Adhikarana അഥ മദാത്യയനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ | പ്രതിജ്ഞാ (൧) · Śloka ൧
അഥാതോ മദാത്യയനിദാനംനാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വാതകഫോഹേതുസാമാന്യാദ്ധാതുശോഷണസാമാന്യാച്ച രാജയക്ഷ്മാനന്തരം മദാത്യയാദിനിര്ണയാധ്യായാരമ്ഭഃ| മദേനാത്യയോ മദാത്യയഃ| മദഹേതുകോ വ്യാധിരിത്യര്ഥഃ| മദോ നാമ ചിത്തധാതുവികാരഃ| സ ച മദകാര്യ്യമ്| മദ്യം ച യഥാകാരണതാം തത്ര പ്രതിപദ്യതേ തഥാ തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദിനാ ദര്ശയതി|| ൧||
Adhikarana മദ്യൌജസോര്ഗുണാഃ (൨) · Śloka ൨
തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാസൂക്ഷ്മമാമ്ലം വ്യവായ്യാശുകരം ലഘു|
വികാശി വിശദം മദ്യമോജസോऽസ്മാദ്വിപര്യയഃ||൨||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु|
विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തീക്ഷ്ണാദിഗുണദശകസംയുക്തം മദ്യമ്| തേനാസ്മാന് മദ്യാത്തീക്ഷ്ണാദിഗുണവിപരീതമന്ദാദിഗുണദശകസംയുക്തസ്യൌജസൌ വിപര്യ്യയ ഏവ||൨||
Adhikarana മദ്യതുല്യത്വേऽപി വിഷസ്യ മാരകത്വേ ഹേതുഃ (൩) · Śloka ൩
തീക്ഷ്ണാദയോ വിഷേऽപ്യുക്താശ്ചിത്തോപപ്ലാവിനോ ഗുണാഃ|
ജീവിതാന്തായ ജായന്തേ വിഷേ തൂത്കര്ഷവൃത്തിതഃ||൩||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः|
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാ വിഷേऽപ്യുക്താഃ| തത്രസ്ഥാശ്ച തേ ജീവിതാന്തായ ജായന്തേ| തത്ര തേഷാമുത്കര്ഷവൃത്തിഹേതുഃ| അനേനൈതത്കഥയതി-വിഷം മദ്യം സമമേവൌജസോ വിപരീതമിതി|| ൩||
Adhikarana പ്രഥമമദഃ (൪) · Śloka ൪
തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈര്മദ്യം മന്ദാദീനോജസോ ഗുണാന്|
ദശഭിര്ദശസംക്ഷോഭ്യ ചേതോ നയതി വിക്രിയാമ്|
ആദ്യേ മദ്യേ||൪||
View original
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्|
दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्|
आद्ये मद्ये||४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അത ഏവ മദ്യം തീക്ഷ്ണാദിഗുണമോജസോഃ മന്ദാദിഗുണമ്; അതോ വിപര്യ്യയാന്മദ്യം സേവിതം തീക്ഷ്ണാദിഭീഃ സര്വൈര്ദശഭിര്ഗുണൈരോജസോ മന്ദാദീന് ദശാപി ഗുണാന് വിക്ഷോഭ്യ ചേതോവിക്രിയാം നയതി| അയമാദ്യോ മദഃ|| ൪||
Adhikarana ദ്വിതീയമദഃ (൫) · Śloka ൫
ദ്വിതീയേ തു പ്രമാദായതനേ സ്ഥിതഃ|
ദുര്വികല്പഹതോ മൂഢഃ സുഖമിത്യവബുധ്യതേ||൫||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः|
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തതോ മദ്യസ്യാऽതിപാനേന ദ്വിതീയോ മദോ ഭവതി| യസ്മിന് പ്രമാദായതനേ പ്രമാദകരണഭൂതേ സ്ഥിതഃ പുരുഷോ ദുര്വികല്പഹതഃ സന് മൂഢസ്തദേവ സുഖമിത്യവബുധ്യതേ|| ൫||
Adhikarana തൃതീയമദഃ (൬) · Śloka ൬
മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ധിം പ്രാപ്യ രാജസതാമസഃ|
നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേജ്ജഡഃ||൬||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः|
निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തതോऽപി തൃതീയോ മദോ ഭവതി| യസ്യ ദ്വിതീയേന തഥാവിധഃ സന്ധിര്ഭവതി| യം സന്ധിം രജസ്തമോഭ്യാം യുക്തഃ സന് പുരുഷോ നിരങ്കുശ ഇവ വ്യാലോ ന കിഞ്ചിന്നാചരേജ്ജഡഃ| നിരങ്കുശഃ സ്വതന്ത്രവൃത്തിഃ വ്യാലോ ദുഷ്ടഗജഃ|| ൬||
Adhikarana തൃതീയമദനിന്ദാ (൭) · Śloka ൭
ഇയം ഭൂമിരവദ്യാനാം ദൌശ്ശീല്യസ്യേദമാസ്പദമ്|
ഏകോऽയം ബഹുമാര്ഗായാ ദുര്ഗതേര്ദേശികഃ പരമ്||൭||
View original
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्|
एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അവദ്യാനാം ദോഷാണാമിയം ഭൂമിഃ| യോ മധ്യമോത്തമയോഃ സന്ദിഗ്ധഃ| ദേശികഃ ഉപദേഷ്ടാ|| ൭||
Adhikarana സമ്പൂര്ണസ്യ തൃതീയമദസ്യ ലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
നിശ്ചേഷ്ടഃ ശവവച്ഛേതേ തൃതീയേ തു മദേ സ്ഥിതഃ|
മരണാദപി പാപാത്മാ ഗതഃ പാപതരാം ദശാമ്||൮||
View original
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः|
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
യദാ തു തൃതീയം മദം സമ്പൂര്ണം പ്രാപ്നോതി തദാ സഃ പാപാന്മരണാദപി പാപതരാം ദശാമവസ്ഥാം ഗതോ നിശ്ചേഷ്ടഃ സന് ശവവച്ഛേതേ| ഏതദേവാऽന്തരോക്തം മദത്രയലക്ഷണമ്|| ൮||
Adhikarana മദ്യാസക്താവസ്ഥാ (൯) · Śloka ൯
ധര്മാധര്മം സുഖം ദുഃഖമര്ഥാനര്ഥം ഹിതാഹിതമ്|
യദാऽസ്ക്തോ ന ജാനാതി കഥം തച്ഛീലയേദ്ബുധഃ||൯||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्|
यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തച്ച മദ്യം ബുധഃ ശീലയിതും നാര്ഹതി| യസ്മിന്നാऽസക്തേ ധര്മാധര്മാദികം ദൃഷ്ടഫലം ന ജാനാതി| തന്മദ്യം കഥം ബുധഃ ശീലയേത്||൯||
Adhikarana മദ്യപാനേ ദോഷാഃ (൧൦) · Śloka ൧൦
മദ്യേ മോഹോ ഭയം ശോകഃ ക്രോധോ മൃത്യുശ്ച സംശ്രിതാഃ|
സോന്മാദമദമൂര്ച്ഛായാഃ സാऽപസ്മാരാപതാനകാഃ||൧൦||
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः|
सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മദ്യേ നിത്യം മോഹാദയഃ സംശ്രിതാഃ തത്കാരണത്വാത് അപതാനകോ വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യതേ|| ൧൦||
Adhikarana മദ്യസ്യാऽസാധുത്വമ് (൧൧) · Śloka ൧൧
യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര സര്വമസാധു യത്|
അയുക്തിയുക്തമന്നം ഹി വ്യാധയേ മരണായ വാ|
മദ്യം ത്രിവര്ഗധീധൈര്യലജ്ജാദേരപി നാശനമ്||൧൧||
View original
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्|
अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा|
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അഥവാ കിം മോഹാദിഭിരുക്തൈര്യത്രൈകഃ സ്മൃതിവിഭ്രംശസ്തത്ര യദസാധു തത്സര്വം സ്ഥിതമേവ| തച്ച മദ്യമയുക്ത്യായുക്തം സുതരാമസാധു| തഥാ ചാന്നമയുക്തിയുക്തം വ്യാധയേ ഭവതി| അഥവാ മരണായ ഭവതി| ഏതന്ന കദാചിദദൃഷ്ടക്ഷത്യൈ| മദ്യം പുനരയുക്തിയുക്തം ത്രിവര്ഗാദിനാശനേऽപി പര്യ്യാപ്തം ഭവതി| ധീര്വസ്തുഗ്രഹണശക്തിഃ| ധൈര്യ്യം മനസഃ സ്ഥിരത്വമ്| ആദിഗ്രഹണേനാന്യേഷാം ശ്ലാഘ്യാനാം ഗുണാനാം ഗ്രഹണമ്|| ൧൧||
Adhikarana ബല്യാദയോ മദ്യേന നാതിമാദ്യന്തി (൧൨) · Śloka ൧൨
