Adhikarana અથ મદાત્યયનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ | પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતો મદાત્યયનિદાનંનામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
View original
अथातो मदात्ययनिदानंनामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાતકફોહેતુસામાન્યાદ્ધાતુશોષણસામાન્યાચ્ચ રાજયક્ષ્માનન્તરં મદાત્યયાદિનિર્ણયાધ્યાયારમ્ભઃ| મદેનાત્યયો મદાત્યયઃ| મદહેતુકો વ્યાધિરિત્યર્થઃ| મદો નામ ચિત્તધાતુવિકારઃ| સ ચ મદકાર્ય્યમ્| મદ્યં ચ યથાકારણતાં તત્ર પ્રતિપદ્યતે તથા તીક્ષ્ણ ઇત્યાદિના દર્શયતિ|| ૧||
Adhikarana મદ્યૌજસોર્ગુણાઃ (૨) · Śloka ૨
તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષાસૂક્ષ્મમામ્લં વ્યવાય્યાશુકરં લઘુ|
વિકાશિ વિશદં મદ્યમોજસોઽસ્માદ્વિપર્યયઃ||૨||
View original
तीक्ष्णोष्णरूक्षासूक्ष्ममाम्लं व्यवाय्याशुकरं लघु|
विकाशि विशदं मद्यमोजसोऽस्माद्विपर्ययः||२||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તીક્ષ્ણાદિગુણદશકસંયુક્તં મદ્યમ્| તેનાસ્માન્ મદ્યાત્તીક્ષ્ણાદિગુણવિપરીતમન્દાદિગુણદશકસંયુક્તસ્યૌજસૌ વિપર્ય્યય એવ||૨||
Adhikarana મદ્યતુલ્યત્વેઽપિ વિષસ્ય મારકત્વે હેતુઃ (૩) · Śloka ૩
તીક્ષ્ણાદયો વિષેઽપ્યુક્તાશ્ચિત્તોપપ્લાવિનો ગુણાઃ|
જીવિતાન્તાય જાયન્તે વિષે તૂત્કર્ષવૃત્તિતઃ||૩||
View original
तीक्ष्णादयो विषेऽप्युक्ताश्चित्तोपप्लाविनो गुणाः|
जीवितान्ताय जायन्ते विषे तूत्कर्षवृत्तितः||३||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તીક્ષ્ણાદયો ગુણા વિષેઽપ્યુક્તાઃ| તત્રસ્થાશ્ચ તે જીવિતાન્તાય જાયન્તે| તત્ર તેષામુત્કર્ષવૃત્તિહેતુઃ| અનેનૈતત્કથયતિ-વિષં મદ્યં સમમેવૌજસો વિપરીતમિતિ|| ૩||
Adhikarana પ્રથમમદઃ (૪) · Śloka ૪
તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈર્મદ્યં મન્દાદીનોજસો ગુણાન્|
દશભિર્દશસંક્ષોભ્ય ચેતો નયતિ વિક્રિયામ્|
આદ્યે મદ્યે||૪||
View original
तीक्ष्णादिभिर्गुणैर्मद्यं मन्दादीनोजसो गुणान्|
दशभिर्दशसंक्षोभ्य चेतो नयति विक्रियाम्|
आद्ये मद्ये||४||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત એવ મદ્યં તીક્ષ્ણાદિગુણમોજસોઃ મન્દાદિગુણમ્; અતો વિપર્ય્યયાન્મદ્યં સેવિતં તીક્ષ્ણાદિભીઃ સર્વૈર્દશભિર્ગુણૈરોજસો મન્દાદીન્ દશાપિ ગુણાન્ વિક્ષોભ્ય ચેતોવિક્રિયાં નયતિ| અયમાદ્યો મદઃ|| ૪||
Adhikarana દ્વિતીયમદઃ (૫) · Śloka ૫
દ્વિતીયે તુ પ્રમાદાયતને સ્થિતઃ|
દુર્વિકલ્પહતો મૂઢઃ સુખમિત્યવબુધ્યતે||૫||
View original
द्वितीये तु प्रमादायतने स्थितः|
दुर्विकल्पहतो मूढः सुखमित्यवबुध्यते||५||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તતો મદ્યસ્યાઽતિપાનેન દ્વિતીયો મદો ભવતિ| યસ્મિન્ પ્રમાદાયતને પ્રમાદકરણભૂતે સ્થિતઃ પુરુષો દુર્વિકલ્પહતઃ સન્ મૂઢસ્તદેવ સુખમિત્યવબુધ્યતે|| ૫||
