Adhikarana ਅਥ ਵਿਕਤਾਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾ (੧) · Śloka ੧
ਅਥਾਤੋ ਵਿਕਤਾਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ|
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||
View original
अथातो विकृताङ्गविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ਼ਰੀਰਮਾਧਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਤ੍ਯਪਵਰ੍ਗੋ ਯਾਵਦਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਰ੍ਣੀਯਤੇ| ਤਤ੍ਰਾਙ੍ਗਂ ਜੀਵਿਤਂ ਚਾਨੇਕੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਨਿਰ੍ਣੀਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਮਤ੍ਯੁਸਾਮਨ੍ਤਪਰਿਕਰਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਰ੍ਣੀਤਸ਼ੇਸਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਦ੍ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਵਿਕਤਿਰ੍ਮਰਣਂ ਜਨ੍ਮਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ, ਪਰਾਸੁਤਾ, ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍, ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮ੍, ਅਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍, ਅਨ੍ਤੋ, ਵਿਨਾਸ਼ਃ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯ੍ਯਾਯਾਃ| ਅਥਵਾ ਵਿਕਤਿਃ ਸ੍ਵਭਾਵਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯਨ੍ਯਥਾਭਾਵਃ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਃ|| ੧||
Adhikarana ਰਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਮਾਤੁਰਾਣਾਂ ਵਾ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਾਭਿਲਾਸਿਣਾ- ਮੌਸਧਵਿਸਯਮਤੀਤਾਃ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨੋ ਦੋਸਾ ਘਨਾ- ਘਨਾ ਇਵ ਵਰ੍ਸਮਾਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਂ ਸੂਚਯਨ੍ਤੋਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵ- ਭਾਵਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ|
ਤਤ੍ਸਮਾਸਤੋ ਰਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੨||
View original
स्वस्थानामातुराणां वा पुरुषाणां देहान्तराभिलाषिणा- मौषधविषयमतीताः सकलशरीरव्यापिनो दोषा घना- घना इव वर्षमायुषः क्षयं सूचयन्तोऽकस्मात् स्व- भावविपर्य्यासं जनयन्ति|
तत्समासतो रिष्टमित्याहुः||२||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਾਭਿਲਾਸਿਣਾਂ ਮੁਮੂਰ੍ਸੂਣਾਂ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ ਰਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਏਤਾਵਤਾ ਵਿਕਤੀ ਰਿਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਦੋਸਾਃ ? ਔਸਧਵਿਸਯਮਤੀਤਾਃ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਨਃ ਸਨ੍ਤ ਆਯੁਸਃ ਕ੍ਸਯਂ ਸੂਚਯਨ੍ਤੋਕਸ੍ਮਾਦਵਿਕਲ੍ਪਿਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਾਸਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਕਤਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ|| ੨||
Adhikarana ਪ੍ਰਾਕਤਾ ਵਰ੍ਣਾਃ ਤਦ੍ਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚ (੩) · Śloka ੩
ਤਤ੍ਰ ਗੌਰਃ ਸ਼੍ਯਾਮਃ ਕਸ੍ਣੋ ਗੌਰਸ਼੍ਯਾਮਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਕਤਿਵਰ੍ਣਾਃ|
ਤਦ੍ਬੇਦਾਂਸ਼੍ਚ ਪਦ੍ਮਗੌਰਾਦਯਃ||੩||
View original
तत्र गौरः श्यामः कृष्णो गौरश्यामः कृष्णश्याम इति देहे प्रकृतिवर्णाः|
तद्बेदांश्च पद्मगौरादयः||३||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਪਞ੍ਚ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਾਕਤਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਵਰ੍ਣਾਃ ਗੌਰਸ਼੍ਯਾਮਃ, ਸ਼੍ਯਾਮਃ ਕਸ੍ਣਃ ਰੌਰਸ਼੍ਯਾਮਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਪਦ੍ਮਗੌਰਾਦਯਸ੍ਤੇਸਾਂ ਭੇਦਾਃ| ਪਦ੍ਮਗੌਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਗੌਰਃ ਸ਼ਰਗੌਰਃ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯੋ ਗੌਰਭੇਦਾਃ| ਕਪਿਤ੍ਥਸ਼੍ਯਾਮੋ ਦੂਰ੍ਵਾਙ੍ਕੁਰਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨਭਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ਸ਼੍ਯਾਮਭੇਦਾਃ| ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਸ਼੍ਯਾਮੋ ਜਲਸ਼੍ਯਾਮੋ ਘਤਸ਼੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯੋ ਗੌਰਸ਼੍ਯਾਮਭੇਦਾਃ| ਕਜ੍ਜਲਕਸ੍ਣਃ ਕੋਕਿਲਕਸਣਃ ਸਟ੍ਪਦਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ਕਸ੍ਣਭੇਦਾਃ| ਅਤਸੀਕਸ੍ਣਃ ਤਮਾਲਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯੇਵਮਾਦਯਃ ਕਸ੍ਣਸ਼੍ਯਾਮਭੇਦਾਃ|| ੩||
