૭. મર્મવિભાગઃ

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૂર્વમેવાધ્યાયારમ્ભપ્રયોજનમુક્તમ્|| ૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સર્વસ્મિઞ્છરીરે સપ્તોત્તરં મર્મણાં શતમ્|| ૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્ર શાખાચતુષ્ટયે પ્રત્યેકં શાખાયામેકાદશ મર્માણિ આગુદાદાઽચાક્ષકસન્ધેઃ ષડ્વિંશતિઃ| ગ્રીવાદૌ સપ્તત્રિંશત્| એકસ્મિન્ સક્થ્નિ એકાદશાનાં મર્મણાં વિભાગાઃ પ્રદર્શ્યન્તે| એતેન શાખાત્રયે તથૈવાનુમન્તવ્યમ્|| ૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પાદતલમધ્યે મધ્યમાઙ્ગુલ્યભિમુખેન તલહૃદયં નામ મર્મ| તત્ર વિદ્ધસ્ય રુજયા મરણમ્|| ૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ક્ષિપ્રે વિદ્ધસ્યાક્ષેપેણ મરણમ્| આક્ષેપો વાતવ્યાધિષુ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ|| ૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કૂર્ચઃ ક્ષિપ્રસ્યોપરિ દ્વ્યઙ્ગુલે| ઉભયત ઇતિ પાદપૃષ્ઠાત્ પાદતલં યાવત્| તત્ર કૂર્ચે વિદ્ધસ્ય પાદભ્રમણવેપને ભવતઃ| વેપનં કમ્પનામ્|| ૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ગુલ્ફસન્ધેરધઃ કૂર્ચશિરો નામ મર્મ| તત્ર રુજાશોફૌ ભવતઃ તત્રેત્યત્ર વિદ્ધસ્યેત્યનુવર્ત્તતે|| ૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પાદસ્ય જઙ્ઘાયાશ્ચ સન્ધાને સ્થિતો ગુલ્ફઃ રુગાદિકરઃ ષણ્ઢગા અયોષિદ્યોગ્યત્વમ્|| ૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

જઙ્ઘામધ્યે તુ ઇન્દ્રબસ્તિઃ| તત્ર રક્તક્ષયાન્મરણં ભવતિ|| ૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે સ્થિતં જાનુઃ| તત્ર ખઞ્જતા ભવતિ| ખઞ્જો વિકૃતપાદઃ|| ૧૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

આણિઃ અપ્યુભયતઃ ઊરૌ જાનુનસ્ત્ર્યઙ્ગુલાદૂર્ધ્વં દ્વૌ દિશૌ વ્યાપ્યવર્ત્તત ઇત્યર્થઃ| રુગાદિકરઃ|| ૧૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઊરુમધ્યે સ્થિતા ઊર્વી| તદ્વેધાદ્રક્તક્ષયાત્ સક્થિશોષઃ|| ૧૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઊરોર્મૂલે વંક્ષણસન્ધેરધસ્તાત્ લોહિતાક્ષમ્| તત્ર રક્તક્ષયાત્ પક્ષાઘાતો ભવતિ|| ૧૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વંક્ષણવૃષાણાયોર્મધ્યે વિટપં નામ| તત્ર ષણ્ઢતા અથવા અલ્પશુક્રતા ભવતિ|| ૧૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઇતિ તલહૃદયક્ષિપ્રકુર્ચકૂર્ચશિરોગુલ્ફેન્દ્રબસ્તિજાન્વાણ્યુર્વીલોહિતાક્ષવિટપાન્યેકાદશૈકસ્યાં શાખાયાં મર્માણિ તદ્વદેવ શાખાત્રયેઽપિ વિજ્ઞેયમ્|| ૧૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કેવલં બાહ્વોઃ કેષાઞ્ચિન્નામ્નિ વિશેષઃ, તદેવોચ્યતે| યથા જઙ્ઘાચરણયોઃ સન્ધૌ ગુલ્ફઃ| તથા કરપ્રપાણ્યોર્મણિબન્ધઃ| યથા જઙ્ઘોર્વોઃ સઙ્ગમે જાનુ તથા પ્રપાણિપ્રબાહુમધ્યે કૂર્પરઃ| જાનુનિ વિદ્ધે યથા ખઞ્જતા| કૂર્પરે વિદ્ધે તથા કુણિતા| કુણિર્વિકૃતકરઃ|| ૧૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

યથા વંક્ષણવૃષણયોર્મધ્યે વિટપં તથા કક્ષાક્ષમધ્યે કક્ષાધરઃ| તસ્મિન્ વિદ્ધે કુણિત્વમ્|| ૧૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ગુદઃ સ્થૂલાન્ત્રે પ્રતિબદ્ધો વાતાદિનિરસનકર્મા| તસ્મિન્ વિદ્ધે સદ્યો મરણમ્|| ૧૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

બસ્તિરલ્પમાંસશોણિતઃ કટ્યા મધ્યે પૃષ્ઠતો વક્રો ધનુર્વત્| એકતો દ્વારો મુખં સ ચાસ્યૈકઃ અધોમુખશ્ચ| તત્રાપિ બસ્તૌ વિદ્ધે મરણં ભવત્યશ્મરી વ્રણાદૃતે| તત્રાપ્યમશ્મરીવ્રણે દ્વાભ્યાં માર્ગાભ્યાં વિદ્ધે બસ્તી મરણમેવ| અશ્મરીવ્રણેઽપ્યેકતો વિદ્ધે બસ્તૌ મૂત્રસ્રાવી વ્રણો ભવતિ| સુબોધમ્|| ૧૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ન કેવલં બસ્તિરેવ વિદ્ધઃ સદ્યોઘ્નો યાવન્નાભિરપીત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ|| ૨૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કોષ્ઠવક્ષસોઃ સ્તનયોશ્ચ મધ્યે સ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમસામધિષ્ઠાનમામાશયદ્વારં તુ હૃદયમ્| તત્રાપિ વિદ્ધસ્ય સદ્યો મરણમ્||૨૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તયોરિતિ| સ્તનમૂલયોર્વિદ્ધયોઃ|| ૨૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ચૂચુકૌ સ્તનમુખૌ શ્યામૌ|| ૨૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઉરસિ ઉભયતો દ્વે વાતવહે નાડ્યૌ અપસ્તમ્ભૌ નામ્ના મર્મણી||૨૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અંસપાર્શ્વાન્તરયોર્મધ્યે કિઞ્ચિત્ પાર્શ્વભાગે અપાલાપૌ| તયોર્મધ્યે વિદ્ધયોર્ન સદ્યો મરણમ્| અપિતુ પૂયત્વમાપન્ને રક્તે|| ૨૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૃષ્ઠવંશમુભયતઃ પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્યે પ્રતિશ્રોણી કર્ણાવસ્થિની સ્થિતાઃ તે કટીકતરુણે