Adhikarana అథాఽన్నపానవిధిర్నామ దశమోఽధ్యాయః -------------------- ఉపోద్ఘాతః · Śloka
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సురక్షితమప్యన్నపానమవిధినోపయుక్తం రోగాయ మరణాయ వా సంపద్యతే| తతస్తస్యోపయోగే విధినా విశేషప్రదర్శనార్థమధ్యాయారంభః|
Adhikarana ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతోఽన్నపానవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातोऽन्नपानविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథాత ఇత్యాది పూర్వవత్ వ్యాఖ్యేయం||1||
Adhikarana అన్నపానస్య విధ్యుపయోగప్రయోజనం (౨) · Śloka ౨
విధివిహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమాయతనమాయుషో బ్రువతే| యదాయత్తాని హ్యోజస్తేజోధాత్వింద్రియబలతుష్టిపుష్టిప్రతిభారోగ్యాదీని| తదింధనా చాంతరాగ్నేః స్థితిః| అగ్నిమూలం చ దేహధారణమితి||2||
विधिविहितमन्नपानमिष्टेन्द्रियार्थमायतनमायुषो ब्रुवते| यदायत्तानि ह्योजस्तेजोधात्विन्द्रियबलतुष्टिपुष्टिप्रतिभारोग्यादीनि| तदिन्धना चान्तराग्नेः स्थितिः| अग्निमूलं च देहधारणमिति||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విధినా విహితమన్నపానమిష్టేంద్రియార్థమభిమతరసగంధాది సదాయుష ఆయతనమాశ్రయమాచార్యా బ్రువతే| తథావిధస్యాహారస్యాయత్తాన్యోజఃప్రభృతీని| కార్యకారణభావాత్| తదింధనా ఆహార ఇంధనం యస్యా అంతరాగ్నిస్థితేః సా తథావిధా దేహస్య ధారణేఽగ్నిః ప్రథమం కారణం||2||
Adhikarana సప్త ఆహారవిధివిశేషాయతనాని (౩) · Śloka ౩
అథాత్మవాన్ స్వభావ-సంయోగ-సంస్కార- మాత్రా-దేశ- కాలోపయోగ-వ్యవస్థాః సప్తాహారకల్పనావిశేషాణాం స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానాం హేతుభూతాః సమీక్ష్య హితమేవానురుధ్యేత||3||
अथात्मवान् स्वभाव-संयोग-संस्कार- मात्रा-देश- कालोपयोग-व्यवस्थाः सप्ताहारकल्पनाविशेषाणां स्वास्थ्यास्वास्थ्यफलानां हेतुभूताः समीक्ष्य हितमेवानुरुध्येत||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథానంతరమన్నపానస్య విధ్యుపయోగప్రయోజనముక్త్వా విధిరుచ్యతే| ఆత్మవాన్ బుద్ధిమాన్ అన్నస్య స్వభావసంయోగాదీన్ సప్త సమ్యక్ సూక్ష్మయా బుద్ధ్యా సమీక్ష్య హితమేవోపయుక్తం యతేతాహితం పరిత్యజేత్| కింభూతాన్ సప్త? ఆహ-స్వాస్థ్యాస్వాస్థ్యఫలానామాహారకల్పనావిశేషాణా- మోదనపేయాభక్ష్యవ్యంజనాదీనాం కారణభూతాన్| మూలపాఠే తు ద్వంద్వే స్త్రీలింగస్య పరత్వాత్తత్సమానాధికరణ్యేన హేతుభూతేతి ప్రయోగః||3||
Adhikarana స్వభావలక్షణం (౪) · Śloka ౪
తత్ర స్వభావతో దివ్యోదకరక్తశాలిషష్టికముద్గైణలావాదయో లఘవః, క్షీరేక్షువ్రీహిమాషానూపామిషాదయో గురవ ఇతి| తే ఖల్వపి సంయోగాదివిశేషైరన్యథాత్వం ప్రతిపద్యంతే||4||
तत्र स्वभावतो दिव्योदकरक्तशालिषष्टिकमुद्गैणलावादयो लघवः, क्षीरेक्षुव्रीहिमाषानूपामिषादयो गुरव इति| ते खल्वपि संयोगादिविशेषैरन्यथात्वं प्रतिपद्यन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్నే చ ద్రవ్యాణి సంయోగవిశేషేణ హి విలక్షణకార్యకరాణి భవంతి| ఏషాం చ స్వభావసంయోగాదీనాం లక్షణముచ్యతే| తత్ర స్వభావో ద్రవ్యస్వరూపం| యథా దివ్యోదకాదీనాం లఘుత్వం క్షీరాదీనాం గురుత్వమితి| తాని ద్రవ్యాణి సంయోగాదివిశేషాత్స్వభావాదన్యథాత్వం వైపరీత్యం భజంతే| ఏతచ్చ మాత్రాదిప్రకరణే సవిస్తరముక్తం| కేవలమత్ర లక్షణముచ్యతే||4||
Adhikarana సంయోగలక్షణం (౫) · Śloka ౫
తత్ర సంయోగో నామ ద్వయోర్బహూనాం వా ద్రవ్యాణాం సంహతీభావః| స విశేషమారభతే యన్నైకైకశో ద్రవ్యాణి||5||
तत्र संयोगो नाम द्वयोर्बहूनां वा द्रव्याणां संहतीभावः| स विशेषमारभते यन्नैकैकशो द्रव्याणि||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సంయోగోఽనేకస్య సాహిత్యం| స చ సంయోగః సంయోగిద్రవ్యకార్యవిశిష్టం కార్యమారభతే| యత్ కార్యమేకైకం ద్రవ్యం కర్తుమశక్తం సత్యపి స్వకార్యకర్తృత్వే||5||
Adhikarana సంస్కారలక్షణం (౬) · Śloka ౬
సంస్కారస్తు తోయాగ్నిసన్నికర్షశౌచమంథనదేశకాలభావనాభాజనాదిభిరుపజన్యతే||6||
संस्कारस्तु तोयाग्निसन्निकर्षशौचमन्थनदेशकालभावनाभाजनादिभिरुपजन्यते||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సంస్కారోఽస్యైవ ద్రవ్యస్య జలాగ్నిసన్నికర్షాదిభిర్విశేషప్రాప్తిః
Adhikarana మాత్రాలక్షణం (౭) · Śloka ౭
మాత్రా పునః పిండపరిమాణతః సముదాయేన ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా చాహారరాశిః||7||
मात्रा पुनः पिण्डपरिमाणतः समुदायेन प्रतिद्रव्यापेक्षया चाहारराशिः||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాత్రా ద్విధా| ఏకా పిండపరిమాణేన| యథాన్నేనావిచారితగురులాఘవేన కుక్షేర్ద్వౌ భాగౌ పూరయితవ్యావితి| నానావిధద్రవ్యసముదాయేన ద్వితీయా ప్రతిద్రవ్యాపేక్షయా| యథా గురూణాం ద్రవ్యాణామర్ద్ధతృప్త్యా, లఘూనాం చ నాతితృప్తతయా భవతి ఇతి| ద్వివిధోఽప్యాహారరాశిర్మాత్రాశబ్దవాచ్యః||7||
Adhikarana దేశలక్షణం (౮) · Śloka ౮
దేశో ద్రవ్యస్యోపయోక్తుశ్చోత్పత్త్యవస్థానే| తత్ర పునరుపయోక్తా స్వస్థాతురత్వతః ప్రకృతిభేదతశ్చ పరీక్ష్యః||8||
