૧૬. વાતશોણિતનિદાનમ્

Adhikarana અથ વાતશોણિતનિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ | પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧

અથાતો વાતશોણિતનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana વાતશોણિતસ્ય નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપર્યાયાઃ (૨) · Śloka ૨

નિદાનસમ્પ્રાપ્તિપર્ય્યાયાઃ- વિદાહ્યન્નં વિરુદ્ધઞ્ચ તત્તચ્ચાસૃક્પ્રદૂષણમ્| ભજતાં વિધિહીનઞ્ચ સ્વપ્નજાગરમૈથુનમ્| પ્રાયેણ સુકુમારાણામચઙ્ક્રમણશીલિનામ્| અભિઘાતાદશુદ્ધેશ્ચ નૃણામસૃજિ દૂષિતે| વાતલૈઃ શીતલૈર્વાયુવૃદ્ધકૃદ્ધો વિમાર્ગગઃ| તાદૃશેનાસૃજા રુદ્ધઃ પ્રાક્તદેવપ્રદૂષયેત્| આઢ્યરોગં ખ્રુડં વાતબલાસં વાતશોણિતમ્| તદાહુર્નામભિઃ||૨||

Adhikarana વાતશોણિતસ્ય સ્થાનં સ્વભાવશ્ચ (૩) · Śloka ૩

તચ્ચ પૂર્વં પાદૌ પ્રધાવતિ| વિશેષાદ્યાનયનાદ્યૈઃ પ્રલમ્બૌ||૩||

Adhikarana વાતશોણિતસ્ય પુર્વરૂપમ્ (૪) · Śloka ૪

તસ્ય લક્ષણમ્ ભવિષ્યતઃ કુષ્ઠસમં તથા સાદઃ શ્લથાઙ્ગતા| જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ| કણ્ડૂસ્ફુરણનિસ્તોદભેદગૌરવસુપ્તતાઃ| ભૂત્વા ભૂત્વ પ્રણશ્યન્તિ મુહુરાવિર્ભવન્તિ ચ||૪||

Adhikarana વાતશોણિતસ્ય પ્રસરણપ્રકારઃ (૫) · Śloka ૫

પાદયોર્મૂલમાસ્થાય કદાચિદ્ધસ્તયોરપિ| આખોરિવ વિષં ક્રુદ્ધં કૃત્સ્નં દેહં પ્રધાવતિ|૫|

Adhikarana ઉત્તાનગમ્ભીરભેદાભ્યાં વાતશોણિતસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ (૫) · Śloka ૫

ત્વઙ્માંસાશ્રયમુત્તાનં તત્પૂર્વં જાયતે તતઃ| કાલાન્તરેણ ગમ્ભીરં સર્વન્ ધાતૂનભિદ્રવત્||૫||

Adhikarana ઉત્તાનવાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૬) · Śloka ૬

કણ્ડ્વાદિસંયુતોત્તાને ત્વક્તામ્રા શ્યાવલોહિતા| સાયામા ભૃશદાહોષા||૬||

Adhikarana ગમ્ભીરવાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૭) · Śloka ૭

ગમ્ભીરેઽધિકપૂર્વરુક| શ્વયથુર્ગ્રથિતઃ પાકો વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ| ભિન્દન્નિવ ચરત્યન્તર્વક્રીકુર્વંશ્ચ વેગવાન્| કરોતિ ખઞ્જં પઙું વા શરીરે સર્વતશ્ચરન્||૭||

Adhikarana વાતાધિકસ્ય વાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૮) · Śloka ૮

વાતેઽધિકેઽધિકં તત્ર શૂલસ્ફુરણતોદનમ્| શોફસ્ય રૌક્ષ્યકૃષ્ણત્વશ્યાવતાવૃદ્ધિહાનયઃ| ધમન્યઙ્ગુલિસન્ધીનાં સઙ્કોચોઽઙ્ગગ્રહોઽતિરુક્| શીતદ્વેષાનુપશયૌ સ્તમ્ભવેપથુસુપ્તયઃ||૮||