നാऽതിമാദ്യന്തി ബലിനഃ കൃതാഹാരാ മഹാശനാഃ|
സ്നിഗ്ധാഃ സത്വവയോയുക്താ മദ്യനിത്യാസ്തദന്വയാഃ|
മേദഃ കഫാധികാ മന്ദവാതപിത്താഃ ദൃഢാഗ്നയഃ||൧൨||
View original
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः|
स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः|
मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തച്ച മദ്യം ന സര്വത്ര ദോഷാവഹത്വേന സമ്ഭവതി| യതോ ബല്യാദയോ ബഹുനാപി മദ്യേന നാऽതിമാദ്യന്തി| തദന്വയാഃ മദ്യകുലോത്പന്നാഃ||൧൨||
Adhikarana ദുര്ബലാഃ അമ്ലമദ്യാദിനാ ചാദിമാദ്യന്തി (൧൩) · Śloka ൧൩
വിപര്യയേऽതിമാദ്യന്തി വിസ്ത്രബ്ധാഃ കുപിതാശ്ച യേ|
മദ്യേന ചാമ്ലരൂക്ഷേണ സാऽജീര്ണേ ബഹുനാതി ച||൧൩||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये|
मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തത്സ്വരൂപവിപര്യ്യയേ ചാऽതിമാദ്യന്തി| തഥാ വിസ്ത്രബ്ധാഃ സുവിശ്വസ്താഃ തഥാ കുപിതാശ്ച യേ അമ്ലരൂക്ഷേണ ച മദ്യേന സര്വ ഏവാതിമാദ്യന്തി| ഇതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ സാऽജീര്ണേ പീതേനാപി| ബഹുനാ ച പീതേന||൧൩||
Adhikarana മദാത്യയപ്രഭേദാഃ (൧൪) · Śloka ൧൪
വാതാത്പിത്താത്കഫാത്സര്വൈശ്ചത്വാരഃ സ്യുര്മദാത്യയാഃ|
സര്വേऽപി സര്വൈര്ജായന്തേ വ്യപദേശസ്തു ഭൂയസാ||൧൪||
View original
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः|
सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വാതാദിഭിഃ സന്നിപാതേന ച ചത്വാരോ മദാത്യയാഃ സ്യുഃ| സര്വേഷാമപി ത്രിദോഷജത്വേ ഭൂയസാ വ്യപദേശഃ|| ൧൪||
Adhikarana മദാത്യയസാമാന്യലക്ഷണമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
സാമാന്യം ലക്ഷണം തേഷാം പ്രമേഹാ ഹൃദയവ്യഥാ|
വിഡ്ഭേദഃ സതതം തൃഷ്ണാ സൌമ്യാഗ്നേയാ ജ്വരോऽരുചിഃ|
ശിരഃ പാര്ശ്വാസ്ഥിക്കമ്പോ മര്മഭേദസ്ത്രികഗ്രഹഃ|
ജ്വരോ വിബന്ധസ്തിമിരം കാസശ്വാസപ്രജാഗരാഃ|
സ്വേദോऽതിമാത്രം വിഷ്ടമ്ഭഃ ശ്വയഥുശ്ചിത്തവിഭ്രമഃ|
പ്രലാപശ്ഛര്ദിരുത്ക്ലേശോ ഭ്രമോ ദുഃസ്വപ്നദര്ശനമ്||൧൫||
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा|
विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः|
शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः|
ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः|
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः|
प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സര്വേഷാം മദാത്യയാനാം പ്രമേഹാദിസാധാരണം ലിങ്ഗമ്| സൌമ്യാഗ്നേയാ ജ്വരോ യോ മിശ്രലക്ഷണ ഇത്യുക്തഃ|| ൧൫||
Adhikarana വാതികമദാത്യയലക്ഷണാനി (൧൬) · Śloka ൧൬
വിശേഷാജ്ജാഗരശ്വാസകമ്പമൂര്ധരുജോऽനിലാത്|
സ്വപ്നേ ഭ്രമത്യുത്പതതി പ്രേതൈശ്ച സഹ ഭാഷതേ||൧൬||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्|
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏഷു ലിങ്ഗേഷു സത്സ്വപി വാതികേ ജാഗരാദികം സാതിശയം ഭവതി||൧൬||
Adhikarana പൈത്തികമദാത്യയലക്ഷണാനി (൧൭) · Śloka ൧൭
പിത്താദ്ദാഹജ്വരസ്വേദമോഹാതീസാരതൃഡ്ഭ്രമാഃ|