देशो द्रव्यस्योपयोक्तुश्चोत्पत्त्यवस्थाने| तत्र पुनरुपयोक्ता स्वस्थातुरत्वतः प्रकृतिभेदतश्च परीक्ष्यः||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దేశో ద్రవ్యస్యోపయుజ్యమానస్యోత్పత్తిస్థానముత్పన్నస్య చ స్థితిస్థానమేవముపయోక్తుశ్చ పురుషస్య| తేన కస్మిన్ కింగుణయుక్తే దేశే పురుషో ద్రవ్యం వా జాతం, కస్మిన్ వా స్థితమితి వికల్పయేదిత్యర్థః| తత్ర చ దేశే తస్య ద్రవ్యస్యోపయోక్తా స్వస్థో వా స్యాదాతురో వా కింప్రకృతిశ్చేతి పరీక్ష్యః| ఏతావతా హి నానావిధవిశేషావగతిర్భవతి||8||
Adhikarana కాలలక్షణం (౯) · Śloka ౯
కాలస్తు ఋతువ్యాధ్యపేక్షో జీర్ణాజీర్ణలక్షణశ్చ||9||
कालस्तु ऋतुव्याध्यपेक्षो जीर्णाजीर्णलक्षणश्च||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కాలస్తు ద్వైవిధ్యేనాన్నపానోపయోగయోగ్యతాం యాతి| ఋతువ్యాధ్యపేక్షత్వేన జీర్ణాజీర్ణలక్షణత్వేన చ| తత్ర స్వస్థస్య ఋత్వపేక్షయాస్మిన్నృతావేవమాహారపానమామ్నాతమిత్యాతురస్య తు వ్యాధ్యపేక్షయాస్మిన్ వ్యాధావస్యామవస్థాయామిదం యోజ్యమితి| యథా జ్వరే- `క్షీరోచితస్యా ఇత్యాది| అథవాఽఽతురస్యాపి ఋత్వపేక్షా విద్యత ఏవ| తథాహి- శరది శ్లేష్మజేఽపి వ్యాధౌ తద్విపరీతాన్యపి అత్యర్థతీక్ష్ణోష్ణాని దాతుం న పార్యంతే| ఉభయస్య స్వస్థస్యాతురస్య చ జీర్ణాజీర్ణలక్షణః||9||
Adhikarana అజీర్ణే భోజనస్య సర్వదోషప్రకోపకత్వం (౧౦) · Śloka ౧౦
అజీర్ణేఽపి పూర్వస్యాహారస్యాపరిణతో రస ఉత్తరేణోపసంసృజ్యమానః సర్వాన్ దోషాన్ ప్రకోపయత్యాశు||10||
अजीर्णेऽपि पूर्वस्याहारस्यापरिणतो रस उत्तरेणोपसंसृज्यमानः सर्वान् दोषान् प्रकोपयत्याशु||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతదుచ్యతే-అజీర్ణస్య తు ద్వైవిధ్యమన్నత్వేనాహారసారత్వేన చ| అన్నే త్వజీర్ణే భోజనేచ్ఛాఽపి న భవతి| ఆహారసారే త్వజీర్ణ ఉత్తరేణాద్యతనేన రసేన మిశ్రీభూతే వాతాదీనాముపలేపేన మార్గరోధాదినా ప్రకోపః శీఘ్రమేవ||10||
Adhikarana జీర్ణే భోజనస్య గుణాః భోజనస్య కాలశ్చ (౧౧) · Śloka ౧౧
జీర్ణే తు స్వస్థానస్థేషు దోషేషు వాతానులోమ్యాదుత్సృష్టేషు మూత్రపురీషవేగేషు విశుద్ధేషూద్గారహృదయస్రోతోముఖేషు విశదకరణే లఘుని శరీరేఽగ్నావుదీర్ణే జాతాయాం బుభుక్షాయామభ్యవహృతమన్నమప్రదూషయద్దోషానాయుర్బలవర్ణానభివర్ద్ధయతి| కేవలమయమేవ కాలో భోజనస్య||11||
जीर्णे तु स्वस्थानस्थेषु दोषेषु वातानुलोम्यादुत्सृष्टेषु मूत्रपुरीषवेगेषु विशुद्धेषूद्गारहृदयस्रोतोमुखेषु विशदकरणे लघुनि शरीरेऽग्नावुदीर्णे जातायां बुभुक्षायामभ्यवहृतमन्नमप्रदूषयद्दोषानायुर्बलवर्णानभिवर्द्धयति| केवलमयमेव कालो भोजनस्य||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జీర్ణే తు స్వస్థానస్థదోషాదిలక్షణే భుక్తమన్నం దోషాదికమకోపయదాయుర్బలాదీన్ వర్ధయతి| సుబోధం||11||
Adhikarana అతీతకాలభోజనస్య దోషాః (౧౨) · Śloka ౧౨
అతీతకాలం పునస్తద్వాతవిష్టబ్ధం కృచ్ఛ్రాద్విపచ్యతే కర్శయత్యన్నరుచిం చ పునరుపహంతి||12||
अतीतकालं पुनस्तद्वातविष्टब्धं कृच्छ्राद्विपच्यते कर्शयत्यन्नरुचिं च पुनरुपहन्ति||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతీతకాలమస్మిన్ జీర్ణాజీర్ణలక్షణకాలేఽతిక్రాంతే|
Adhikarana ఆహారోపయోగే నియమాః (౧౩) · Śloka ౧౩
ఉపయోగవ్యవస్థా తు నాస్నాతో, న దిగ్వాసా, నైకవస్త్రధృక్, న మలినవసనో, నాహుత్వా, నాజపిత్వా, నానిరూప్య దేవతాభ్యో న పితృభ్యో, నాదత్వాఽగ్రమన్నమగ్నయే, న గురుభ్యో నాతిథయే, నాభ్యాగతేభ్యో, న శ్వయవఃశ్వపచేభ్యః ప్రత్యవేక్ష్య చాశ్రితోపాశ్రితానపి తిరశ్చోఽపి, స్వపరిగృహీతాన్ ప్రశస్తదేశకాలోపకరణయుక్తః, స్రగ్వీ విభూషితః, సుగంధిరార్ద్రపాణిపాదః సువిశుద్ధవదనోఽభిమతసహాయః కేశమక్షికాద్యనుపజుష్టమనింద్యమనిందన్ననిందితమపునరూష్ణీకృతం, నాఽత్యుష్ణమనుపదగ్ధం, సుసిద్ధమలోలో, నాసాత్మ్యం నావిదితం, నావిదితాగమం, నాతిసాయం, నాతిప్రగే, నాకాశే, నాతపే, నాంధకారే, నాధో వృక్షస్య, న శయ్యాస్థో, నోన్నమ్య ప్రదేశినీం, న పాత్రే భిన్నే, నాసంవృతే, న మలినే భావదూషితే వా, న చాసనస్థితే, న హస్తస్థే, న హస్తే, ప్రాఙ్ముఖః, సుమనాః శుచిభక్తాక్షుధితానుకూలజనోపహితం హితమన్నమశ్నీయాత్||13||
उपयोगव्यवस्था तु नास्नातो, न दिग्वासा, नैकवस्त्रधृक्, न मलिनवसनो, नाहुत्वा, नाजपित्वा, नानिरूप्य देवताभ्यो न पितृभ्यो, नादत्वाऽग्रमन्नमग्नये, न गुरुभ्यो नातिथये, नाभ्यागतेभ्यो, न श्वयवःश्वपचेभ्यः प्रत्यवेक्ष्य चाश्रितोपाश्रितानपि तिरश्चोऽपि, स्वपरिगृहीतान् प्रशस्तदेशकालोपकरणयुक्तः, स्रग्वी विभूषितः, सुगन्धिरार्द्रपाणिपादः सुविशुद्धवदनोऽभिमतसहायः केशमक्षिकाद्यनुपजुष्टमनिन्द्यमनिन्दन्ननिन्दितमपुनरूष्णीकृतं, नाऽत्युष्णमनुपदग्धं, सुसिद्धमलोलो, नासात्म्यं नाविदितं, नाविदितागमं, नातिसायं, नातिप्रगे, नाकाशे, नातपे, नान्धकारे, नाधो वृक्षस्य, न शय्यास्थो, नोन्नम्य प्रदेशिनीं, न पात्रे भिन्ने, नासंवृते, न मलिने भावदूषिते वा, न चासनस्थिते, न हस्तस्थे, न हस्ते, प्राङ्मुखः, सुमनाः शुचिभक्ताक्षुधितानुकूलजनोपहितं हितमन्नमश्नीयात्||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నాస్నాత ఇత్యాదినా ఆహారస్యోపయోగే నియమ ఉచ్యతే| దిగ్వాసా అగృహీతవసనః| న చైకపటః| నాహుత్వా తిలఘృతాదిభిర్మంత్రపూర్వమగ్నిం| న జపమకృత్వా| న దేవతాభ్యోఽనిరూప్యాసంకల్ప్య తదాహారం న చాగ్రం ప్రథమమనుచ్ఛిష్టసకలభోజనేభ్యః స్తోకం