatē| kimbhūtam? sāpidhānē saṁsthaganē ghaṭikādau sthāpitamauṣadhaṁ yatra| mūṭaṁ prasavēkaṁ pōṭṭakamityēkō'rthaḥ| phalakaṁ kāṣṭhamayaṁ bahukōṣṭham| rājadhānyāṁ prācyāmudīcyāṁ vā diśi guptaṁ bhēṣajagr̥hamiṣyatē|| 56||
Adhikarana mahānasalakṣaṇam (57) · Śloka 57
uccaiḥ praśastadigdēśaṁ bahuvātāyanaṁ mahat| mahānasaṁ susammr̥ṣṭaṁ viśvāsyajanasēvitam| saddvāsthādhiṣṭhitadvāraṁ kakṣyāvastuvitānakam| sudhautadr̥ḍhakumbhādi pariśuddhajalēndhanam||57||
उच्चैः प्रशस्तदिग्देशं बहुवातायनं महत्| महानसं सुसम्मृष्टं विश्वास्यजनसेवितम्| सद्द्वास्थाधिष्ठितद्वारं कक्ष्यावस्तुवितानकम्| सुधौतदृढकुम्भादि परिशुद्धजलेन्धनम्||५७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrēva mahānasaṁ gr̥hamiṣyatē| kimbhūtamityāha- uccairityādi| uccairunnataṁ mahānasaṁ indhanāgāraṁ praśastadigdēśatvādiyuktaṁ praśastāyāṁ diśi dēśē ca kr̥tamityarthaḥ| vātāyanaṁ gavākṣam| sadvāsthaṁ śōbhanadvārapālam| kakṣyāvat suvibhaktayathōditasthānam| vitānakaṁ daṇḍadhr̥tavistīrṇōparipaṭṭam| sudhautaṁ dr̥ḍhaṁ ca kumbhādikaṁ yatra jalamindhanaṁ ca jātyanvayaparasparānvēṣaṇādinā pariśuddhaṁ yatra|| 57||
Adhikarana sūdānāṁ lakṣaṇam (58) · Śloka 58
svakarmakuśalā dakṣāḥ sūdāstatrāpramādinaḥ| klr̥ptakēśanakhāḥ pitryā rājñaḥ kr̥tyairasaṅgatāḥ||58||
स्वकर्मकुशला दक्षाः सूदास्तत्राप्रमादिनः| क्लृप्तकेशनखाः पित्र्या राज्ञः कृत्यैरसङ्गताः||५८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra ca sūdāḥ atra saṁskārakāḥ svakarmakuśalatvādiyuktāḥ śastāḥ| pitryā rājñaḥ ubhayathā piturāgatāḥ rājñaśca kr̥tyairasaṅgatāḥ| kr̥tyāḥ kruddhalubdhabhītādayaḥ kauṭilyē prasiddhāḥ| taiḥ saṅgatāstu kadācidrāgadvēṣādikēnānyathā vartantē|| 58||
Adhikarana sūdādhipalakṣaṇam (59) · Śloka 59
tēṣāmadhipatirvipraḥ kulajaḥ suparīkṣitaḥ| saṁvibhaktaśca bhaktaśca śucirvaidyavaśānugaḥ||59||
तेषामधिपतिर्विप्रः कुलजः सुपरीक्षितः| संविभक्तश्च भक्तश्च शुचिर्वैद्यवशानुगः||५९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣāṁ ca sūdānāmadhipatiradhyakṣō'pi vipratvādiguṇayuktaḥ|
Adhikarana sāmānyatō rājaparicārakāṇāṁ janānāṁ lakṣaṇam (60) · Śloka 60
sarvē'pi bhūbhr̥dāsannāḥ śastāḥ satatamīdr̥śāḥ| mithō vigrahasaṅghātarahitā bhūbhr̥tē hitāḥ||60||
सर्वेऽपि भूभृदासन्नाः शस्ताः सततमीदृशाः| मिथो विग्रहसङ्घातरहिता भूभृते हिताः||६०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvē'pi rājaparicārakā īdr̥śā ēvēṣyantē| tathā mithaḥ parasparaṁ, saṅghātēna vigrahēṇa virōdhēna ca rahitāḥ| bhūbhr̥tē rājñē ca hitāḥ| parasparaṁ virōdhasaṅghātābhyāṁ hitamavasādayanti|| 60||
Adhikarana rājaparicārakādiṣu vaidyasya kartavyam (61) · Śloka 61
tān vaidyō guṇavānēkō manasā pratijāgr̥yāt| bhūbhr̥ddēhōpakaraṇasaṁrakṣaṇasamudyataḥ||61||
तान् वैद्यो गुणवानेको मनसा प्रतिजागृयात्| भूभृद्देहोपकरणसंरक्षणसमुद्यतः||६१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra ca paricārakān bahūnēkō guṇavānvaidyaguṇayuktaḥ pratijāgr̥yāt| kimbhūtaḥ? bhūbhr̥tō rājñō dēhōpakaraṇānāṁ dōṣarakṣaṇē samudyataḥ san|| 61||
Adhikarana vijayayātrāyāṁ vaidyasya kartavyavidhiḥ (62) · Śloka 62
athābhyamitraṁ vrajatō jigīṣōrvaidyaḥ susajjauṣadhaśastrayantraḥ| tuṅgadhvajākhyātanivāsabhūmiryuddhāgataṁ yōdhajanaṁ cikitsēt||62||
अथाभ्यमित्रं व्रजतो जिगीषोर्वैद्यः सुसज्जौषधशस्त्रयन्त्रः| तुङ्गध्वजाख्यातनिवासभूमिर्युद्धागतं योधजनं चिकित्सेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atha tasya bhūbhr̥tō vijigīṣōramitrāṇāmābhimukhyēna vrajatō vaidyō yuddhārthamāgataṁ yōdhajanaṁ sainikaṁ cikitsēt| kimbhūtō vaidyaḥ? suṣṭhu sajjāni nikaṭasthitāni auṣadhādīni yasya| tathā tuṅgēnōnnatēna dhvajēnākhyātā nivāsabhūmiryasyēti|| 62||
Adhikarana śatrudūṣitānāṁ mārgādīnāṁ śōdhanādi (63) · Śloka 63
panthānamudakaṁ chāyāṁ bhaktaṁ yavasamindhanam| dūṣayantyarayō yasmāttān vidyācchōdhayēta ca| prasthānaṁ vā nivēśaṁ vā nāvijñāya prayōjayēt| bhūvāritr̥ṇakāṣṭhāśmamārgōnmārgavanaspatīn||63||
पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम्| दूषयन्त्यरयो यस्मात्तान् विद्याच्छोधयेत च| प्रस्थानं वा निवेशं वा नाविज्ञाय प्रयोजयेत्| भूवारितृणकाष्ठाश्ममार्गोन्मार्गवनस्पतीन्||६३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasya cābhyamitraṁ gacchatō rājñō'rayō mārgādīnviṣēṇa dūṣayanti| atastānyatnājjānīyāt vidyāt| duṣṭāṁśca jñātvā yatnādēva śōdhayēt| mahati pratānavati ghanē vr̥kṣādau viṣē dattē tacchāyā dūṣitā bhavati| yavasō vāhabhōjanaṁ dūrvāryādi| avijñāya rājñaḥ prasthānaṁ prayāṇaṁ nirgamanaṁ nāgatya nāprāpya kaṭakasyāvāsaṁ na prayōjayēt| tēṣāṁ ca dūrvāryādīnāṁ duṣṭaparijñānalakṣaṇamucyatē| mārgaḥ śatrunagaraṁ prati spaṣṭaḥ unmārgaḥ chadmapathaḥ|| 63||
Adhikarana viṣōpahatabhūmilakṣaṇam (64) · Śloka 64
viṣēṇōpahatā bhūmiḥ kvaciddagdhēva lakṣyatē| pramlānatr̥ṇagulmādimr̥takīṭasarīsr̥pāḥ||64||
विषेणोपहता भूमिः क्वचिद्दग्धेव लक्ष्यते| प्रम्लानतृणगुल्मादिमृतकीटसरीसृपाः||६४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viṣōpahatā bhūmiravayavē dagdhēva lakṣyatē|| 64||
Adhikarana viṣōpahatabhūmidōṣavikārāḥ (65) · Śloka 65
viśīryantē khuranakhā dāhakaṇḍūrujānvitāḥ| chardirmūrcchā jvarō mōhaḥ śirōduḥkhaṁ ca jāyatē||65||
विशीर्यन्ते खुरनखा दाहकण्डूरुजान्विताः| छर्दिर्मूर्च्छा ज्वरो मोहः शिरोदुःखं च जायते||६५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatsparśācca pādanakhā viśīryantē dāhādiyuktāḥ| chardyādīnāṁ ca sambhavaḥ|| 65||
Adhikarana viṣōpahatabhūmidōṣavikārē cikitsā (66) · Śloka 66