Adhikarana ਵਿਕਤਾ ਵਰ੍ਣਾਃ (੪) · Śloka ੪
ਨੀਲਸ਼੍ਯਾਮਤਾਗ੍ਰਹਾਰਿਦ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਯਸ੍ਤੁ ਵਿਕਤਯਃ||੪||
View original
नीलश्यामताग्रहारिद्रशुक्लादयस्तु विकृतयः||४||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ਼੍ਯਾਮੋਰੁਣਲੋਹਿਤਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋਗ੍ਨਿਪ੍ਰਖ੍ਯਃ| ਹਰਿਦ੍ਰੋ ਹਰਿਤਾਲਸਮਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ਙ੍ਖਕੁਨ੍ਦਾਦਿਪ੍ਰਖ੍ਯਃ|| ੪||
Adhikarana ਮਤ੍ਯੁਸੂਚਕਾਃ ਵਰ੍ਣਾਃ (੫) · Śloka ੫
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣੌ ਯੁਗਪਦਙ੍ਗੇਙ੍ਗੈਕਦੇਸ਼ੇ ਵਾ ਮਰ- ਣਾਯ||੫||
View original
तत्र प्रकृतिविकृतिवर्णौ युगपदङ्गेऽङ्गैकदेशे वा मर- णाय||५||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ਼ਰੀਰੈਕਦੇਸ਼ੇ ਵਾ ਵਿਭਕ੍ਤੌ ਪ੍ਰਕਤਿਵਿਕਤਿਵਰ੍ਣੌ ਮਰਣਾਯ|੫||
Adhikarana ਗ੍ਲਾਨ੍ਯੁਪਚਯਾਦੀਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਰਿਸ੍ਟਤ੍ਵਮ੍ (੬) · Śloka ੬
ਏਤੇਨ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯੁਪਚਯਸ਼ੋਕਹਰ੍ਸਰੌਕ੍ਸ੍ਯਸ੍ਨੇਹਾਦਯਸ੍ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤਿ- ਭੇਦੀਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਹਦੁਪਚਯਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦੀਰ੍ਘਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਦੋਸਾ- ਦਿਵਿਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਤਿਨਿਯਤਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਮਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋਨ੍ਯਥਾ- ਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ||੬||
View original
एतेन ग्लान्युपचयशोकहर्षरौक्ष्यस्नेहादयस्तथा प्रकृति- भेदीयोक्तानां महदुपचयसूक्ष्मदीर्घाणां सर्वेषां च दोषा- दिविभागेन प्रतिनियतानां भावानामनिमित्ततोऽन्यथा- त्वमुक्तं भवति||६||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਏਤੇਨ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯੁਪਚਯਾਦੀਨਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਰ੍ਯੁਗਪਚ੍ਛਰੀਰੇਕਸ੍ਮਾਦਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ਸਰਣਂ ਮਰਣਾਯੋਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਕਸ੍ਮਾਲ੍ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਯੁਕ੍ਤਾਨਾ- ਮਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦ੍ਲੀਨਾਮਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧ੍ਰਸ੍ਵਤ੍ਵਂ ਮਰਣਾਯੇਤ੍ਯੇਵਮਾਦ੍ਯਪ੍ਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|
Adhikarana ਆਕਾਸ਼ਾਦਿਪਞ੍ਚਭੂਤਾਨਾਂ ਛਾਯਾਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣਾਂਸ਼੍ਚ (੭) · Śloka ੭
ਤਤ੍ਰ ਖਾਤ੍ ਮਲਖਡ੍ਗਾਕਾਸ਼ਨੀਲਨਿਰ੍ਮਲਾ ਸਸ੍ਨੇਹਾ ਸਪ੍ਰਭੇਵ|
ਵਾਤਾਤ੍ ਪਾਂਸ਼ੁਭਸ੍ਮਰੂਕ੍ਸਾ ਰਜੋਰੁਣਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਭ ਸ੍ਵੇਦ- ਮਲਗਨ੍ਧਿਃ|
ਤੇਜਸਃ ਹੁਤਹੁਤਾਸ਼ਨਿਵਿਦ੍ਯੁਤਤਪ੍ਤਤਪਨੀਯਰਕ੍ਤਾ ਦਸ੍ਟਿਸੁਖਾ|
ਅਮ੍ਭਸਃ ਵੈਡੂਰ੍ਯ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਨੀਲਵਿਮਲਾ ਘਨਾ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭੁਵਃ ਰੁਚਿਰਭਾ ਘਨਾ ਸ੍ਥਿਰਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਚ||੭||
View original
तत्र खात् मलखड्गाकाशनीलनिर्मला सस्नेहा सप्रभेव|
वातात् पांशुभस्मरूक्षा रजोरुणा श्यावा निष्प्रभ स्वेद- मलगन्धिः|
तेजसः हुतहुताशनिविद्युततप्ततपनीयरक्ता दृष्टिसुखा|