ദേഹോ ഹരിതഹാരിദ്രോ രക്തനേത്രകപാലതാ||൧൭||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः|
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പിത്താദ്ദാദികമ്|| ൧൭||
Adhikarana ശ്ലൈഷ്മികമദാത്യയലക്ഷണാനി (൧൮) · Śloka ൧൮
ശ്ലേഷ്മണാ ഛര്ദിഹൃല്ലാസനിദ്രോദര്ദാങ്ഗഗൌരമ്||൧൮||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ശ്ലേഷ്മണാ ഛര്ദ്യാദികമ്|| ൧൮||
Adhikarana സാന്നിപാതികമദാത്യയലക്ഷണാനി (൧൯) · Śloka ൧൯
സര്വജേ സര്വലിങ്ഗത്വം||൧൯||
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं||१९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സന്നിപാതികേ മദാത്യയേ സര്വം ലിങ്ഗത്വമ്| ഇതി മദാത്യയഃ||൧൯||
Adhikarana ധ്വംസകവിക്ഷയൌ ധ്വംസകവിക്ഷയസമ്ഭവഹേതുഃ (൨൦) · Śloka ൨൦
ംഉക്ത്വാ മദ്യം പിബേഷു യഃ|
സഹസാऽനുചിതം ചാന്യത്തസ്യ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ|
ഭവേതാം മാരുതാത്കഷ്ടൌ ദുര്ബലസ്യ വിശേഷതഃ||൨൦||
View original
ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः|
सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ|
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനന്തരം മദ്യകാരണൌ ധ്വംസകവിക്ഷയൌ നിര്ണീയേതേ| യോ നരോ മദ്യപഃ സന് മദ്യം ബഹുകാലം ത്യക്ത്വാ സഹസാऽന്യദനുചിതം മദ്യം പിബേത് തസ്യ വാതാദ്ധേതോര്ധ്വംസകവിക്ഷയൌ നാമ്നാ കഷ്ടൌ വ്യാധീ ഭവേതാമ്||൨൦||
Adhikarana ധ്വംസകലക്ഷണമ് (൨൧) · Śloka ൨൧
ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവഃ കണ്ഠശോഷോऽതിനിദ്രതാ|
ശബ്ദാऽസഹത്ത്വം തന്ദ്രാ ച ||൨൧||
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता|
शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ||२१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ദുര്ബലസ്യ തു വിശേഷേണ തൌ സ്യാതാമ്| ധ്വംസകേ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവാദി ലക്ഷണമ്||൨൧||
Adhikarana വിക്ഷയലക്ഷണമ് (൨൨) · Śloka ൨൨
വിക്ഷയേऽങ്ഗശിരോऽതിരുക്|
ഹൃത്കണ്ഠരോധഃ സമ്മോഹഃ കാസസ്തൃഷ്ണാവമിജ്വരഃ||൨൨||
View original
विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्|
हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിക്ഷയേऽങ്ഗരുഗാദി|| ൨൨||
Adhikarana ത്യക്തമദ്യസ്യ ലാഭാഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
നിവൃത്തോ യസ്തു മദ്യേഭ്യോ ജിതാത്മാ ബുദ്ധിപൂര്വകൃത്|
വികാരൈഃ സ്പൃശ്യതേ ജാതു ന സ ശാരീരമാനസൈഃ||൨൩||
View original
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्|
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മദ്യമുപസംഹരതി-നിവൃത്ത ഇത്യാദിനാ| സുബോധമ്|| ൨൩||
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛാസംന്യാസാനാം നിദാനാദി (൨൪) · Śloka ൨൪
രജോമോഹാഹിതാഹാരപരസ്യ സ്യുസ്ത്രയോ ഗദാഃ|
രസാസൃക്ചേതനാവാഹിസ്ത്രോതോരോധസമുദ്ഭവാഃ|
മദമൂര്ച്ഛായസംന്യാസാ യഥോത്തരബലോത്തരാഃ||൨൪||
View original