స్తోకమగ్నయే అదత్వా| అతిథిరాగంతుర్భోజనార్థీ| అభ్యాగతాస్తద్వేశ్మ కేనచిత్ప్రసంగేనాగతా బాంధవాద్యాః| వయాంసి పక్షిణః ప్రత్యవేక్ష్య భోజనాదినా| ఆశ్రితాన్ తదుపాసకాన్ భృత్యబాంధవాదీనుపాశ్రితానాశ్రితాశ్రితాన్| తిరశ్చో గవాశ్వాదయః| పరిగృహీతాః స్వత్వమాపాదితాః| తథా ప్రశస్తైరదుష్టైర్దేశాదిభిర్యుక్తః అనింద్యః| భోజనమగర్హితం స్వభావేన| తథా చానింద్యమపి స్వయమనిందన్నాహారే గర్హామకుర్వన్నన్యైశ్చానిందితం| ఉపదగ్ధమిత్యగ్నిసంయోగాత్ అసాత్మ్యం వక్ష్యమాణలక్షణమవిదితం గుణాగుణైరవిజ్ఞాతస్వరూపమవిదితాగమమజ్ఞాతాగమం నాతిసాయం నాతిప్రగ ఇతి చేత్యాచార్యస్య దినారంభే దినక్షయే చ భోజనప్రతిషేధోఽభీష్టః| పూర్వాహ్ణాభిధాయీ తు ప్రగేశబ్దః కథం ప్రయుక్త ఇతి న జానే| అథవాతిక్రాంతప్రగ ఇతి మధ్యాహ్నే భోజనప్రతిషేధః| ఆకాశం నిరావరణో దేశః| ఉన్నమయ్య ఉత్క్షిప్య ప్రదేశినీం అంగుష్ఠతో ద్వితీయాంగులిః ప్రదేశినీ| భావదూషితమదుష్టమపి దుష్టతయా భావితం| భోక్తుర్న హస్తస్థే పాత్రే గృహీతమాహారమశ్నీయాత్| కేవలం హస్తే గృహీత్వా చ నాశ్నీయాత్| శుచ్యాదిగుణయుక్తేన పరిజనోపహితం ఢౌకితం| హితం వక్ష్యమాణలక్షణమశ్నీయాత్||13||
Adhikarana పర్యుషితాన్ననిషేధః అపవాదశ్చ (౧౪) · Śloka ౧౪
న పర్యుషితమన్యత్ర మాంసోపదంశభక్ష్యేభ్యః||14||
न पर्युषितमन्यत्र मांसोपदंशभक्ष्येभ्यः||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మాంసాదీంశ్చ వర్జయిత్వాఽన్యమాహారం పర్యుషితం గతాహోరాత్రం నాశ్నీయాత్| ఉపదంశం యదనగ్నిసిద్ధిమపి ఫలాది దంతోనోపదశ్యాన్నేన సహ భుజ్యతే||14||
Adhikarana నిశ్శేషభోజననిషేధః అపవాదశ్చ (౧౫) · Śloka ౧౫
నాశేషమన్యత్ర దధి-మధు-సలిల-సక్తు-శుక్త-పాయసేభ్యః||15||
नाशेषमन्यत्र दधि-मधु-सलिल-सक्तु-शुक्त-पायसेभ्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దధ్యాదీని చ నిఃశోషాణ్యభ్యవహరేత్ అన్యత్ సశేషమితి|
Adhikarana స్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తాహారస్యైవ భోజననిర్దేశః భోజనక్రమశ్చ (౧౬) · Śloka ౧౬
అపి చ స్నిగ్ధం లఘూష్ణమవిలంబితమనతిద్రుతమజల్పన్నహసంస్తన్మనాః సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానం||16||
अपि च स्निग्धं लघूष्णमविलम्बितमनतिद्रुतमजल्पन्नहसंस्तन्मनाः समीक्ष्य सम्यगात्मानम्||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా స్నిగ్ధత్వాదిగుణయుక్తం చాహారమభ్యవహరేత్ తన్మనాః అభ్యవహ్నియమాణే దత్తచిత్తః| ఆత్మానం చ సమ్యక్ సమీక్ష్య వికల్ప్య|
Adhikarana స్నిగ్ధలఘూష్ణాహారగుణాః (౧౭) · Śloka ౧౭
స్నిగ్ధలఘూష్ణాని హి వహ్నిమౌదర్యముదీరయంతి కోష్ఠం పరిశోధయంతి ధాతూన్న వికుర్వతే క్షిప్రజ్జరయంత్యనిలమనులోమయంతి||17||
स्निग्धलघूष्णानि हि वह्निमौदर्यमुदीरयन्ति कोष्ठं परिशोधयन्ति धातून्न विकुर्वते क्षिप्रज्जरयन्त्यनिलमनुलोमयन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్నిగ్ధాదీని త్రీణి ధాతూన్ రసాదీన్ నిర్మలీకరణేనోపబృంహకత్వేన చ న వికుర్వతే||17||
Adhikarana స్నిగ్ధాహారగుణాః (౧౮) · Śloka ౧౮
తథా స్నిగ్ధం దృఢీకరోతీంద్రియాణ్యుపచినోతి శరీరమపచినోతి జరసం, బలమభివర్ద్ధయతి, వర్ణప్రసాదమభినిర్వర్త్తయతి||18||
तथा स्निग्धं दृढीकरोतीन्द्रियाण्युपचिनोति शरीरमपचिनोति जरसं, बलमभिवर्द्धयति, वर्णप्रसादमभिनिर्वर्त्तयति||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్యత్ సుబోధం||18||
Adhikarana లఘ్వాహారగుణాః (౧౯) · Śloka ౧౯
లఘు చ పునః స్వభావాదిభిరన్నమప్రతిపీడయద్దోషానవ్యథమానం పరిణామమేతి| విపన్నమపి చాల్పదోషం భవతి||19||
लघु च पुनः स्वभावादिभिरन्नमप्रतिपीडयद्दोषानव्यथमानं परिणाममेति| विपन्नमपि चाल्पदोषं भवति||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆదిగ్రహణేన అసంయోగసంస్కారాదిలఘుత్వగ్రహణం| విపన్నమపి అపథ్యతాం ప్రాప్తమపి స్వల్పదోషం భవతి||19||
Adhikarana ఉష్ణాహారగుణాః (౧) · Śloka ౧
ఉష్ణం చ పునర్జనయతి రుచిముపశోషయతి శ్లేష్మాణం|1|
उष्णं च पुनर्जनयति रुचिमुपशोषयति श्लेष्माणम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana విలంబితాహారగ్రహణే దోషాః (౧) · Śloka ౧
విలంబితం తు భుంజానో న తృప్తిమధిగచ్ఛతి బహు చ భుంక్తే శీతీభవతి చాన్నజాతం విషమపాకం చ భవతి||1||
विलम्बितं तु भुञ्जानो न तृप्तिमधिगच्छति बहु च भुङ्क्ते शीतीभवति चान्नजातं विषमपाकं च भवति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana అతిద్రుతాహారగ్రహణే దోషాః (౨౦) · Śloka ౨౦
అతిద్రుతంతు భుంజానస్య జల్పతో హసతోఽన్యమనసో వా భవేదుత్స్నేహనమవసాదనం భోజనస్యాప్రతిష్ఠానం గుణదోషవిభావనంచ||20||
अतिद्रुतन्तु भुञ्जानस्य जल्पतो हसतोऽन्यमनसो वा भवेदुत्स्नेहनमवसादनं भोजनस्याप्रतिष्ठानं गुणदोषविभावनञ्च||२०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఉత్స్నేహనమన్నస్యాన్యనాడీగమనం| భోజనస్య కోష్ఠప్రాప్తిపాకయోరవసాదః| అన్యమనస్కత్వాచ్చ భోజనగుణదోషాన్ విచారయితుం న శ్క్యతే||20||
Adhikarana భోజనసమయే ఆత్మసమీక్షా (౨౧) · Śloka ౨౧
సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి, మమేదం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి నిత్యమప్రమత్తః ప్రత్యవేక్షేత్||21||