Adhikarana તૃતીયમદઃ (૬) · Śloka ૬
મધ્યમોત્તમયોઃ સન્ધિં પ્રાપ્ય રાજસતામસઃ|
નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ||૬||
View original
मध्यमोत्तमयोः सन्धिं प्राप्य राजसतामसः|
निरङ्कुश इव व्यालो न किञ्चिन्नाचरेज्जडः||६||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તતોઽપિ તૃતીયો મદો ભવતિ| યસ્ય દ્વિતીયેન તથાવિધઃ સન્ધિર્ભવતિ| યં સન્ધિં રજસ્તમોભ્યાં યુક્તઃ સન્ પુરુષો નિરઙ્કુશ ઇવ વ્યાલો ન કિઞ્ચિન્નાચરેજ્જડઃ| નિરઙ્કુશઃ સ્વતન્ત્રવૃત્તિઃ વ્યાલો દુષ્ટગજઃ|| ૬||
Adhikarana તૃતીયમદનિન્દા (૭) · Śloka ૭
ઇયં ભૂમિરવદ્યાનાં દૌશ્શીલ્યસ્યેદમાસ્પદમ્|
એકોઽયં બહુમાર્ગાયા દુર્ગતેર્દેશિકઃ પરમ્||૭||
View original
इयं भूमिरवद्यानां दौश्शील्यस्येदमास्पदम्|
एकोऽयं बहुमार्गाया दुर्गतेर्देशिकः परम्||७||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અવદ્યાનાં દોષાણામિયં ભૂમિઃ| યો મધ્યમોત્તમયોઃ સન્દિગ્ધઃ| દેશિકઃ ઉપદેષ્ટા|| ૭||
Adhikarana સમ્પૂર્ણસ્ય તૃતીયમદસ્ય લક્ષણમ્ (૮) · Śloka ૮
નિશ્ચેષ્ટઃ શવવચ્છેતે તૃતીયે તુ મદે સ્થિતઃ|
મરણાદપિ પાપાત્મા ગતઃ પાપતરાં દશામ્||૮||
View original
निश्चेष्टः शववच्छेते तृतीये तु मदे स्थितः|
मरणादपि पापात्मा गतः पापतरां दशाम्||८||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યદા તુ તૃતીયં મદં સમ્પૂર્ણં પ્રાપ્નોતિ તદા સઃ પાપાન્મરણાદપિ પાપતરાં દશામવસ્થાં ગતો નિશ્ચેષ્ટઃ સન્ શવવચ્છેતે| એતદેવાઽન્તરોક્તં મદત્રયલક્ષણમ્|| ૮||
Adhikarana મદ્યાસક્તાવસ્થા (૯) · Śloka ૯
ધર્માધર્મં સુખં દુઃખમર્થાનર્થં હિતાહિતમ્|
યદાઽસ્ક્તો ન જાનાતિ કથં તચ્છીલયેદ્બુધઃ||૯||
View original
धर्माधर्मं सुखं दुःखमर्थानर्थं हिताहितम्|
यदाऽस्क्तो न जानाति कथं तच्छीलयेद्बुधः||९||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તચ્ચ મદ્યં બુધઃ શીલયિતું નાર્હતિ| યસ્મિન્નાઽસક્તે ધર્માધર્માદિકં દૃષ્ટફલં ન જાનાતિ| તન્મદ્યં કથં બુધઃ શીલયેત્||૯||
Adhikarana મદ્યપાને દોષાઃ (૧૦) · Śloka ૧૦
મદ્યે મોહો ભયં શોકઃ ક્રોધો મૃત્યુશ્ચ સંશ્રિતાઃ|
સોન્માદમદમૂર્ચ્છાયાઃ સાઽપસ્મારાપતાનકાઃ||૧૦||
View original
मद्ये मोहो भयं शोकः क्रोधो मृत्युश्च संश्रिताः|
सोन्मादमदमूर्च्छायाः साऽपस्मारापतानकाः||१०||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મદ્યે નિત્યં મોહાદયઃ સંશ્રિતાઃ તત્કારણત્વાત્ અપતાનકો વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે|| ૧૦||
Adhikarana મદ્યસ્યાઽસાધુત્વમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧
યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર સર્વમસાધુ યત્|
અયુક્તિયુક્તમન્નં હિ વ્યાધયે મરણાય વા|