Adhikarana રક્તાધિકવાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૯) · Śloka ૯

રક્તે શોફોઽતિરુક્તોદસ્તામ્રશ્ચિમિચિમાયતે| સ્નિગ્ધરૂક્ષૈઃ શમં નૈતિ કણ્ડૂક્લેદસમન્વિતઃ||૯||

Adhikarana પિત્તાધિકવાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦

પિત્તે વિદાહઃ સમ્મોહઃ સ્વેદો મૂર્ચ્છા મદઃ સતૃટ્| સ્પર્શાઽક્ષમત્વં રુગ્રાગઃ શોફઃ પાકો ભૃશોષ્મતા||૧૦||

Adhikarana કફાધિકવાતશોણિતસ્ય લક્ષણમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧

કફે સ્તૈમિત્યગુરુતા સુપ્તિસ્નિગ્ધત્વશીતતાઃ| કણ્ડૂર્મન્દા ચ રુક્||૧૧||

Adhikarana દ્વન્દ્વસન્નિપાતયોર્વાતશોણિતયોર્લક્ષણમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨

દ્વન્દ્વસર્વલિઙ્ગઞ્ચ સઙ્હ્કરે||૧૨||

Adhikarana સાધ્યવાતાસ્રલક્ષણમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩

એકદોષાનુગં સાધ્યં નવં ||૧૩||

Adhikarana યાપ્યવાતાસ્રલક્ષણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪

યાપ્યં દ્વિદોષજમ્||૧૪||

Adhikarana અસાધ્યવાતાસ્રલક્ષણમ્ (૧૫) · Śloka ૧૫

ત્રિદોષજં ત્યજેત્ સ્રાવિસ્તબ્ધમર્બુદકારિ ચ||૧૫||

Adhikarana આવૃતવાતરક્તવ્યાપત્ (૧૬) · Śloka ૧૬

રક્તમાર્ગં નિહન્ત્યાશુ શાખાસન્ધિષુ મારુતઃ| નિવિશ્યાન્યોન્યમાઽઽવાર્ય્યવેદનાભિર્હરત્યસૂન્||૧૬||

Adhikarana પ્રાણવાયોઃ કોપનકારણાનિ તદ્વિકારાંશ્ચ (૧૭) · Śloka ૧૭

વાયૌ પઞ્ચાત્મકે પ્રાણો રૌક્ષ્યવ્યાયામલઙ્ઘનૈઃ| અત્યાહારાભિઘાતાધ્વવેગોદીરણધારણૈઃ| કુપિતશ્ચક્ષુરાદીનામુપઘાતં પ્રવર્ત્તયેત્| પીનસાર્દિતતૃટ્કાસશ્વાસાદીંશ્ચામયાન્બહૂન્||૧૭||

Adhikarana ઉદાનસ્ય પ્રકોપકારણાનિ તદ્વિકારાંશ્ચ (૧૮) · Śloka ૧૮

ઉદાનઃ ક્ષવથૂદ્ગારચ્છર્દિનિદ્રાવિધારણૈઃ| ગુરુભારાતિરુદિતહાસ્યાદ્યૈર્વિકૃતો ગદાન્| કણ્ઠરોધમનોભ્રંશચ્છર્દ્યરોચકપીનસાન્| કુર્યાચ્ચ ગલગણ્ડાદીન્તાઁસ્તાઞ્જત્રૂર્ધ્વસંશ્રયાન્||૧૮||

Adhikarana વ્યાનસ્ય કોપનકારણાનિ તદ્વિકારાંશ્ચ (૧૯) · Śloka ૧૯

વ્યાનોઽતિગમનસ્થાનક્રોડાવિષમચેષ્ટિતૈઃ| વિરોધિરૂક્ષભીહર્ષવિષાદાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| પુંસ્ત્વોત્સાહબલભ્રંશશોફચિત્તોત્પ્લવજ્વરાન્| સર્વાઙ્ગરોગનિસ્તોદરોમહર્ષાઙ્ગસુપ્તતાઃ| કુષ્ઠં વીસર્પમન્યાઁશ્ચ કુર્યાત્સર્વાઙ્ગગાઙ્ગદાન્||૧૯||