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः|
रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः|
मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അനന്തരം മദ്യവച്ചിത്തോപഘാതസാമാന്യാദത്രൈവ മദാദയോ നിര്ണീയന്തേ| രജോമോഹാദ്യഭ്യാസപരസ്യ പുരുഷസ്യ ദോഷൈ രസാദിവാഹിഷു സ്ത്രോതസ്സു രുദ്ധേഷു മോഹാദയോ വ്യാധിവിശേഷാ ഉത്പദ്യന്തേ| തേ ച യഥോത്തരം ബലാധികാഃ| മദാമൂര്ച്ഛായസ്തതഃ സംന്യാസ ഇതി|| ൨൪||
Adhikarana മദനിദാനമ്, മദപ്രഭേദാഃ (൨൫) · Śloka ൨൫
മദോऽത്ര ദോഷൈഃ സര്വൈശ്ച രക്തമദ്യവിഷൈരപി||൨൫||
View original
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേഷു ച വാതാദിഭിഃ സന്നിപാതേന രക്തമദ്യവിഷൈശ്ചേതി സപ്ത ഭേദാഃ||൨൫||
Adhikarana വാതമദലക്ഷണമ് (൨൬) · Śloka ൨൬
സക്താऽനല്പദ്രുതാഭാഷശ്ചലസ്ഖലിതചേഷ്ടിതഃ|
രൂക്ഷശ്യാവാരുണതനുര്മദേ വാതോദ്ഭവേ ഭവേത്||൨൬||
View original
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः|
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സക്താഭാഷത്വാദിയുക്തഃ പുരുഷോ വാതോദ്ബവേ മദേ ഭവേത്|| ൨൬||
Adhikarana പിത്തമദലക്ഷണമ് (൨൭) · Śloka ൨൭
പിത്തേന ക്രോധനോ രക്തപീതാഭഃ കലഹപ്രിയഃ||൨൭||
View original
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
പിത്തേന ക്രോധനത്വാദിയുക്തഃ|| ൨൭||
Adhikarana കഫമദലക്ഷണമ് (൨൮) · Śloka ൨൮
സ്വല്പാസമ്ബദ്ധവാക്പാണ്ഡുഃ കഫാദ്ധയാനപരോऽലസഃ||൨൮||
View original
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
കഫാദ്ധയാനപരത്വാദിയുക്തഃ|| ൨൮||
Adhikarana സാന്നിപാതികമദലക്ഷണമ് (൨൯) · Śloka ൨൯
സര്വാത്മാ സന്നിപാതേന||൨൯||
View original
सर्वात्मा सन्निपातेन||२९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സന്നിപാതേനാऽനന്തരോക്തം സര്വലിങ്ഗമ്|| ൨൯||
Adhikarana രക്തജമദലക്ഷണമ് (൩൦) · Śloka ൩൦
രക്താത്സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിതാ|
പിത്തലിങ്ഗഞ്ച ||൩൦||
View original
रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता|
पित्तलिङ्गञ्च ||३०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രക്താത് മദേ സ്തബ്ധാങ്ഗദൃഷ്ടിതാ പിത്തലിങ്ഗഞ്ച ഭവതി|| ൩൦||
Adhikarana മദ്യജമദലക്ഷണമ് (൩൧) · Śloka ൩൧
മദ്യേന വികൃൗതേഹാസ്വരാങ്ഗതാ||൩൧||
View original
मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മദ്യേന മദേ വികൃതേഹത്വാദിലിങ്ഗമ്|| ൩൧||
Adhikarana വിഷജമദലക്ഷണമ് (൩൨) · Śloka ൩൨
വിഷാത്കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച സര്വേഭ്യോऽഭ്യധികശ്ച സഃ||൩൨||
View original
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
വിഷാന്മദേ കമ്പോऽതിനിദ്രാ ച ഭവതി| സ ഏവ സര്വ-മദേഭ്യോऽധികോ ദുസ്സാധ്യതാവഹഃ|| ൩൨||
Adhikarana രക്തജാദിമദേഷു ലക്ഷണൈഃ ദോഷസങ്ഗതിര്ജ്ഞേയാ (൩൩) · Śloka ൩൩
