Adhikarana అథ మదాత్యయనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః | ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతో మదాత్యయనిదానంనామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతకఫోహేతుసామాన్యాద్ధాతుశోషణసామాన్యాచ్చ రాజయక్ష్మానంతరం మదాత్యయాదినిర్ణయాధ్యాయారంభః| మదేనాత్యయో మదాత్యయః| మదహేతుకో వ్యాధిరిత్యర్థః| మదో నామ చిత్తధాతువికారః| స చ మదకార్య్యం| మద్యం చ యథాకారణతాం తత్ర ప్రతిపద్యతే తథా తీక్ష్ణ ఇత్యాదినా దర్శయతి|| 1||
Adhikarana మద్యౌజసోర్గుణాః (౨) · Śloka ౨
తీక్ష్ణోష్ణరూక్షాసూక్ష్మమామ్లం వ్యవాయ్యాశుకరం లఘు|
వికాశి విశదం మద్యమోజసోఽస్మాద్విపర్యయః||2||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु|
विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తీక్ష్ణాదిగుణదశకసంయుక్తం మద్యం| తేనాస్మాన్ మద్యాత్తీక్ష్ణాదిగుణవిపరీతమందాదిగుణదశకసంయుక్తస్యౌజసౌ విపర్య్యయ ఏవ||2||
Adhikarana మద్యతుల్యత్వేఽపి విషస్య మారకత్వే హేతుః (౩) · Śloka ౩
తీక్ష్ణాదయో విషేఽప్యుక్తాశ్చిత్తోపప్లావినో గుణాః|
జీవితాంతాయ జాయంతే విషే తూత్కర్షవృత్తితః||3||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः|
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తీక్ష్ణాదయో గుణా విషేఽప్యుక్తాః| తత్రస్థాశ్చ తే జీవితాంతాయ జాయంతే| తత్ర తేషాముత్కర్షవృత్తిహేతుః| అనేనైతత్కథయతి-విషం మద్యం సమమేవౌజసో విపరీతమితి|| 3||
Adhikarana ప్రథమమదః (౪) · Śloka ౪
తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైర్మద్యం మందాదీనోజసో గుణాన్|
దశభిర్దశసంక్షోభ్య చేతో నయతి విక్రియాం|
ఆద్యే మద్యే||4||
View original
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्|
दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्|
आद्ये मद्ये||४||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత ఏవ మద్యం తీక్ష్ణాదిగుణమోజసోః మందాదిగుణం; అతో విపర్య్యయాన్మద్యం సేవితం తీక్ష్ణాదిభీః సర్వైర్దశభిర్గుణైరోజసో మందాదీన్ దశాపి గుణాన్ విక్షోభ్య చేతోవిక్రియాం నయతి| అయమాద్యో మదః|| 4||
Adhikarana ద్వితీయమదః (౫) · Śloka ౫
ద్వితీయే తు ప్రమాదాయతనే స్థితః|
దుర్వికల్పహతో మూఢః సుఖమిత్యవబుధ్యతే||5||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः|
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తతో మద్యస్యాఽతిపానేన ద్వితీయో మదో భవతి| యస్మిన్ ప్రమాదాయతనే ప్రమాదకరణభూతే స్థితః పురుషో దుర్వికల్పహతః సన్ మూఢస్తదేవ సుఖమిత్యవబుధ్యతే|| 5||
Adhikarana తృతీయమదః (౬) · Śloka ౬
మధ్యమోత్తమయోః సంధిం ప్రాప్య రాజసతామసః|
నిరంకుశ ఇవ వ్యాలో న కించిన్నాచరేజ్జడః||6||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः|
निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తతోఽపి తృతీయో మదో భవతి| యస్య ద్వితీయేన తథావిధః సంధిర్భవతి| యం సంధిం రజస్తమోభ్యాం యుక్తః సన్ పురుషో నిరంకుశ ఇవ వ్యాలో న కించిన్నాచరేజ్జడః| నిరంకుశః స్వతంత్రవృత్తిః వ్యాలో దుష్టగజః|| 6||
Adhikarana తృతీయమదనిందా (౭) · Śloka ౭
ఇయం భూమిరవద్యానాం దౌశ్శీల్యస్యేదమాస్పదం|
ఏకోఽయం బహుమార్గాయా దుర్గతేర్దేశికః పరం||7||
View original
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्|
एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అవద్యానాం దోషాణామియం భూమిః| యో మధ్యమోత్తమయోః సందిగ్ధః| దేశికః ఉపదేష్టా|| 7||
Adhikarana సంపూర్ణస్య తృతీయమదస్య లక్షణం (౮) · Śloka ౮
నిశ్చేష్టః శవవచ్ఛేతే తృతీయే తు మదే స్థితః|
మరణాదపి పాపాత్మా గతః పాపతరాం దశాం||8||
View original
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः|
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యదా తు తృతీయం మదం సంపూర్ణం ప్రాప్నోతి తదా సః పాపాన్మరణాదపి పాపతరాం దశామవస్థాం గతో నిశ్చేష్టః సన్ శవవచ్ఛేతే| ఏతదేవాఽంతరోక్తం మదత్రయలక్షణం|| 8||
Adhikarana మద్యాసక్తావస్థా (౯) · Śloka ౯
ధర్మాధర్మం సుఖం దుఃఖమర్థానర్థం హితాహితం|
యదాఽస్క్తో న జానాతి కథం తచ్ఛీలయేద్బుధః||9||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्|
यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తచ్చ మద్యం బుధః శీలయితుం నార్హతి| యస్మిన్నాఽసక్తే ధర్మాధర్మాదికం దృష్టఫలం న జానాతి| తన్మద్యం కథం బుధః శీలయేత్||9||
Adhikarana మద్యపానే దోషాః (౧౦) · Śloka ౧౦
మద్యే మోహో భయం శోకః క్రోధో మృత్యుశ్చ సంశ్రితాః|
సోన్మాదమదమూర్చ్ఛాయాః సాఽపస్మారాపతానకాః||10||
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः|
सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మద్యే నిత్యం మోహాదయః సంశ్రితాః తత్కారణత్వాత్ అపతానకో వాతవ్యాధౌ వక్ష్యతే|| 10||
Adhikarana మద్యస్యాఽసాధుత్వం (౧౧) · Śloka ౧౧
యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర సర్వమసాధు యత్|
అయుక్తియుక్తమన్నం హి వ్యాధయే మరణాయ వా|
మద్యం త్రివర్గధీధైర్యలజ్జాదేరపి నాశనం||11||
View original
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्|
अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा|
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అథవా కిం మోహాదిభిరుక్తైర్యత్రైకః స్మృతివిభ్రంశస్తత్ర యదసాధు తత్సర్వం స్థితమేవ| తచ్చ మద్యమయుక్త్యాయుక్తం సుతరామసాధు| తథా చాన్నమయుక్తియుక్తం వ్యాధయే భవతి| అథవా మరణాయ భవతి| ఏతన్న కదాచిదదృష్టక్షత్యై| మద్యం పునరయుక్తియుక్తం త్రివర్గాదినాశనేఽపి పర్య్యాప్తం భవతి| ధీర్వస్తుగ్రహణశక్తిః| ధైర్య్యం మనసః స్థిరత్వం| ఆదిగ్రహణేనాన్యేషాం శ్లాఘ్యానాం గుణానాం గ్రహణం|| 11||
Adhikarana బల్యాదయో మద్యేన నాతిమాద్యంతి (౧౨) · Śloka ౧౨
నాఽతిమాద్యంతి బలినః కృతాహారా మహాశనాః|
స్నిగ్ధాః సత్వవయోయుక్తా మద్యనిత్యాస్తదన్వయాః|
మేదః కఫాధికా మందవాతపిత్తాః దృఢాగ్నయః||12||
View original
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः|
स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः|
मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తచ్చ మద్యం న సర్వత్ర దోషావహత్వేన సంభవతి| యతో బల్యాదయో బహునాపి మద్యేన నాఽతిమాద్యంతి| తదన్వయాః మద్యకులోత్పన్నాః||12||
Adhikarana దుర్బలాః అమ్లమద్యాదినా చాదిమాద్యంతి (౧౩) · Śloka ౧౩
విపర్యయేఽతిమాద్యంతి విస్త్రబ్ధాః కుపితాశ్చ యే|
మద్యేన చామ్లరూక్షేణ సాఽజీర్ణే బహునాతి చ||13||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये|
मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్స్వరూపవిపర్య్యయే చాఽతిమాద్యంతి| తథా విస్త్రబ్ధాః సువిశ్వస్తాః తథా కుపితాశ్చ యే అమ్లరూక్షేణ చ మద్యేన సర్వ ఏవాతిమాద్యంతి| ఇతి సంబంధః| తథా సాఽజీర్ణే పీతేనాపి| బహునా చ పీతేన||13||