समीक्ष्य सम्यगात्मानमिति, ममेदं सात्म्यमिदमसात्म्यमिति नित्यमप्रमत्तः प्रत्यवेक्षेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమీక్ష్య సమ్యగాత్మానమితి పూర్వోక్తం వ్యాకరోతి| ఆత్మానం పరీక్ష్య ఇదం వా తదాత్వే ప్రస్తుతం సాత్మ్యమిదమసాత్మ్యమితి||21||
Adhikarana సాత్మ్యాసాత్మ్యలక్షణం (౨౨) · Śloka ౨౨
తత్ర సాత్మ్యం నామ సహాత్మనా భవత్యభ్యస్తం తదౌచిత్యాదుపశేత ఇత్యేకే| సాత్మ్యవిపరీతమపశయాదసాత్మ్యం||22||
तत्र सात्म्यं नाम सहात्मना भवत्यभ्यस्तं तदौचित्यादुपशेत इत्येके| सात्म्यविपरीतमपशयादसात्म्यम्||२२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సాత్మ్యం యజ్జన్మనః ప్రభృతి సహాత్మనాఽభ్యస్తం తచ్చ శరీరే ఔచిత్యాదభ్యస్తత్వాదుపశేతే సుఖావహం భవతి ఏతదేవ చ లోకే సాత్మ్యశబ్దేనోచ్యతే| యజ్జన్మనః ప్రభృత్యభ్యస్తం సుఖావహం చ| స్వల్పకాలాభ్యస్తం సాత్మ్యమేవ| ఏతద్విపరీతమసాత్మ్యం||22||
Adhikarana మతాంతరేణ సాత్మ్యాసాత్మ్యలక్షణం (౨౩) · Śloka ౨౩
అన్యే పునః ప్రకృతివయోదేశర్తుదోషవ్యాధివశేన సాత్మ్యం బహువిధమిచ్ఛంతి| తే హ్యపశయమాత్రమంగీకృత్య విపరీతగుణమప్యుపచారేణ సాత్మ్యమాచక్షతే| తుల్యగుణం చానుపశయాదసాత్మ్యం||23||
अन्ये पुनः प्रकृतिवयोदेशर्तुदोषव्याधिवशेन सात्म्यं बहुविधमिच्छन्ति| ते ह्यपशयमात्रमङ्गीकृत्य विपरीतगुणमप्युपचारेण सात्म्यमाचक्षते| तुल्यगुणं चानुपशयादसात्म्यम्||२३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్యే త్వాచార్యాః ప్రకృత్యాదిభేదేన సుఖకర్తృత్వమాత్రహేతుం బహువిధం సాత్మ్యమిచ్ఛంతి| తే చ జన్మనః ప్రభృత్యభ్యస్తమనపేక్ష్య ప్రకృతిదేశాదివిశేషమాశ్రిత్య శరీరసంవర్ద్ధకద్రవ్యగుణేభ్యో విపరీతగుణమపి సంప్రతి సుఖహేతుత్వాత్ సాత్మ్యమాచక్షతే| తేషాంచ సదృశగుణమపి శరీరేణాహారజాతం సంప్రత్యసుఖావహత్వాదసాత్మ్యం||23||
Adhikarana సాత్మ్యస్య త్రైవిధ్యం (౨౪) · Śloka ౨౪
సాత్మ్యంతు ప్రవరావరమధ్యవిభాగేన త్రివిధం| తత్ర సర్వరసం ప్రవరమేకరసమవరం, మధ్యంతు మధ్యమేవ||24||
सात्म्यन्तु प्रवरावरमध्यविभागेन त्रिविधम्| तत्र सर्वरसं प्रवरमेकरसमवरं, मध्यन्तु मध्यमेव||२४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వం చ సాత్మ్యం త్రిప్రకారం త ఇచ్ఛంతి| సుబోధం|| 24||
Adhikarana సాత్మ్యానాముపయోగవ్యవస్థా (౨౫) · Śloka ౨౫
తేషు ప్రవరం సమదోషస్యోపదిశంతీతి| ఇతరేషామపి క్రమేణ సాత్మ్యమపి చాహితం పాదేన (పాదాంశేన) వా వివర్జయేదిత్యుక్తం ప్రాక్||25||
तेषु प्रवरं समदोषस्योपदिशन्तीति| इतरेषामपि क्रमेण सात्म्यमपि चाहितं पादेन (पादांशेन) वा विवर्जयेदित्युक्तं प्राक्||२५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు చ మధ్యే ప్రవరం సర్వరసం సమదోషప్రకృతేః సుఖావహత్వేనోపదిశంతి| ఇతరేషాం చ విషమదోషప్రకృతీనామపి క్రమాదభ్యాసేన సర్వరసస్య శరీరగుణైః సాదృశ్యాత్| తేన బలాదుక్తం భవతి మధ్యమవరం చ విషమదోష- ప్రకృతీనామవరమేవేతి| తచ్చ యథాయథముపశయాత్||25||
Adhikarana హితహితాహారలక్షణంతయోః శీలనపరిహారోపదేశశ్చ (౨౬) · Śloka ౨౬
తత్ర యదాహారజాతం సమధాతూననువర్తయతి విషమాంశ్చ సమీకరోతి తత్సమాసతో హితం| విపరీతమహితం| తత్ పునర్మాత్రాయోగాదివైచిత్ర్యాదనియతమపి యథోపదేశం యథాభూయిష్ఠం చ శీలయేత్ పరిహరేచ్చ||26||
तत्र यदाहारजातं समधातूननुवर्तयति विषमांश्च समीकरोति तत्समासतो हितम्| विपरीतमहितम्| तत् पुनर्मात्रायोगादिवैचित्र्यादनियतमपि यथोपदेशं यथाभूयिष्ठं च शीलयेत् परिहरेच्च||२६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పూర్వ (అ0సం0సూ0-9) చ సాత్మ్యమహితం క్రమేణ త్యజేదిత్యుక్తమతస్తత్రేత్యాదినా హితాహితలక్షణముచ్యతే| తచ్చ హితాహితం మాత్రాసంయోగాదీనాం వైచిత్ర్యాదనియతస్వరూపమపి యథోపదేశం శాస్త్రోపదేశతంత్రతయా యథాభూయిష్ఠం బహుత్వానతిక్రమేణ యద్బాహుల్యేన సంభవతి తద్యథాసంఖ్యేన శీలయేత్ పరిహరేచ్చ| హితం శీలయేదభ్యసేదహితం చ పరిహరేదిత్యర్థః||26||
Adhikarana సమశనాదిపరిహారవిధిస్తేషాం లక్షణంచ (౨౭) · Śloka ౨౭
తథా విశేషతః సమశనమధ్యశనమమాత్రాశనం విషమాశనం చ వర్జయేత్| తత్ర పథ్యాపథ్యమేకత్ర భుక్తం సమశనం| భుక్తస్యోపరిభుక్తమధ్యశనం| అమాత్రాశనం పునః పృథగేవోపదేక్ష్యతే| అప్రాప్తాతీతకాలంతు భుక్తం విషమాశనమితి||27||
तथा विशेषतः समशनमध्यशनममात्राशनं विषमाशनं च वर्जयेत्| तत्र पथ्यापथ्यमेकत्र भुक्तं समशनम्| भुक्तस्योपरिभुक्तमध्यशनम्| अमात्राशनं पुनः पृथगेवोपदेक्ष्यते| अप्राप्तातीतकालन्तु भुक्तं विषमाशनमिति||२७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమశనాదీంస్తు విశేషతః పరిహరేదితి సంబంధః| పథ్యమపథ్యం చ మిశ్రీభూతం సమశనం| యథోచితం భుక్త్వా కించిత్కాలమతిక్రమ్య యత్ పునర్భుజ్యతే తదధ్యశనం| అమాత్రాశనమగ్రతో వక్ష్యతే| యథోచితభోజనకాలేఽప్రాప్తేఽతిక్రాంతే వా భుజ్యతే తద్విషమాశనం||27||
Adhikarana భోజనస్యోపకల్పనాప్రకారః (౨౮) · Śloka ౨౮
భుంజానస్తు పేయాయూషరసాన్ వ్యంజనాని రాజతేషు పాత్రేషు నిదధ్యాత్| పరిశుష్కప్రదిగ్ధానత్యుష్ణంచ పయః సౌవర్ణేషు| ఖలఖట్వరకాంబలికాన్ కాంస్యేషు| రాగషాడవసట్టకాన్ వజ్రవైడూర్యవిచిత్రేషు| ఘృతమాయసే| పయః సుశీతం తామ్రమయే| పానీయం పానికాని చ మృద్ధేమస్ఫటికకాచమయేషు| ఓదనం చ విస్తీర్ణే మనోరమే స్థానే| అన్యథా హి వర్ణగంధరసాన్యత్వాదహితం స్యాత్||28||