ലക്ഷയേല്ലക്ഷണോത്കര്ഷാദ്വാതാദീന് ശോണിതാദിഷു||൩൩||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തേഷു ച ശോണിതാദിമദേഷു വാതാദീന് ലക്ഷണോത്കര്ഷാത് ലക്ഷയേത്| അനേനൈതദുക്തമ്-രക്തമദ്യവിഷമദാഃ യദ്യപി ത്രിദോഷജാസ്തഥാऽപ്യുത്കൃഷ്ടേന വാതാദീനാമന്യതമസ്യാऽധിക്യം വ്യവസ്യേത്| ഇത്യുക്താ മദാഃ||൩൩||
Adhikarana മൂര്ച്ഛായനിദാനമ്, വാതമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമ് (൩൪) · Śloka ൩൪
അരുണം നീലകൃഷ്ണം വാ ഖം പശ്യന് പ്രവിശേത്തമഃ|
ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത ഹൃത്പീഡാ വേപര്ഭ്രമഃ|
കാര്ശ്യം ച ശ്യാവാരുണാ ഛായാ മൂര്ച്ഛായേ മാരുതാത്മകേ||൩൪||
View original
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः|
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः|
कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മൂര്ച്ഛായാ ഉച്യന്തേ| മാരുതാത്മകേ മൂര്ച്ഛായേ പുരുഷോऽരുണം നീലം കൃഷ്ണം വാ ആകാശം പശ്യംസ്തമഃ പ്രവിശേത്| ശീഘ്രം ച പ്രതിബുധ്യേത്| ഹൃത്പീഡാദികം ചാത്ര ഭവതി തമഃ പ്രവേശഃ അചൈതന്യമ്|| ൩൪||
Adhikarana പിത്തമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമ് (൩൫) · Śloka ൩൫
പിത്തേന രക്തം പീതം വാ നഭഃ പശ്യന് വിശേത്തമഃ|
വിബുധ്യേത ച സസ്വേദോ ദാഹതൃട്താപപീഡിതഃ|
ഭിന്നവിണ്നീലപീതാഭോ രക്തപീതാകുലേക്ഷണഃ||൩൫||
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः|
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः|
भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
രക്തം പീതം വേത്യാദിപികൃന്മൂര്ച്ഛായാഃ ലക്ഷണമ്|| ൩൫||
Adhikarana കഫമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
കഫേന മേഘസങ്ഗാശം പശ്യന്നാകാശമാവിശേത്|
തമശ്ചിരാച്ച ബുധ്യേത സഹൃല്ലാസപ്രസേകവാന്|
ഗുരുഭിസ്തിമിതൈരങ്ഗൈരാദ്രചര്മാവനദ്ധവത്||൩൬||
View original
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्|
तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्|
गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മേഘേത്യാദികം കഫമൂര്ച്ഛാലക്ഷണമ്||൩൬||
Adhikarana സാന്നിപാതികമൂര്ച്ഛായലക്ഷണമ് (൩൭) · Śloka ൩൭
സര്വാകൃതിസ്ത്രിഭിര്ദോഷൈരപസ്മാര ഇവാऽപരഃ|
പാതയത്യാശു നിശ്ചേഷ്ടം വിനാ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈഃ||൩൭||
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः|
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ത്രിഭിര്ദോഷൈര്മൂര്ച്ഛായഃ സര്വാകൃതിഃ സര്വരൂപോ ഭവതി| മഹാരമ്ഭത്വേऽപര ഇവാऽപസ്മാരഃ| അയം തു മൂര്ച്ഛായോ ബീഭത്സചേഷ്ടിതൈര്മൂത്രപുരീഷോത്സര്ഗാദിഭിര്വിനാ നിശ്ചേഷ്ടം പൌരുഷമാശു പാതയതി|| ൩൭||
Adhikarana മദമൂര്ച്ഛായയോഃ സംന്യാസാത് ഭേദഃ (൩൮) · Śloka ൩൮
ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ കൃതവേഗേഷു ദേഹിനാമ്|
സ്വയമേവോപശാമ്യന്തി സംന്യാസേനൌഷധൈര്വിനാ||൩൮||
View original
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्|
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