tatra saubhāñjanānmūlaṁ sōmavallīmuśīrakam| mātuluṅgarasaṁ hiṅguṁ pāyayēddadhimātrayā| mūtrāṇyajāvihastibhyō māṁsāni rudhirāṇi ca| sarvagandhaiḥ samaṁ yōjyaṁ pacētpakvē ca nikṣipēt| sōmarājīṁ sunandākhyāṁ saralāṁ gandhanākulīm| cāraṭīṁ trāyamāṇāṁ ca prōkṣayēttēna tāṁ bhuvam||66||
तत्र सौभाञ्जनान्मूलं सोमवल्लीमुशीरकम्| मातुलुङ्गरसं हिङ्गुं पाययेद्दधिमात्रया| मूत्राण्यजाविहस्तिभ्यो मांसानि रुधिराणि च| सर्वगन्धैः समं योज्यं पचेत्पक्वे च निक्षिपेत्| सोमराजीं सुनन्दाख्यां सरलां गन्धनाकुलीम्| चारटीं त्रायमाणां च प्रोक्षयेत्तेन तां भुवम्||६६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra saubhāñjanādikaṁ bhūmidōṣōditaṁ dadhimātrayā stōkēna dadhnā pāyayēt| tathājādīnāṁ trayāṇāmapi mūtrāṇi rudhirāṇi ca gr̥hītvā tāni ca sarvagandhadravyaiḥ saṁyōjya ca pacēdāmāṁsapākāt| pakvē ca sōmarājyādikaṁ cūrṇitaṁ kṣipēt| tēnaiva niṣpannēna tāṁ viṣōpahatāṁ bhuvaṁ prōkṣayēt bindubhiḥ siñcēt| sunandā rāsnā| saralā trivr̥t| gandhanākulī sarpākṣī| cāraṭī padmacāriṇī|| 66||
Adhikarana saviṣajalalakṣaṇam (67) · Śloka 67
saviṣaṁ virasaṁ tōyaṁ kavōṣṇaṁ rājibhiścitam| phēnilaṁ guru vicchinnaṁ khagairanabhinanditam||67||
सविषं विरसं तोयं कवोष्णं राजिभिश्चितम्| फेनिलं गुरु विच्छिन्नं खगैरनभिनन्दितम्||६७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pathi ca saviṣamudakam īṣaduṣṇatvādiguṇayuktaṁ bhavati|
Adhikarana saviṣajalasādhitaudanalakṣaṇam (68) · Śloka 68
mr̥tākulitamatsyañca sparśādrukśōphakaṇḍumat| ōdanaḥ sādhitastēna bhuktamātrō'pi dahyatē| vidagdhaḥ pacyatē kr̥cchrātpakvō mūrcchājvarapradaḥ| darśayētsarvatō nīlapītakarburalōhitam||68||
मृताकुलितमत्स्यञ्च स्पर्शाद्रुक्शोफकण्डुमत्| ओदनः साधितस्तेन भुक्तमात्रोऽपि दह्यते| विदग्धः पच्यते कृच्छ्रात्पक्वो मूर्च्छाज्वरप्रदः| दर्शयेत्सर्वतो नीलपीतकर्बुरलोहितम्||६८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēna cōdakēna sādhitaścōdanō bhuktamātra ēva vidāhaṁ yāti| kr̥cchrācca jaṭharē pacyatē| pakvaśca mūrcchājvarakaraḥ| anyavarṇānapi bhāvān puruṣasya darśayati| jaṭharē pakvaḥ san karburaṁ kapōtavarṇam|| 68||
Adhikarana saviṣaudanabhōjanavikārē cikitsā (69) · Śloka 69
tatra śigvrādimagadaṁ bhūmidōṣōditaṁ pibēt| ajaśr̥ṅgī viśālākhyāṁ viṣaghnīmuttamāraṇīm| phaṇijjakaṁ prativiṣāṁ dagdhvā tadbhasma gālayēt| bahuśō gālitaṁ tacca pācayēttatra ca kṣipēt| kalkayitvā pratīvāpaṁ saralaṁ rajanīdvayam| ēlāmudīcyaṁ mañjiṣṭhāṁ sunandāṁ bākucīmapi| pātyantē bindavastasmādyatra tannirviṣī bhavēt| pāṭalāpāribhadrāśvakarṇaśamyākasidhrakān| kalaśāntargatāndagdhvā prakṣipētsaviṣē'mbhasi||69||
तत्र शिग्व्रादिमगदं भूमिदोषोदितं पिबेत्| अजशृङ्गी विशालाख्यां विषघ्नीमुत्तमारणीम्| फणिज्जकं प्रतिविषां दग्ध्वा तद्भस्म गालयेत्| बहुशो गालितं तच्च पाचयेत्तत्र च क्षिपेत्| कल्कयित्वा प्रतीवापं सरलं रजनीद्वयम्| एलामुदीच्यं मञ्जिष्ठां सुनन्दां बाकुचीमपि| पात्यन्ते बिन्दवस्तस्माद्यत्र तन्निर्विषी भवेत्| पाटलापारिभद्राश्वकर्णशम्याकसिध्रकान्| कलशान्तर्गतान्दग्ध्वा प्रक्षिपेत्सविषेऽम्भसि||६९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śigvrādikaṁ bhūmidōṣōditaṁ (sū0-69) dadhimātrayēti| śigruḥ saubhāñjanaparyāyaḥ| tathājaśr̥ṅgādīn dagdhvā bhasmōdakēna sammiśrya gālayēt paṭē srāvayēt| bahuśaśca gālitaṁ pacēdāghanībhāvāt| tatra ca saralādikaṁ kalkitamudakapiṣṭaṁ pratīvāpaṁ kṣipēt| viśālā gavākṣī| viṣaghnī guḍūcī padmacāriṇī vā| `karambhaḥ karkaśō yugmaphalō dēvōttamāraṇī'| phaṇijjakaṁ marubakam| pratīvāpamardhapakvē dēyam| tasmācca bindavō yatra bhūpradēśē pātyantē tannirviṣaṁ bhavati| pāṭalyādikaṁ ca pihitakalaśāntargataṁ dagdhvā saviṣē'mbhasi viṣanāśanāya tadbhasma prakṣipēt| pāribhadrakō nimbaḥ| sidhrakaḥ sinduvāraḥ|| 69||
Adhikarana viṣasaṁyuktavāyulakṣaṇañcikitsā ca (70) · Śloka 70
śītē gharmō himaścōṣṇē mārutō viṣasaṁyutaḥ| bhramamūrcchādikārī ca śigvrādistatra vēṣyatē| dēvadārunatānantāmadhukārjunagairikam| vajrakandaṁ latāṁ lōdhraṁ vikirēcchlakṣṇacūrṇitam| vr̥kṣāgrēṣu patākāsu dūṣyēṣu sumahatsu ca| sarvataścūrṇasamparkānnirviṣō jāyatē'nilaḥ||70||
शीते घर्मो हिमश्चोष्णे मारुतो विषसंयुतः| भ्रममूर्च्छादिकारी च शिग्व्रादिस्तत्र वेष्यते| देवदारुनतानन्तामधुकार्जुनगैरिकम्| वज्रकन्दं लतां लोध्रं विकिरेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्| वृक्षाग्रेषु पताकासु दूष्येषु सुमहत्सु च| सर्वतश्चूर्णसम्पर्कान्निर्विषो जायतेऽनिलः||७०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mārgavr̥kṣaśilādiviṣadānādviṣasaṁyuktō vāyuḥ śītakālē'tyuṣṇō bhavati, uṣṇē ca śītaḥ| bhramādīṁśca karōti| tatra cēdamiṣyatē-dēvadārvādicūrṇaṁ vr̥kṣāgrādiṣu vikirēt| nataṁ tagaram| anantā dūrvā| vajrakandaṁ sudhā| latā priyaṅguḥ| patākā dēvagr̥hādidhvajapaṭaḥ| dūṣyāḥ paṭamayāni' gr̥hāṇi| yē hi madhyadēśādau vr̥kṣāḥ prasiddhā, iti sarvataḥ sarvadigdēśaṁ cūrṇasamparkēṇānilasya vāyōrnirviṣatā bhavati|| 70||
Adhikarana viṣadūṣitapādapalakṣaṇañcikitsā ca (71) · Śloka 71
vikr̥tā bhavati chāyā pādapē viṣadūṣitē| nirgandhamatigandhaṁ vā tatpuṣpaṁ hr̥cchirōrujam| kuryāt phalapalāśādi kaṇḍūpākātisārakr̥t| bhūmimuddiśya yatprōktaṁ tatsarvaṁ tatra cēṣyatē||71||
विकृता भवति छाया पादपे विषदूषिते| निर्गन्धमतिगन्धं वा तत्पुष्पं हृच्छिरोरुजम्| कुर्यात् फलपलाशादि कण्डूपाकातिसारकृत्| भूमिमुद्दिश्य यत्प्रोक्तं तत्सर्वं तत्र चेष्यते||७१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pādapē vr̥kṣē viṣadūṣitē chāyā tatpatrādīnāṁ kāntirvikr̥tā svarūpāccalitā bhavati| tasya viṣadūṣitasya vr̥kṣasya puṣpaṁ nirgandhamatigandhaṁ vā bhavati| āghrātaṁ hr̥di śirasi ca rujaṁ karōti, tasya ca phalapalāśādikaṁ kaṇḍvādikr̥t| palāśaṁ patram| tatra ca sarvaṁ bhūmidōṣōktaṁ (sū0-69) vidhānaṁ kāryam|