भुञ्जानस्तु पेयायूषरसान् व्यञ्जनानि राजतेषु पात्रेषु निदध्यात्| परिशुष्कप्रदिग्धानत्युष्णञ्च पयः सौवर्णेषु| खलखट्वरकाम्बलिकान् कांस्येषु| रागषाडवसट्टकान् वज्रवैडूर्यविचित्रेषु| घृतमायसे| पयः सुशीतं ताम्रमये| पानीयं पानिकानि च मृद्धेमस्फटिककाचमयेषु| ओदनं च विस्तीर्णे मनोरमे स्थाने| अन्यथा हि वर्णगन्धरसान्यत्वादहितं स्यात्||२८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్యత్సుబోధం| కట్వరో నామ కట్వమ్లోపదేహవ్యంజనవిశేషః| సట్టకనామా రాగషాడవసదృశో దేశాంతరే ప్రసిద్ధః|| 28||
Adhikarana భోజనపాత్రే భక్ష్యాదీనాం స్థానం (౧) · Śloka ౧
అపి చ - దక్షిణపార్శ్వే భక్ష్యం స్థాపయేత్| సవ్యే పేయం లేహ్యం ముఖోద్ఘర్షణపిండీం చ| మధ్యే భోజ్యమితి||1||
अपि च - दक्षिणपार्श्वे भक्ष्यं स्थापयेत्| सव्ये पेयं लेह्यं मुखोद्घर्षणपिण्डीं च| मध्ये भोज्यमिति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana అవస్థావశాద్భోజనే పూర్వం ద్రవాదీనాముపయోగః (౨౯) · Śloka ౨౯
యథాగ్నిసాత్మ్యం తు ప్రాక్ ద్రవముపశుష్కం వాశ్నీయాత్| ప్రాగేవ తు గురుస్వాదుస్నిగ్ధం చ||29||
यथाग्निसात्म्यं तु प्राक् द्रवमुपशुष्कं वाश्नीयात्| प्रागेव तु गुरुस्वादुस्निग्धं च||२९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అగ్నిబలాపేక్షయా సాత్మ్యాపేక్షయా చ ద్రవం శుష్కం వా ప్రథమమద్యాత్| గుర్వాదిగుణయుక్తమాహారం పూర్వమేవాద్యాత్|| 29||
Adhikarana భోజనస్య మధ్యాంతయోరుపయోజ్యరసాది (౩౦) · Śloka ౩౦
మధ్యేఽమ్లలవణమంతే రూక్షం ద్రవమితరరసయుక్తంచ|30|
मध्येऽम्ललवणमन्ते रूक्षं द्रवमितररसयुक्तञ्च|३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana మందాగ్నేస్త్వాదౌ ద్రవోష్ణాహారః (౩౦) · Śloka ౩౦
తత్ర మందాగ్నేర్ద్రవోష్ణేన సముత్తేజితోష్మణోఽన్యదుపయుక్తం సమ్యక్ పాకమేతి||30||
तत्र मन्दाग्नेर्द्रवोष्णेन समुत्तेजितोष्मणोऽन्यदुपयुक्तं सम्यक् पाकमेति||३०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మందాగ్నిస్తు ద్రవోష్ణమేవాదౌ భుంజీత|| 30||
Adhikarana అనుపానే సలిలస్య శ్రేష్ఠతా (౩౧) · Śloka ౩౧
అనుపానే తు సలిలమేవ శ్రేష్ఠం సర్వరసయోనిత్వాత్సర్వభూతసాత్మ్యత్వాజ్జీవనాదిగుణయోగాచ్చ||31||
अनुपाने तु सलिलमेव श्रेष्ठं सर्वरसयोनित्वात्सर्वभूतसात्म्यत्वाज्जीवनादिगुणयोगाच्च||३१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనుపానే భుక్తస్యోపరి పానే జలమేవ శ్రేష్ఠం సర్వరసజనకశక్తేః సర్వగుణత్వాద్భోజనరసావిరోధాచ్ఛరీరవృద్ధికరం|| 31||
Adhikarana ద్రవ్యాదివిశేషేణానుపానవిశేషవర్ణనం (౩౨) · Śloka ౩౨
తచ్ఛీతం దధిమధుయవగోధూమమద్యవిశేషేషు సర్వేషు చ విదాహిషు శరద్గ్రీష్మయోశ్చ| ఉష్ణం పిష్టమయేష్వన్యేషు చ దుర్జరేషు హేమంతే చ| ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత| క్షీరం శాలిషష్టికయోఃతథైవోపసాధ్వభాష్యస్త్రీవ్యాయామక్లాంతబాలవృద్ధేషు| మాంసరసః శోషాదిషు| వాతే త్వమ్లాని చ| పిత్తే శర్కరోదకం| త్రిఫలోదకంతు సక్షౌద్రం శ్లేష్మణి ప్రాయశ్చాక్షిగలరోగేషు| మస్త్వేవ వా దధ్ని కూచికాకీలాటయోశ్చ| ధాన్యామ్లం మస్తు తక్రం వా శాకావరాన్నేషు| మద్యం మాంసేషు| ఫలామ్లమంబు వాఽఽసవాంశ్చ వివిధాన్ విభజ్య ప్రయోజయేత్| విశేషతస్తు మధ్వాసవాన్ గ్రామ్యేషు, తీక్ష్ణాన్ త్రిఫలాసవాన్ వన్యేషు| న్యగ్రోధాదిఫలాసవాన్ విష్కిరేషు| అర్కశేలుశిరీషకపిత్థాసవాన్ బిలేశయేషు, దిగ్ధహతేషు చ| అమ్లఫలాసవాన్ ప్రసహేషు| కాశేక్షుపద్మబీజశృంగాటకకశేరుకమృద్వీకాఖదిరాసవాన్ క్షౌద్రయుక్తం వా శీతముదకముదశ్విద్వా మహామృగేష్వౌదకేషు చ| సురాం ప్రతుదేషు తథా శ్రమార్తేషు కృశేషు చ| మధూదకం స్థూలేషు| మద్యం మద్యమాంససాత్మ్యేష్వల్పాగ్నిషు||32||
तच्छीतं दधिमधुयवगोधूममद्यविशेषेषु सर्वेषु च विदाहिषु शरद्ग्रीष्मयोश्च| उष्णं पिष्टमयेष्वन्येषु च दुर्जरेषु हेमन्ते च| द्रवद्रव्यविज्ञानीयं चेक्षेत| क्षीरं शालिषष्टिकयोःतथैवोपसाध्वभाष्यस्त्रीव्यायामक्लान्तबालवृद्धेषु| मांसरसः शोषादिषु| वाते त्वम्लानि च| पित्ते शर्करोदकम्| त्रिफलोदकन्तु सक्षौद्रं श्लेष्मणि प्रायश्चाक्षिगलरोगेषु| मस्त्वेव वा दध्नि कूचिकाकीलाटयोश्च| धान्याम्लं मस्तु तक्रं वा शाकावरान्नेषु| मद्यं मांसेषु| फलाम्लमम्बु वाऽऽसवांश्च विविधान् विभज्य प्रयोजयेत्| विशेषतस्तु मध्वासवान् ग्राम्येषु, तीक्ष्णान् त्रिफलासवान् वन्येषु| न्यग्रोधादिफलासवान् विष्किरेषु| अर्कशेलुशिरीषकपित्थासवान् बिलेशयेषु, दिग्धहतेषु च| अम्लफलासवान् प्रसहेषु| काशेक्षुपद्मबीजशृङ्गाटककशेरुकमृद्वीकाखदिरासवान् क्षौद्रयुक्तं वा शीतमुदकमुदश्विद्वा महामृगेष्वौदकेषु च| सुरां प्रतुदेषु तथा श्रमार्तेषु कृशेषु च| मधूदकं स्थूलेषु| मद्यं मद्यमांससात्म्येष्वल्पाग्निषु||३२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయం చేక్షేత ఇత్యేతావతైతదుక్తం భవతి| శీతస్యోష్ణస్య చ పానీయస్య తత్రోక్తేః స్వవిషయేఽనుపానప్రయోగః| క్షీరం శాలిషష్టికయోరుపవాసక్లాంతాదిషు చ| మాంసరసః శోషాదిషు అతిలంఘనోక్తేషు రోగేషు| వాతే తు వృద్ధే అనుపానమమ్లాని కాంజికాదీని చకారాన్మాంసరసోఽపి| పిత్తే శర్కరోదకం| శ్లేష్మణి మాక్షికసంయుక్తం త్రిఫలాక్వథితం జలం| అక్షిరోగేషు సర్వేషు గలరోగేషు చ ప్రాయశః సర్వేషు సమాక్షికం త్రిఫలోదకం| దధ్ని శీతోదకమనుపానం పూర్వముక్తం| సంప్రత్యుచ్యతే- మస్త్వేవ వేతి| దధ్న ఉభయానుపానసముచ్చయప్రతిషేధార్థమేవకారకరణం| తేన శీతోదకం వా మస్తు వా దధ్యనుపానమిత్యర్థః కూచికాకీలాటయోశ్చ మస్త్వేవ| అవరాన్నం విదలసస్యాన్నం| అర్కాద్యాసవాన్ బిలేశయేషు| సామాన్యేనాన్యేషు చ విషదిగ్ధశస్త్రహతేషు చ మధూదకం స్థూలేష్వేవ|| 32||