મદ્યં ત્રિવર્ગધીધૈર્યલજ્જાદેરપિ નાશનમ્||૧૧||
View original
यत्रैकः स्मृतिविभ्रंशस्तत्र सर्वमसाधु यत्|
अयुक्तियुक्तमन्नं हि व्याधये मरणाय वा|
मद्यं त्रिवर्गधीधैर्यलज्जादेरपि नाशनम्||११||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથવા કિં મોહાદિભિરુક્તૈર્યત્રૈકઃ સ્મૃતિવિભ્રંશસ્તત્ર યદસાધુ તત્સર્વં સ્થિતમેવ| તચ્ચ મદ્યમયુક્ત્યાયુક્તં સુતરામસાધુ| તથા ચાન્નમયુક્તિયુક્તં વ્યાધયે ભવતિ| અથવા મરણાય ભવતિ| એતન્ન કદાચિદદૃષ્ટક્ષત્યૈ| મદ્યં પુનરયુક્તિયુક્તં ત્રિવર્ગાદિનાશનેઽપિ પર્ય્યાપ્તં ભવતિ| ધીર્વસ્તુગ્રહણશક્તિઃ| ધૈર્ય્યં મનસઃ સ્થિરત્વમ્| આદિગ્રહણેનાન્યેષાં શ્લાઘ્યાનાં ગુણાનાં ગ્રહણમ્|| ૧૧||
Adhikarana બલ્યાદયો મદ્યેન નાતિમાદ્યન્તિ (૧૨) · Śloka ૧૨
નાઽતિમાદ્યન્તિ બલિનઃ કૃતાહારા મહાશનાઃ|
સ્નિગ્ધાઃ સત્વવયોયુક્તા મદ્યનિત્યાસ્તદન્વયાઃ|
મેદઃ કફાધિકા મન્દવાતપિત્તાઃ દૃઢાગ્નયઃ||૧૨||
View original
नाऽतिमाद्यन्ति बलिनः कृताहारा महाशनाः|
स्निग्धाः सत्ववयोयुक्ता मद्यनित्यास्तदन्वयाः|
मेदः कफ़ाधिका मन्दवातपित्ताः दृढाग्नयः||१२||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તચ્ચ મદ્યં ન સર્વત્ર દોષાવહત્વેન સમ્ભવતિ| યતો બલ્યાદયો બહુનાપિ મદ્યેન નાઽતિમાદ્યન્તિ| તદન્વયાઃ મદ્યકુલોત્પન્નાઃ||૧૨||
Adhikarana દુર્બલાઃ અમ્લમદ્યાદિના ચાદિમાદ્યન્તિ (૧૩) · Śloka ૧૩
વિપર્યયેઽતિમાદ્યન્તિ વિસ્ત્રબ્ધાઃ કુપિતાશ્ચ યે|
મદ્યેન ચામ્લરૂક્ષેણ સાઽજીર્ણે બહુનાતિ ચ||૧૩||
View original
विपर्ययेऽतिमाद्यन्ति विस्त्रब्धाः कुपिताश्च ये|
मद्येन चाम्लरूक्षेण साऽजीर्णे बहुनाति च||१३||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્સ્વરૂપવિપર્ય્યયે ચાઽતિમાદ્યન્તિ| તથા વિસ્ત્રબ્ધાઃ સુવિશ્વસ્તાઃ તથા કુપિતાશ્ચ યે અમ્લરૂક્ષેણ ચ મદ્યેન સર્વ એવાતિમાદ્યન્તિ| ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તથા સાઽજીર્ણે પીતેનાપિ| બહુના ચ પીતેન||૧૩||
Adhikarana મદાત્યયપ્રભેદાઃ (૧૪) · Śloka ૧૪
વાતાત્પિત્તાત્કફાત્સર્વૈશ્ચત્વારઃ સ્યુર્મદાત્યયાઃ|
સર્વેઽપિ સર્વૈર્જાયન્તે વ્યપદેશસ્તુ ભૂયસા||૧૪||
View original
वातात्पित्तात्कफात्सर्वैश्चत्वारः स्युर्मदात्ययाः|
सर्वेऽपि सर्वैर्जायन्ते व्यपदेशस्तु भूयसा||१४||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન ચ ચત્વારો મદાત્યયાઃ સ્યુઃ| સર્વેષામપિ ત્રિદોષજત્વે ભૂયસા વ્યપદેશઃ|| ૧૪||
Adhikarana મદાત્યયસામાન્યલક્ષણમ્ (૧૫) · Śloka ૧૫
સામાન્યં લક્ષણં તેષાં પ્રમેહા હૃદયવ્યથા|
વિડ્ભેદઃ સતતં તૃષ્ણા સૌમ્યાગ્નેયા જ્વરોઽરુચિઃ|
શિરઃ પાર્શ્વાસ્થિક્કમ્પો મર્મભેદસ્ત્રિકગ્રહઃ|
જ્વરો વિબન્ધસ્તિમિરં કાસશ્વાસપ્રજાગરાઃ|
સ્વેદોઽતિમાત્રં વિષ્ટમ્ભઃ શ્વયથુશ્ચિત્તવિભ્રમઃ|