Adhikarana aviditakanyāsparśē niṣēdhaḥ (72) · Śloka 72
na ca kanyāmaviditāṁ saṁspr̥śēdaparīkṣitām| vividhānkurvatē yōgānkuśalāḥ khalu mānavāḥ||72||
न च कन्यामविदितां संस्पृशेदपरीक्षिताम्| विविधान्कुर्वते योगान्कुशलाः खलु मानवाः||७२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra cābhyamitravrajēna kanyāmaparīkṣitāmajñātāṁ ca rājā na spr̥śēt| kimarthamata ucyatē-kuśalā adhyavasāyacchadmavantō mānavāḥ māraṇān vividhān prayōgān kurvatē|| 72||
Adhikarana viṣakanyāsr̥ṣṭiḥ viṣakanyālakṣaṇañca (73) · Śloka 73
ājanmaviṣasaṁyōgāt kanyā viṣamayī kr̥tā| sparśōcchvāsādibhirhanti tasyāstvētatparīkṣaṇam| taddhastakēśasaṁsparśān mlāyatē puṣpapallavaiḥ| śayyāyāṁ matkuṇairvastrē yūkābhiḥ snānavāriṇi| jantubhirmriyatē jñātvā tāmēvaṁ dūratastyajēt||73||
आजन्मविषसंयोगात् कन्या विषमयी कृता| स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तस्यास्त्वेतत्परीक्षणम्| तद्धस्तकेशसंस्पर्शान् म्लायते पुष्पपल्लवैः| शय्यायां मत्कुणैर्वस्त्रे यूकाभिः स्नानवारिणि| जन्तुभिर्म्रियते ज्ञात्वा तामेवं दूरतस्त्यजेत्||७३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ sthitē'smin prasaṅgē kimucyata ityucyatē- ājanma janmaprabhr̥ti svalpatarābhyāsēna viṣasaṁyōgādviṣamayī kanyā kr̥tā sparśōcchvāsādibhiḥ puruṣaṁ hanti mārayati| tasyāstvētatparīkṣaṇam| kimityāha-taddhastētyādi| tayā hastaspr̥ṣṭaiḥ kēśaspr̥ṣṭaiśca puṣpaiḥ pallavaiśca mlāyatē| sā ca yasyāṁ śayyāyāṁ svapiti tatra ca matkuṇairmriyatē iti sambandhaḥ| vastrē yūkādibhirmriyatē tatsnānōdakē jantubhirmakṣikādibhirmriyatē| ēvaṁ tāṁ kanyakāṁ jñātvā dūratastyajēt|| 73||
Adhikarana rājñō nādēyaṁ bhōjanam (74) · Śloka 74
nāprōkṣitaṁ nāviditaṁ bhiṣajā nānavēkṣitam| nāprāśitaṁ ca sūdādyaiḥ kiñcidapyāharēnnr̥paḥ||74||
नाप्रोक्षितं नाविदितं भिषजा नानवेक्षितम्| नाप्राशितं च सूदाद्यैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः||७४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā nr̥pō rājā mantrāgadavāryādibhiraprōkṣitaṁ tathāvijñātasvarūpaṁ bhiṣajā cādr̥ṣṭaṁ sūdādyaiśca paricārakairaprāśitaṁ na kiñcidapyāhāramāharēt| sūdādīnāṁ prāśananiyamō mitrabāndhavādivyāpattibhayāt kadācinna dadāti viṣamiti|| 74||
Adhikarana sarvārthasiddhākhyamañjanam (75) · Śloka 75
dhanyaṁ sarvārthasiddhākhyaṁ pāparakṣōviṣāpaham| paraṁ cakṣuṣyamāyuṣyaṁ śatrughnaṁ vakṣyatē'ñjanam| atha śuklapakṣē puṇyē'hani puṣyapunarvasuhastacitrāmr̥gaśiraḥśravaṇarēvatīśatabhiṣakprājāpatyōttarāṇāmanyatamēna nakṣatrēṇa yōgamupagatē bhagavatyauṣadhipatau praśastē muhūrtē sindhusrōtaḥsamutthaṁ snigdhaṁ saprabhaṁ gandhavarṇacchadairnīlōtpalābhamañjanamāharēt||75||
धन्यं सर्वार्थसिद्धाख्यं पापरक्षोविषापहम्| परं चक्षुष्यमायुष्यं शत्रुघ्नं वक्ष्यतेऽञ्जनम्| अथ शुक्लपक्षे पुण्येऽहनि पुष्यपुनर्वसुहस्तचित्रामृगशिरःश्रवणरेवतीशतभिषक्प्राजापत्योत्तराणामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवत्यौषधिपतौ प्रशस्ते मुहूर्ते सिन्धुस्रोतःसमुत्थं स्निग्धं सप्रभं गन्धवर्णच्छदैर्नीलोत्पलाभमञ्जनमाहरेत्||७५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ataḥparaṁ sarvārthasiddhanāmānamagadaṁ vakṣyatē-athēti maṁgalē| śuklapakṣē dvādaśīnavamyādāvahani puṣpādīnāmanyatamēna yōgaṁ gatē candrē praśastē muhūrtē lagnē sindhussrōtaḥsamutthānādiyuktaṁ sauvīrāñjanaṁ gr̥hṇīyāt|| 75||
Adhikarana añjanaprajvālanam (76) · Śloka 76
tasyāṣṭau bhāgāḥ kanakarajatōdumbarāṇāmēkaikō bhāgaḥ| tatsarvaṁ mūṣāyāṁ prakṣipya balimaṁgalapūrvakamagnimupasamādhāya khadirakadaradhavasyandanānāmanyatamadārubhirgōmayairvā prajvālayēt||76||
तस्याष्टौ भागाः कनकरजतोदुम्बराणामेकैको भागः| तत्सर्वं मूषायां प्रक्षिप्य बलिमंगलपूर्वकमग्निमुपसमाधाय खदिरकदरधवस्यन्दनानामन्यतमदारुभिर्गोमयैर्वा प्रज्वालयेत्||७६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasyāṣṭau bhāgāstasya cāṣṭamēna bhāgēna samāni pratyēkaṁ kanakādīnīti sarvaṁ piṣṭvā sammiśrya mūṣāyāṁ mayyāṁ nāḍyāṁ prakṣipya balyādināgniṁ pūjayitvā khadirādyantamadāruṇā śuṣkagōmayapiṇḍairvā prajvālayētsaha mūṣayā| taijasānāṁ kanakādīnāmāvartanabhāṇḍaṁ mūṣētyucyatē|| 76||
Adhikarana añjananiṣēcanam (77) · Śloka 77
tataścāryāvalōkitēśvaramāryatārāṁ brahmadakṣāśvirudrēndrādityasōmavaruṇavaiśvānaravāyuviṣṇujanakabharadvājadhanvantarisuśrutabhavya-sukanyāskandaścyavanavainatēyānanyāṁśca yathāvidhyuktadēvatāḥ sumanō'kṣatalājasvastikasaṁyāvanistuṣayavasaṁskr̥taguḍaghr̥tamiśrapāyasairarcayitvā vr̥ddhavaidyabrāhmaṇāṁśca śuklavāsasō mahatībhirdakṣiṇābhiḥ pūjayitvā tasminnagnau tadañjanaṁ dhmātamāvr̥tya pr̥thak pr̥thak niṣēcayēt||77||
ततश्चार्यावलोकितेश्वरमार्यतारां ब्रह्मदक्षाश्विरुद्रेन्द्रादित्यसोमवरुणवैश्वानरवायुविष्णुजनकभरद्वाजधन्वन्तरिसुश्रुतभव्य-सुकन्यास्कन्दश्च्यवनवैनतेयानन्यांश्च यथाविध्युक्तदेवताः सुमनोऽक्षतलाजस्वस्तिकसंयावनिस्तुषयवसंस्कृतगुडघृतमिश्रपायसैरर्चयित्वा वृद्धवैद्यब्राह्मणांश्च शुक्लवाससो महतीभिर्दक्षिणाभिः पूजयित्वा तस्मिन्नग्नौ तदञ्जनं ध्मातमावृत्य पृथक् पृथक् निषेचयेत्||७७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataścāryāvalōkitēśvarādīn sumanōkṣatābhirarcayitvā tathā vr̥ddhavaidyān brāhmaṇāṁśca śuklavāsasastatō mahatībhirdakṣiṇābhirhiraṇyavaravāraṇādibhiḥ pūjayitvā tasmin khadirādyagnau dhmātamāvr̥tya śastraśalākayōrdhvamadhaśca sammiśrya tatō'vatāritaṁ gōmayasvarasādibhiryathākramaṁ pr̥thaksiñcēt|| 77||
Adhikarana niṣēcanadravyāṇi (78) · Śloka 78