अम्भसः वैडूर्य्येन्द्रनीलविमला घना सुस्निग्धा भुवः रुचिरभा घना स्थिरा स्निग्धा शुद्धा श्यामा श्वेता च||७||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਖਾਦਿਮਹਾਭੂਤਮਯ੍ਯਃ ਪਞ੍ਚ ਛਾਯਾਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਛਾਯਾ ਕਾਨ੍ਤਿਃ| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਸਪ੍ਰਭੇਵ ਸਦੀਪ੍ਤਿਰਿਵ| ਛਾਯਾਯਾ ਗਨ੍ਧਾਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ਤਦਾਧਾਰਸ੍ਯ ਗਨ੍ਧੀ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ| ਹੁਤਹੁਤਾਸ਼ਨਾਦਿਵਦ੍ ਰਕ੍ਤਾ| ਤਪਨੀਯਂ ਸੁਵਰ੍ਣਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸਤਃ ਘਨਾ ਸ੍ਫੁਟੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਾ| ਭੁਵਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ| ਰੁਚਿਰਾਭਾ ਰਮਣੀਯਦੀਪ੍ਤਿਃ| ਸੁਬੋਧਮ੍|| ੭||
Adhikarana ਰਿਸ੍ਟਰੂਪਾ ਛਾਯਾ (੮) · Śloka ੮
ਤਾਸਾਂ ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਚਾਤਿਮਹਤੇ|੮|
View original
तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|
Adhikarana ਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਾ ਚ੍ਛਾਯਾਃ (੮) · Śloka ੮
ਤਾਸਾਂ ਵਾਯਵ੍ਯਾ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਯ ਚਾਤਿਮਹਤੇ|੮|
View original
तासां वायव्या विनाशाय क्लेशाय चाऽतिमहते|८|
Adhikarana ਸੁਖਸ੍ਵਰੂਪਾ ਚ੍ਛਾਯਾਃ (੮) · Śloka ੮
ਸ਼ੇਸਾਕ੍ਤੁ ਸੁਖੋਦਯਾਃ ੧||੮||
View original
शेषाक्तु सुखोदयाः १||८||
Adhikarana ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਭਾਃ (੯) · Śloka ੯
ਸਪ੍ਤ ਪ੍ਰਭਾਃ-ਰਕ੍ਤਾ ਪੀਤਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾ ਸਿਤਾਸਿਤਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਹਰਿਤਾ ਚ||੯||
View original
सप्त प्रभाः-रक्ता पीता पाण्डुरा सिताऽसिता श्यावा हरिता च||९||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਰਕ੍ਤਾਦਿਕਾਃ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਭਾਃ| ਪ੍ਰਭਾਃ ਦੀਪ੍ਤਿਃ| ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਨੀਲਲੋਹਿਤਃ|| ੯||
Adhikarana ਸ਼ੋਭਨਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ਪ੍ਰਭਾਃ (੧) · Śloka ੧
ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਵਿਕਾਸਿਨ੍ਯੋਮਲਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ||੧||
View original
ताः स्निग्धा विकासिन्योऽमलाः शुभाः||१||
Adhikarana ਅਸ਼ੁਭਾਃ ਪ੍ਰਭਾਃ (੧੦) · Śloka ੧੦
ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤ੍ਵਸ਼ੁਭਾਃ||੧੦||
View original
विपरीतास्त्वशुभाः||१०||
Adhikarana ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਯੋਰ੍ਲਾਕ੍ਸਣਂ (੧੧) · Śloka ੧੧
ਤਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ-ਛਾਯਾ ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਾਮਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਪਞ੍ਚਂਭੂਤਾਤ੍ਮਿਕਾ ਚ|
ਪ੍ਰਭਾ ਤੁ ਵਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਲ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤੇਜਃਪ੍ਰਭਵੈਵ ਚ||੧੧||
View original
तयोर्विशेषः-छाया वर्णमाक्रामत्याऽऽसन्न च लक्ष्यते पञ्चंभूतात्मिका च|
प्रभा तु वर्णं प्रकाशयति विप्रकृष्टाल्लक्ष्यते तेजःप्रभवैव च||११||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਯੋਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ ਸ੍ਵਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਾਮਤਿ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੀਭੂਤੇਵ ਵਰ੍ਣਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ| ਨਿਕਟੇ ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਪਥਿਤ੍ਯਾਦਿਪਞ੍ਚਮਹਾਭੂਤਸਮੁਦਾਕਾਰ੍ਯ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਭਾ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਤੇਜਃਪ੍ਰਭਵਾ ਸਤੀ ਵਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|| ੧੧||
Adhikarana ਕੁਮਾਰਿਕਾਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੨) · Śloka ੧੨
ਯਸ੍ਯ ਦਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਮਯੀ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਨ ਦ੍ਰੁਸ੍ਯਤੇ ਸ ਪਰਾਸੁਃ||੧੨||
View original