પ્રલાપશ્છર્દિરુત્ક્લેશો ભ્રમો દુઃસ્વપ્નદર્શનમ્||૧૫||
View original
सामान्यं लक्षणं तेषां प्रमेहा हृदयव्यथा|
विड्भेदः सततं तृष्णा सौम्याग्नेया ज्वरोऽरुचिः|
शिरः पार्श्वास्थिक्कम्पो मर्मभेदस्त्रिकग्रहः|
ज्वरो विबन्धस्तिमिरं कासश्वासप्रजागराः|
स्वेदोऽतिमात्रं विष्टम्भः श्वयथुश्चित्तविभ्रमः|
प्रलापश्छर्दिरुत्क्लेशो भ्रमो दुःस्वप्नदर्शनम्||१५||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સર્વેષાં મદાત્યયાનાં પ્રમેહાદિસાધારણં લિઙ્ગમ્| સૌમ્યાગ્નેયા જ્વરો યો મિશ્રલક્ષણ ઇત્યુક્તઃ|| ૧૫||
Adhikarana વાતિકમદાત્યયલક્ષણાનિ (૧૬) · Śloka ૧૬
વિશેષાજ્જાગરશ્વાસકમ્પમૂર્ધરુજોઽનિલાત્|
સ્વપ્ને ભ્રમત્યુત્પતતિ પ્રેતૈશ્ચ સહ ભાષતે||૧૬||
View original
विशेषाज्जागरश्वासकम्पमूर्धरुजोऽनिलात्|
स्वप्ने भ्रमत्युत्पतति प्रेतैश्च सह भाषते||१६||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એષુ લિઙ્ગેષુ સત્સ્વપિ વાતિકે જાગરાદિકં સાતિશયં ભવતિ||૧૬||
Adhikarana પૈત્તિકમદાત્યયલક્ષણાનિ (૧૭) · Śloka ૧૭
પિત્તાદ્દાહજ્વરસ્વેદમોહાતીસારતૃડ્ભ્રમાઃ|
દેહો હરિતહારિદ્રો રક્તનેત્રકપાલતા||૧૭||
View original
पित्ताद्दाहज्वरस्वेदमोहातीसारतृड्भ्रमाः|
देहो हरितहारिद्रो रक्तनेत्रकपालता||१७||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્તાદ્દાદિકમ્|| ૧૭||
Adhikarana શ્લૈષ્મિકમદાત્યયલક્ષણાનિ (૧૮) · Śloka ૧૮
શ્લેષ્મણા છર્દિહૃલ્લાસનિદ્રોદર્દાઙ્ગગૌરમ્||૧૮||
View original
श्लेष्मणा छर्दिहृल्लासनिद्रोदर्दाङ्गगौरम्||१८||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શ્લેષ્મણા છર્દ્યાદિકમ્|| ૧૮||
Adhikarana સાન્નિપાતિકમદાત્યયલક્ષણાનિ (૧૯) · Śloka ૧૯
સર્વજે સર્વલિઙ્ગત્વં||૧૯||
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं||१९||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સન્નિપાતિકે મદાત્યયે સર્વં લિઙ્ગત્વમ્| ઇતિ મદાત્યયઃ||૧૯||
Adhikarana ધ્વંસકવિક્ષયૌ ધ્વંસકવિક્ષયસમ્ભવહેતુઃ (૨૦) · Śloka ૨૦
ંઉક્ત્વા મદ્યં પિબેષુ યઃ|
સહસાઽનુચિતં ચાન્યત્તસ્ય ધ્વંસકવિક્ષયૌ|
ભવેતાં મારુતાત્કષ્ટૌ દુર્બલસ્ય વિશેષતઃ||૨૦||
View original
ंउक्त्वा मद्यं पिबेषु यः|
सहसाऽनुचितं चान्यत्तस्य ध्वंसकविक्षयौ|
भवेतां मारुतात्कष्टौ दुर्बलस्य विशेषतः||२०||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરં મદ્યકારણૌ ધ્વંસકવિક્ષયૌ નિર્ણીયેતે| યો નરો મદ્યપઃ સન્ મદ્યં બહુકાલં ત્યક્ત્વા સહસાઽન્યદનુચિતં મદ્યં પિબેત્ તસ્ય વાતાદ્ધેતોર્ધ્વંસકવિક્ષયૌ નામ્ના કષ્ટૌ વ્યાધી ભવેતામ્||૨૦||
Adhikarana ધ્વંસકલક્ષણમ્ (૨૧) · Śloka ૨૧
ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવઃ કણ્ઠશોષોઽતિનિદ્રતા|
શબ્દાઽસહત્ત્વં તન્દ્રા ચ ||૨૧||
View original
ध्वंसके श्लेष्मनिष्ठीवः कण्ठशोषोऽतिनिद्रता|
शब्दाऽसहत्त्वं तन्द्रा च ||२१||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દુર્બલસ્ય તુ વિશેષેણ તૌ સ્યાતામ્| ધ્વંસકે શ્લેષ્મનિષ્ઠીવાદિ લક્ષણમ્||૨૧||
Adhikarana વિક્ષયલક્ષણમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨
વિક્ષયેઽઙ્ગશિરોઽતિરુક્|
હૃત્કણ્ઠરોધઃ સમ્મોહઃ કાસસ્તૃષ્ણાવમિજ્વરઃ||૨૨||
View original
विक्षयेऽङ्गशिरोऽतिरुक्|
हृत्कण्ठरोधः सम्मोहः कासस्तृष्णावमिज्वरः||२२||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિક્ષયેઽઙ્ગરુગાદિ|| ૨૨||
Adhikarana ત્યક્તમદ્યસ્ય લાભાઃ (૨૩) · Śloka ૨૩
નિવૃત્તો યસ્તુ મદ્યેભ્યો જિતાત્મા બુદ્ધિપૂર્વકૃત્|
વિકારૈઃ સ્પૃશ્યતે જાતુ ન સ શારીરમાનસૈઃ||૨૩||
View original
निवृत्तो यस्तु मद्येभ्यो जितात्मा बुद्धिपूर्वकृत्|
विकारैः स्पृश्यते जातु न स शारीरमानसैः||२३||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મદ્યમુપસંહરતિ-નિવૃત્ત ઇત્યાદિના| સુબોધમ્|| ૨૩||
Adhikarana મદમૂર્ચ્છાસંન્યાસાનાં નિદાનાદિ (૨૪) · Śloka ૨૪
રજોમોહાહિતાહારપરસ્ય સ્યુસ્ત્રયો ગદાઃ|
રસાસૃક્ચેતનાવાહિસ્ત્રોતોરોધસમુદ્ભવાઃ|
મદમૂર્ચ્છાયસંન્યાસા યથોત્તરબલોત્તરાઃ||૨૪||
View original
रजोमोहाहिताहारपरस्य स्युस्त्रयो गदाः|
रसासृक्चेतनावाहिस्त्रोतोरोधसमुद्भवाः|
मदमूर्च्छायसंन्यासा यथोत्तरबलोत्तराः||२४||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરં મદ્યવચ્ચિત્તોપઘાતસામાન્યાદત્રૈવ મદાદયો નિર્ણીયન્તે| રજોમોહાદ્યભ્યાસપરસ્ય પુરુષસ્ય દોષૈ રસાદિવાહિષુ સ્ત્રોતસ્સુ રુદ્ધેષુ મોહાદયો વ્યાધિવિશેષા ઉત્પદ્યન્તે| તે ચ યથોત્તરં બલાધિકાઃ| મદામૂર્ચ્છાયસ્તતઃ સંન્યાસ ઇતિ|| ૨૪||
Adhikarana મદનિદાનમ્, મદપ્રભેદાઃ (૨૫) · Śloka ૨૫
મદોઽત્ર દોષૈઃ સર્વૈશ્ચ રક્તમદ્યવિષૈરપિ||૨૫||
View original
मदोऽत्र दोषैः सर्वैश्च रक्तमद्यविषैरपि||२५||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તેષુ ચ વાતાદિભિઃ સન્નિપાતેન રક્તમદ્યવિષૈશ્ચેતિ સપ્ત ભેદાઃ||૨૫||
Adhikarana વાતમદલક્ષણમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬
સક્તાઽનલ્પદ્રુતાભાષશ્ચલસ્ખલિતચેષ્ટિતઃ|
રૂક્ષશ્યાવારુણતનુર્મદે વાતોદ્ભવે ભવેત્||૨૬||
View original
सक्ताऽनल्पद्रुताभाषश्चलस्खलितचेष्टितः|
रूक्षश्यावारुणतनुर्मदे वातोद्भवे भवेत्||२६||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સક્તાભાષત્વાદિયુક્તઃ પુરુષો વાતોદ્બવે મદે ભવેત્|| ૨૬||
Adhikarana પિત્તમદલક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
પિત્તેન ક્રોધનો રક્તપીતાભઃ કલહપ્રિયઃ||૨૭||
View original
पित्तेन क्रोधनो रक्तपीताभः कलहप्रियः||२७||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પિત્તેન ક્રોધનત્વાદિયુક્તઃ|| ૨૭||