Adhikarana అనుపానలక్షణం (౩౩) · Śloka ౩౩
అపి చ - సమాసేనాన్నవిపరీతమవిరోధి చ||33||
अपि च - समासेनान्नविपरीतमविरोधि च||३३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సమాసతః సంక్షేపత ఉచ్యతే| భుక్తస్యాన్నస్య గుణైర్విపరీతం యద్ ద్రవం తదనుపానాయ యోజ్యం| తచ్చ యది విరుద్ధాన్నవిజ్ఞానీయోక్తేన ప్రకారేణ న విరుద్ధ్యతే| తత్ర పరస్పరం సదృశానామసదృశానాం వా గుణానాముభయత్రాపి బలవతాం సతాం విరోధ ఉక్తః|| 33||
Adhikarana అనుపానగుణాః (౩౪) · Śloka ౩౪
అనుపానం ఖలు తర్పయతి ప్రీణయత్యూర్జయతి బృంహయతి దేహస్య పర్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి భుక్తమవసాదయత్యన్నసంఘాతం భినత్తి మార్దవమాపాదయతి క్లేదయతి సుఖపరిణామితామాశువ్యవాయితాం చాహారస్యోపజనయతి||34||
अनुपानं खलु तर्पयति प्रीणयत्यूर्जयति बृंहयति देहस्य पर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति भुक्तमवसादयत्यन्नसङ्घातं भिनत्ति मार्दवमापादयति क्लेदयति सुखपरिणामितामाशुव्यवायितां चाहारस्योपजनयति||३४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తర్పణత్వాదయోఽనుపానగుణాః|| 34||
Adhikarana అనుపానవర్జ్యాః (౩౫) · Śloka ౩౫
వర్జ్యం తూర్ధ్వజత్రుగదశ్వాసకాసప్రసేకహిధ్మాస్వరభేదోరఃక్షతిభిర్గీతభాష్యప్రసక్తైశ్చ| తేషాం హి ప్రదూష్యామాశయమురఃకంఠస్థితమాహారజం స్నేహమాసాద్య తదభిష్యందాగ్నిసాదచ్ఛర్ద్యాదీనామయాన్ విదధ్యాత్||35||
वर्ज्यं तूर्ध्वजत्रुगदश्वासकासप्रसेकहिध्मास्वरभेदोरःक्षतिभिर्गीतभाष्यप्रसक्तैश्च| तेषां हि प्रदूष्यामाशयमुरःकण्ठस्थितमाहारजं स्नेहमासाद्य तदभिष्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयान् विदध्यात्||३५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
జత్రుణ ఊర్ధ్వమక్షకసంధేరుపరి యస్య రోగస్తేన శ్వాసాదిమద్భిశ్చ సర్వమనుపానం న సేవ్యం| అన్యే మన్యంతే యదేతదనుపానం ప్రతిషిద్ధం తజ్జలమేవ| కాసాదీనాం క్షీరాద్యనుపానవిధానాత్| వయం తు మన్యామహే సామాన్యేనాత్ర సర్వప్రతిషేధః| కాసాదీనాం విశిష్టానాం క్షీరాదీనామపవాదత్వం భవతి| తేషాం హ్యూర్ధ్వజత్రుగదాదీనాం తదనుపానం యథోక్తేన ప్రకారేణాభిష్యందాదీన్ విదధ్యాత్| ఆదిగ్రహణేన ఏవం హేతుకానామన్యేషాం గ్రహణం|
Adhikarana పానానంతరం నిషిద్ధాని వర్జనీయాని చ (౩౬) · Śloka ౩౬
పీత్వా చ భాష్యగేయాధ్వస్వప్నాన్న శీలయేత్| పానం చ ప్రక్లిన్న దేహమేహకంఠాక్షిరోగవ్రణిన ఇతి||36||
पीत्वा च भाष्यगेयाध्वस्वप्नान्न शीलयेत्| पानं च प्रक्लिन्न देहमेहकण्ठाक्षिरोगव्रणिन इति||३६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
బహు చ పానం పీత్వా భాష్యాదీన్న శీలయేత్| ప్రక్లిన్నదేహాదినా సతా పానం నైవ సేవ్యం|| 36||
Adhikarana భోజనానంతరవిధిః ద్రవోత్తరభోజనస్య విశేషశ్చ (౩౭) · Śloka ౩౭
తతః పాణిగతమన్నమన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థంచ శనైః శనైః శోధనేన విశోధ్య లేపగంధస్నేహాపనోదమాచాంతోఽంగుల్యగ్రగలితాంబుపరిషిక్తనేత్రస్తాంబూలా-దికృతవదనవైశద్యో ధూమపానాదిహృతోర్ధ్వకఫవేగః పదశతమాత్రం గత్వా వామపార్శ్వేన సంవిశేత్| ద్రవోత్తరభోజనస్తు శయ్యాం నాతిసేవేత||37||
ततः पाणिगतमन्नमन्येनापनीय दन्तान्तरस्थञ्च शनैः शनैः शोधनेन विशोध्य लेपगन्धस्नेहापनोदमाचान्तोऽङ्गुल्यग्रगलिताम्बुपरिषिक्तनेत्रस्ताम्बूला-दिकृतवदनवैशद्यो धूमपानादिहृतोर्ध्वकफवेगः पदशतमात्रं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्| द्रवोत्तरभोजनस्तु शय्यां नातिसेवेत||३७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పాణిగతం హస్తలగ్నమన్నం పరిశుష్కేణాన్యేనాపనీయ దంతాంతరస్థం చ శస్త్రవిధౌ (అ0సం0సూ0-34) వక్ష్యమాణదంతశోధనేనాపనీయాచామేత్| ఊర్ధ్వకఫవేగోఽన్నపీడయా శ్లేష్మణః శిరఃప్రాప్తిః| బహుద్రవ ఆహారో యేన భుక్తస్తేన తత్కాలం శయ్యా నాశ్రయణీయా| అథవా ద్రవముత్తరభోజనమంతభోజనం యస్యేతి విగ్రహః|| 37||
Adhikarana భుక్తవతః నిషిద్ధాని (౩౮) · Śloka ౩౮
యానప్లవనవాహనాగ్న్యాతపాంశ్చ భుక్తవాన్ వర్జయేత్| ఆహారపరిణామకరా భావాః తేషాం కార్యాణి చ ఆహారపరిణామకరాః పునరిమే భావాః| తద్యథా ఊష్మా, వాయుః, స్నేహః, క్లేదః, కాలః సమయోగశ్చ తత్రోష్మా పచతి, వాయురపకర్షతి, స్నేహో మార్దవం జనయతి, క్లేదశైథిల్యమాపాదయతి, కాలః సర్వవపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి| సమయోగస్త్వేషామన్నపరిణామధాతుసామ్యకరః సంపద్యతే||38||
यानप्लवनवाहनाग्न्यातपांश्च भुक्तवान् वर्जयेत्| आहारपरिणामकरा भावाः तेषां कार्याणि च आहारपरिणामकराः पुनरिमे भावाः| तद्यथा ऊष्मा, वायुः, स्नेहः, क्लेदः, कालः समयोगश्च तत्रोष्मा पचति, वायुरपकर्षति, स्नेहो मार्दवं जनयति, क्लेदशैथिल्यमापादयति, कालः सर्ववपुर्व्याप्तिमभिनिर्वर्तयति| समयोगस्त्वेषामन्नपरिणामधातुसाम्यकरः सम्पद्यते||३८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఊష్మాదయ ఆహారపరిణామకరాః- ఊష్మాగ్నిః పచతి| వాయుః స్థానాత్ స్థానమన్నస్య పాకాయాపకర్షతి| క్లేదోఽన్నసంఘాతం శ్లథయతి| స్నేహోఽన్నస్య కాఠిన్యం నాశయతి| కాలః పరిణామమన్నస్య వపుర్వ్యాప్తిమభినిర్వర్తయతి| తేషాంచ క్లేదాదీనాం సమయోగః అహీనాతిమాత్రత్వమన్నపరిణామోద్భవానాం దోషధాతుమలానాం సమత్వకరః సంపద్యతే|| 38||
Adhikarana సమయోగస్య కారణాని (౩౯) · Śloka ౩౯
సమయోగస్య తు పునః కారాణాన్యుచితో హితశ్చ దేహసంస్కారోఽభ్యవహారచేష్టా శయనం సౌమనస్యంచ||39||
समयोगस्य तु पुनः काराणान्युचितो हितश्च देहसंस्कारोऽभ्यवहारचेष्टा शयनं सौमनस्यञ्च||३९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కథమేతేషాం క్లేదాదీనాం సమయోగో భవతీత్యుచ్యతే- ఉచితోఽభ్యస్తః హితశ్చ పథ్యశ్చాహారాదికృతో దేహసంస్కారః ఏవమభ్యవహారాదయోఽపి సుమనస్త్వంచ|| 39||
Adhikarana పరిణమత ఆహారగుణాః (౪౦) · Śloka ౪౦
పరిణమతస్త్వాహారస్య గుణాః శరీరగుణభావమాపద్యంతే యథాస్వమవిరుద్ధాః||40||
परिणमतस्त्वाहारस्य गुणाः शरीरगुणभावमापद्यन्ते यथास्वमविरुद्धाः||४०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషాం క్లేదాదీనాం సమయోగేనాన్నస్య పరిణామాత్ కిం భవతీత్యాహ- పరిణమతః పరిణతిం క్రమేణ గచ్ఛతో గుణా గురుత్వద్రవత్వాదయః శరీరస్థైః గురుత్వద్రవత్వాదిభిరేకత్వమాపద్యంతే| అథవా గుణశబ్దో భాగపర్యాయ ఏవ గృహ్యతే త్రిగుణా రజ్జురిత్యత్ర యథా| జగతః పంచభూతాత్మకత్వాచ్ఛరీరస్యాపి పంచభూతాత్మకత్వాత్ వృద్ధిః సమానైః సర్వేషాం ఇత్యనేన (అ0సం0సూ0-1) న్యాయేన పరిణతాహారగుణైః సదృశేషు శరీరగుణేషు వృద్ధిరితి యథాస్వశబ్దస్యార్థః|| 40||
Adhikarana విరుద్ధాహారదోషః (౪౧) · Śloka ౪౧
విరుద్ధాస్తు విహతాశ్చ విరోధిభిర్విహన్యుః శరీరమితి||41||
विरुद्धास्तु विहताश्च विरोधिभिर्विहन्युः शरीरमिति||४१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శరీరగుణైరవిరుద్ధాస్త్వాహారగుణాః స్వభావప్రకృత్యాద్యపేక్షయా విరుద్ధాహారగుణైశ్చ విహితాహారగుణాః శరీరం విహన్యురితి||41||
Adhikarana భుక్తవతా అభ్యోజ్యాన్యత్యర్థాకాంక్షాయాం మాత్రయా భోజ్యాని చ (౪౨) · Śloka ౪౨
భవంతి చాత్ర- ఔకులాభ్యోషపృథుకాన్ సుపిష్టకృతతండులాన్| న జాతు భుక్తవానద్యాన్మాత్రయాద్యాత్సుకాంక్షితః||42||
भवन्ति चात्र- औकुलाभ्योषपृथुकान् सुपिष्टकृततण्डुलान्| न जातु भुक्तवानद्यान्मात्रयाद्यात्सुकांक्षितः||४२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఔకులం కాండస్థాన్యపక్వాని భృష్టాని సస్యాని, అభ్యోషస్తద్విధా ఏవ యవాః| పృథుకాః కృతాన్నవర్గోక్తాః (అ0సం0సూ0-7), ఏతాన్ శాలిపిష్టకృతాంశ్చ తండులాంశ్చ భుక్తవాన్నాద్యాత్| అత్యర్థాకాంక్షాయాం తు మాత్రయాద్యాత్ అతిస్తోక- మద్యాదిత్యర్థః||42||
Adhikarana త్యాజ్యం భోజనం (౪౩) · Śloka ౪౩
శాకావరాన్నకట్వమ్లకషాయలవణోత్కటం| త్యజేదేకరసాసాత్మ్యం గురు శుష్కం చ భోజనం||43||
शाकावरान्नकट्वम्लकषायलवणोत्कटम्| त्यजेदेकरसासात्म्यं गुरु शुष्कं च भोजनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శాకభూయిష్ఠమేకరసాదికం చ భోజనం త్యజేత్||43||
Adhikarana సాతత్యేనాశీలనీయాని (౪౪) · Śloka ౪౪
వక్ష్యతే యన్నిదానాదౌ సర్వదోషప్రకోపణం| అత్యభిష్యంది విష్టంభి విదాహి గురు రూక్షణం| కిలాటదధికూచీకామత్స్యశుష్కామమూలకం| క్షారపిష్టవిరూఢాద్యం తత్సమస్తం న శీలయేత్||44||
वक्ष्यते यन्निदानादौ सर्वदोषप्रकोपणम्| अत्यभिष्यन्दि विष्टम्भि विदाहि गुरु रूक्षणम्| किलाटदधिकूचीकामत्स्यशुष्काममूलकम्| क्षारपिष्टविरूढाद्यं तत्समस्तं न शीलयेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా నిదానస్థానాదౌ రోగహేతువక్తవ్యప్రసంగే సర్వేషాం రోగాణాం యత్కారణత్వేనోక్తం తత్ర శీలయేత్| యత్క్వచిత్కారణత్వేనోక్తం తత్సాతత్యేన నాభ్యసేదిత్యర్థః| అత్యభిష్యందిత్వాదిగుణయుక్తంచ న శీలయేత్||44||
Adhikarana నిత్యం శీలనీయాని (౪౫) · Śloka ౪౫
శీలయేచ్ఛాలిగోధూమయవషష్టికజాంగలం| సునిషణ్ణకజీవంతీబాలమూలకవాస్తుకం| పథ్యామలకమృద్వీకాపతోలీముద్గశర్కరాః| ఘృతదివ్యోదకక్షీరక్షౌద్రదాడిమసైంధవం| త్రిఫలాం మధుసర్పిభ్యాం నిశి నేత్రబలాయ చ| స్వాస్థ్యానువృత్తికృద్యచ్చ రోగోచ్ఛేదకరంచ యత్||45||
शीलयेच्छालिगोधूमयवषष्टिकजाङ्गलम्| सुनिषण्णकजीवन्तीबालमूलकवास्तुकम्| पथ्यामलकमृद्वीकापतोलीमुद्गशर्कराः| घृतदिव्योदकक्षीरक्षौद्रदाडिमसैन्धवम्| त्रिफलां मधुसर्पिभ्यां निशि नेत्रबलाय च| स्वास्थ्यानुवृत्तिकृद्यच्च रोगोच्छेदकरञ्च यत्||४५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శాలిగోధూమాదీంస్తు శీలయేదభ్యసేత్| నేత్రబలేచ్ఛుశ్చ మాక్షికఘృతాభ్యాం మిశ్రాం త్రిఫలాం శీలయేత్|తథేదమపి శీలయేత్ యదాహారవిహారం స్వస్థస్య స్వాస్థ్యమనువర్త్తయత్యాతురస్య చ వ్యాధ్యుపశమం కరోతీతి||45||
Adhikarana స్వభావాదివిపరీతాని వర్జ్యాని (౪౬) · Śloka ౪౬
స్వభావమాత్రాయోగాదిపరస్పరవిపర్యయైః| భోజనాని విరుద్ధ్యంతే తాని విద్వాన్ వివర్జయేత్||46||