gōśakr̥drasamūtraghr̥tadadhikṣaudravasāmajjatailamadyasarvagandhāmbuśarkarōdakēkṣurasēṣu tathā harītakyāmalakabibhītakakāśmaryamr̥dvīkāśṟuṅgāṭakakaśērukōtpalanalinasaugandhikamr̥ṇālikākvāthēṣu tathā lāvakapiñjalaiṇaśaśahariṇakulīrarasēṣu tathā madhukacandanakālānusāryanaladapadmakōśīramañjiṣṭhānantāgairikakuṅkumōdakēṣu||78||
गोशकृद्रसमूत्रघृतदधिक्षौद्रवसामज्जतैलमद्यसर्वगन्धाम्बुशर्करोदकेक्षुरसेषु तथा हरीतक्यामलकबिभीतककाश्मर्यमृद्वीकाश्रृङ्गाटककशेरुकोत्पलनलिनसौगन्धिकमृणालिकाक्वाथेषु तथा लावकपिञ्जलैणशशहरिणकुलीररसेषु तथा मधुकचन्दनकालानुसार्यनलदपद्मकोशीरमञ्जिष्ठानन्तागैरिककुङ्कुमोदकेषु||७८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
subōdham|| 78||
Adhikarana añjanasyāntarikṣē'mbhasi sthāpanam (79) · Śloka 79
tataḥ śuklē vāsasi baddhvā dvādaśarātramāntarikṣē'mbhasi vāsayēt||79||
ततः शुक्ले वाससि बद्ध्वा द्वादशरात्रमान्तरिक्षेऽम्भसि वासयेत्||७९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataḥ kuṅkumōdakasēkē dattē śuklē paṭē baddhvā āntarikṣē jalē dvādaśarātramadhivāsayēt|| 79||
Adhikarana nāḍyāmañjanasthāpanam (80) · Śloka 80
tataśchāyāyāṁ viśōṣya sphaṭikamuktāpravālakālānusāryapratīvāpaṁ punarapi balimaṅgalapūrvakamahatavāsasā kanyayādr̥ṣadi pēṣayitvā suvarṇarajatatāmraśaṅkhaśailadviradaradanagavalaśṟuṅgavaiḍūryasphaṭikamēṣabhr̥ṅgyasanasārānyatama--ghaṭitāyāmañjanikāyāṁ nidhāpayēt||80||
ततश्छायायां विशोष्य स्फटिकमुक्ताप्रवालकालानुसार्यप्रतीवापं पुनरपि बलिमङ्गलपूर्वकमहतवाससा कन्ययादृषदि पेषयित्वा सुवर्णरजतताम्रशङ्खशैलद्विरदरदनगवलश्रृङ्गवैडूर्यस्फटिकमेषभृङ्ग्यसनसारान्यतम--घटितायामञ्जनिकायां निधापयेत्||८०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataśchāyāyāṁ śōṣayitvā dattasphaṭikādipratīvāpaṁ punarapi pūrvōktēna balimaṅgalādinā kanyayādr̥ṣadi pēṣyaṁ pratīvāpaṁ cūrṇam| kimbhūtayā kanyayā? ahatāni śastrādyapāṭitāni vāsāṁsi yasyāḥ tathā tathaiva kanyayā kartr̥bhūtayā suvarṇādyanyatamaracitāyāmañjananāḍyāṁ vaidyō nidhāpayēt sthāpayēt| gavalaṁ māhiṣaṁ śṟuṅgam|| 80||
Adhikarana añjanābhisaṁskaraṇam (81) · Śloka 81
athā pūrvavatpunarapi kr̥tasvastyayanaṁ sāvitrēṇa karmaṇā sarvavid dvijanmā vidhivattadabhisaṁskuryāt||81||
अथा पूर्ववत्पुनरपि कृतस्वस्त्ययनं सावित्रेण कर्मणा सर्वविद् द्विजन्मा विधिवत्तदभिसंस्कुर्यात्||८१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athātharvavēdavidā brāhmaṇēna sāvitrēṇa saurēṇa mārgēṇa kr̥tasvastyayanaṁ abhisaṁskaraṇīyam|| 81||
Adhikarana vaidyagr̥hādañjanasya rājagr̥haṁ pratyānayanam (1) · Śloka 1
tatō gajaskandhamārōpya pāṇḍuracchatracāmarabālavyajanairanugataṁ tathā śaṅkhadundubhisvarairdvijātivaraprayuktaiśca vēdavādimiśraiḥ puṇyāhaghōṣaiḥ kr̥tapuṣpōpahāraṁ vaidyagr̥hānnāyakagr̥hamanupravēśayēt|1|
ततो गजस्कन्धमारोप्य पाण्डुरच्छत्रचामरबालव्यजनैरनुगतं तथा शङ्खदुन्दुभिस्वरैर्द्विजातिवरप्रयुक्तैश्च वेदवादिमिश्रैः पुण्याहघोषैः कृतपुष्पोपहारं वैद्यगृहान्नायकगृहमनुप्रवेशयेत्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samantrakamañjanadhāraṇam (1) · Śloka 1
anantaraṁ ca tēna vidēhādhipōpadiṣṭēna sarvārthēṣu siddhēnāñjanēna yathōktānāmēvāñjanabhājanadravyāṇāmanyatamayā śalākayā gōbrāhmaṇapūjāpūrvakaṁ śuciḥ saniyamō bhūtvā dhāraṇīmimāṁ vidyāmadhīyānaḥ pūtaḥ pūrvamakṣi dakṣiṇamañjayēt||1||
अनन्तरं च तेन विदेहाधिपोपदिष्टेन सर्वार्थेषु सिद्धेनाञ्जनेन यथोक्तानामेवाञ्जनभाजनद्रव्याणामन्यतमया शलाकया गोब्राह्मणपूजापूर्वकं शुचिः सनियमो भूत्वा धारणीमिमां विद्यामधीयानः पूतः पूर्वमक्षि दक्षिणमञ्जयेत्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana añjanadhāraṇamantraḥ (2) · Śloka 2
atha mantraḥ- namaḥścakṣuḥpariśōdhanarājāya tathāgatāyārhatē samyaksambuddhāya| tadyathā aum cakṣuḥ prajñācakṣurjñānacakṣurvijñānacakṣurviśōdhaya svāhā||2||
अथ मन्त्रः- नमःश्चक्षुःपरिशोधनराजाय तथागतायार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय| तद्यथा औम् चक्षुः प्रज्ञाचक्षुर्ज्ञानचक्षुर्विज्ञानचक्षुर्विशोधय स्वाहा||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana añjanamāhātmyam (82) · Śloka 82
tataḥ paraṁ ca tāmēva dhāriṇīmanusmaran sāyamprātaḥ pratyahamētatparamaṁ pavitramārōgyakaramūrjaskaraṁ sarvaviṣaghnamañjanamaśvibhyāmindrasya vr̥travadhābhyudyatasya prākprakalpitam| tasmādētadrājñāṁ rājamahāmātrāṇāṁ ca mahīṁ vijigīṣamāṇānāṁ ca brāhmaṇānāṁ ca vēdādhyayanamanyadvā mahacchāstramavagāhamānānāṁ prasannamanā bhiṣak prakalpayēditi||82||
ततः परं च तामेव धारिणीमनुस्मरन् सायम्प्रातः प्रत्यहमेतत्परमं पवित्रमारोग्यकरमूर्जस्करं सर्वविषघ्नमञ्जनमश्विभ्यामिन्द्रस्य वृत्रवधाभ्युद्यतस्य प्राक्प्रकल्पितम्| तस्मादेतद्राज्ञां राजमहामात्राणां च महीं विजिगीषमाणानां च ब्राह्मणानां च वेदाध्ययनमन्यद्वा महच्छास्त्रमवगाहमानानां प्रसन्नमना भिषक् प्रकल्पयेदिति||८२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dhāriṇī vidyā| rājamātrā anyē vittasampannāḥ|| 82||
Adhikarana br̥haspatikr̥tayōgavarṇanapratijñā (83) · Śloka 83
bhavanti cātra ślōkā- atha yōgāḥ pravakṣyantē br̥haspatikr̥tāḥ śivāḥ| yān sēvamānō nr̥patiḥ śatrubhyō naiti vañcanām||83||
भवन्ति चात्र श्लोका- अथ योगाः प्रवक्ष्यन्ते बृहस्पतिकृताः शिवाः| यान् सेवमानो नृपतिः शत्रुभ्यो नैति वञ्चनाम्||८३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhavanti cātrēti samuccayāya tantravācōyuktiḥ| atha br̥haspatikr̥tāḥ yōgā vakṣyantē| yān yōgān sēvamānō rājā śatrubhyaḥ vañcanāṁ lāghavaṁ ca naiti na prāpnōti|| 83||
Adhikarana bilvādiprōkṣaṇaṁ viṣaghnam (84) · Śloka 84
bilvāḍhakīyavakṣārapāṭalībāhlikōṣaguṇāḥ| śrīparṇī sallakīyuktā niṣkvāthaḥ prōkṣaṇaḥ param| saviṣaṁ prōkṣitaṁ tēna sadyō bhavati nirviṣam| yavasēndhanapānīyaśastraśayyāsanōdakam| kavacābharaṇacchatrabālavyajanavēśma ca||84||