यस्य दृष्टौ प्रतिच्छायामयी कुमारिका न द्रुष्यते स परासुः||१२||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਯਸ੍ਯ ਦਰ੍ਪਣਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਵੇਕ੍ਸ੍ਣਿ ਕੁਮਾਰਿਕਾ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਸ ਪਰਾਸੁਰ੍ਮਤ੍ਕਲ੍ਪਃ ਪਰਾਗਤਾ ਅਸਵੋ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ||੧੨||
Adhikarana ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾਯਾਃ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੩) · Śloka ੧੩
ਯਸ੍ਯਾਤਪਾਦਰ੍ਸ਼ਾਦਿਸ੍ਵਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਛਿਨ੍ਨਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਹੀਨਾਧਿਕਾਕੁਲਾ ਨਸ੍ਟ ਜਿਹ੍ਯਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਾ ਵਿਸ਼ਿਰਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ਿਰਾ ਵਿਸ੍ਤਤਾਨ੍ਯਥਾ ਵਾ ਵਿਕਤਾ ਵਾ ਦਸ਼੍ਯਤੇ||੧੩||
View original
यस्याऽऽतपादर्शादिष्वकस्मात् प्रतिच्छाया छिन्ना भिन्ना हीनाऽधिकाऽऽकुला नष्ट जिह्याऽवाक्शिरा विशिरा द्विशिरा विस्तृताऽन्यथा वा विकृता वा दृश्यते||१३||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਯਸ੍ਯ-ਯਸ੍ਯ ਦੇਹ ਇਦਮਿਦਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸ-ਸ ਗਤਾਸੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸੁਬੋਧਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿਮ੍ਬਮ੍| ਛਿਨ੍ਨਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਗਤਾ| ਭਿਨ੍ਨਾ ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾ| ਅਧਿਕਾ ਅਙ੍ਗੇਨ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ ਵਾ| ਆਕੁਲਾ ਅਪਰਿਸ੍ਫੁਟਾਵਯਾ| ਨਸ੍ਟ ਯਾ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ ਨ ਦ੍ਰੁਸ਼੍ਯਤੇ| ਜਿਹ੍ਯਾ ਮਲਿਨੇਵ| ਅਧੋਮੁਖਂ ਸ਼ਿਰੋ ਯਸ੍ਯਾਃ ਅਤਦ੍ਭੂਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਾ ਅਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰਾਃ| ਵਿਕਤਾ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦ੍ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾ| ਅਨ੍ਯਥੇਤਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ ਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾ|| ੧੩||
Adhikarana ਲਾਲਾਟਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੪) · Śloka ੧੪
ਯਸ੍ਯ ਲਲਾਟਂ ਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ||੧੪||
View original
यस्य ललाटं न स्विद्यति||१४||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਲਲਾਟਂ ਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ ਪ੍ਰਾਯਃ| ਅਕਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਸ੍ਮਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|| ੧੪||
Adhikarana ਕੇਸ਼ਰੋਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੫) · Śloka ੧੫
ਯਸ੍ਯ ਕੇਸ਼ਰੋਮਾਣ੍ਯਨਭ੍ਯਕ੍ਤਾਨ੍ਯਭ੍ਯਤਵਦ੍ ਦਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੫||
View original
यस्य केशरोमाण्यनभ्यक्तान्यभ्यतवद् दृष्यन्ते||१५||
Adhikarana ਨਯਨਾਸ਼੍ਰਯਾਣਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਨਯਨੇ ਚਾਤਿਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ ਨਿਰ੍ਗਤੇ ਵਿਸ੍ਤਤੇ ਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇ ਸਂਕ੍ਸਿਪ੍ਤ- ਭਣੀ ਜਿਹ੍ਯੇ ਵਿਸਮੇ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਹੀਨਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਨਕੁਲਾਭੇ ਕਪੋਤਾਭੇ ਅਲਾਤਵਰ੍ਣੇ ਨੀਲਾਦਿਵਿਕਤਵਰ੍ਣੇ ਅਤਿਚਲੇ ਸ੍ਤ- ਬ੍ਧਸ੍ਰਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤੇ ਅਤ੍ਯੁਨ੍ਮਿਸਿਤੇ ਅਤਿਨਿਮਿਸਿਤੇ ਲੁਲਿਤਪ- ਕ੍ਸ੍ਮਣੀ ਵਾ|੧੬|
View original
नयने चातिप्रविष्टे निर्गते विस्तृते संक्षिप्ते संक्षिप्त- भृणी जिह्ये विषमे विभ्रान्तदर्शने हीनदर्शने नकुलाभे कपोताभे अलातवर्णे नीलादिविकृतवर्णे अतिचले स्त- ब्धस्रस्ते प्रस्रुते अत्युन्मिषिते अतिनिमिषिते लुलितप- क्ष्मणी वा|१६|