स्वभावमात्रायोगादिपरस्परविपर्ययैः| भोजनानि विरुद्ध्यन्ते तानि विद्वान् विवर्जयेत्||४६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ప్రసంగేనోచ్యతే-స్వభావమాత్రేత్యాది| సుబోధం||46||
Adhikarana ధాతుసామ్యానువృత్తౌ ధాతువైషమ్యానువృత్తౌ చ హేతుః (౪౭) · Śloka ౪౭
త్యగాద్విషమహేతూనాం సమానాం చోపసేవనాత్| విషమా నానుబధ్నంతి జాయంతే ధాతవః సమాః||47||
त्यगाद्विषमहेतूनां समानां चोपसेवनात्| विषमा नानुबध्नन्ति जायन्ते धातवः समाः||४७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విషమాణాం దోషధాతువైషమ్యహేతూనాం అసమయోగస్థితానామాహారదేశాదీనాం త్యాగాద్విషమా ధాతవః శరీరం నానుబధ్నంతి| సమానాంచ యథోచితహితానాం సంసేవనాద్ధాతవః సమా జాయంతే| తేనైతదుక్తం భవతి- స్వకారణసామగ్రీ- విరహాత్ స్వయం నాశః, తథా కారణసామగ్రీసన్నిధానేఽవశ్యం జన్మేతి||47||
Adhikarana కుక్షావన్నపానపూరణక్రమః అపవాదశ్చ (౪౮) · Śloka ౪౮
అన్నేన కుక్షేర్ద్వావంశౌ పానేనైకం ప్రపూరయేత్| ఆశ్రయం పవనాదీనాం చతుర్థమవశేషయేత్| మందానలబలారోగ్యనృపేశ్వరసుఖాత్మసు| యోజ్యః క్రమోఽయం సతతం నావశ్యమితరేషు చ||48||
अन्नेन कुक्षेर्द्वावंशौ पानेनैकं प्रपूरयेत्| आश्रयं पवनादीनां चतुर्थमवशेषयेत्| मन्दानलबलारोग्यनृपेश्वरसुखात्मसु| योज्यः क्रमोऽयं सततं नावश्यमितरेषु च||४८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అన్నేన కుక్షేర్ద్వౌ భాగౌ పూరయేత్| తృతీయం భాగం పానేన పూరయేత్| దోషాణామాశ్రయం సంచరణస్థానం చతుర్థం భాగమవశేషయేత్| అన్యథా అన్నపానపూరితే సర్వకుక్షౌ దోషా నిరాశ్రయాస్తమేవాన్నపానముత్పీడ్య విషూచికాదీన్ రోగాన్ కుర్యుః| ఏషాంచ కల్పనా అర్ధభాగత్రయతృప్త్యాదినానుమీయతే (అ0సం0సూ0-11) న చ కుక్షేర్భాగో విజ్ఞాయతే| అయంచానంతరోక్తాన్నపానక్రమో మందానలాదీనాం పురుషాణాం యోజ్యః| ఇతరేషాముక్తేభ్యోఽన్యేషామవశ్యం న యోజ్యః| దరిద్రాత్యగ్న్యాతురదుఃఖాత్మనాం హి యథాయథమగ్నిబలోపకరణాదిసంభవాపేక్షయా బుద్ధ్యా ఊహ్యం||48||
Adhikarana రూక్షస్నిగ్ధాహారగుణాః (౪౯) · Śloka ౪౯
కరోతి రూక్షం బలవర్ణనాశం త్వగ్రూక్షతాం వాతశకృన్నిరోధం| స్నిగ్ధంత్వతిశ్లేష్మచయప్రసేకహృద్గౌరవాలస్యరుచిప్రణాశాన్||49||
करोति रूक्षं बलवर्णनाशं त्वग्रूक्षतां वातशकृन्निरोधम्| स्निग्धन्त्वतिश्लेष्मचयप्रसेकहृद्गौरवालस्यरुचिप्रणाशान्||४९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రూక్ష ఆహారో బలనాశాదికం కరోతి| అతిస్నిగ్ధః శ్లేష్మసంచయాదీన్ కరోతి| ప్రసేకో ముఖాచ్ఛ్లేష్మస్రుతిః||49||
Adhikarana అత్యుష్ణాతిశీతాహారగుణాః (౫౦) · Śloka ౫౦
అత్యుష్ణమన్నమ్మదదాహతృష్ణాబలప్రణాశభ్రమరక్తపిత్తం| శీతంతు సాదారుచివహ్నిసాదహృల్లాసవిష్టంభనరోమహర్షాన్||50||
अत्युष्णमन्नम्मददाहतृष्णाबलप्रणाशभ्रमरक्तपित्तम्| शीतन्तु सादारुचिवह्निसादहृल्लासविष्टम्भनरोमहर्षान्||५०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత్యుష్ణో మదాదీన్ కరోతి| అతిశీతమగ్నిసాదాదీన్ కరోతి| హృదయస్యోత్క్లేశేన యుక్తః ప్రసేక ఏవ హృల్లాసశబ్దవాచ్యః||50||
Adhikarana అతికఠినాతిద్రవాహారగుణాః (౫౧) · Śloka ౫౧
అతిస్థిరం మూత్రశకృద్విబంధమతృప్తిమవ్యాప్తిమశీఘ్రపక్తిం| అతిద్రవం పీనసమేహకాసస్యందాన్ కరోత్యగ్నిబలంచ హంతి||51||
अतिस्थिरं मूत्रशकृद्विबन्धमतृप्तिमव्याप्तिमशीघ्रपक्तिम्| अतिद्रवं पीनसमेहकासस्यन्दान् करोत्यग्निबलञ्च हन्ति||५१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతిస్థిరోఽతికఠినో మూత్రశకృద్విబంధాదీన్ కరోతి| అవ్యాప్తిరేకస్మింభాగే జఠరస్య స్థితిః| అతిద్రవః పీనసాదీన్ కరోతి| స్యందో నామాక్షిరోగః(అ0సం0సూ0-18)||51||
Adhikarana అతిమధురాసాత్మ్యాతిలవణతీక్ష్ణాత్యమ్లాహారగుణాః (౫౨) · Śloka ౫౨
అతిమధురమనలశమనం భుక్తమసాత్మ్యం న పుష్టయే వపుషః| అతిలవణమచక్షుష్యం తీక్ష్ణాత్యమ్లం జరా సాక్షాత్||52||
अतिमधुरमनलशमनं भुक्तमसात्म्यं न पुष्टये वपुषः| अतिलवणमचक्षुष्यं तीक्ष्णात्यम्लं जरा साक्षात्||५२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతిమధురశ్చాహారోఽగ్నినాశనః| అసాత్మ్యం చ భుక్తం దేహపుష్టిం న కరోతి| అతిలవణం చక్షుషోఽపథ్యం| అతితీక్ష్ణమత్యమ్లం చ జరా సాక్షాదతిశయేన జరాకారణత్వాత్|| 52||
Adhikarana అన్నపానవిధ్యధ్యాయోపసంహారః (౧౦) · Śloka ౧౦
ఇతి వివిధమవలంబ్య యోఽన్నపానం బలమివ విగ్రహవత్సదోపయుంక్తే| తనుమపి తనుజాం రుజాం త్వనాప్య వ్రజతి నరః స సమాశతస్య పారం||53|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానేఽన్నపానవిధిర్నామ దశమోఽధ్యాయః||10||
इति विविधमवलम्ब्य योऽन्नपानं बलमिव विग्रहवत्सदोपयुङ्क्ते| तनुमपि तनुजां रुजां त्वनाप्य व्रजति नरः स समाशतस्य पारम्||५३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थानेऽन्नपानविधिर्नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్యనేన ప్రకారేణ విధిం క్రమం మాత్రాభ్యాసాదికమవలంబ్య గృహీత్వా యో నరోఽన్నపానం భుంక్తే| కింభూతం? విగ్రహవత్సశరీరమివ బలం, తద్ధేతుకత్వాత్| స నరస్తనుమపి స్వల్పామపి తనుజాం దేహజాం రుజాం పీడామనాప్యాలబ్ధ్వా సమాశతస్య సంవత్సరశతస్య పారమంతం వ్రజతి| అనాప్యేత్యత్రాంప్రయుక్తస్తేన సాధ్వితి|| 53|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే దశమోఽధ్యాయః||10||