അപസ്മാരാദ് വിനാ മദമൂര്ച്ഛായയോഃ പുനരവബോധേ ദോഷേഷ്വിത്യാദിനാഹേതുരുച്യതേ| ദേഹിനാം കൃതവേഗേഷു സത്സു ദോഷേഷു മദമൂര്ച്ഛായാഃ സ്വയമേവൌഷധനിരപേക്ഷമേവോപശാമ്യന്ത്യാऽऽവേഗകാലമ്| സംന്യാസഃ പുനരൌഷധൈര്വിനാ ന ശാമ്യതി|| ൩൮||
Adhikarana സംന്യാസനിദാനാദി സംന്യാസസ്തദസാധ്യത്വഞ്ച (൩൯) · Śloka ൩൯
വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാऽऽക്ഷിപ്യാതിബലാ മലാഃ|
സംന്യാസം സന്നിപതിതാഃ പ്രാണായതനസംശ്രയാഃ|
കുര്വന്തി തേന പുരുഷഃ കാഷ്ഠഭൂതോ മൃതോപമഃ|
മ്രിയേത ശീഘ്രം-ശീഘ്രം ചേച്ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ||൩൯||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः|
संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः|
कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः|
म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
സംന്യാസഃ ക ഉച്യത ഇത്യാऽऽഹ-വാഗിത്യാദി| അതിബലാ സ്വകാരണവിശേഷവശാദ്വാതാദയോ ദുഷ്ടാഃ വാഗ്ദേഹമനസാം ചേഷ്ടാമാऽऽക്ഷിപ്ത ഗൃഹീത്വാ പരസ്പരം സന്നിവര്തിതാഃ പ്രാണായതനസംശ്രിതാശ്ച സംന്യാസം കുര്വന്തി| പ്രാണായതനം ഹൃദയാദി| തേന ച സംന്യാസേന പുരുഷഃ കാഷ്ഠഭൂതോ മൃതോപമശ്ച ഭവതി| തത്ര യദി ശീഘ്രം ചികിത്സാ ന പ്രയുജ്യതേ തതോ മ്രിയേതൈവ|| ൩൯||
Adhikarana സംന്യാസേ ആശു ചികിത്സാ യോജ്യാ (൪൦) · Śloka ൪൦
അഗാധേ ഗ്രാഹബഹുലേ സലിലൌഘ ഇവാതടേ|
സംന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്ത്തയേത്||൪൦||
View original
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे|
संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
തഥാ ഭിഷക സംന്യാസേ വിനിമജ്ജന്തം നരമാശു നിവര്തയേത്| അഗാധേ ഗമ്ഭീരേ ഗ്രാഹബഹുലേ അതടേ ച സലിലൌഘേ നിമജ്ജന്തം നരം യഥാബാന്ധവാ നിവര്തയന്തി|| ൪൦||
Adhikarana യുക്തിവിയുക്തമദ്യദേഷാഃ (൪൧) · Śloka ൪൧
മദമാനരോഷതോപ്രഭൃതിഭിരഭിര്നിജൈഃ പരിഷ്വങ്ഗഃ|
യുക്തായുക്തം ച സമം യുക്തിവിയുക്തേന മദ്യേന||൪൧||
View original
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः|
युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
മദമാനേത്യാദിനാ മദാത്യയനിദാനത്വാന്മദ്യേനൈവോപസംഹരന്നാഹ| തോഷോ ഹര്ഷഃ| പ്രഭൃതിശബ്ദേന കാമക്രോധാദയഃ|യുക്തായുക്തം ച സമമിതി കൃത്യാകൃത്യാവിവേകോ ന ഭവതി|| ൪൧||
Adhikarana യുക്തിയുക്തമദ്യഗുണാഃ (൪൨-൬) · Śloka ൬
ബലകാലദേശസാത്മ്യപ്രകൃതിസഹായാമവയവാംസി|
പ്രവിഭജ്യ തദനുരൂപ യദി പിബതി തതഃ പിബത്യമൃതമ്||൪൨||
ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം നിദാനസ്ഥാനേ മദാത്യയനിദാനം നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||
View original
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि|
प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
Hide commentary
ശശിലേക വ്യാഖ്യാ (ഇന്ദു കൃത)
ഏവം വിധിഹീനസ്യ ദോഷമുക്ത്വാ ബലകാലേത്യാദിനാ വിധിയുക്തസ്യ പുനര്ഗുണമാഹ| ബലാദീനി പൃഥങ്നിരൂപ്യ ബലാദ്യനുരൂപമേവ യദി മദ്യം പിബതി തതോऽമൃതമേവ പിബതി|| ൪൨|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