Adhikarana સમાનસ્ય કોપનકારણાનિ તદ્વિકારાંશ્ચ (૨૦) · Śloka ૨૦

સમાનો વિષમાજીર્ણશીતસઙ્કીર્ણભોજનૈઃ| કરોત્યકાલશયનજાગરાદ્યૈશ્ચ દૂષિતઃ| શૂલગુલ્મગ્રહણ્યાદીન્પક્વામાશયજાઙ્ગદાન્||૨૦||

Adhikarana અપાનસ્ય કોપનકારણાનિ તદ્વિકારાંશ્ચ (૨૧) · Śloka ૨૧

અપાનો રૂક્ષગુર્વન્નવેણાઘાતાતિવાહનૈઃ| યાનયાનાસનસ્થાનચઙ્ક્રમૈશ્ચાતિસેવિતૈઃ| કુપિતઃ કુરુતે રોગાન્કૃચ્છ્રાન્પક્વાશયાશ્રયાન્| મૂત્રશુક્રપ્રદોષાઽર્શોગુદભ્રંશાદિકાન્ બહૂન્||૨૧||

Adhikarana સામવાયોર્લક્ષણમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨

સર્વઞ્ચ મારુતં સામં તન્દ્રાસ્તૈમિત્યગૌરવઃ| સ્નિગ્ધત્વારોચકાલસ્યશૈત્યશોફાગ્નિહાનિભિઃ| કટૂરૂક્ષાભિલાષેણ તદ્વિધોપશયેન ચ| યુક્તં વિદ્યાત્||૨૨||

Adhikarana નિરામવાયોર્લક્ષણમ્ (૨૩) · Śloka ૨૩

નિરામં તુ તન્દ્રાદીનામ્ વિપર્ય્યયાત્||૨૩||

Adhikarana વાતાઽઽવરણપ્રકારાઃ (૨૪) · Śloka ૨૪

વાયોરાઽઽવરણં ચાઽતો બહુભેદં પ્રવક્ષ્યતે||૨૪||

Adhikarana પિત્તાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૨૫) · Śloka ૨૫

લિઙ્ગં પિત્તાવૃતે દાહસ્તૃષ્ણાશૂલં ભ્રમસ્તમઃ| કટુકોષ્ણામ્લલવણૈર્વિદાહઃ શીતકામતા||૨૫||

Adhikarana કફાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬

શૈત્યગૌરવશૂલાનિ કટ્વાદ્યપશયોઽધિકમ્| લઙ્ઘનાયાસરૂક્ષોષ્ણકામતા ચ કફાવૃતે||૨૬||

Adhikarana રક્તાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭

રક્તાવૃતે સદાહાર્ત્તિસ્ત્વઙ્માંસાન્તરજા ભૃશમ્| ભવેચ્ચ રાગી શ્વયથુર્જાયન્તે મણ્ડલાનિ ચ||૨૭||

Adhikarana માંસાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૨૮) · Śloka ૨૮

માંસેન કઠિનઃ શોફો વિવર્ણઃ પિટકાસ્તથા| હર્ષઃ પિપીલિકાનાં ચ સઞ્ચાર ઇવ જાયતે||૨૮||

Adhikarana મેદસાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯

ચલઃ સ્નિગ્ધો મૃદુઃ શીતઃ શોફો ગાત્રેષ્વરોચકઃ| આઢ્યવાત ઇતિ જ્ઞેયઃ સ કૃચ્છ્રો મેદસાવૃતે||૨૯||

Adhikarana અસ્થ્યાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦

સ્પર્શમસ્થ્યાવૃતેઽત્યુષ્ણં પીડનં ચાભિનન્દતિ| સૂચ્યેવ તુદ્યતેઽત્યર્થમઙ્ગં સીદતિ શૂલ્યતે||૩૦||

Adhikarana મજ્જાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧

મજ્જાવૃતે વિનમનં જૃમ્ભણં પરિવેષ્ટનમ્| શૂલઞ્ચ પીડ્યમાને ચ પાણિભ્યાં લભતે સુખમ્||૩૧||