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਮਿਥ੍ਯਾਵਿਸਯਕਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਯੋਸ੍ਤੇ ਵਿਭ੍ਰਾਨ੍ਤਦਰ੍ਸ਼ਨੇ| ਸ੍ਰਸ੍ਤੇ ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨੇ ਸ ਗਤਾਯੁਃ|| ੧੬||
Adhikarana ਨਾਸਿਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਨਾਸਿਕਾ ਵਾਤਵਿਵਤਾਤਿਸਂਵਤਾ ਕੁਟਿਲਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਪਿਟ- ਕਾਚਿਤਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਵਾ ਸ ਗਤਾਯੁਃ ੧|੧੬|
View original
नासिका वातविवृताऽतिसंवृता कुटिला स्फुटिता पिट- काचिता शुष्का वा स गतायुः १|१६|
Adhikarana ਓਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਯਸ੍ਯਾਧੋਧਰੌਸ੍ਠੋ ਯਾਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੌਸ੍ਠਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਭੌ ਵਾ ਪਕ੍ਵ- ਜਮ੍ਬੂਨੀਲੌ ੨|੧੬|
View original
यस्याधोऽधरौष्ठो यात्युत्तरौष्ठश्चोर्ध्वमुभौ वा पक्व- जम्बूनीलौ २|१६|
Adhikarana ਦਨ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੬) · Śloka ੧੬
ਦਨ੍ਤਾ ਵਾਤਿਰੂਕ੍ਸਾਸ੍ਤਾਮ੍ਰਾਃ ਸ਼੍ਯਾਮਾਃ ਪਙ੍ਕਿਤਾਃ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਃ ਸਸ਼- ਰ੍ਕਰਾ ਵਾ ਸਹਸਾ ਵਾ ਪਤਨ੍ਤਿ ੩||੧੬||
View original
दन्ता वातिरूक्षास्ताम्राः श्यामाः पङ्किताः पुष्पिताः सश- र्करा वा सहसा वा पतन्ति ३||१६||
Adhikarana ਜਿਹ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਜਿਹ੍ਵਾ ਵਾ ਜਿਹ੍ਯਾ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾ ਸੁਪ੍ਤਾਵਲਿਪ੍ਤਾ ਗੁਰ੍ਵੀ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਸ਼ੂਨਾ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾ ਵਿਸਰ੍ਪਿਣੀ ਕਣ੍ਟਕਾਚਿਤੇਵ ਵਾ|੧|
View original
जिह्वा वा जिह्या स्तब्धा सुप्ताऽवलिप्ता गुर्वी श्यावा शूना शुष्का विसर्पिणी कण्टकाचितेव वा|१|
Adhikarana ਗਣ੍ਡਲਲਾਟਹਨ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡਲਲਾਟਹਨੁਬਨ੍ਧਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤਾਨੀਵ ਸ੍ਰ- ਸ੍ਤਾਨਿ|੧|
View original
यस्य गण्डललाटहनुबन्धनानि स्थानाच्च्युतानीव स्र- स्तानि|१|
Adhikarana ਸ਼ਿਰੋਧਰਾਪਸ੍ਠਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਨ ਧਤ੍ਤੇ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ਿਰੋਧਰਾਂ ਪਸ੍ਠਂ ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਰਮ੍|੧|
View original
यस्य न धत्ते शिरः शिरोधरां पृष्ठं वा स्वभारम्|१|
Adhikarana ਹਨੂਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਹਨੂ ਵਾ ਪਿਣ੍ਡਮਾਸ੍ਯਸ੍ਥਮ੍|੧|
View original
हनू वा पिण्डमास्यस्थम्|१|
Adhikarana ਮੇਢ੍ਰਵਸਣਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯੋਤ੍ਸਿਕ੍ਤਂ ਮੇਢ੍ਰਮਤਿਨਿਸ੍ਸਤੌ ਵਸਣਾਵਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਵਾ|੧|
View original
यस्योत्सिक्तं मेढ्रमतिनिस्सृतौ वृषणावतो विपर्ययो वा|१|
Adhikarana ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਮੁਤ੍ਰਮਤ੍ਯੁਸ੍ਣਮ੍|੧|
View original
यस्य मुत्रमत्युष्णम्|१|
Adhikarana ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਵਿਸਦੋਸਾਦ੍ਵਿਨਾ ਖੇਭ੍ਯਃ ਸਰੋਮਕੂਪੇਭ੍ਯੋ ਰਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਤਤੇ||੧||
View original
यस्य विषदोषाद्विना खेभ्यः सरोमकूपेभ्यो रक्तं प्रवर्त्तते||१||
Adhikarana ਅਙ੍ਗਲਾਘਵਗੌਰਵਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੭) · Śloka ੧੭
ਯਸ੍ਯਾਨਿਮਿਤ੍ਤਮਙ੍ਗਾਨ੍ਯਤਿਲਧੂਨ੍ਯਤਿਗੁਰੂਣਿ ਵਾ ਸ੍ਯੁਃ ਸ ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਃ||੧੭||
View original
यस्यानिमित्तमङ्गान्यतिलधून्यतिगुरूणि वा स्युः स मुमूर्षुः||१७||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਯਸ੍ਯਾਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍| ਪੁਸ੍ਪਿਤਾਃ ਕੁਸੁਮਾਚਿਤਾ ਇਵ ਯਥਾ ਨਿਚੁਲਾਃ ਪੁਸ੍ਪਿਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਅਤ ਉਕ੍ਤਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯ੍ਯਯੋਤਿਨਿਸ੍ਸਤਂ ਮੇਢ੍ਰਮੁਤ੍ਸਿਕ੍ਤੌ ਬਹਣੌ ਸ ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਰਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|| ੧੭||
