Adhikarana നാസാരോഗപ്രതിഷേധാധ്യായഃ||൨൦|| സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു സ്നേഹസ്വേദാദിസേവനമ് (൨-൫) · Śloka ൫
അധുനാ നാസാചികിത്സാഭണനാവസര ഇത്യാഹ അഥാതോ നാസാരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
) സര്വേഷു പീനസേഷ്വാദൌ നിവാതാഗാരഗോ ഭജേത്|
സ്നേഹനസ്വേദവമനധൂമഗണ്ഡൂഷധാരണമ്||൧||
വാസോ ഗുരൂഷ്ണം ശിരസഃ സുഘനം പരിവേഷ്ടനമ്|
ലഘ്വമ്ലലവണം സ്നിഗ്ധമുഷ്ണം ഭോജനമദ്രവമ്||൨||
ധന്വമാംസഗുഡക്ഷീരചണകത്രികടൂത്കടമ്|
യവഗോധൂമഭൂയിഷ്ഠം ദധിദാഡിമസാരികമ്||൩||
ബാലമൂലകജോ യൂഷഃ കുലത്ഥോത്ഥശ്ച പൂജിതഃ|
കവോഷ്ണം ദശമൂലാമ്ബു ജീര്ണാം വാ വാരുണീം പിബേത്||൪||
ജിഘ്രേച്ചോരകതര്കാരീവചാജാജ്യുപകുഞ്ചികാഃ|
|൫|
View original
अधुना नासाचिकित्साभणनावसर इत्याह अथातो नासारोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) सर्वेषु पीनसेष्वादौ निवातागारगो भजेत्|
स्नेहनस्वेदवमनधूमगण्डूषधारणम्||१||
वासो गुरूष्णं शिरसः सुघनं परिवेष्टनम्|
लघ्वम्ललवणं स्निग्धमुष्णं भोजनमद्रवम्||२||
धन्वमांसगुडक्षीरचणकत्रिकटूत्कटम्|
यवगोधूमभूयिष्ठं दधिदाडिमसारिकम्||३||
बालमूलकजो यूषः कुलत्थोत्थश्च पूजितः|
कवोष्णं दशमूलाम्बु जीर्णां वा वारुणीं पिबेत्||४||
जिघ्रेच्चोरकतर्कारीवचाजाज्युपकुञ्चिकाः|
|५|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പീനസേഷ്വഖിലേഷ്വപി നിവാതവേശ്മസ്ഥിതഃ സന് സ്നേഹനസ്വേദനവമനധൂമാന് ഗണ്ഡൂഷധാരണം ച സേവേത്| തഥാ വസ്ത്രം ഗുരൂഷ്ണസ്വഭാവം കൌശേയാവികാദിഭിര്മൂര്ധ്നഃ പരിവേഷ്ടനം സുഘനം ഭജേത്| തഥാ ഭോജനം ലഘ്വാദിഗുണം ഭജേത്| ദാഡിമം ശ്രേഷ്ഠം-ദാഡിമസാരമ്| ദധിദാഡിമസാധിതമിതി കേചിത് പഠന്തി| ബാലമൂലകോത്ഥോ യൂഷഃ കുലത്ഥജശ്ച യൂഷഃ പൂജിതഃ| ദശമൂലാമ്ബു കോഷ്ണം പ്രസന്നാം വാ ജീര്ണാം-പുരാണാം, പിബേത്| സ൦-ചോരകാദീന് ജിഘ്രേത്|
Adhikarana സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു വ്യോഷാദിവടകഃ (൫-൭) · Śloka ൭
|
വ്യോഷതാലീസചവികാതിന്തിഡീകാമ്ലവേതസമ്||൫||
സാഗ്ന്യജാജി ദ്വിപലികം ത്വഗേലാപത്രപാദികമ്|
ജീര്ണാദ്ഗുഡാത്തുലാര്ധേന പക്വേന വടകീകൃതമ്||൬||
പീനസശ്വാസകാസഘ്നം രുചിസ്വരകരം പരമ്|
|൭|
View original
|
व्योषतालीसचविकातिन्तिडीकाम्लवेतसम्||५||
साग्न्यजाजि द्विपलिकं त्वगेलापत्रपादिकम्|
जीर्णाद्गुडात्तुलार्धेन पक्वेन वटकीकृतम्||६||
पीनसश्वासकासघ्नं रुचिस्वरकरं परम्|