Adhikarana શુક્રાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૨) · Śloka ૩૨

શુક્રાવૃતેઽતિવેગો વા ન વા નિષ્ફલતાઽપિ વા||૩૨||

Adhikarana અન્નાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૩) · Śloka ૩૩

ભુક્તે કુક્ષૌ રુજાજીર્ણે શામ્યત્યન્નાવૃતેઽનિલે||૩૩||

Adhikarana મૂત્રાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૪) · Śloka ૩૪

મૂત્રાઽપ્રવૃત્તિરાધ્માનં બસ્તેર્મૂત્રાવૃતે ભવેત્||૩૪||

Adhikarana વિડાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫

વિડાવૃતે વિબન્ધોઽધઃ સ્વે સ્થાને પરિકૃન્તતિ| વ્રજત્યાઽઽશુ જરાં સ્નેહો ભુક્તો ચાઽઽનહ્યતે નરઃ| શકૃત્પીડિતમન્નેન દુઃખં શુષ્કં ચિરાત્સૃજેત્||૩૫||

Adhikarana સર્વધાત્વાવૃતસ્ય વાતસ્ય લક્ષણમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬

સર્વધાત્વાવૃતે વાયૌ શ્રોણિવઙ્ક્ષપૃષ્ઠરુક્| વિલોમો મારુતોઽસ્વાસ્થ્યં હૃદયં પીડ્યતેઽતિ ચ||૩૬||

Adhikarana પિત્તાવૃતસ્ય પ્રાણવાયોર્લક્ષણમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭

ભ્રમો મૂર્ચ્છા રુજા દાહઃ પિત્તેન પ્રાણ આવૃતે| વિદગ્ધેઽન્ને ચ વમનમ્ ||૩૭||

Adhikarana પિત્તાવૃતસ્યોદાનસ્ય લક્ષણમ્ (૩૮) · Śloka ૩૮

ઉદાને વિભ્રમાદયઃ| દાહોઽન્તર્રુજાભ્રંશશ્ચ||૩૮||

Adhikarana પિત્તવૃતસ્ય વ્યાનસ્ય લક્ષણમ્ (૩૯) · Śloka ૩૯

દાહો વ્યાને તુ સર્વગઃ| ક્લમોઽઙ્ગચેષ્ટાસઙ્ગાશ્ચ સન્તાપઃ સહવેદનઃ||૩૯||

Adhikarana પિત્તાવૃતસ્ય સમાનસ્ય લક્ષણમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦

સમાન ઊષ્મોપહતિરતિસ્વેદોઽરતિઃ સતૃટ્| દાહશ્ચ સ્યાત્||૪૦||

Adhikarana પિત્તાવૃતસ્યાઽપાનસ્ય લક્ષણમ્ (૪૧) · Śloka ૪૧

અપાને તુ મલે હારિદ્રવર્ણતા| રુજોઽતિવૃદ્ધિસ્તાપશ્ચ યોનિમેહનપાયુષુ||૪૧||

Adhikarana કફાવૃતસ્ય પ્રાણાદિપઞ્ચકસ્ય લક્ષણમ્ (૪૨) · Śloka ૪૨

શ્લેષ્મણા ત્વાવૃતે પ્રાણે સાદસ્તન્દ્રાઽરુચિર્વમિઃ| ષ્ઠીવનં ક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંગ્રહઃ| ઉદાને ગુરુગાત્રત્વમરુચિર્વક્સ્વરગ્રહઃ| બલવર્ણપ્રણાશશ્ચ વ્યાને પર્વાઽસ્થિવાગ્ગ્રહઃ| ગુરુતાઽઙ્ગેષુ સર્વેષુ સ્ખલિતઞ્ચ ગતૌ ભૃશમ્| સમાનેઽતિહિમાઙ્ગત્વમસ્વેદો મન્દવહ્નિતા| અપાને સકફં મૂત્રશકૃતોઃ સ્યાત્પ્રવર્ત્તનામ્||૪૨||