Adhikarana ਸ੍ਵਰਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯੈਕੋਨੇਕੋ ਵਾ ਸ੍ਵਰੋ ਗਦ੍ਗਦੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ ਕ੍ਸਾਮੋ ਦੀਨੋ ਵਾ ਸਹਸਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੧||
View original
यस्यैकोऽनेको वा स्वरो गद्गदो व्यक्तः क्षामो दीनो वा सहसा लक्ष्यते||१||
Adhikarana ਵਾਗ੍ਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਯੋ ਵਾ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਤਿ|
ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਵਦਤੋ ਭਸ਼ਮੁਰ੍ਧ੍ਵਮੁਰੋ ਰੂਜਤਿ||੨||
View original
यो वा विवक्षुर्मुह्यति|
यस्य वा वदतो भृशमुर्ध्वमुरो रूजति||२||
Adhikarana ਉਚ੍ਛ੍ਵਵਾਸਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸੋਤਿਦੀਰ੍ਘੋਤਿਹ੍ਰਸ੍ਵਃ ਪੂਤਿਗਨ੍ਧਿਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਰ੍ਵਾ|੧|
View original
यस्योच्छ्वासोऽतिदीर्घोऽतिह्रस्वः पूतिगन्धिः सुगन्धिर्वा|१|
Adhikarana ਅਙ੍ਗੁਲਿਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲਯ ਆਯਮ੍ਯਮਾਨਾ ਨ ਸ੍ਫੁਟੇਯੁਃ|੧|
View original
यस्याङ्गुलय आयम्यमाना न स्फुटेयुः|१|
Adhikarana ਸ੍ਵਭਾਵਾਤੀਤਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤੀਤਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯੋਪਿ ਕ੍ਸੁਤਗਤਮੂਤ੍ਰਣਾਦਿਸੁ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤੀਤਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ|੧|
View original
यस्यान्यान्योऽपि क्षुतगतमूत्रणादिषु स्वभावाऽतीतः शब्दः|१|
Adhikarana ਗਨ੍ਧਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯੇਸ੍ਟੋਨਿਸ੍ਟੋ ਵਾ ਮਾਲ੍ਯਫਲਚਨ੍ਦਨਕੁਣਪਾਦਿਗਨ੍ਧੋ ਦੇਹਮੁਖਮਲਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸੁ|੧|
View original
यस्येष्टोऽनिष्टो वा माल्यफलचन्दनकुणपादिगन्धो देहमुखमलव्रणवस्त्रादिषु|१|
Adhikarana ਯੂਕਾਮਕ੍ਸਿਕਾਦਿਸ਼ਰੀਰ- ਤ੍ਯਾਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵੈਰਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੌਰਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਯੂਕਾਮਕ੍ਸਿ- ਕਾਦਯਸ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ ਭਜਨ੍ਤਿ ਵ|੧|
View original
यस्य शरीरं वैरस्यात् सौरस्याद्वाऽत्यर्थं यूकामक्षि- कादयस्त्यजन्ति भजन्ति व|१|
Adhikarana ਊਸ੍ਮਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦਿਗਤਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧) · Śloka ੧
ਯਸ੍ਯ ਸਤਤੋਸ੍ਮਸ੍ਵਙ੍ਗਾਵਯਵੇਸੁ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼ੀਤੇਸੁ ਵ ਕੁਮੁਦੋ- ਤ੍ਪਤ੍ਨਾਨੁਕਾਰ੍ਯਮਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਤਿਸ੍ਵੇਦੋਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਵਿਗਤਮਾਂਸ- ਸ਼ੋਣਿਤੇਸ੍ਵਿਵ ਚ ਸ੍ਰਂਸਃ||੧||
View original
यस्य सततोष्मस्वङ्गावयवेषु शैत्यं शीतेषु व कुमुदो- त्पत्नानुकार्यमतिशैत्यमतिस्वेदोऽतिस्तम्भो विगतमांस- शोणितेष्विव च स्रंसः||१||
Adhikarana ਸ਼ਰੀਰਗਤਮਹਾਭੂਤਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੮) · Śloka ੧੮
ਯਸ੍ਯ ਚ ਯੋਗਾਤਿਯੋਗੋ ਵਾ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯੁਗਪਨ੍ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਕਾਲਪਕ੍ਵਾ ਇਤਿ||੧੮||
View original
यस्य च योगाऽतियोगो वा शरीरे युगपन्महाभूतानां दृश्यते सर्वे ते कालपक्वा इति||१८||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਯਸ੍ਯੈਕੋਨੇਕੋ ਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਕਾਲਪਕ੍ਵਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਵਕ੍ਸੁਰ੍ਮੁਹ੍ਯਤਿ| ਯਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਤਨ੍ਨ ਸ੍ਮਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਮਕ੍ਸਿਕਾਦਯੋਤਿਵੈਰਸ੍ਯਾਤ੍ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਸੌਰਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਭਜਨ੍ਤੇ ਯੁਗਪਨ੍ਮਹਾਭੂਤਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਦ੍ਧ੍ਯਵਦ੍ਧੀ ਨ ਪਥਿਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ|| ੧੮||