|७|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വ്യോഷാദികം പൃഥക് ദ്വിപലദധ്നം, ത്വഗാദികം ദ്വികാര്ഷികം, പുരാണഗുഡേന പഞ്ചാശത്പലപ്രമാണേന പക്വേന വടകീകൃതമേതത് പീനസാദിഹൃത് പരം രുച്യാദികൃത്|
Adhikarana സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു ശതാഹ്വാദിധൂമഃ സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു സഘൃതസക്തുധൂമഃ (൭-൮) · Śloka ൮
|
ശതാഹ്വാത്വഗ്ऽऽബലാ മൂലം സ്യോനാകൈരണ്ഡബില്വജമ്||൭||
സാരഗ്വധം പിബേദ്ധൂമം വസാജ്യമദനാന്വിതമ്|
അഥവാ സഘൃതാന് സക്തൂന് കൃത്വാ മല്ലകസമ്പുടേ||൮||
View original
|
शताह्वात्वग्ऽऽबला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्||७||
सारग्वधं पिबेद्धूमं वसाज्यमदनान्वितम्|
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे||८||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശതാഹ്വാദികം വസാദിയുതം ധൂമം പിബേത്| മല്ലകസമ്പുടേ വാ സക്തൂന് സസര്പിഷ്കാന് കൃത്വാ ധൂമം പിബേത്|
Adhikarana സര്വേഷു പ്രതിശ്യായേഷു സ്നാനാദിവര്ജനമ് (൯) · Śloka ൯
ത്യജേത്സ്നാനം ശുചം ക്രോധം ഭൃശം ശയ്യാം ഹിമം ജലമ്|
|൯|
View original
त्यजेत्स्नानं शुचं क्रोधं भृशं शय्यां हिमं जलम्|
|९|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്നാനാദീനി ത്യജേത്|
Adhikarana വാതജേ പ്രതിശ്യായേ വാതഘ്നാദിസാധിതഘൃതാനി വാതജേ പ്രതിശ്യായേ അര്ദിതോക്തം സ്വേദനസ്യാദികമ് (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
ഇതി സാമാന്യേന ചികിത്സാമഭിധായ വിശേഷേണാഹ |
പിബേദ്വാതപ്രതിശ്യായേ സര്പിര്വാതഘ്നസാധിതമ്||൯||
പടുപഞ്ചകസിദ്ധം വാ വിദാര്യാദിഗണേന വാ|
സ്വേദനസ്യാദികാം കുര്യാത് ചികിത്സാമര്ദിതോദിതാമ്||൧൦||
View original
इति सामान्येन चिकित्सामभिधाय विशेषेणाह |
पिबेद्वातप्रतिश्याये सर्पिर्वातघ्नसाधितम्||९||
पटुपञ्चकसिद्धं वा विदार्यादिगणेन वा|
स्वेदनस्यादिकां कुर्यात् चिकित्सामर्दितोदिताम्||१०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതപ്രതിശ്യായേ വാതഘ്നൈഃ-രാസ്നാദിഭിഃ, സാധിതം ഘൃതം പിബേത്| സൈന്ധവാദിഭിഃ പഞ്ചഭിര്ലവണൈര്വാ സിദ്ധം, 'വിദാരിപഞ്ചാങ്ഗുല' (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൯) ഇത്യാദിനാ വാ സിദ്ധം ഘൃതം പിബേത്| തഥാ, അര്ദിതോക്താം ചികിത്സാം സ്വേദാദികാം കുര്യാത്|
Adhikarana പിത്തജേ രക്തജേ ച സ്വേദനസ്യാദികമ് മധുരസാധിതം ഘൃതം ശീതപരിഷേകാദി ച പിത്തജേ രക്തജേ ച ധവത്വാദിതൈലേന നാവനമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