Adhikarana કફમદલક્ષણમ્ (૨૮) · Śloka ૨૮
સ્વલ્પાસમ્બદ્ધવાક્પાણ્ડુઃ કફાદ્ધયાનપરોઽલસઃ||૨૮||
View original
स्वल्पासम्बद्धवाक्पाण्डुः कफाद्धयानपरोऽलसः||२८||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
કફાદ્ધયાનપરત્વાદિયુક્તઃ|| ૨૮||
Adhikarana સાન્નિપાતિકમદલક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯
સર્વાત્મા સન્નિપાતેન||૨૯||
View original
सर्वात्मा सन्निपातेन||२९||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સન્નિપાતેનાઽનન્તરોક્તં સર્વલિઙ્ગમ્|| ૨૯||
Adhikarana રક્તજમદલક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦
રક્તાત્સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા|
પિત્તલિઙ્ગઞ્ચ ||૩૦||
View original
रक्तात्स्तब्धाङ्गदृष्टिता|
पित्तलिङ्गञ्च ||३०||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રક્તાત્ મદે સ્તબ્ધાઙ્ગદૃષ્ટિતા પિત્તલિઙ્ગઞ્ચ ભવતિ|| ૩૦||
Adhikarana મદ્યજમદલક્ષણમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧
મદ્યેન વિકૄતેહાસ્વરાઙ્ગતા||૩૧||
View original
मद्येन विकॄतेहास्वराङ्गता||३१||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મદ્યેન મદે વિકૃતેહત્વાદિલિઙ્ગમ્|| ૩૧||
Adhikarana વિષજમદલક્ષણમ્ (૩૨) · Śloka ૩૨
વિષાત્કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ સર્વેભ્યોઽભ્યધિકશ્ચ સઃ||૩૨||
View original
विषात्कम्पोऽतिनिद्रा च सर्वेभ्योऽभ्यधिकश्च सः||३२||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
વિષાન્મદે કમ્પોઽતિનિદ્રા ચ ભવતિ| સ એવ સર્વ-મદેભ્યોઽધિકો દુસ્સાધ્યતાવહઃ|| ૩૨||
Adhikarana રક્તજાદિમદેષુ લક્ષણૈઃ દોષસઙ્ગતિર્જ્ઞેયા (૩૩) · Śloka ૩૩
લક્ષયેલ્લક્ષણોત્કર્ષાદ્વાતાદીન્ શોણિતાદિષુ||૩૩||
View original
लक्षयेल्लक्षणोत्कर्षाद्वातादीन् शोणितादिषु||३३||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તેષુ ચ શોણિતાદિમદેષુ વાતાદીન્ લક્ષણોત્કર્ષાત્ લક્ષયેત્| અનેનૈતદુક્તમ્-રક્તમદ્યવિષમદાઃ યદ્યપિ ત્રિદોષજાસ્તથાઽપ્યુત્કૃષ્ટેન વાતાદીનામન્યતમસ્યાઽધિક્યં વ્યવસ્યેત્| ઇત્યુક્તા મદાઃ||૩૩||
Adhikarana મૂર્ચ્છાયનિદાનમ્, વાતમૂર્ચ્છાલક્ષણમ્ (૩૪) · Śloka ૩૪
અરુણં નીલકૃષ્ણં વા ખં પશ્યન્ પ્રવિશેત્તમઃ|
શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત હૃત્પીડા વેપર્ભ્રમઃ|
કાર્શ્યં ચ શ્યાવારુણા છાયા મૂર્ચ્છાયે મારુતાત્મકે||૩૪||
View original
अरुणं नीलकृष्णं वा खं पश्यन् प्रविशेत्तमः|
शीघ्रं च प्रतिबुध्येत हृत्पीडा वेपर्भ्रमः|
कार्श्यं च श्यावारुणा छाया मूर्च्छाये मारुतात्मके||३४||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મૂર્ચ્છાયા ઉચ્યન્તે| મારુતાત્મકે મૂર્ચ્છાયે પુરુષોઽરુણં નીલં કૃષ્ણં વા આકાશં પશ્યંસ્તમઃ પ્રવિશેત્| શીઘ્રં ચ પ્રતિબુધ્યેત્| હૃત્પીડાદિકં ચાત્ર ભવતિ તમઃ પ્રવેશઃ અચૈતન્યમ્|| ૩૪||