Adhikarana ਸਣ੍ਮਾਸਾਯੁਰ੍ਬੋਧਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੪) · Śloka ੪
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਸ੍ਯਾਪੁਰ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾਲੇਖਾ ਬਾਲੇਨ੍ਦ੍ਵਾਕਤਯੋਪਿ ਵਾ|
ਲਲਾਟੇ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੀਰ੍ਸੇ ਵਾ ਸਣ੍ਮਾਸਾਨ੍ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ|
ਪਦ੍ਮਿਨੀਪਤ੍ਰਵਤ੍ਤੋਯਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ|
ਪ੍ਲਵਤੇ ਪ੍ਲਵਮਾਨਸ੍ਯ ਸਸ੍ਮਾਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍||੪||
View original
भवन्ति चात्र- यस्यापुर्वाः सिरालेखा बालेन्द्वाकृतयोऽपि वा|
ललाटे बस्तिशीर्षे वा षण्मासान्न स जीवति|
पद्मिनीपत्रवत्तोयं शरीरे यस्य देहिनः|
प्लवते प्लवमानस्य षष्मासस्तस्य जीवितम्||४||
Adhikarana ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਰਣਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਹਰਿਤਾਭਾਃ ਸਿਰਾ ਯਸ੍ਯ ਰੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਂਵਤਾਃ|
ਸੋਮ੍ਲਾਭਿਲਾਸੀ ਪੁਰੁਸਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮਰਣਮਸ਼੍ਨੁਤੇ|੨|
View original
हरिताभाः सिरा यस्य रोमकूपाश्च संवृताः|
सोऽम्लाभिलाषी पुरुषः पित्तान्मरणमश्नुते|२|
Adhikarana ਮਾਸਾਯੁਰ੍ਬੋਧਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਯਸ੍ਯ ਗੋਮਯਚੂਰ੍ਣਾਭਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਮੁਖੇਪਿ ਵਾ|
ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧੂਮੋ ਵਾ ਮਾਸਾਨ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍|੨|
View original
यस्य गोमयचूर्णाभं चूर्णं मूर्ध्नि मुखेऽपि वा|
सस्नेहं मूर्ध्नि धूमो वा मासान्तं तस्य जीवितम्|२|
Adhikarana ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾੁਃਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਭ੍ਰੁਵੋਰ੍ਵਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸੀਮਨ੍ਤਾਵਰ੍ਤਕਾ ਨਵਾਃ|
ਮਤ੍ਯੁਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਡ੍ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਦਾਤੁਰਸ੍ਯ ਤੁ|੨|
View original
मूर्ध्नि भ्रुवोर्वा कुर्वन्ति सीमन्तावर्तका नवाः|
मृत्युं स्वस्थस्य षड्रात्रात् त्रिरात्रादातुरस्य तु|२|
Adhikarana ਪਕ੍ਸਾਯੁਃਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰ੍ਵਂ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤ੍ਯੁਰੋਭਸ਼ਮ੍|
ਆਰ੍ਦ੍ਰੇਸੁ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਸੋਰ੍ਧਮਾਸਂ ਨ ਜੀਵਤਿ|੨|
View original
यस्य स्नातानुलिप्तस्य पुर्वं शुष्यत्युरोभृशम्|
आर्द्रेषु सर्वगात्रेषु सोऽर्धमासं न जीवति|२|
Adhikarana ਪ੍ਰੇਤਾਤ੍ਮਤਾਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਉਰਸ੍ਯੂਸ੍ਮਾ ਭਵੇਦ੍ਯਸ੍ਯ ਜਠਰੇ ਚਾਤਿਸ਼ੀਤਿਤਾ|
ਭਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੀਸਂ ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤਸ੍ਤਥੈਵ ਸਃ|੨|
View original
उरस्यूष्मा भवेद्यस्य जठरे चाऽतिशीतिता|
भिन्नं पुरीषं तृष्णा च यथा प्रेतस्तथैव सः|२|
Adhikarana ਮਾਸਾਯੁਃਸੂਚਕਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਮੂਤ੍ਰਂ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਾਪ੍ਸੁ ਨਿਮਜ੍ਜਤਿ|
ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਂ ਬਹੁਵਰ੍ਣਂ ਵਾ ਯਸ੍ਯਾ ਮਾਸਾਤ੍ਸ ਨਸ਼੍ਯਤਿ|੨|
View original
मूत्रं पुरीषं निष्ठ्यूतं शुक्रं चाप्सु निमज्जति|
निष्ठ्यूतं बहुवर्णं वा यस्या मासात्स नश्यति|२|
Adhikarana ਸ੍ਵਰਬਲਵਰ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨) · Śloka ੨
ਸ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬਲੀਭਾਵਣ੍ ਹਾਨਿਂ ਵਾ ਬਲਵਰ੍ਣਯੋਃ|
ਰੋਗਵਦ੍ਧਿਮਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਮਰਣਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||੨||
View original
स्वरस्य दुर्बलीभावण् हानिं वा बलवर्णयोः|