പിത്തരക്തോത്ഥയോഃ പേയം സര്പിര്മധുരകൈഃ ശൃതമ്|
പരിഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച ശീതൈഃ കുര്വീത ശീതലാന്||൧൧||
ധവത്വക്ऽऽത്രിഫലാശ്യാമാശ്രീപര്ണീയഷ്ടിതില്വകൈഃ|
ക്ഷീരേ ദശഗുണേ തൈലം നാവനം സനിശൈഃ പചേത്||൧൨||
View original
पित्तरक्तोत्थयोः पेयं सर्पिर्मधुरकैः शृतम्|
परिषेकान् प्रदेहांश्च शीतैः कुर्वीत शीतलान्||११||
धवत्वक्ऽऽत्रिफलाश्यामाश्रीपर्णीयष्टितिल्वकैः|
क्षीरे दशगुणे तैलं नावनं सनिशैः पचेत्||१२||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തോത്ഥേ രക്തജേ ച പ്രതിശ്യായേ മധുരദ്രവ്യൈഃ ശൃതം സര്പിഃ പാതവ്യമ്| പരിഷേകാദീന് ശീതവീര്യൈഃ ശീതലാന് കുര്യാത്| ധവത്വഗാദിഭിസ്തൈലം ക്ഷീരേ ദശഗുണേ ഹരിദ്രാന്വിതൈര്നാവനം പചേത്|
Adhikarana കഫജേ ധവത്വാദിതൈലേന ലങ്ഘനലേപനാദി കഫജേ ധവത്വാദിതൈലേന പടുവ്യോഷാദിനാ നാവനമ് സര്വജേ ധവത്വാദിതൈലേന കടുതീക്ഷ്ണൈര്ഘൃതൈര്നസ്യാദീനി (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
കഫജേ ലങ്ഘനം ലേപഃ ശിരസോ ഗൌരസര്ഷപൈഃ|
സക്ഷാരം വാ ഘൃതം പീത്വാ വമേത്, പിഷ്ടൈസ്തു നാവനമ്||൧൩||
ബസ്താമ്ബുനാ പടുവ്യോഷവേല്ലവത്സകജീരകൈഃ|
കടുതീക്ഷ്ണൈര്ഘൃതൈര്നസ്യൈഃ കവലൈഃ സര്വജം ജയേത്||൧൪||
View original
कफजे लङ्घनं लेपः शिरसो गौरसर्षपैः|
सक्षारं वा घृतं पीत्वा वमेत्, पिष्टैस्तु नावनम्||१३||
बस्ताम्बुना पटुव्योषवेल्लवत्सकजीरकैः|
कटुतीक्ष्णैर्घृतैर्नस्यैः कवलैः सर्वजं जयेत्||१४||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫജേ ലങ്ഘനം ഹിതമ്| തഥാ ശിരസോ ഗൌരസര്ഷപൈര്ലേപഃ| ഘൃതം സയവക്ഷാരം പീത്വാ വമേത്| ഛാഗമൂത്രേണ ച പിഷ്ടൈഃ സൈന്ധവാദിഭിര്നസ്യം ഹിതമ്| ഘൃതൈഃ കടുതീക്ഷ്ണൈര്നസ്യൈഃ കവലൈശ്ച സാന്നിപാതികം പ്രതിശ്യായം ജയേത്|
Adhikarana ദുഷ്ടപ്ര്തിശ്യായേ യക്ഷ്മകൃമിക്രമഃ ദുഷ്ടപ്ര്തിശ്യായേ വ്യോഷാദിവര്തിധൂമഃ (൧൫-൧൭) · Śloka ൧൭
യക്ഷ്മകൃമിക്രമം കുര്വന് യാപയേദ്ദുഷ്ടപീനസമ്|
വ്യോഷോരുബൂകകൃമിജിദ്ദാരുമാദ്രീഗദേങ്ഗുദമ്||൧൫||
വാര്താകബീജം ത്രിവൃതാ സിദ്ധാര്ഥഃ പൂതിമത്സ്യകഃ|
അഗ്നിമന്ഥസ്യ പുഷ്പാണി പീലുശിഗ്രുഫലാനി ച||൧൬||
അശ്വവിഡ്ऽऽരസമൂത്രാഭ്യാം ഹസ്തിമൂത്രേണ ചൈകതഃ|
ക്ഷൌമഗര്ഭാം കൃതാം വര്തിം ധൂമം ഘ്രാണാസ്യതഃ പിബേത്||൧൭||
View original
यक्ष्मकृमिक्रमं कुर्वन् यापयेद्दुष्टपीनसम्|
व्योषोरुबूककृमिजिद्दारुमाद्रीगदेङ्गुदम्||१५||
वार्ताकबीजं त्रिवृता सिद्धार्थः पूतिमत्स्यकः|