મર્મણી શ્રોણ્યાઃ કર્ણાકૃતિત્વાત્ શ્રોણીકર્ણૌ|| ૨૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૃષ્ઠવંશસ્ય પા્શ્વયોર્મર્મણી કુકુન્દરૌ તૌ ચ જઘનાદ્બહિઃ| કટ્યાઃ પશ્ચિમો ભાગો જઘનમ્|| ૨૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોઃ શ્રોણીકર્ણયોરુપરિ પાર્શ્વાન્તરમધ્યે પ્રતિબદ્ધૌ પક્વાશયસ્ય છાદને નિતમ્બમર્મણી|| ૨૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પાર્શ્વાન્તરપ્રતિબદ્ધૌ| સવ્યપાર્શ્વસ્થઃ સવ્યે પ્રતિબદ્ધઃ| અપસવ્યશ્ચાપસવ્યે| તત્ર ચાધ તિર્ય્યક્ચ પ્રતિબદ્ધૌ પા્શ્વસન્ધી| તે ચ જઘનપાર્શ્વયોર્મધ્યે ભવતઃ|| ૨૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પૂર્વોક્તયોઃ સ્તનમૂલયોરાર્જવેન તિર્ય્યક્ સ્પષ્ટદિગ્ગ્રહણેન બૃહત્યૌ મર્મણી|| ૩૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અંસફલકે પૃષ્ઠવંશસ્ય દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્બાહુમૂલે ચ પ્રતિબદ્ધે| તયોર્વ્યધ ઇતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધઃ|| ૩૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અંસૌ ગ્રીવાદિમધ્યગૌ સ્કન્ધયોઃ અંસપી ઠયોશ્ચ બન્ધાર્થૌ| એવં ગુદો બસ્તિર્નાભિર્હૃદયં દ્વે સ્તનમૂલે દ્વે સ્તનરોહિતે દ્વાવપસ્તમ્ભૌ દ્વાવપાલાપૌ દ્વે કટીકતરુણે દ્વે કુકુન્દરે દ્વૌ નિતમ્બે દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી દ્વે બૃહત્યૌ દ્વે અંસફલકે દ્વાવંસાવિતિ ષડ્વિંશતિર્મર્માણ્યન્તરાધૌ|| ૩૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઊર્ધ્વમુચ્યતે| કણ્ઠનાડ્યામેકસ્મિન્| પાર્શ્વે એકા નીલા નામ સિરા| એકા મન્યા| તથૈવ દ્વિતીયે| તાસાં વ્યધે મૂકત્વાદિકં ભવતિ|| ૩૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ગ્રીવાયાં દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરષ્ટૌ સિરા માતૃકાહ્વયાઃ|| ૩૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઉભયપાર્શ્વે શિરસો ગ્રીવાયાશ્ચ સન્ધાને કૃકાટિકે મર્મણી| તત્ર વિદ્ધસ્ય ચલશીર્ષતા|| ૩૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કર્ણયોરધો વિધુરે|| ૩૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઘ્રાણસ્રોતસોર્દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરન્તઃ શિરસિ ગલપ્રદેશે ફણૌ નામ્ના મર્મણી| તૌ ચ શ્રોત્રસ્રોતઃ પ્રતિબદ્ધૌ તયોર્વ્યધે ગન્ધાજ્ઞાનમ્|| ૩૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ભ્રુવોઃ સમ્બન્ધિનોઃ પુચ્છાન્તયોર્બાહ્યાન્તરયોરધ અક્ષ્ણોશ્ચ બહિરપાઙ્ગૌ મર્મણી|| ૩૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