Adhikarana દ્વાવિંશતિવિધં વાયોરાઽઽવરણમ્ (૪૩) · Śloka ૪૩

ઇતિ દ્વાવિશતિવિધં વાયોરાઽઽવરણં વિદુઃ||૪૩||

Adhikarana પ્રાણાદીનામન્યોઽઽવરણસ્ય પ્રકારાઃ (૪૪) · Śloka ૪૪

પ્રાણાદયસ્તથાન્યોન્યમાઽઽવૃણ્વન્તિ યથાક્રમમ્| સર્વેઽપિ વિંશતિવિધં વિદ્યાદાઽઽવરણઞ્ચ તત્||૪૪||

Adhikarana પ્રાણાવૃતસ્યોદાનસ્ય લક્ષણમ્ (૪૫) · Śloka ૪૫

નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધઃ પ્રતિશ્યાયઃ શિરોગ્રહઃ| હૃદ્રોગી મુખશોષશ્ચ પ્રાણેનોદન આવૃતે||૪૫||

Adhikarana ઉદાનાવૃતસ્ય પ્રાણસ્ય લક્ષણમ્ (૪૬) · Śloka ૪૬

ઉદાનેનાવૃતે પ્રાણે વર્ણૌજોબલસંક્ષયઃ||૪૬||

Adhikarana આવરણવિજ્ઞાનોપસંહારઃ (૪૭) · Śloka ૪૭

દિશાનયા ચ વિભજેત્ સર્વમાવરણં ભિષક| સ્થાનાન્યવેક્ષ્ય વાતાનાં વૃદ્ધિહાનિઞ્ચ કર્મણામ્||૪૭||

Adhikarana વાયોરાવરણસ્યાઽસઙ્ખ્યેયત્વમ્ (૪૮) · Śloka ૪૮

પ્રાણાદીનાઞ્ચ પઞ્ચાનાં મિશ્રમાઽઽવરણં મિથઃ| પિત્તાદિભિર્દ્વાદશભિર્મિશ્રાણાં મિશ્રિતૈશ્ચ તૈઃ| મિશ્રૈઃ પિત્તાદિભિસ્તદ્વન્મિશ્રણાભિરનેકધા| તારતમ્યવિકલ્પાચ્ચ યાત્યાવૃત્તિરસઙ્ખ્યતામ્||૪૮||

Adhikarana વાતાવૃત્ત્યા વેદનપ્રકારઃ (૪૯) · Śloka ૪૯

તાં લક્ષયેદવહિતો યથાસ્વં લક્ષણોદયાત્| શનૈશ્શનૈશ્ચોપશયાદ્ગૂઢામપિ મુહુર્મુહુઃ||૪૯||

Adhikarana વિકૃતાઽવિકૃતયોઃ પ્રાણોદાનયોઃ સ્વરૂપમ્ (૫૦) · Śloka ૫૦

વિશેષાજ્જીવિતં પ્રાણ ઉદાનો બલમુચ્યતે| સ્યાત્તયોઃ પીડનાદ્ધાનિરાઽઽયુષશ્ચ બલસ્ય ચ||૫૦||

Adhikarana વાતાવૃતસ્ય વત્સરાદનન્તરમસાધ્યત્વમ્ (૫૧) · Śloka ૫૧

આવૃતા વાયવોઽજ્ઞાતા જ્ઞાતા વા વત્સરં સ્થિતાઃ| પ્રયત્નેનાપિ દુઃસાધ્યા ભવેયુર્વાઽનુપક્રમાઃ||૫૧||

Adhikarana આવૃતવાયૂનામુપેક્ષણાજ્જાયમાના ઉપદ્રવાઃ (૫૨-૫૩) · Śloka ૫૩

વિદ્રધિપ્લીહહૃદ્રોગગુલ્માઽગ્નિસદનાદયઃ| ભવન્ત્યુપદ્રવાસ્તેષામાવૃતાનામુપેક્ષણાત્||૫૨|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવંષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં વાતશોણિત નિદાનં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૫૩||