Adhikarana మదాత్యయప్రభేదాః (౧౪) · Śloka ౧౪
వాతాత్పిత్తాత్కఫాత్సర్వైశ్చత్వారః స్యుర్మదాత్యయాః|
సర్వేఽపి సర్వైర్జాయంతే వ్యపదేశస్తు భూయసా||14||
View original
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः|
सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతాదిభిః సన్నిపాతేన చ చత్వారో మదాత్యయాః స్యుః| సర్వేషామపి త్రిదోషజత్వే భూయసా వ్యపదేశః|| 14||
Adhikarana మదాత్యయసామాన్యలక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
సామాన్యం లక్షణం తేషాం ప్రమేహా హృదయవ్యథా|
విడ్భేదః సతతం తృష్ణా సౌమ్యాగ్నేయా జ్వరోఽరుచిః|
శిరః పార్శ్వాస్థిక్కంపో మర్మభేదస్త్రికగ్రహః|
జ్వరో విబంధస్తిమిరం కాసశ్వాసప్రజాగరాః|
స్వేదోఽతిమాత్రం విష్టంభః శ్వయథుశ్చిత్తవిభ్రమః|
ప్రలాపశ్ఛర్దిరుత్క్లేశో భ్రమో దుఃస్వప్నదర్శనం||15||
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा|
विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः|
शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः|
ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः|
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः|
प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వేషాం మదాత్యయానాం ప్రమేహాదిసాధారణం లింగం| సౌమ్యాగ్నేయా జ్వరో యో మిశ్రలక్షణ ఇత్యుక్తః|| 15||
Adhikarana వాతికమదాత్యయలక్షణాని (౧౬) · Śloka ౧౬
విశేషాజ్జాగరశ్వాసకంపమూర్ధరుజోఽనిలాత్|
స్వప్నే భ్రమత్యుత్పతతి ప్రేతైశ్చ సహ భాషతే||16||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्|
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషు లింగేషు సత్స్వపి వాతికే జాగరాదికం సాతిశయం భవతి||16||
Adhikarana పైత్తికమదాత్యయలక్షణాని (౧౭) · Śloka ౧౭
పిత్తాద్దాహజ్వరస్వేదమోహాతీసారతృడ్భ్రమాః|
దేహో హరితహారిద్రో రక్తనేత్రకపాలతా||17||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः|
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తాద్దాదికం|| 17||
Adhikarana శ్లైష్మికమదాత్యయలక్షణాని (౧౮) · Śloka ౧౮
శ్లేష్మణా ఛర్దిహృల్లాసనిద్రోదర్దాంగగౌరం||18||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శ్లేష్మణా ఛర్ద్యాదికం|| 18||
Adhikarana సాన్నిపాతికమదాత్యయలక్షణాని (౧౯) · Śloka ౧౯
సర్వజే సర్వలింగత్వం||19||
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं||१९||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సన్నిపాతికే మదాత్యయే సర్వం లింగత్వం| ఇతి మదాత్యయః||19||
Adhikarana ధ్వంసకవిక్షయౌ ధ్వంసకవిక్షయసంభవహేతుః (౨౦) · Śloka ౨౦
ముక్త్వా మద్యం పిబేషు యః|
సహసాఽనుచితం చాన్యత్తస్య ధ్వంసకవిక్షయౌ|
భవేతాం మారుతాత్కష్టౌ దుర్బలస్య విశేషతః||20||
View original
ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः|
सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ|
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనంతరం మద్యకారణౌ ధ్వంసకవిక్షయౌ నిర్ణీయేతే| యో నరో మద్యపః సన్ మద్యం బహుకాలం త్యక్త్వా సహసాఽన్యదనుచితం మద్యం పిబేత్ తస్య వాతాద్ధేతోర్ధ్వంసకవిక్షయౌ నామ్నా కష్టౌ వ్యాధీ భవేతాం||20||
Adhikarana ధ్వంసకలక్షణం (౨౧) · Śloka ౨౧
ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవః కంఠశోషోఽతినిద్రతా|
శబ్దాఽసహత్త్వం తంద్రా చ ||21||
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता|
शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ||२१||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దుర్బలస్య తు విశేషేణ తౌ స్యాతాం| ధ్వంసకే శ్లేష్మనిష్ఠీవాది లక్షణం||21||
Adhikarana విక్షయలక్షణం (౨౨) · Śloka ౨౨
విక్షయేఽంగశిరోఽతిరుక్|
హృత్కంఠరోధః సమ్మోహః కాసస్తృష్ణావమిజ్వరః||22||
View original
विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्|
हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విక్షయేఽంగరుగాది|| 22||
Adhikarana త్యక్తమద్యస్య లాభాః (౨౩) · Śloka ౨౩
నివృత్తో యస్తు మద్యేభ్యో జితాత్మా బుద్ధిపూర్వకృత్|
వికారైః స్పృశ్యతే జాతు న స శారీరమానసైః||23||
View original
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्|
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మద్యముపసంహరతి-నివృత్త ఇత్యాదినా| సుబోధం|| 23||
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాసంన్యాసానాం నిదానాది (౨౪) · Śloka ౨౪
రజోమోహాహితాహారపరస్య స్యుస్త్రయో గదాః|
రసాసృక్చేతనావాహిస్త్రోతోరోధసముద్భవాః|
మదమూర్చ్ఛాయసంన్యాసా యథోత్తరబలోత్తరాః||24||
View original
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः|
रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः|
मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అనంతరం మద్యవచ్చిత్తోపఘాతసామాన్యాదత్రైవ మదాదయో నిర్ణీయంతే| రజోమోహాద్యభ్యాసపరస్య పురుషస్య దోషై రసాదివాహిషు స్త్రోతస్సు రుద్ధేషు మోహాదయో వ్యాధివిశేషా ఉత్పద్యంతే| తే చ యథోత్తరం బలాధికాః| మదామూర్చ్ఛాయస్తతః సంన్యాస ఇతి|| 24||
Adhikarana మదనిదానం, మదప్రభేదాః (౨౫) · Śloka ౨౫
మదోఽత్ర దోషైః సర్వైశ్చ రక్తమద్యవిషైరపి||25||
View original
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు చ వాతాదిభిః సన్నిపాతేన రక్తమద్యవిషైశ్చేతి సప్త భేదాః||25||
Adhikarana వాతమదలక్షణం (౨౬) · Śloka ౨౬
సక్తాఽనల్పద్రుతాభాషశ్చలస్ఖలితచేష్టితః|
రూక్షశ్యావారుణతనుర్మదే వాతోద్భవే భవేత్||26||
View original
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः|
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సక్తాభాషత్వాదియుక్తః పురుషో వాతోద్బవే మదే భవేత్|| 26||
Adhikarana పిత్తమదలక్షణం (౨౭) · Śloka ౨౭
పిత్తేన క్రోధనో రక్తపీతాభః కలహప్రియః||27||
View original
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పిత్తేన క్రోధనత్వాదియుక్తః|| 27||
Adhikarana కఫమదలక్షణం (౨౮) · Śloka ౨౮
స్వల్పాసంబద్ధవాక్పాండుః కఫాద్ధయానపరోఽలసః||28||
View original
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కఫాద్ధయానపరత్వాదియుక్తః|| 28||
Adhikarana సాన్నిపాతికమదలక్షణం (౨౯) · Śloka ౨౯
సర్వాత్మా సన్నిపాతేన||29||
View original
सर्वात्मा सन्निपातेन||२९||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సన్నిపాతేనాఽనంతరోక్తం సర్వలింగం|| 29||
Adhikarana రక్తజమదలక్షణం (౩౦) · Śloka ౩౦
రక్తాత్స్తబ్ధాంగదృష్టితా|
పిత్తలింగంచ ||30||
View original
रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता|
पित्तलिङ्गञ्च ||३०||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తాత్ మదే స్తబ్ధాంగదృష్టితా పిత్తలింగంచ భవతి|| 30||
Adhikarana మద్యజమదలక్షణం (౩౧) · Śloka ౩౧
మద్యేన వికౄతేహాస్వరాంగతా||31||
View original
मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మద్యేన మదే వికృతేహత్వాదిలింగం|| 31||
Adhikarana విషజమదలక్షణం (౩౨) · Śloka ౩౨
విషాత్కంపోఽతినిద్రా చ సర్వేభ్యోఽభ్యధికశ్చ సః||32||
View original
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
విషాన్మదే కంపోఽతినిద్రా చ భవతి| స ఏవ సర్వ-మదేభ్యోఽధికో దుస్సాధ్యతావహః|| 32||
Adhikarana రక్తజాదిమదేషు లక్షణైః దోషసంగతిర్జ్ఞేయా (౩౩) · Śloka ౩౩
లక్షయేల్లక్షణోత్కర్షాద్వాతాదీన్ శోణితాదిషు||33||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషు చ శోణితాదిమదేషు వాతాదీన్ లక్షణోత్కర్షాత్ లక్షయేత్| అనేనైతదుక్తం-రక్తమద్యవిషమదాః యద్యపి త్రిదోషజాస్తథాఽప్యుత్కృష్టేన వాతాదీనామన్యతమస్యాఽధిక్యం వ్యవస్యేత్| ఇత్యుక్తా మదాః||33||
Adhikarana మూర్చ్ఛాయనిదానం, వాతమూర్చ్ఛాలక్షణం (౩౪) · Śloka ౩౪
అరుణం నీలకృష్ణం వా ఖం పశ్యన్ ప్రవిశేత్తమః|
శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత హృత్పీడా వేపర్భ్రమః|
కార్శ్యం చ శ్యావారుణా ఛాయా మూర్చ్ఛాయే మారుతాత్మకే||34||
View original
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः|
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः|
कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మూర్చ్ఛాయా ఉచ్యంతే| మారుతాత్మకే మూర్చ్ఛాయే పురుషోఽరుణం నీలం కృష్ణం వా ఆకాశం పశ్యంస్తమః ప్రవిశేత్| శీఘ్రం చ ప్రతిబుధ్యేత్| హృత్పీడాదికం చాత్ర భవతి తమః ప్రవేశః అచైతన్యం|| 34||
Adhikarana పిత్తమూర్చ్ఛాలక్షణం (౩౫) · Śloka ౩౫
పిత్తేన రక్తం పీతం వా నభః పశ్యన్ విశేత్తమః|
విబుధ్యేత చ సస్వేదో దాహతృట్తాపపీడితః|
భిన్నవిణ్నీలపీతాభో రక్తపీతాకులేక్షణః||35||
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः|
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः|
भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తం పీతం వేత్యాదిపికృన్మూర్చ్ఛాయాః లక్షణం|| 35||
Adhikarana కఫమూర్చ్ఛాలక్షణం (౩౬) · Śloka ౩౬
కఫేన మేఘసంగాశం పశ్యన్నాకాశమావిశేత్|
తమశ్చిరాచ్చ బుధ్యేత సహృల్లాసప్రసేకవాన్|
గురుభిస్తిమితైరంగైరాద్రచర్మావనద్ధవత్||36||
View original
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्|
तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्|
गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మేఘేత్యాదికం కఫమూర్చ్ఛాలక్షణం||36||
Adhikarana సాన్నిపాతికమూర్చ్ఛాయలక్షణం (౩౭) · Śloka ౩౭
సర్వాకృతిస్త్రిభిర్దోషైరపస్మార ఇవాఽపరః|
పాతయత్యాశు నిశ్చేష్టం వినా బీభత్సచేష్టితైః||37||
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः|
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
త్రిభిర్దోషైర్మూర్చ్ఛాయః సర్వాకృతిః సర్వరూపో భవతి| మహారంభత్వేఽపర ఇవాఽపస్మారః| అయం తు మూర్చ్ఛాయో బీభత్సచేష్టితైర్మూత్రపురీషోత్సర్గాదిభిర్వినా నిశ్చేష్టం పౌరుషమాశు పాతయతి|| 37||
Adhikarana మదమూర్చ్ఛాయయోః సంన్యాసాత్ భేదః (౩౮) · Śloka ౩౮
దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః కృతవేగేషు దేహినాం|
స్వయమేవోపశామ్యంతి సంన్యాసేనౌషధైర్వినా||38||
View original
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्|
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అపస్మారాద్ వినా మదమూర్చ్ఛాయయోః పునరవబోధే దోషేష్విత్యాదినాహేతురుచ్యతే| దేహినాం కృతవేగేషు సత్సు దోషేషు మదమూర్చ్ఛాయాః స్వయమేవౌషధనిరపేక్షమేవోపశామ్యంత్యాఽఽవేగకాలం| సంన్యాసః పునరౌషధైర్వినా న శామ్యతి|| 38||
Adhikarana సంన్యాసనిదానాది సంన్యాసస్తదసాధ్యత్వంచ (౩౯) · Śloka ౩౯
వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాఽఽక్షిప్యాతిబలా మలాః|
సంన్యాసం సన్నిపతితాః ప్రాణాయతనసంశ్రయాః|
కుర్వంతి తేన పురుషః కాష్ఠభూతో మృతోపమః|
మ్రియేత శీఘ్రం-శీఘ్రం చేచ్చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే||39||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः|
संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः|
कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः|
म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సంన్యాసః క ఉచ్యత ఇత్యాఽఽహ-వాగిత్యాది| అతిబలా స్వకారణవిశేషవశాద్వాతాదయో దుష్టాః వాగ్దేహమనసాం చేష్టామాఽఽక్షిప్త గృహీత్వా పరస్పరం సన్నివర్తితాః ప్రాణాయతనసంశ్రితాశ్చ సంన్యాసం కుర్వంతి| ప్రాణాయతనం హృదయాది| తేన చ సంన్యాసేన పురుషః కాష్ఠభూతో మృతోపమశ్చ భవతి| తత్ర యది శీఘ్రం చికిత్సా న ప్రయుజ్యతే తతో మ్రియేతైవ|| 39||
Adhikarana సంన్యాసే ఆశు చికిత్సా యోజ్యా (౪౦) · Śloka ౪౦
అగాధే గ్రాహబహులే సలిలౌఘ ఇవాతటే|
సంన్యాసే వినిమజ్జంతం నరమాశు నివర్త్తయేత్||40||
View original
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे|
संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తథా భిషక సంన్యాసే వినిమజ్జంతం నరమాశు నివర్తయేత్| అగాధే గంభీరే గ్రాహబహులే అతటే చ సలిలౌఘే నిమజ్జంతం నరం యథాబాంధవా నివర్తయంతి|| 40||
Adhikarana యుక్తివియుక్తమద్యదేషాః (౪౧) · Śloka ౪౧
మదమానరోషతోప్రభృతిభిరభిర్నిజైః పరిష్వంగః|
యుక్తాయుక్తం చ సమం యుక్తివియుక్తేన మద్యేన||41||
View original
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः|
युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మదమానేత్యాదినా మదాత్యయనిదానత్వాన్మద్యేనైవోపసంహరన్నాహ| తోషో హర్షః| ప్రభృతిశబ్దేన కామక్రోధాదయః|యుక్తాయుక్తం చ సమమితి కృత్యాకృత్యావివేకో న భవతి|| 41||
Adhikarana యుక్తియుక్తమద్యగుణాః (౪౨-౬) · Śloka ౬
బలకాలదేశసాత్మ్యప్రకృతిసహాయామవయవాంసి|
ప్రవిభజ్య తదనురూప యది పిబతి తతః పిబత్యమృతం||42||
ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం నిదానస్థానే మదాత్యయనిదానం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
View original
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि|
प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
Hide commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏవం విధిహీనస్య దోషముక్త్వా బలకాలేత్యాదినా విధియుక్తస్య పునర్గుణమాహ| బలాదీని పృథఙ్నిరూప్య బలాద్యనురూపమేవ యది మద్యం పిబతి తతోఽమృతమేవ పిబతి|| 42|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం నిదానస్థానే షష్ఠోఽధ్యాయః