લલાટે ભ્રુવોઃ પુચ્છાન્તયોરુપરિ કર્ણમનુ કર્ણં પ્રતિ શઙ્ખૌ નામ મર્મણી| તયોર્વ્યધે સદ્યો મરણમ્|| ૩૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ભ્રુવોરુપરિ નિમ્નયોઃ પ્રદેશયોરાવર્ત્તૌ નામ્ના દ્વે મર્મણી| તયોર્વ્યધે આન્ધ્યમ્| અદર્શનમ્ અથવોપઘાતમાત્રં દૃષ્ટેર્વા|| ૪૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

શઙ્ખયોરુપરિ કેશાવસાનમર્ય્યાદે ઉત્ક્ષેપો મર્મણી| તયોર્વિદ્ધઃ સન્ સશલ્યો જીવતિ| પાકાદ્વા સ્વયંપતિતે જીવતિ| ઉદ્ધૃતશલ્યો ન જીવેત્|| ૪૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ભ્રુવોર્મધ્યે નામ સ્થપની મર્મ| તત્રોત્ક્ષેપવત્ સશલ્યી જીવેત્| પાકાત્ પતિતશલ્યો વા| તત્ર ચ ઉદ્ધૃતશલ્યો ન જીવેત્|| ૪૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પઞ્ચ શિરસિ કપાલાનાં સન્ધયઃ પઞ્ચ મર્માણિ| તત્ર દાઉ લલાટપર્શ્વયોઃ કેશાન્તાવસ્થિતૌ દ્વૌ કૃકાટિકાપાર્શ્વયોરૂર્ધ્વગૌ સન્ધી| તયોરુપરિ તિર્ય્યગૃજુસન્ધિઃ સીમન્તાસ્તેષુ વિદ્ધેષૂન્માદાદિભિર્મરણમ્|| ૪૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

જિહ્વાદિસન્તર્પણીનાં સિરાણાં તાલુનિ સન્નિપાતો ભવતિ| તાસાં યાનિ બહ્વીનામપિ ચત્વારિ મુખાનિ તાનિ શૃઙ્ગાટકાખ્યાનિ મર્માણિ| તેષાં વ્યધે સદ્યોમરણમ્|| ૪૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અન્તર્મસ્તકં સર્વોર્ધ્વસિરાસન્ધીનાં સઙ્ગમો નામાવર્ત્તો નામ મર્મ| સ એવાધિપાખ્યઃ| એવં દ્વે નીલે દ્વે મન્યે અષ્ટૌ માતૃકાઃ દ્વે કૃકાટિકે દ્વે વિધુરે દ્વૌ ફણૌ દ્વાવપાઙ્ગૌ દ્વૌ શઙ્ખૌ દ્વાવાવર્ત્તૌ દ્વાવુત્ક્ષેપૌ એકા સ્થપની પઞ્ચ સીમન્તાશ્ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાન્યેકોઽધિપતિપર્ય્યાય આવર્ત્ત ઇત્યેતાનિ સપ્તત્રિંશચ્છિરસિ મર્માણિ||૪૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