Adhikarana પિત્તમૂર્ચ્છાલક્ષણમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫
પિત્તેન રક્તં પીતં વા નભઃ પશ્યન્ વિશેત્તમઃ|
વિબુધ્યેત ચ સસ્વેદો દાહતૃટ્તાપપીડિતઃ|
ભિન્નવિણ્નીલપીતાભો રક્તપીતાકુલેક્ષણઃ||૩૫||
View original
पित्तेन रक्तं पीतं वा नभः पश्यन् विशेत्तमः|
विबुध्येत च सस्वेदो दाहतृट्तापपीडितः|
भिन्नविण्नीलपीताभो रक्तपीताकुलेक्षणः||३५||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
રક્તં પીતં વેત્યાદિપિકૃન્મૂર્ચ્છાયાઃ લક્ષણમ્|| ૩૫||
Adhikarana કફમૂર્ચ્છાલક્ષણમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬
કફેન મેઘસઙ્ગાશં પશ્યન્નાકાશમાવિશેત્|
તમશ્ચિરાચ્ચ બુધ્યેત સહૃલ્લાસપ્રસેકવાન્|
ગુરુભિસ્તિમિતૈરઙ્ગૈરાદ્રચર્માવનદ્ધવત્||૩૬||
View original
कफेन मेघसङ्गाशं पश्यन्नाकाशमाविशेत्|
तमश्चिराच्च बुध्येत सहृल्लासप्रसेकवान्|
गुरुभिस्तिमितैरङ्गैराद्रचर्मावनद्धवत्||३६||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મેઘેત્યાદિકં કફમૂર્ચ્છાલક્ષણમ્||૩૬||
Adhikarana સાન્નિપાતિકમૂર્ચ્છાયલક્ષણમ્ (૩૭) · Śloka ૩૭
સર્વાકૃતિસ્ત્રિભિર્દોષૈરપસ્માર ઇવાઽપરઃ|
પાતયત્યાશુ નિશ્ચેષ્ટં વિના બીભત્સચેષ્ટિતૈઃ||૩૭||
View original
सर्वाकृतिस्त्रिभिर्दोषैरपस्मार इवाऽपरः|
पातयत्याशु निश्चेष्टं विना बीभत्सचेष्टितैः||३७||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ત્રિભિર્દોષૈર્મૂર્ચ્છાયઃ સર્વાકૃતિઃ સર્વરૂપો ભવતિ| મહારમ્ભત્વેઽપર ઇવાઽપસ્મારઃ| અયં તુ મૂર્ચ્છાયો બીભત્સચેષ્ટિતૈર્મૂત્રપુરીષોત્સર્ગાદિભિર્વિના નિશ્ચેષ્ટં પૌરુષમાશુ પાતયતિ|| ૩૭||
Adhikarana મદમૂર્ચ્છાયયોઃ સંન્યાસાત્ ભેદઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ કૃતવેગેષુ દેહિનામ્|
સ્વયમેવોપશામ્યન્તિ સંન્યાસેનૌષધૈર્વિના||૩૮||
View original
दोषेषु मदमूर्च्छायाः कृतवेगेषु देहिनाम्|
स्वयमेवोपशाम्यन्ति संन्यासेनौषधैर्विना||३८||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અપસ્મારાદ્ વિના મદમૂર્ચ્છાયયોઃ પુનરવબોધે દોષેષ્વિત્યાદિનાહેતુરુચ્યતે| દેહિનાં કૃતવેગેષુ સત્સુ દોષેષુ મદમૂર્ચ્છાયાઃ સ્વયમેવૌષધનિરપેક્ષમેવોપશામ્યન્ત્યાઽઽવેગકાલમ્| સંન્યાસઃ પુનરૌષધૈર્વિના ન શામ્યતિ|| ૩૮||
Adhikarana સંન્યાસનિદાનાદિ સંન્યાસસ્તદસાધ્યત્વઞ્ચ (૩૯) · Śloka ૩૯
વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાઽઽક્ષિપ્યાતિબલા મલાઃ|
સંન્યાસં સન્નિપતિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રયાઃ|
કુર્વન્તિ તેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમઃ|