अग्निमन्थस्य पुष्पाणि पीलुशिग्रुफलानि च||१६||
अश्वविड्ऽऽरसमूत्राभ्यां हस्तिमूत्रेण चैकतः|
क्षौमगर्भां कृतां वर्तिं धूमं घ्राणास्यतः पिबेत्||१७||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദുഷ്ടപീനസം യാപയേത്, യക്ഷ്മഹരം കൃമിഹരം ച ചികിത്സിതം കുര്വന്| വ്യോഷാദിശിഗ്രുഫലാന്താനി തുരഗവിഡ്ऽऽരസമൂത്രാഭ്യാം ഹസ്തിമൂത്രേണ ചൈകതഃ പിഷ്ടാനി ക്ഷൌമഗര്ഭാം കൃതാം വര്തിം നാസയാ മുഖേന ച പിബേത്|
Adhikarana ഭൃശക്ഷവഥൌ പുടകേ ച തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധമനമ് ഭൃശക്ഷവഥൌ പുടകേ ച ശുണ്ഠ്യാദിസാധിതതൈലേന നസ്യമ് (൧൮-൧൯) · Śloka ൧൯
ക്ഷവഥൌ പുടകാഖ്യേ ച തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധമനം ഹിതമ്|
ശുണ്ഠീകുഷ്ഠകണാവേല്ലദ്രാക്ഷാകല്കകഷായവത്||൧൮||
സാധിതം തൈലമാജ്യം വാ നസ്യം ക്ഷവപുടപ്രണുത്|
|൧൯|
View original
क्षवथौ पुटकाख्ये च तीक्ष्णैः प्रधमनं हितम्|
शुण्ठीकुष्ठकणावेल्लद्राक्षाकल्ककषायवत्||१८||
साधितं तैलमाज्यं वा नस्यं क्षवपुटप्रणुत्|
|१९|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ക്ഷവഥൌ പുടകാഖ്യേ ച രോഗേ തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധമനം ഹിതമ്| ശുണ്ഠ്യാദികല്കക്വാഥവത് തൈലം ഘൃതം വാ സാധിതം നസ്യം ക്ഷവം പുടം ച ഹന്തി|
Adhikarana നാസാശോഷേ ബലാതൈലാദി നാസാനാഹേऽപ്യയം വിധിഃ ഘ്രാണപാകേ ദീപ്തൌ ച പിത്തഘ്നമ് നാസാസ്രാവേ തീക്ഷ്ണം നസ്യാദി (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
|
നാസാശോഷേ ബലാതൈലം പാനാദൌ ഭോജനം രസൈഃ||൧൯||
സ്നിഗ്ധോ ധൂമസ്തഥാ സ്വേദോ നാസാനാഹേऽപ്യയം വിധിഃ|
പാകേ ദീപ്തൌ ച പിത്തഘ്നം തീക്ഷ്ണം നസ്യാദി സംസ്രുതൌ||൨൦||
View original
|
नासाशोषे बलातैलं पानादौ भोजनं रसैः||१९||
स्निग्धो धूमस्तथा स्वेदो नासानाहेऽप्ययं विधिः|
पाके दीप्तौ च पित्तघ्नं तीक्ष्णं नस्यादि संस्रुतौ||२०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നാസാശോഷേ ബലാതൈലം പാനനസ്യാദൌ ഹിതമ്| ഭോജനം മാംസരസൈര്ഹിതമ്| തഥാ സ്നിഗ്ധോ ധൂമഃ സ്വേദശ്ച ഹിതഃ| സ൦-നാസാനാഹേऽപ്യേഷ ഏവ വിധിഃ-ചികിത്സേത്യര്ഥഃ| സ൦-നാസാപാകേ ദീപ്തൌ ച പിത്തഘ്നം ചികിത്സിതമ്| സംസ്രുതൌ-സ്രാവേ, തീക്ഷ്ണം നസ്യാദി ഹിതമ്|
Adhikarana പൂതിനാസേऽപീനസേ ച കഫപീനസവത് പൂതിനാസേऽപീനസേ ച ലാക്ഷാദിഭിര്നസ്യമ് പൂതിനാസേऽപീനസേ ച കൃതവമനേ ശിഗ്ര്വാദിതൈലേന നസ്യമ് (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩
കഫപീനസവത്പൂതിനാസാപീനസയോഃ ക്രിയാ|
ലാക്ഷാകരഞ്ജമരിചവേല്ലഹിങ്ഗുകണാഗുഡൈഃ||൨൧||
അവിമൂത്രദ്രുതൈര്നസ്യം കാരയേദ്വമനേ കൃതേ|
ശിഗ്രുസിംഹീനികുമ്ഭാനാം ബീജൈഃ സവ്യോഷസൈന്ധവൈഃ||൨൨||
സവേല്ലസുരസൈസ്തൈലം നാവനം പരമം ഹിതമ്|
|൨൩|
View original
कफपीनसवत्पूतिनासापीनसयोः क्रिया|
लाक्षाकरञ्जमरिचवेल्लहिङ्गुकणागुडैः||२१||
अविमूत्रद्रुतैर्नस्यं कारयेद्वमने कृते|
शिग्रुसिंहीनिकुम्भानां बीजैः सव्योषसैन्धवैः||२२||
सवेल्लसुरसैस्तैलं नावनं परमं हितम्|
|२३|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂതിനാസാപീനസയോഃ കഫപീനസവദുപക്രമഃ| ലാക്ഷാദിഭിരുരഭ്രമൂത്രദ്രുതൈഃ കൃതേ വമനേ നസ്യം കാരയേത്| ശിഗ്ര്വാദീനാം ബീജൈര്വ്യോഷാദിയുതൈസ്തൈലം പക്വം പൂതിനാസാപീനസയോര്നസ്യം ഹിതമ്|
Adhikarana പൂയരക്തേ നവേ രക്തപീനസവത് പൂയരക്തേ അതിപ്രവൃദ്ധേ നാഡീവത് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
|
പൂയരക്തേ നവേ കുര്യാദ് രക്തപീനസവത് ക്രമമ്||൨൩||
അതിപ്രവൃദ്ധേ നാഡീവത്|
|൨൪|
View original
|
पूयरक्ते नवे कुर्याद् रक्तपीनसवत् क्रमम्||२३||
अतिप्रवृद्धे नाडीवत्|
|२४|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പൂയരക്തേ നവോത്ഥേ രക്തപീനസ ഇവ ചികിത്സിതം കുര്യാത്| അതിപ്രവൃദ്ധേ ചാസ്മിന്നാഡീവ്രണവദുപക്രമഃ|
Adhikarana അര്ശോര്ബുദേഷു ദഗ്ധേഷു നികുമ്ഭാദിവര്തിഃ അര്ശോര്ബുദേഷു ശിഗ്ര്വാദിനസ്യമ് (൨൦) · Śloka ൨൦
ദഗ്ധേഷ്വര്ശോര്ബുദേഷു ച|
നികുമ്ഭകുമ്ഭസിന്ധൂത്ഥമനോഹ്വാലകണാഗ്നികൈഃ||൨൪||
കല്കിതൈര്ഘൃതമധ്വക്താം ഘ്രാണേ വര്തിം പ്രവേശയേത്|
ശിഗ്ര്വാദി നാവനം ചാത്ര പൂതിനാസോദിതം ഭജേത്||൨൫||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ നാസാരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ||൨൦||
View original
दग्धेष्वर्शोर्बुदेषु च|
निकुम्भकुम्भसिन्धूत्थमनोह्वालकणाग्निकैः||२४||
कल्कितैर्घृतमध्वक्तां घ्राणे वर्तिं प्रवेशयेत्|
शिग्र्वादि नावनं चात्र पूतिनासोदितं भजेत्||२५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने नासारोगप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അര്ശോര്ബുദേഷു ച ദഗ്ധേഷു നികുമ്ഭാദിഭിഃ കല്കിതൈര്ഘൃതമധ്വക്താം ഘ്രാണേ വര്തിം പ്രവേശയേത്| ശിഗ്ര്വാദികം ച നസ്യം പൂതിനാസോക്തം ഭജേദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ നാസാരോഗപ്രതിഷേധോ നാമ വിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൦||