મર્મણાં નામ સ્થાનઞ્ચ જ્ઞાતમ્| લક્ષણં તુ ન જ્ઞાતમ્| અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમુચ્યતેસામાન્યેનેત્યાદિ| સર્વમર્મણામિદં લક્ષણમિત્યર્થઃ| વિષમમનેકરૂપમ્|| ૪૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સામાન્યેનનૈવ ચેતસ્ય દેહપ્રસુપ્તિરિત્યાદિના સમ્બન્ધઃ| પ્ર્સુપ્તિછેદાદ્યનબોધઃ| સમ્મોહો મૂર્ચા||૪૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| મરણકારિત્વાન્મર્મેતિ નિર્વચનમ્|| ૪૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્ પુનર્મર્મ માંસાદિસન્નિપાતસ્તેષાં મિશ્રીભાવે નૈકત્રાવસ્થાનં તેન હેતુના તસ્મિન્ પીડિતેઽધિકં પ્રાણાનામાબાધો ભવતિ| માંસાદીનાં પઞ્ચાનાં યદ્યપિ મિશ્રીભાવેન સર્વ મર્મ ભવતિ| તથાપિ યોઽયં માંસમર્મ સિરામર્મ ઇત્યાદિ વ્યપદેશઃ સ બાહુલ્યકૃત એવ| યત્ર માંસસ્ય બાહુલ્યં તત્ર માંસેન વ્યપદેશઃ| યત્ર સિરાણાં તત્ર સિરાભિઃ| એવમન્યત્રાપિ વાચ્યમ્| એવં માંસાદિભેદેન પઞ્ચધા મર્માણિ|| ૪૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્રૈકાદશ માંસમર્માણિ; તદ્યથા-ચતુર્ષુ કરચરણેષુ ચત્વારિ તલહૃદયાનિ| ચત્વારીન્દ્રબસ્તયઃ| એકો ગુદો દ્વે સ્તનરોહિત ઇતિ|| ૫૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એકચત્વારિંશત્ સિરામર્માણિ| તદ્યથા-ચતસ્ર ઉર્વ્યશ્ચત્વારિ લોહિતાક્ષાણિ| એકા નાભિરેકં હૃદયમ્| દ્વે સ્તનમૂલે| દ્વાવપસ્તમ્ભૌ| દ્વાવપાલાપી| દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી| દ્વે બૃહત્યૌ| દ્વે નીલે| દ્વે મન્યે| અષ્ટૌ માતૃકાઃ| દ્વૌ ફણૌ| દ્વૌ અપાઙ્ગૌ| એકા સ્થપની| ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ ઇતિ|| ૫૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સપ્તવિંશતિઃ સ્નાવમર્માણિ| તદ્યથા-કરચરણેષુ ચત્વારિ ક્ષિપ્રાણિ| ચત્વારઃ કૂર્ચા| ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ| દ્વે વિટપે| દ્વૌ કક્ષ્યાધરૌ| ચત્વાર્ય્યાણયઃ| એકો બસ્તિઃ| દ્વાવંસૌ| દ્વે વિધુરે| દ્વાવુત્ક્ષેપાવિતિ|| ૫૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અષ્ટાવસ્થિ મર્માણિ| તદ્યથા-દ્વે કટીકતરુણે| દ્વૌ નિતમ્બૌ| દ્વાવંસફલકૌ| દ્વૌ શઙ્ખાવિતિ|| ૫૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વિંશતિઃ સન્ધિમર્માણિ| તદ્યથા-દ્બૌ ગુલ્ફૌ| દ્વૌ મણિબન્ધૌ| દ્વે જાનુની| દ્વે કૂર્પરે| દ્વૌ કુકુન્દરૌ| દ્વે કૃકાટિકે| દ્વૌ આવર્તૌ| પઞ્ચ સીમન્તાઃ| એક અધિપતિઃ|| ૫૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તાનિ ચ માંસાદિભેદેન પઞ્ચધોક્તાનિ| પુનરન્યેન પ્રકારેણ સદ્યઃ પ્રાણહરત્વાદિના પઞ્ચધોચ્યન્તે ૧. કાનિચિત્ સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ| ૨. કાનિચિત્ કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| ૩. અન્યાનિ વિશલ્યઘ્નાનિ| ૪. અન્યાનિ વૈકલ્યકરાણિ| ૫. અન્યાનિ રુજાકરાણિ| ઇતિ પઞ્ચપ્રકારાઃ|| ૫૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્ર સદ્યઃ પ્રાણહરાણિ ગુદબસ્તિનાભિહૃદયાનિ ચત્વારિ| અષ્ટૌ માતૃકાઃ| દ્બૌ શઙ્ખૌ| ચત્વારિ શૃઙ્ગાટકાનિ| એકોઽધિપતિઃ| ઇત્યેકોનવિંશતિઃ| આઘ્નેયત્વમાશુ મરણહેતુઃ| સપ્તરાત્રાભ્યન્તરં પ્રથમદિવસાદિતિ|| ૫૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ત્રયસ્ત્રિંશન્મર્માણિ સૌમ્યાગ્નેયત્વાત્ કાલાન્તરેણ વિલમ્બિતં પ્રાણહરાણિ| પક્ષાભ્યન્તરે વા પ્રહરાદિવશાદનિયમઃ| તદ્યથા-ચત્વારિ તલહૃદયાનિ| ચત્વારિ ક્ષિપ્રાણિ| ચત્વારઃઇન્દ્રબસ્તયઃ| અષ્ટૌ વક્ષોમર્માણિ સ્તનમૂલસ્તનરોહિતાપસ્તમ્ભાપાલાપાખ્યાનિ| દ્વે કટીકતરુણે| દ્વૌ નિતમ્બૌ| દ્વૌ પાર્શ્વસન્ધી| દ્વે બૃહત્યૌ| પઞ્ચ સીમન્તાઃ| ઇતિ ત્રયસ્ત્રિંશત્| તેષ્વપિ મધ્યે ક્ષિપ્રાણિ સદ્યઃ પ્રાણહરાણ્યપિ ભવન્તિ|| ૫૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ત્રીણિ વિશલ્યઘ્નાનિ| તાનિ વાયવ્યાનિ શલ્યં આકૃષ્ટે વાયોર્વ્રણેન નિર્ગમનાન્ન જીવત્યત એવ વિશલ્યં ઘ્નન્તિ, ન તુ સશલ્યમ્| તત્ર દ્વાવુત્ક્ષેપાવેકાસ્થપનીતિ ત્રીણિ|| ૫૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ચતુશ્ચત્વારિંશદ્વિકલત્વં કુર્વન્તિ| સૌમ્યત્વાન્ન મારયન્તિ| તત્ર ચત્વારિ કૂર્ચાનિ| દ્વે જાનુની| દ્વૌ કૂર્પરૌ| ચતસ્રઃ આણયઃ| ચતસ્ર ઉર્વ્યઃ| ચત્વારિ લોહિતાક્ષાણિ| દ્વૌ વિટપૌ| દ્વૌ કક્ષાધરૌ| દ્વૌ કુકુન્દરૌ| દ્વાવંસૌ| દ્વાવંસફલકૌ| દ્વે નીલે| દ્વે મન્યે| દ્વે કૃકાટિકે| દ્વે વિધુરે| દ્વૌ ફણૌ| દ્વાવપાઙ્ગૌ| દ્વાવાવર્ત્તાવિતિ| એતાનિ ચતુશ્ચત્વારિંશત્ કદાચિન્મારયન્ત્યપ્યતિઘાતાત્|| ૫૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અષ્ટૌ મર્માણિ રુજાકરાણિ સોમાગ્નિવાય્વાત્મકત્વાત્| ચત્વારિ કૂર્ચશિરાંસિ દ્વૌ ગુલ્ફૌ દ્વૌ મણિબન્ધાવિત્યષ્ટૌ|| ૬૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા આગ્નેયત્વં હેતું પરિત્યજ્ય સદ્યઃપ્રાણહરત્વે પૂર્વોક્તમાંસાદિપઞ્ચકસ્યાનૂનાધિકભાવેન વિવૃદ્ધસ્ય હેતુત્વં વદન્તિ| યદા ગુદાદીનામેકોનવિંશતેર્માંસાદીનાં સમાનાધિકાનાં સન્નિપાતસ્તદા સદ્યઃ પ્રાણહરત્વમિત્યર્થઃ| આદિશબ્દેનાસ્થિસ્નાયુસિરાસન્ધીનાં ગ્રહણમ્| ઇતરાણિ કાલાન્તરપ્રાણહરાદીનિ ચત્વાર્યેકૈકેન હીનાનાં માંસાદીનાં સ્વલ્પાનાં ચ સન્નિપાતાદ્ભવન્તીતિ| તેન માંસાદીનામન્યતમેનૈકેન