बिल्वाढकीयवक्षारपाटलीबाह्लिकोषगुणाः| श्रीपर्णी सल्लकीयुक्ता निष्क्वाथः प्रोक्षणः परम्| सविषं प्रोक्षितं तेन सद्यो भवति निर्विषम्| यवसेन्धनपानीयशस्त्रशय्यासनोदकम्| कवचाभरणच्छत्रबालव्यजनवेश्म च||८४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bilvādīnāṁ kvāthēna saviṣaṁ yavasādikaṁ prōkṣitaṁ sadyaṁ ēva nirviṣatāṁ yāti| āḍhakī tuvarī| bāhlikaṁ kuṅkumam| śrīparṇī kāśmaryam| sallakyaśvamūtrī|| 84||
Adhikarana śēlvādiprōkṣaṇaṁ viṣaghnam (85) · Śloka 85
śēlupāṭalyativiṣāśigrugōpīpunarnavam| samaṅgāvr̥ṣamūlāvakkapitthavr̥ṣaśōṇitam| sahadantaśaṭhaṁ tadvatprōkṣaṇaṁ viṣanāśanam||85||
शेलुपाटल्यतिविषाशिग्रुगोपीपुनर्नवम्| समङ्गावृषमूलावक्कपित्थवृषशोणितम्| सहदन्तशठं तद्वत्प्रोक्षणं विषनाशनम्||८५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā śēlvādiprōkṣaṇaṁ viṣanāśanam| gōpī śārivā| samaṅgā mañjiṣṭhā| dantaśaṭhaṁ kaśailam| tacca jambīram| tadvacca niṣkvāthēnētyarthaḥ|| 85||
Adhikarana lākṣādimaṇiḥ viṣaghnaḥ (86) · Śloka 86
lākṣāpriyaṅgumañjiṣṭhāsamaṅgā'laharēṇukāḥ| yaṣṭyāhvamadhusaṁyuktāḥ babhrupittēna kalkitāḥ| nikhanēd gōviṣāṇasthāḥ saptarātraṁ mahītalē| saṁspuṣṭaṁ saviṣaṁ tēna sadyōbhavati nirviṣam||86||
लाक्षाप्रियङ्गुमञ्जिष्ठासमङ्गाऽलहरेणुकाः| यष्ट्याह्वमधुसंयुक्ताः बभ्रुपित्तेन कल्किताः| निखनेद् गोविषाणस्थाः सप्तरात्रं महीतले| संस्पुष्टं सविषं तेन सद्योभवति निर्विषम्||८६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lākṣādayō mākṣikasaṁyuktāḥ nakulapittēna ca kalkitāḥ piṣṭā gōśr̥ṅgāntasthāḥ saptarātraṁ bhūmau nikhanēt| tataḥ saptarātrādudhr̥tya maṇiṁ gulikāṁ kr̥tvā hēmnā suvarṇēna vēṣṭayēt| taṁ ca maṇiṁ hastēna dhārayēt| tēna hastasthitēna maṇinā spr̥ṣṭaṁ sarvamēva saviṣaṁ nirviṣatāṁ yāti|| 86||
Adhikarana saumyāgadaḥ (87) · Śloka 87
manōhvā'laśamīpuṣpatvaṅniśāśvētasarṣapāḥ| kapitthakuṣṭhamañjiṣṭhāḥ pittēna ślakṣṇakalkitāḥ| śunō gōḥ kapilāyāśca saumyākhyō'yaṁ varō'gadaḥ| viṣajitparaṁ kāryō maṇiratra ca pūrvavat||87||
मनोह्वाऽलशमीपुष्पत्वङ्निशाश्वेतसर्षपाः| कपित्थकुष्ठमञ्जिष्ठाः पित्तेन श्लक्ष्णकल्किताः| शुनो गोः कपिलायाश्च सौम्याख्योऽयं वरोऽगदः| विषजित्परं कार्यो मणिरत्र च पूर्ववत्||८७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
manōhvādīni ca śunaḥ pittēna gōrvā kapilāyāḥ pittēna ślakṣṇapiṣṭāni saumyanāmāgadaḥ pūrvayōgādatyarthaviṣanāśanaḥ|| 87||
Adhikarana mūṣikājaruhābandhanaṁ viṣaghnam (88) · Śloka 88
mūṣikājaruhā vā'pi hastabaddhā viṣāpahāḥ||88||
मूषिकाजरुहा वाऽपि हस्तबद्धा विषापहाः||८८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mūṣikānāmauṣadhiḥ| dravantīti kēcit| ajaruhā plakṣaruhā| viṣabhuktasya hastabandhānād viṣanāśinī|| 88||
Adhikarana harēṇvādimaṇiḥ viṣaghnaḥ (89) · Śloka 89
harēṇumāṁsī mañjiṣṭhā rajanī madhukaṁ madhu| akṣatvaksurasaṁ lākṣā śvapittaṁ pūrvavanmaṇiḥ| vāditrāṇi patākāśca piṣṭairēbhiśca lēkhitāḥ| śrutvā dr̥ṣṭvā samāghrāya sadyō bhavati nirviṣam||89||
हरेणुमांसी मञ्जिष्ठा रजनी मधुकं मधु| अक्षत्वक्सुरसं लाक्षा श्वपित्तं पूर्ववन्मणिः| वादित्राणि पताकाश्च पिष्टैरेभिश्च लेखिताः| श्रुत्वा दृष्ट्वा समाघ्राय सद्यो भवति निर्विषम्||८९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
harēṇvādayaśca śvapittapiṣṭaiḥ maṇiḥ pūrvavat| ēbhiścānantarōktairagadairvāditrāṇi patākā vaijayantyaśca yatpraliptaṁ tacchabdēna tadgandhēna tatsparśēna ca viṣabhuktō nirviṣatāṁ yāti|| 89||
Adhikarana tryūṣaṇādiyōgaḥ viṣaghnaḥ (90) · Śloka 90
tryūṣaṇaṁ pañcalavaṇaṁ mañjiṣṭhāṁ rajanādvayam| sūkṣmailāṁ trivr̥tāṁ patraṁ viḍaṅgānīndravāruṇīm| madhukaṁ cēti sakṣaudraṁ gōviṣāṇē nidhāpayēt| tasmāduṣṇāmbunā mātrāṁ prāgbhaktaṁ viniyōjayēt| viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti nirviṣē'pi na dōṣakr̥t||90||
त्र्यूषणं पञ्चलवणं मञ्जिष्ठां रजनाद्वयम्| सूक्ष्मैलां त्रिवृतां पत्रं विडङ्गानीन्द्रवारुणीम्| मधुकं चेति सक्षौद्रं गोविषाणे निधापयेत्| तस्मादुष्णाम्बुना मात्रां प्राग्भक्तं विनियोजयेत्| विषं भुक्तं जरां याति निर्विषेऽपि न दोषकृत्||९०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tryūṣaṇādikaṁ piṣṭaṁ mākṣikayuktaṁ gōśr̥ṅgē sthāpayēt| tatō mātrāṁ stōkaṁ bhōjanādau yōjayēt| tatsaṁskr̥tē kōṣṭhē viṣaṁ bhuktaṁ jarāṁ yāti| indravāruṇī gavākṣī| nanu svasthasya bhōjanapūrvaṁ dattaṁ tadanu ca viṣaṁ na bhuktamiti kadāciddōṣakōpāya bhavatītyāha- nirviṣē'pi na dōṣakr̥t|| 90||
Adhikarana jatvādidhūpaḥ viṣaghnaḥ (91) · Śloka 91
jatusarjarasōśīrasarṣapāpatravālakaiḥ| savēllāruṣkarapuraiḥ kusumairarjunasya ca| dhūpō vāsagr̥hē hanti viṣaṁ sthāvarajaṅgamam| na tatra kīṭāḥ saviṣā nōndurā na sarīsr̥pāḥ| na kr̥tyākārmaṇādyāśca dhūpō'yaṁ yatra dr̥śyatē||91||
जतुसर्जरसोशीरसर्षपापत्रवालकैः| सवेल्लारुष्करपुरैः कुसुमैरर्जुनस्य च| धूपो वासगृहे हन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्| न तत्र कीटाः सविषा नोन्दुरा न सरीसृपाः| न कृत्याकार्मणाद्याश्च धूपोऽयं यत्र दृश्यते||९१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jatvādibhirmiśritairvāsagr̥hē dhūpaḥ saviṣanāśanaḥ, kīṭādīnāṁ kr̥tyādīnāṁ cōpanipātanau nāśanaḥ|| 91||
Adhikarana śikhipicchādidhūpaḥ viṣaghnaḥ (92) · Śloka 92
śikhipicchaṁ balākāsthi sarṣapāścandanaṁ ghr̥tam| dhūpē viṣaghnaḥ śayanavasanāsanagēhagaḥ||92||
शिखिपिच्छं बलाकास्थि सर्षपाश्चन्दनं घृतम्| धूपे विषघ्नः शयनवसनासनगेहगः||९२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śikhipicchādikēna saghr̥tēna śayanādikēṣu dhūpō viṣanāśanaḥ|| 92||
Adhikarana viśālādiyōgaḥ snānajalē yōjyaḥ (93) · Śloka 93