મ્રિયેત શીઘ્રં-શીઘ્રં ચેચ્ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે||૩૯||
View original
वाग्देहमनसां चेष्टामाऽऽक्षिप्यातिबला मलाः|
संन्यासं सन्निपतिताः प्राणायतनसंश्रयाः|
कुर्वन्ति तेन पुरुषः काष्ठभूतो मृतोपमः|
म्रियेत शीघ्रं-शीघ्रं चेच्चिकित्सा न प्रयुज्यते||३९||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સંન્યાસઃ ક ઉચ્યત ઇત્યાઽઽહ-વાગિત્યાદિ| અતિબલા સ્વકારણવિશેષવશાદ્વાતાદયો દુષ્ટાઃ વાગ્દેહમનસાં ચેષ્ટામાઽઽક્ષિપ્ત ગૃહીત્વા પરસ્પરં સન્નિવર્તિતાઃ પ્રાણાયતનસંશ્રિતાશ્ચ સંન્યાસં કુર્વન્તિ| પ્રાણાયતનં હૃદયાદિ| તેન ચ સંન્યાસેન પુરુષઃ કાષ્ઠભૂતો મૃતોપમશ્ચ ભવતિ| તત્ર યદિ શીઘ્રં ચિકિત્સા ન પ્રયુજ્યતે તતો મ્રિયેતૈવ|| ૩૯||
Adhikarana સંન્યાસે આશુ ચિકિત્સા યોજ્યા (૪૦) · Śloka ૪૦
અગાધે ગ્રાહબહુલે સલિલૌઘ ઇવાતટે|
સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્ત્તયેત્||૪૦||
View original
अगाधे ग्राहबहुले सलिलौघ इवातटे|
संन्यासे विनिमज्जन्तं नरमाशु निवर्त्तयेत्||४०||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તથા ભિષક સંન્યાસે વિનિમજ્જન્તં નરમાશુ નિવર્તયેત્| અગાધે ગમ્ભીરે ગ્રાહબહુલે અતટે ચ સલિલૌઘે નિમજ્જન્તં નરં યથાબાન્ધવા નિવર્તયન્તિ|| ૪૦||
Adhikarana યુક્તિવિયુક્તમદ્યદેષાઃ (૪૧) · Śloka ૪૧
મદમાનરોષતોપ્રભૃતિભિરભિર્નિજૈઃ પરિષ્વઙ્ગઃ|
યુક્તાયુક્તં ચ સમં યુક્તિવિયુક્તેન મદ્યેન||૪૧||
View original
मदमानरोषतोप्रभृतिभिरभिर्निजैः परिष्वङ्गः|
युक्तायुक्तं च समं युक्तिवियुक्तेन मद्येन||४१||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
મદમાનેત્યાદિના મદાત્યયનિદાનત્વાન્મદ્યેનૈવોપસંહરન્નાહ| તોષો હર્ષઃ| પ્રભૃતિશબ્દેન કામક્રોધાદયઃ|યુક્તાયુક્તં ચ સમમિતિ કૃત્યાકૃત્યાવિવેકો ન ભવતિ|| ૪૧||
Adhikarana યુક્તિયુક્તમદ્યગુણાઃ (૪૨-૬) · Śloka ૬
બલકાલદેશસાત્મ્યપ્રકૃતિસહાયામવયવાંસિ|
પ્રવિભજ્ય તદનુરૂપ યદિ પિબતિ તતઃ પિબત્યમૃતમ્||૪૨||
ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને મદાત્યયનિદાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||
View original
बलकालदेशसात्म्यप्रकृतिसहायामवयवांसि|
प्रविभज्य तदनुरूप यदि पिबति ततः पिबत्यमृतम्||४२||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां निदानस्थाने मदात्ययनिदानं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
Hide commentary
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એવં વિધિહીનસ્ય દોષમુક્ત્વા બલકાલેત્યાદિના વિધિયુક્તસ્ય પુનર્ગુણમાહ| બલાદીનિ પૃથઙ્નિરૂપ્ય બલાદ્યનુરૂપમેવ યદિ મદ્યં પિબતિ તતોઽમૃતમેવ પિબતિ|| ૪૨|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં નિદાનસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