હીનાનાં કાલાન્તરપ્રાણહરાણિ| દ્વિહીનાનાં વિશલ્યઘ્નાનિ| ત્રિહીનાનાં વૈકલ્યજનનાનિ| એકસ્યૈવ સદ્ભાવાદ્રુજાકરાણિ| સુશ્રુતઃ પઠતિ દ્વયોઃ સઙ્ઘાતાદીનિ, તન્ન બુધ્યામહે|| ૬૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અન્યે ત્વાચાર્ય્યા ન સૌમ્યાગ્નેયત્વાદિકં હેતું વદન્તિ| નાપિ વિશિષ્ટસ્ય માંસાદેઃ સન્નિપાતમ્| અપિ તુ સ્વભાવમેવ હેતુત્વેનોદ્દિશન્તિ| તથા ચન્દ્રકાન્તાદીનામમ્બુજન્માદૌ તથા બહુમર્માશ્રયે પાણિપાદે છિન્નેઽપિ મૃત્યુર્ન ભવતીત્યત્રાપિ સ્વભાવ એવ હેતુઃ||૬૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અપરે ઇત્યાદિ સુબોધમ્| તસ્માન્મર્મણ્યભિહતસ્ય તદઙ્ગં તસ્મિન્ મર્માશ્રિતં તત્ સન્ધિદેશાચ્છેદનીયમ્| સન્ધૌ છિન્ને સઙ્કુચિતાઃ સિરા રક્તં ન મુઞ્ચન્ત્યો જીવિતં ન ત્યજેત્| તેષાં ચ મર્મણાં સદ્યઃ પ્રાણહરણાદિકં પઞ્ચવિધં કર્મોક્તમ્| તત્રાતિહતાનાં મર્મણામાત્મીયં કર્મ પૂર્વં-પૂર્વં ચ ભવતિ| એતદુક્તં ભવતિગુદાદીનામભિહતાનાં સ્વકીયં સદ્યઃ પ્રાણહરણમેવ| તેષાં ચ પૂર્વાસમ્ભવઃ| તલહૃદયાદીનામભિહતાનાં સ્વં કર્મ કાલાન્તરપ્રાણહરત્વમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ સદ્યઃ પ્રાણહરત્વં ભવતિ| ઉત્ક્ષેપાદીનાં સ્વં કર્મ વિશલ્યઘ્નત્વમ્| ન તુ પૂર્વં સમ્ભવતિ| અથવા કાલાન્તરપ્રાણહરણમપિ| કૂર્ચાદીનામભિહતાનાં સ્વં કર્મ વૈકલ્યકરણમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ ભવતિ કાલાન્તરપ્રાણહરત્વમ્| વિશલ્યહનનં પૂર્વમપિ ન સમ્ભવત્યસમ્ભવાત્| કૂર્ચશિરઃપ્રભૃતીનાં ચાભિહતાનાં સ્વં કર્મ રુજાકરણમ્| કદાચિત્તુ પૂર્વમપિ ભવતિ| વૈકલ્યકરણમિત્યુક્તમભિહતાનાં યથાસ્વં પૂર્વં-પૂર્વં ચ કર્મ| યદા તુ તાનિ મર્માણિ ઈષત્કોણે સ્તોકેનાભિઘાતેનાભિહતાનિ ભવન્ત્યન્તે વા પર્ય્યન્તે વાભિહતાનિ ભવન્તિ તદા તેષામુત્તરમેવ| તેન સદ્યઃ પ્રાણહરાણામીષદન્તે વાભિહતાનામુત્તરં કર્મ કાલાન્તરપ્રાણહરણમ્| કાલાન્તરપ્રાણહરાણામીષદન્તે વાઽભિહતાનામનન્તરમુત્તરં કર્મ વૈકલ્યકરણમ્| વિશલ્યઘ્નત્વં ન સમ્ભવત્યનન્તરમપિ| વિશલ્યઘ્નાનામન્તે વેષદ્વાભિહતાનામુત્તરં વૈકલ્યકરણં કર્મ ભવતિ| વૈકલ્યકરાણામીષદન્તે ચાભિહતાનામુત્તરં કર્મ રુજાકરણમિત્યુક્તં યથોત્તરમેવેતિ|| ૬૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તાન્યેવ મર્માણ્યેવં માનભેદેન પઞ્ચવિધાનિ|| ૬૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ઉર્વ્યાદીનિ દ્વાદશ મર્મવતઃ સ્વાઙ્ગુલમાનાનિ| ચત્વારિ ચત્વારિ દ્વે દ્વે ઇતિ દ્વાદશ|| ૬૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ગુલ્ફાદીનિ ષડ્ દ્વ્યઙ્ગુલાનિ| દ્વે દ્વે દ્વે ઇતિ ષટ્|| ૬૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