viśālāvyōṣamañjiṣṭhāyaṣṭīlavaṇapañcakam| dviniśāpatravēllailātrivr̥ccūrṇaṁ samākṣikam| gōśṟuṅgē nihitaṁ yōjyaṁ snānīyē'mbhasi bhūpatēḥ| pūrvōktaṁ tryūṣaṇādiñca snānīyē'mbhasi yōjayēt||93||
विशालाव्योषमञ्जिष्ठायष्टीलवणपञ्चकम्| द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्| गोश्रृङ्गे निहितं योज्यं स्नानीयेऽम्भसि भूपतेः| पूर्वोक्तं त्र्यूषणादिञ्च स्नानीयेऽम्भसि योजयेत्||९३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathā snānīyē'mbhasi viṣanāśanāya pūrvōktaṁ tryūṣaṇādikaṁ yōjayēt|| 93||
Adhikarana dhavādikvāthaścandanādikalkaḥ mūrvādikvāthaḥ snānādijalē prayōjyaḥ (94) · Śloka 94
kvāthō dhavārkakusumaśvētāpāmārgasarṣapaiḥ| sadadhyājyaḥ kr̥tō yuktaiḥ katakānākulīdvayaiḥ| kalkō vā candanakṣīripalāśadrumavalkalaiḥ| mūrvailāvālusurasanākulītaṇḍulīyakaiḥ| kvāthaḥ sarvōdakāryēṣu kākamācīyutairhitaḥ||94||
क्वाथो धवार्ककुसुमश्वेतापामार्गसर्षपैः| सदध्याज्यः कृतो युक्तैः कतकानाकुलीद्वयैः| कल्को वा चन्दनक्षीरिपलाशद्रुमवल्कलैः| मूर्वैलावालुसुरसनाकुलीतण्डुलीयकैः| क्वाथः सर्वोदकार्येषु काकमाचीयुतैर्हितः||९४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā dhavādibhiḥ katakādiyuktaiḥ kr̥taḥ kvāthō dadhighr̥tamiśraḥ snānīyē'mbhasi yōjyaḥ candanadrumavalkalādīnāṁ vā kalkaḥ snānādijalē yōjyaḥ| drumaśabdasya candanakṣīripalāśaiḥ sambandhaḥ| ētēṣāṁ valkalaistvagbhirathavā sarvēṣūdakāryēṣu snānādikēṣvēṣāṁ candanādīnāṁ kākamācīsaṁyuktānāṁ kvāthō viṣanāśanaḥ| nākulī sarpākṣī| ēlāvālukaṁ vālukam|| 94||
Adhikarana rōcanāditilakāḥ viṣaghnāḥ (95) · Śloka 95
rōcanāpatranaipālīkuṅkumaistilakān bahūn| viṣairna bādhyatē syācca nārīnaranr̥papriyaḥ||95||
रोचनापत्रनैपालीकुङ्कुमैस्तिलकान् बहून्| विषैर्न बाध्यते स्याच्च नारीनरनृपप्रियः||९५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rōcanādibhirlalāṭādiṣu tilakān dhārayēt| viṣairna bādhyatē| nāryādīnāṁ ca priyō bhavati| naipālīśabdēna manaḥśilōcyatē|| 95||
Adhikarana haridrādyuddhūlanacūrṇāni viṣaghnāni (96) · Śloka 96
cūrṇairharidrāmañjiṣṭhākiṇihīkaṇanimbajaiḥ| digdhaṁ nirviṣatāmēti gātramityāha gautamaḥ||96||
चूर्णैर्हरिद्रामञ्जिष्ठाकिणिहीकणनिम्बजैः| दिग्धं निर्विषतामेति गात्रमित्याह गौतमः||९६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saviṣaṁ gātraṁ haridrādīnāṁ cūrṇēna digdhaṁ nirviṣatāmētītyāha- gautamaḥ|| 96||
Adhikarana sañjīvanādyagadānāṁ prayōganirdēśaḥ vamanādividhiśca (97) · Śloka 97
nasyapānāñjanālēpairyuñjyātsañjīvanātmakān| agadānviṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca| pippalīmadhukakṣaudraśarkarēkṣurasaiḥ saha| dviniśāpatravēllailātrivr̥ccūrṇaṁ samākṣikam| virēcanaṁ sirāmōkṣaṁ prāptaṁ visrāvaṇaṁ yadi||97||
नस्यपानाञ्जनालेपैर्युञ्ज्यात्सञ्जीवनात्मकान्| अगदान्विषभुक्तस्य तीक्ष्णानि वमनानि च| पिप्पलीमधुकक्षौद्रशर्करेक्षुरसैः सह| द्विनिशापत्रवेल्लैलात्रिवृच्चूर्णं समाक्षिकम्| विरेचनं सिरामोक्षं प्राप्तं विस्रावणं यदि||९७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sañjīvanādīṁścāgadān viṣapratiṣēdhē vakṣyamāṇānnasyādiṣu yōjayēt| viṣabhuktasya tīkṣṇāni vamanāni ca yōjayēt| viṣapratiṣēdhōktaprakārēṇa ca yadi raktavisrāvaṇāvasaraḥ tataḥ sirāmōkṣō vidhēyaḥ|| 97||
Adhikarana rājñaḥ hr̥dayāvaraṇōpadēśaḥ ajēyaghr̥tāmr̥taghr̥tādisēvanōpadēśaśca (98) · Śloka 98
hr̥dayāvaraṇaṁ kāryaṁ prāgēvāmitramadhyataḥ| pibēd ghr̥tamajēyākhyamamr̥taṁ vāpyabhuktavān| sarpiḥ kṣaudraṁ dadhikṣīramantaḥ śītalaṁ jalam||98||
हृदयावरणं कार्यं प्रागेवामित्रमध्यतः| पिबेद् घृतमजेयाख्यममृतं वाप्यभुक्तवान्| सर्पिः क्षौद्रं दधिक्षीरमन्तः शीतलं जलम्||९८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śatrumadhyasthitāya ca bhūbhr̥tē pūrvamēva hr̥dayarakṣaṇaṁ kāryam| tacca viṣapratiṣēdhē vakṣyatē| tathā ca śatrumadhyē viṣapratiṣēdhē vakṣyamāṇamajēyaṁ nāma ghr̥taṁ bhōjanapūrvaṁ pēyam| viṣapratiṣēdhē amr̥taṁ nāma ghr̥taṁ bhōjanapūrvaṁ dēyaṁ bhiṣajā| antataḥ śītalaṁ jalaṁ sarpirādyabhāvē śītamapi jalaṁ pēyamityarthaḥ|| 98||
Adhikarana gōdhādimāṁsarasaprayōgaśca (99) · Śloka 99
sitāmadhukapālindī kalkavanmāṁsamiṣyatē| gōdhāhariṇababhrūṇāṁ sakaṇāśuṇṭhipārṣatam| sanāgaraṁ sātiviṣaṁ śikhinaḥ sasitōpalam| suśītāḥ saghr̥tāścaiṣāṁ yathāsvaṁ kalpitā rasāḥ||99||
सितामधुकपालिन्दी कल्कवन्मांसमिष्यते| गोधाहरिणबभ्रूणां सकणाशुण्ठिपार्षतम्| सनागरं सातिविषं शिखिनः ससितोपलम्| सुशीताः सघृताश्चैषां यथास्वं कल्पिता रसाः||९९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sitādikalkasaṁyuktaṁ ca māṁsaṁ viṣanāśanāyēṣyatē| kasya māṁsamāha gōdhādīnām| tathā pr̥ṣatasya māṁsaṁ śuṇṭhīpippalīyuktam| tathā śikhinō mayūrasya māṁsaṁ nāgarēṇa vātiviṣayā vā śarkarayā vā yuktam| ēṣāṁ ca gōdhādīnāṁ māṁsēna yathāsvaṁ yōgyasayōgyauṣadhakalpitāśca rasāḥ|| 99||
Adhikarana tāmrarajaḥprayōgaḥ (100) · Śloka 100
viṣapītāya dadyācca śuddhāyōrdhvamadhastathā| sūkṣmaṁ tāmrarajaḥ kālē sakṣaudraṁ hr̥dviśōdhanam||100||
विषपीताय दद्याच्च शुद्धायोर्ध्वमधस्तथा| सूक्ष्मं ताम्ररजः काले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम्||१००||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yēna ca viṣaṁ bhuktaṁ tasya kr̥tavamanavirēcanasya kālē tadavasthāyōgyaṁ sūkṣmaṁ supiṣṭaṁ tāmracūrṇaṁ mākṣikasaṁyuktaṁ hr̥cchōdhanāya dātavyam|| 100||
Adhikarana suvarṇacūrṇaprayōgaḥ maulaviṣavidhiprayōgaśca (101) · Śloka 101
śuddhē hr̥di tataḥ śāṇaṁ hēmacūrṇasya dāpayēt| na sajjatē hēmapāṅgē padmapatrē'mbuvadviṣam| jāyatē vipulaṁ cāyurgarē'pyēṣa vidhiḥ smr̥taḥ||101||