रोगवृद्धिमयुक्त्या च दृष्ट्वा मरणमादिशेत्||२||
Adhikarana ਆਤ੍ਮਮਰਣਭਾਸਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੧੯) · Śloka ੧੯
ਅਪਸ੍ਵਰਂ ਭਾਸਮਾਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮਰਣਮਾਤ੍ਮਨਃ|
ਸ਼੍ਰੋਤਾਰਂ ਚਾਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਦੂਰਤਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍||੧੯||
View original
अपस्वरं भाषमाणं प्राप्तं मरणमात्मनः|
श्रोतारं चास्य शब्दस्य दूरतः परिवर्जयेत्||१९||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਰੀਤਿਃ| ਯਸ੍ਯਾਪੂਰ੍ਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍| ਬਾਲੇਨ੍ਦ੍ਵਾਕਤਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਲਾਸਮਾਨਾਃ| ਪ੍ਲਵਮਾਨਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਲਵਤੇ ਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਗੋਮਯਚੂਰ੍ਣਾਭਂ ਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਨਵ ਅਭੂਤਪੂਰ੍ਵਾਃ ਸੀਮਨ੍ਤਾਃ ਆਵਰ੍ਤ੍ਤਕਾਸ਼੍ਚ ਮਤ੍ਯੁਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਿਸ੍ਠ੍ਯੂਤਂ ਮੁਖਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਅਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਰੋਗਪ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾਹਾਰਾਦਿਪੁਰ੍ਵਿਕਯਾ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਚ ਦਸ੍ਟਾ ਚ| ਆਤ੍ਮਨੋ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟੇਨ ਸ੍ਵਰੇਣ ਭਾਸਮਾਣਂ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਸ਼੍ਰੋਤਾਰਂ ਚ ਦੂਰਤਃ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|| ੧੯||
Adhikarana ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਿ ਰਿਸ੍ਟਾਨਿ (੨) · Śloka ੨
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਂ ਗਤੋਸ੍ਮਾਣਂ ਸ਼ੂਲੋਪਹਤਵਙ੍ਕ੍ਸਣਮ੍|
ਸ਼ਰ੍ਮ ਚਾਨਧਿਗਚ੍ਛਨ੍ਤਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍|੨|
View original
ऊर्ध्वश्वासं गतोष्माणं शूलोपहतवङ्क्षणम्|
शर्म चानधिगच्छन्तं बुद्धिमान् परिवर्जयेत्|२|
Adhikarana ਸ਼ੀਤਪਿਟਕਾਦੀਨਿ ਰਿਸ੍ਟਨਿ (੨) · Śloka ੨
ਯੋ ਜਾਤਃ ਸ਼ੀਤਪਿਟਕਃ ਸ਼ੀਤਾਙ੍ਗੋ ਵਾ ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ|
ਉਸ੍ਣਦ੍ਵੇਸੀ ਚ ਸ਼ੀਤਾਰ੍ਤ੍ਤਃ ਸ ਪ੍ਰੇਤਾਧਿਪਗੋਚਰਃ||੨||
View original
यो जातः शीतपिटकः शीताङ्गो वा विदह्यते|
उष्णद्वेषी च शीतार्त्तः स प्रेताधिपगोचरः||२||
Adhikarana ਕਣ੍ਠਗਤਰਜ੍ਜੁਚ੍ਛਾਯਾਸਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਰਿਸ੍ਟਮ੍ (੨੦-੯) · Śloka ੯
ਯਸ੍ਯ ਰਜ੍ਜੁਰਿਵ ਚ੍ਛਾਯਾ ਕਣ੍ਠੇ ਸਕ੍ਤੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|
ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਕਸ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸੋਚਿਰਾਦ੍ਯਮਕਿਙ੍ਕਰੈਃ||੨੦||
ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤੌ ਅਸ੍ਟਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹ- ਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਕਤਾਙ੍ਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੯||
View original
यस्य रज्जुरिव च्छाया कण्ठे सक्तोपलक्ष्यते|
अवश्यं कृष्यते जन्तुः सोऽचिराद्यमकिङ्करैः||२०||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने विकृताङ्गविज्ञानीयो नाम नवमोऽध्यायः||९||
Hide commentary
ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਕ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਇਨ੍ਦੁ ਕਤ)
ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਬੋਧਮ੍| ਵਿਦਹ੍ਯਤੇ ਵਿਦਾਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਛਾਯਾ ਕਣ੍ਠੇ ਰਜ੍ਜੁਸਦਸ਼ੀ ਯਸ੍ਯਾਸਕ੍ਤੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸੋਚਿਰਾਤ੍ ਯਮਕਿਙ੍ਕਰੈਰ੍ਨੀਯਤ ਇਤਿ|| ੨੦|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਰ੍ਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮ੍ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹ- ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨੇ ਨਵਮੋਧ੍ਯਾਯਃ