જાનદ્વયં કૂર્પરદ્વયં ચેતિ ચત્વારિ ત્ર્યઙ્ગુલાનિ|| ૬૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કૂર્ચાદીન્યેકોનત્રિંશત્ સ્વહસ્તલપ્રમાણાનિ|| ૬૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

શેષાણિ ષટ્ પઞ્ચાશદઙ્ગુલદલપ્રમાણાનિ| અઙ્ગુલદલમર્ધાઙ્ગુલમ્| તથા ચ ધન્વન્તરિઃ પઠતિ'શેષાણિ ચાઙ્ગુલમિતાર્ધસમાનિ દેહે' ઇતિ|| ૬૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કેચિન્મતેન તિલપ્રમાણાનિ મર્માણીતિ કથનમ્| સ્વધીગમ્યં શેષમ્|| ૭૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ભવન્તિ ચાત્રેતિ શ્લોકા ઉચ્યન્તે| અસ્મિન્ દેહે મર્મભિઃ સ્પર્શમાત્રપ્રાણહરૈર્વ્યાપ્તેઽપિ તાનિ મર્માણ્યભિઘાતાદિભ્ય આયૂ રક્ષત્યક્ષીણાયુષાં હિ મર્મોપતાપો નોત્પદ્યતે| તસ્માદ્ધેતોરાયુષ્યાણ્યેવ વસ્તુનિ સેવેત વિચક્ષણઃ| તદેવ વિદ્ધમર્માબાધેભ્યો રક્ષતિ||૭૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

યથા મર્મણ્યભિઘાતઃ સ્વલ્યોઽપિ બાધતેતરામતિશયેન બાધતે| તથા યે મર્માશ્રિતા રોગાસ્તે પ્રયત્નેન પ્રક્રાન્તાશ્ચિકિત્સિતુમારબ્ધાસ્તદ્વત્ સ્વલ્પા અપિ બાધન્તેતરામિત્યર્થઃ| તસ્માદ્યત્નેન પાલયેદિતિ તાત્પર્ય્યાર્થઃ|| ૭૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

મર્મણિ ભગ્નસ્ય મુમૂર્ષોર્મરણલક્ષણાનિ વિક્ષિપ્યતે ભૃશં સીદન્નિત્યાદિનોચ્યન્તે| મરણમશ્નુતે પ્રાપ્નોતીતિ સમ્બન્ધઃ|| ૭૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

ન કેવલં તુ મર્મવિદ્ધ એવ જીવિતં ત્યજતિ યાવદમર્મવિદ્ધોઽપિ રક્તસ્યાતિસ્રુતેઃ સદ્ય એવ જીવિતં જહાતિ| અતોઽન્યથા યથોક્તવૈપરીત્યે મર્મવ્યધે રત્કાસ્રુતૌ ચ શરશતૈરપિ વિદ્ધો જીવતિ|| ૭૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તથા યશ્ચ પુણ્યવાન્ સુકર્મા યશ્ચ નિયતાયુઃ સ ન કશ્ચિન્ન જીવતિ| સર્વથા જીવતીત્યર્થઃ| નિયતાયુર્યસ્ય બલવતા દૈવેન કર્મણા ચ આયુર્નિયતકાલં કૃતમ્| તસ્માદ્યથા ક્ષીણાયુર્જીવત્યતો મર્મવિદ્ધમાતુરં પ્રત્યાખ્યાય આચરમોચ્છ્વાસાચ્ચિકિત્સેત્| તસ્યાતુરસ્ય બન્ધ્વાદીનામનુમતઃ સન્| એતાવતા સિદ્ધ્યભાવેઽપ્યયશો ન લભત ઇતિ|| ૭૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