शुद्धे हृदि ततः शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत्| न सज्जते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विषम्| जायते विपुलं चायुर्गरेऽप्येष विधिः स्मृतः||१०१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēvaṁ śuddhē hr̥di suvarṇacūrṇasya ca mātrāṁ dāpayēt| tēna kiṁ bhavatītyāha- hēmapasya puruṣasyāṅgē śarīrē viṣaṁ na sajjatē na tiṣṭhati| yathā padmapatrē'mbu na sajjatē| tasya ca vipulamāyurjāyatē| ēṣa ca maulaviṣavidhirgarē'pi vidhēyaḥ karaṇīyaḥ|| 101||
Adhikarana rājñaḥ garaviṣādibhyō rakṣaṇīyatvamārādhyatvañca (102) · Śloka 102
itthaṁ garaviṣādibhyō rakṣēdvaidyō narēśvaram| syāducchēdastaducchēdātprajānāṁ sarvakarmaṇām| ājñādhairyakṣamātyāgā mānuṣatvē'yamānuṣāḥ| yadrājñaḥ karmabhistasmādārādhyō'sāvatīndriyaiḥ||102||
इत्थं गरविषादिभ्यो रक्षेद्वैद्यो नरेश्वरम्| स्यादुच्छेदस्तदुच्छेदात्प्रजानां सर्वकर्मणाम्| आज्ञाधैर्यक्षमात्यागा मानुषत्वेऽयमानुषाः| यद्राज्ञः कर्मभिस्तस्मादाराध्योऽसावतीन्द्रियैः||१०२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
itthamanantarōktēna rakṣaṇaprakārēṇa bhiṣagvaidyō narēśvaraṁ viṣagarādibhyō rakṣēt| yatastasya narēśvarasya ucchēdē vināśē prajāsambandhināṁ sarvakarmaṇāmucchēdaḥ| sa ca rājā bhiṣajātīndriyairmānasairyatnataḥ prajñādibhiḥ karmabhirārādhanīyaḥ, yēna kupitō dōṣaṁ na karōti| yatō rājñō mānuṣatvē'pi ājñādayō'mānuṣā bhavanti| anyapuruṣēbhyaḥ sa ēva śakta ityarthaḥ| ayamēva tadārādhanōpāya ucyatē|| 102||
Adhikarana rājñaḥ ārādhanōpāyāḥ (103) · Śloka 103
yatra sākṣānnr̥pastatra vijñātaḥ praviśēdbhiṣak| na sammtō'pyanucitaṁ yānasthānāsanaṁ bhajēt| ucitē puratō rājñastiṣṭhēdvākyaṁ ca nākṣipēt| ahīnakālaṁ rājārthaṁ svārthaṁ priyahitaiḥ saha| dēśē kālē parārthaṁ ca vadēd dharmārthasaṁhitam| nānuśiṣyādapr̥cchantaṁ mahadētaddhi sāhasam| nācarēdahitēnainaṁ mūlacchēdakaraṁ hi tat| anukūlaṁ hitaṁ vācyamahitādvārayēnmithaḥ| udāraiḥ sāntvayanvākyairdōṣaścēttadupēkṣayā| tūṣṇīṁ vā prativākyē syādvarjayēd dvēṣyasaṅkathām| vipaścidapyacittajñō bāliśō'pi tu bhāvavit| atipriyō'pi dvēṣyō'pi yātyāśu viparītatām| nivēdya rājñē kurvīta kāryāṇi sulaghūnyapi| na yāyānna ciraṁ tiṣṭhētkōśasthānāvarōdhayōḥ| svalpē'pi darśayēttuṣṭiṁ lābhē'nuddhatamānasaḥ| mithaḥ kathanamanyēna kaulīnaṁ dvandvavāditām| vastrādi rājñā sadr̥śaṁ rājalīlāṁ ca varjayēt| dattaṁ yattu nr̥pēṇaiva taddhārthaṁ tuṣṭivr̥ddhayē| hasitavyē smitaṁ kuryāt prabhōrēvānuvr̥ttitaḥ| ucyamānē'valambēta paramarmaṇi mūkatām| svamarmaṇi tu bādhiryaṁ dhairyamādhuryasauṣṭhavān| atyāyāsēna nātmānaṁ kuryādatisamucchritam| pātō yathā hi duḥkhāya nōcchrāyaḥ sukhakr̥ttathā||103||
यत्र साक्षान्नृपस्तत्र विज्ञातः प्रविशेद्भिषक्| न सम्म्तोऽप्यनुचितं यानस्थानासनं भजेत्| उचिते पुरतो राज्ञस्तिष्ठेद्वाक्यं च नाक्षिपेत्| अहीनकालं राजार्थं स्वार्थं प्रियहितैः सह| देशे काले परार्थं च वदेद् धर्मार्थसंहितम्| नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेतद्धि साहसम्| नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत्| अनुकूलं हितं वाच्यमहिताद्वारयेन्मिथः| उदारैः सान्त्वयन्वाक्यैर्दोषश्चेत्तदुपेक्षया| तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वर्जयेद् द्वेष्यसङ्कथाम्| विपश्चिदप्यचित्तज्ञो बालिशोऽपि तु भाववित्| अतिप्रियोऽपि द्वेष्योऽपि यात्याशु विपरीतताम्| निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुलघून्यपि| न यायान्न चिरं तिष्ठेत्कोशस्थानावरोधयोः| स्वल्पेऽपि दर्शयेत्तुष्टिं लाभेऽनुद्धतमानसः| मिथः कथनमन्येन कौलीनं द्वन्द्ववादिताम्| वस्त्रादि राज्ञा सदृशं राजलीलां च वर्जयेत्| दत्तं यत्तु नृपेणैव तद्धार्थं तुष्टिवृद्धये| हसितव्ये स्मितं कुर्यात् प्रभोरेवानुवृत्तितः| उच्यमानेऽवलम्बेत परमर्मणि मूकताम्| स्वमर्मणि तु बाधिर्यं धैर्यमाधुर्यसौष्ठवान्| अत्यायासेन नात्मानं कुर्यादतिसमुच्छ्रितम्| पातो यथा हि दुःखाय नोच्छ्रायः सुखकृत्तथा||१०३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rājagr̥hē yasmin pradēśē sākṣādrājā sthitaḥ, tatra vijñātō bhiṣak praviśēt| ātmānaṁ prathamaṁ jñāpayitvā praviśēt| tatraiva cētyarthaḥ| praviṣṭaśca rājñaḥ sammatō'pi pūjitō'pi anucitamadhikaṁ hīnaṁ vā''sanaṁ na bhajēt| ucitē cāsanē rājñaḥ purataḥ ēva tiṣṭhēt| vākyaṁ ca rājñōktaṁ sādhvasādhu vēti nākṣipēt| rājārthaṁ ca vākyaṁ yēna rājñaḥ prayōjanaṁ tadahīnakālaṁ kālānatikramēṇa vadēt| svārthaṁ tu vākyaṁ rājapriyairātmahitaiśca rājapuruṣaiḥ saha vadēt| parārthaṁ ca taducitē kālē dēśē ca vadēt| dharmārthasahitamapr̥cchantaṁ ca rājānaṁ nānuśiṣyāt na śikṣayēt| ētaddhi mahatsāhasam| ēnaṁ ca rājānamahitēnācārēṇa nōpacarēt| taddhi rājñō'hitācaraṇaṁ mūlacchēdakaraṁ samūlanāśanamityarthaḥ| rājñaśca vākyamanukūlaṁ priyaṁ hitaṁ ca| rājānaṁ cātmahitakāryasthaṁ mitha iti rahaḥ sāntvayannahitādvārayēt| kēna sāntvayannityāha- udārairmahārhairvākyaiḥ| ēvaṁ ca tadā vācyaṁ yadā tadupēkṣayā dōṣa āśaṅkyatē| atha vāraṇaparē vākyē uktē yadi rājā tadvirōdhi vākyaṁ dadāti tadā tūṣṇīmēva syānnāṅgīkartavyam| taduktaṁ nāpyanabhimataṁ prasahya punarvaktavyamiti| dvēṣyāṁ ca saṅkathāṁ rājñō varjayēt| tathāvipaścidapi paṇḍitō'pi rājādēracittajña atipriyō'pi tasyaivācittajñatvēna śīghramēva viparītatvaṁ dvēṣyatāṁ yāti| tathā bāliśō'pi mūrkhō'pi rājādērbhāviccittajñaḥ dvēṣyō'pi śīghraṁ viparītatvamatipriyatvaṁ yātīti| tathā svalpānyapi kāryāṇi rājānamajñāpayitvā na kāryāṇi| tathā rājñaḥ kōṣasthānē'varōdhē cāntaḥpurē akāraṇaṁ na yāyāt| sakāraṇaṁ gatō'pi na cirakālaṁ na bahukālaṁ tatra tiṣṭhēt| svalpē'pi lābhē'nuddhatamānasaḥ san rājñastuṣṭiṁ darśayēt| tathānyēna saha parasparālāpaṁ rājavēśmani varjayēt| tathānyēna saha kaulīnaṁ janavādaṁ ca kuryāt tathānyēna saha dvandvavāditāṁ virōdhavādaṁ varjayēt| rājalīlāṁ cātmanō varjayēt| tathā vastrābharaṇavāhanādikaṁ rājasadr̥śaṁ varjayēt| nr̥pēṇa ca yadātmanaiva dattaṁ vastrādi tattuṣṭyā dhārayēt| rājñānujñātaṁ taddārādiparicchadadattaṁ na gr̥hṇīyādityēvaśabdārthaḥ| hasitavyē vastuni rājñaḥ purataḥ smitaṁ mukhavikāsarūpamīṣaddhasitaṁ kāryam| prabhōrēvānuvr̥ttitaḥ tēnaitaduktaṁ bhavati- yadi prabhurhasati tadaiva kāryam (smitam), atha na hasati tatra maunamēva| yāvacca hasati tāvadēvaivaṁ karaṇīyamiti| rājñānyēna vā paramarmaṇyucyamānē mūkatāmavalambēta| mūkō vāgvirahitaḥ| svamarmaṇi tūcyamānē bādhiryādīn kuryāt| ētāvatā hi lōkō nābhibhavituṁ śaknōti| atyāyāsēna cātmānamucchritaṁ bahudhanaṁ pūjādikayuktaṁ na kuryāt| yatra ēvaṁvidha ucchrāyē svalpēnāpi dhikkārēṇa śīghramēva pātaḥ ētaducyatē atyāyāsēnōcchrāyāt pātō yathā duḥkhakarō na tathā sa ucchrāyaḥ sukhakarō bhavati|| 103||
Adhikarana rājasēvāyāḥ kaṭhinatvam (104) · Śloka 104
āsannasēvā nr̥patēḥ krīḍāśastrāhipāvakaiḥ| kauśalēnātimahatā vinītaiḥ sā nirudhyatē| prāpya duṣprāpamaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca bhūpatēḥ| yathōpabhuñjīta ciraṁ tathā syādapramādavān||104||
आसन्नसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकैः| कौशलेनातिमहता विनीतैः सा निरुध्यते| प्राप्य दुष्प्रापमैश्वर्यं बहुमानं च भूपतेः| यथोपभुञ्जीत चिरं तथा स्यादप्रमादवान्||१०४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nr̥patē rājñaḥ sēvāsannatvēna naikaṭyēna śastrādinā ca krīḍāsadr̥śamapāyabāhulyāt| sā cāsannasēvā vinītaiḥ puruṣairatimahatā sēvākuśalatvēna nirvāhyatē| na tu yathāsukham| tathā bhūpatē rājñaḥ sakāśād duṣprāpamaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca prāpya na tathā pramādinā bhavitavyaṁ, yathā tadaiśvaryaṁ bahumānaṁ ca ciramupayōktuṁ śakyatē|| 104||
Adhikarana rājñaḥ śayyābhimantraṇam (105) · Śloka 105
vidadhyātparitaḥ śayyāṁ rakṣāmantrābhimantritām||105||
विदध्यात्परितः शय्यां रक्षामन्त्राभिमन्त्रिताम्||१०५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasya ca rājñō bhiṣagyathōcitē kālē śayyāṁ vidadhyāt| kimbhūtām? paritaḥ samantādrakṣāmantrairabhimantritām|| 105||
Adhikarana rājñaḥ svastyayanam (106) · Śloka 106
rātrau siddhārthakān bhūtimakṣatairanvitāṁ śucim| rakṣāśaktiṁ tathōcchīrṣē sayavāṅkurayāvakām| sadūrvaṁ pūrṇakalaśaṁ sapuṣpaphalapallavam| upahāraṁ ca sandhyāyāṁ bhuktvā cāntē niśāsu ca| ētatsvastyayanaṁ karma kartavyaṁ śucinā śucēḥ| āyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ bhūtaviṣakārmaṇapāpmajit||106||
रात्रौ सिद्धार्थकान् भूतिमक्षतैरन्वितां शुचिम्| रक्षाशक्तिं तथोच्छीर्षे सयवाङ्कुरयावकाम्| सदूर्वं पूर्णकलशं सपुष्पफलपल्लवम्| उपहारं च सन्ध्यायां भुक्त्वा चान्ते निशासु च| एतत्स्वस्त्ययनं कर्म कर्तव्यं शुचिना शुचेः| आयुष्यं पौष्टिकं भूतविषकार्मणपाप्मजित्||१०६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rātrau ca siddhārthakān rakṣāmantrābhimantritān vidadhyāt| bhūtiṁ ca bhasmarakṣāmantrābhimantritāṁ vidadhyāt| kimbhūtām? akṣatairyavairanvitām| śuciṁ ca| tathōcchīrṣakē śayyāyāḥ pūrvabhāgē rakṣāśaktiṁ rakṣārthāṁ dēvīṁ viśēṣapratiyātanāṁ citrādikr̥tāṁ vidadhyāt| yavāṅkurairyāvakēnālaktakēna sahitaṁ dūrvayā śāḍvalēna saṁyuktaṁ nānāvidhaiḥ puṣpaiḥ phalaiśca saṁyuktamudakapūrṇaṁ kalaśamucchīrṣakē vidadhyāt| sandhyāyāṁ cōpahāramucchīrṣaṁ vidadhyāt| ētacca svastyayanaṁ karma śucinā bhiṣajā śucērbhūbhr̥tō bhūpatēḥ kartavyam| na kēvalaṁ rātryārambhē kāryaṁ yāvat bhuktvā ca kāryam| niśāntē ca kāryam| āyuṣō hitaṁ pauṣṭikamr̥ddhikaraṁ bhūtādināśanaṁ ca, kārmaṇaṁ vaśīkaraṇādyarthaṁ mantrādi|| 106||
Adhikarana viṣasādhanaprakaraṇōpasaṁhāraḥ (107) · Śloka 107
saṁkṣēpa ēṣa viṣapālanasādhanāya prōktastu vistaravidhiḥ punaruttarē tu| ālōcya samyagakhilaṁ matipūrvakārī yuñjīta taṁ parivikalpya vikāracihnam||107||
संक्षेप एष विषपालनसाधनाय प्रोक्तस्तु विस्तरविधिः पुनरुत्तरे तु| आलोच्य सम्यगखिलं मतिपूर्वकारी युञ्जीत तं परिविकल्प्य विकारचिह्नम्||१०७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ēṣō'sminnadhyāyē viṣapālanāya viṣarakṣaṇāya tathā tadudbhavānāṁ vyādhīnāñca sādhanāya cikitsārthaṁ saṁkṣēpaḥ prōktaḥ| vistaravidhistu punaruttarasthānē vakṣyatē| ityētadakhilamaśēṣaṁ buddhyā ālōcya vikalpya samyak matipūrvakārī, na tu yatkiñcanakārī vikāralakṣaṇaṁ parikalpya taṁ viṣapālanasādhanavidhiṁ yuñjīta|| 107||
Adhikarana viṣādirakṣaṇōpāyānusāraṇaphalam (8) · Śloka 8
iti viṣagararakṣō rakṣaṇāyōpadēśaṁ bhajati narapatiryō nityamēvāpramattaḥ| nijapararipuvr̥ndairapradhr̥ṣyō mahātmā janayati janatāyāḥ kṣēmayōgau cirāya||108|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē annarakṣāvidhirnāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
इति विषगररक्षो रक्षणायोपदेशं भजति नरपतिर्यो नित्यमेवाप्रमत्तः| निजपररिपुवृन्दैरप्रधृष्यो महात्मा जनयति जनतायाः क्षेमयोगौ चिराय||१०८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने अन्नरक्षाविधिर्नामाष्टमोऽध्यायः||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ityanēna prakārēṇa viṣarakṣaṇāya gararakṣaṇāya rakṣōrakṣaṇāya bhūtarakṣaṇāya yō narapatirapramattaḥ sannupadēśaṁ bhajati sēvatē, sa narapatirnijai ripuvr̥ndaiḥ sahajaiḥ kāmādibhiḥ śatrubhiḥ parāṇāṁ saṁvaraṇadēśādīnāṁ ripūṇāṁ vr̥ndairapradhr̥ṣyō durabhibhavaḥ san mahātmā janatāyāḥ prajāyāḥ sambandhinau yōgakṣēmau cirāya bahukālaṁ janayati janatāyā yōgakṣēmau sampādayatītyarthaḥ|| 108|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē aṣṭamō'dhyāyaḥ||8||