Adhikarana ముఖరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః ||౨౧|| ముఖరోగాణాం సామాన్యం నిదానం (౨-౩) · Śloka ౩
క్రమప్రాప్తం ముఖరోగవిజ్ఞానమభిధిత్సురాహ అథతో ముఖరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే||2||
) మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితామకమూలకం|
మాషసూపదధిక్షీరసుక్తేక్షురసఫాణితం||1||
అవాక్శయ్యాం చ భజతో ద్విషతో దంతధావనం|
ధూమర్చ్ఛర్దనగండూషానుచితం చ సిరావ్యధం||2||
కృద్ధాః శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కుర్వంత్యంతర్ముఖం గదాన్|
|3|
View original
क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्|
माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१||
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्|
धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२||
कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्|
|३|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాత్స్యమాహిషవారాహపిశితాది భజతో దంతధావనం ద్విషతః-అసేవమానస్య, ధూమాదికం చోచితం ద్విషతః, సిరావ్యధం చ ద్విషతః, శ్లేష్మోల్బణా దోషాః కృద్ధా ముఖస్యాంతరే గదాన్ కుర్వంతి|
Adhikarana ఓష్ఠే ఏకాదశ రోగాః| ౧ ఖండౌష్ఠస్య లక్షణం (౩) · Śloka ౩
|
తత్ర ఖండౌష్ఠ ఇత్యుక్తో వాతేనౌష్ఠో ద్విధా కృతః||3||
View original
|
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషు ముఖరోగేషు మధ్యే పవనాదోష్ఠో ద్విధా కృతః ఖండౌష్ఠ ఇతి గదితః|
Adhikarana ౨ వాతజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౪) · Śloka ౪
ఓష్ఠకోపే తు పవనాత్ స్తబ్ధావోష్ఠౌ మహారుజౌ|
దాల్యేతే పరిపాట్యేతే పరుషాసితకర్కశౌ||4||
View original
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ|
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పవనాదోష్ఠకోపే త్వోష్ఠౌ స్తబ్ధౌ మహారుజౌ దాల్యేతే తథా పరిపాట్యేతే ఇవ| తథా పరుషౌ కృష్ణౌ రూక్షౌ దృశ్యేతే|
Adhikarana ౩ పిత్తజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౫) · Śloka ౫
పిత్తాత్తీక్ష్ణాసహౌ పీతౌ సర్షపాకృతిభిశ్చితౌ|
పిటికాభిర్బహుక్లేదావాశుపాకౌ|5|
View original
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ|
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తేనౌష్ఠౌ తీక్ష్ణం న సహేతే| పీతౌ చ స్యాతాం| తథా చ సర్షపాకృతిభిః పిటికాభిశ్చితౌ బహుక్లేదౌ శీఘ్రపాకౌ చ|
Adhikarana ౪ కఫజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౫-౬) · Śloka ౬
|
కఫాత్పునః||5||
శీతాసహౌ గురు శూనౌ సవర్ణపిటికాచితౌ|
|6|
View original
|
कफात्पुनः||५||
शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ|
|६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫేన శీతాసహౌ గురు శూనౌ సవర్ణైః పిటకైరాచితౌ స్యాతాం|
Adhikarana ౫ సన్నిపాతజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭
|
సన్నిపాతాదనేకాభౌ దుర్గంధాస్రావపిచ్ఛిలౌ||6||
అకస్మాన్మ్లానసంశూనరుజౌ విషమపాకినౌ|
|7|
View original
|
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६||
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ|
|७|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్నిపాతాదోష్ఠౌ నానావర్ణపిటకైరాచితౌ దుర్గంధస్రావపిచ్ఛిలౌ సహసైవ మ్లానౌ కదాచిత్సంశూనౌ విషమపాకినౌ వా|
Adhikarana ౬ రక్తజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౭-౮) · Śloka ౮
|
రక్తోపసృష్టౌ రుధిరం స్రవతః శోణితప్రభౌ||7||
ఖర్జూరసదృశం చాత్ర క్షీణే రక్తేఽర్బుదం భవేత్|
|8|
View original
|
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७||
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्|
|८|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-రక్తేన యుక్తౌ రుధిరం స్రవంతౌ రక్తప్రభౌ చ| క్షీణే రక్తే ఖర్జూరాకారమర్బుదమోష్ఠౌ స్యాత్|
Adhikarana ౭ అర్బుదస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం ౮ మాంసజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౮) · Śloka ౮
|
మాంసపిండోపమౌ మాంసాత్స్యాతాం మూర్చ్ఛత్కృమీ క్రమాత్||8||
View original
|
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసేన మాంసపిండోపమావోష్ఠౌ| క్రమేణ చ మూర్చ్ఛత్కృమీ స్యాతాం| మూర్చ్ఛంతి కృమయో యయోరితి మూర్చ్ఛత్కృమీ| తయోః కృమయో జాయంత ఇత్యర్థః|
Adhikarana ౯ మేదోజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం ౧౦క్షతజస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
తైలాభశ్వయథుక్లేదౌ సకండ్వౌ మేదసా మృదూ|
క్షతజావవతీర్యేతే పాట్యేతే చాసకృత్పునః||9||
గ్రథితౌ చ పునః స్యాతాం కండూలౌ దశనచ్ఛదౌ|
|10|
View original
तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू|
क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९||
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ|
|१०|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మేదసా తైలాభః శోఫః క్లేదశ్చ యయోస్తావేవం| తథా కండూయుతౌ మృదూ చౌష్ఠౌ స్యాతాం| స0-క్షతజావసకృదవదీర్యేతే పరిపాట్యేతే-భేద్యేతే ఇవ, గ్రథితౌ చ పునరోష్ఠౌ స్యాతాం సకండూకౌ చ|
Adhikarana ౧౧ జలార్బుదస్య ఓష్ఠకోపస్య లక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
|
జలబుద్బుదవద్వాతకఫాదోష్ఠే జలార్బుదం||10||
View original
|
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతకఫాత్ జలబుద్బుదాకారం జలార్బుదమోష్ఠే స్యాత్| ఇత్యేకాదశ ఓష్ఠే|
Adhikarana గండే ఏకో రోగః| ౧ గండాలజ్యాః లక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
గండాలజీ స్థిరః శోఫో గండే దాహజ్వరాన్వితః|
|11|
View original
गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः|
|११|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్థిరః శోఫో గండప్రదేశే దాహజ్వరయుతో గండాలజీత్యుచ్యతే| ఇత్యేకో గండే|
Adhikarana దంతే దశ రోగాః| ౧ శీతదంతస్య లక్షణం (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
|
వాతాదుష్ణసహా దంతాః శీతస్పర్శేఽధికవ్యథాః||11||
దాల్యంత ఇవ శూలేన శీతాఖ్యో దాలనశ్చ సః|
|12|
View original
|
वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११||
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः|
|१२|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతేన దంతా ఉష్ణసహాః శీతస్పర్శేఽధికవ్యథాః, శూలేన దాల్యంత ఇవ చ| అసౌ శీతదంతసంజ్ఞో దాలనశ్చోక్తః|
Adhikarana ౨ దంతహర్షస్య లక్షణం ౩ దంతభేదస్య లక్షణం (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
|
దంతహర్షే ప్రవాతామ్లశీతభక్షాక్షమా ద్విజాః||12||
భవంత్యమ్లాశనేనేవ సరుజాశ్చలితా ఇవ|
దంతభేదే ద్విజాస్తోదభేదరుక్స్ఫుటనాన్వితాః||13||
View original
|
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२||
भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव|
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతహర్షే ప్రచండవాతస్యామ్లశీతభక్షస్యా (స్య చా)- సహాః, ద్విజాః తథాఽమ్లాశనేనేవ సరుజాశ్చిలితా ఇవ చ స్యుః| స0-దంతభేదే దంతాస్తోదాదియుతాః స్యుః|
Adhikarana ౪ దంతచాలస్య లక్షణం ౫కరాలస్య లక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪
చాలశ్చలద్భిర్దశనైర్భక్షణాదధికవ్యథైః|
కరాలస్తు కరాలానాం దశనానాం సముద్గమః||14||
View original
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः|
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చాలాఖ్యో రోగో దంతైశ్చ చలద్భిర్భక్షణాదధికవ్యథైశ్చ స్యాత్| స0-కరాలానాం దంతానాం సముద్గమః కరాలాఖ్యో రోగః|
Adhikarana ౬ అధిదంతస్య లక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫
దంతోఽధికోఽధిదంతాఖ్యః స చోక్తః ఖలు వర్ధనః|
జాయమానేఽతిరుగ్ దంతే, జాతే తత్ర తు శామ్యతి||15||
View original
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः|
जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధికో దంతోఽధిదంతసంజ్ఞో రోగః| వర్ధనశ్చ స ఏవోక్తః| జాయమానే తస్మిన్ దంతేఽతిపీడా జాయతే| జాతే తు తస్మిన్ పీడా శామ్యతి|
Adhikarana ౭ శర్కరాయాః వ్లక్షణం (౧౬) · Śloka ౧౬
అధావనామలో దంతే కఫో వా వాతశోషితః|
పూతిగంధిః స్థిరీభూతః శర్కరా|16|
View original
अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः|
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అధావనాద్దంతే మలః కఫో వా పవనేన శోషితః పూతిగంధిః స్థిరీభూతః| స ఏవోపేక్షితః శర్కరా స్యాత్|
Adhikarana ౮ కపాలికాయాః లక్షణం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
|
సాఽప్యుపేక్షితా||16||
శాతయత్యణుశో దంతాత్కపాలాని కపాలికా|
|17|
View original
|
साऽप्युपेक्षिता||१६||
शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका|
|१७|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కపాలికాఖ్యో దంతాత్ కపాలాన్యణుశః-స్తోకం స్తోకం, శాతయతి|
Adhikarana ౯ శ్యావస్య లక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
|
శ్యావః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైర్ద్విజః||17||
View original
|
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్విజః శ్యావత్వమాయాతో రక్తపిత్తానిలైః శ్యావాఖ్యః|
Adhikarana ౧౦ కృమిదంతస్య లక్షణం దంతమూలే త్రయోదశ రోగాః| (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦
సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరుల్బణమారుతైః|
శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే||18||
పూతిత్వాత్కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే, జాయతే తతః|
అహేతుతీవ్రార్తిశమః ససంరంభోఽసితశ్చలః||19||
ప్రలూనః పూయరక్తస్రుత్ స చోక్తః కృమిదంతకః|
|20|
View original
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः|
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८||
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः|
अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९||
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः|
|२०|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమూలం దంతమాశ్రిత్య దోషైరధికమారుతైః శోషితే మజ్జ్ఞి సుషిరే దంతేఽన్నమలపూరితే పూతిత్వాత్ కృమయః సూక్ష్మా జాయంతే| తతోఽహేతు-నిమిత్తమంతరేణ, తీవ్రార్తిశాంతిర్జాయతే| తథా సంరంభాన్వితః కృష్ణశ్చలః ప్రలూనాఖ్యః పూయరక్తస్రావీ| స చ కృమిదంతక ఉక్తః| ఇతి దంతే దశైతే|
Adhikarana ౧ శీతాదస్య లక్షణం (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
|
శ్లేష్మరక్తేన పూతీని వహంత్యస్రమహేతుకం||20||
శీర్యంతే దంతమాంసాని మృదుక్లిన్నాసితాని చ|
శీతాదోఽసౌ|21|
View original
|
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०||
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च|
शीतादोऽसौ|२१|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మరక్తేన దంతమాంసాని పూతీని రక్తం నిర్నిమిత్తం వహంతి శీర్యంతే| కింభూతాని ? మృదుక్లిన్నాని అసితాని చ| అసౌ శీతాదః కథ్యతే|
Adhikarana ౨ ఉపకుశస్య లక్షణం (౨౧-౨౩) · Śloka ౨౩
|
ఉపకుశః పాకః పిత్తాసృగుద్భవః||21||
దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తాన్యుత్సేధవంత్యతః|
కండూమంతి స్రవంత్యస్రమాధ్మాయంతేఽసృజి స్థితే||22||
చలా మందరుజో దంతా పూతి వక్త్రం చ జాయతే|
|23|
View original
|
उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१||
दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः|
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२||
चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते|
|२३|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తరక్తోత్థో యో దంతమాంసే పాకః స ఉపకుశసంజ్ఞః| తేన దంతమాంసాని దహ్యంతే రక్తవర్ణాని సోత్సేధాని చ| తతః కండూయుతాని రక్తం స్రవంతి| రక్తే స్థితే సత్యాధ్మాయంతే| చలా దంతా మందరుజః స్యుః| పూతి వక్త్రం చ జాయతే|
Adhikarana ౩ దంతపుప్పుటస్య లక్షణం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
|
దంతయోస్త్రిషు వా శోఫో బదరాస్థినిభో ఘనః||23||
కఫాస్రాత్తీవ్రరుక్ శీఘ్రం పచ్యతే దంతపుప్పుటః|
|24|
View original
|
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३||
कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः|
|२४|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ద్వయోర్దంతయోస్త్రిషు వ దంతేషు శోఫో బదరాస్థిసదృశో ఘనః కఫరక్తాత్ తీవ్రరుక్ శీఘ్రం పచ్యతే| స దంతపుప్పుటసంజ్ఞః|
Adhikarana ౪ దంతవిద్రధేః లక్షణం (౨౪-౨౫) · Śloka ౨౫
|
దంతమాంసే మలైః సాస్రైర్బాహ్యాంతః శ్వయథుర్గురుః||24||
సరుగ్దాహః స్రవేద్భిన్నః పూయాస్రం దంతవిద్రధిః|
|25|
View original
|
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४||
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः|
|२५|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతమాంసే బాహ్యేఽభ్యంతరే చ దోషైః సరక్తైర్గురుః శ్వయథుః సరుగ్దాహః| స చ భిన్నః సన్ పూయాస్రం స్రవేత్| స దంతావిద్రధిః|
Adhikarana ౫ సుషిరస్య లక్షణం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
|
శ్వయథుర్దంతమూలేషు రుజావాన్ పిత్తరక్తజః||25||
లాలాస్రావీ స సుషిరో దంతమాంసప్రశాతనః|
|26|
View original
|
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५||
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः|
|२६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-దంతమూలేషు శ్వయథుః పీడావాన్ పిత్తరక్తోత్థో లాలాస్రావీ| సుషిరసంజ్ఞో దంతమాంసప్రశాతనః
Adhikarana ౬ మహాసుషిరస్య లక్షణం (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
|
స సన్నిపాతాజ్జ్వరవాన్ సపూయరుధిరస్రుతిః||26||
మహాసుషిర ఇత్యుక్తో విశీర్ణద్విజబంధనః|
|27|
View original
|
स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६||
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः|
|२७|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సన్నిపాతజ్వరయుతః పూయరుధిరస్రావేనాన్వితః మహాసుషిరాఖ్య ఉక్తః| స చ విశీర్ణద్విజబంధనః స్యాత్|
Adhikarana ౭ అధిమాంసస్య లక్షణం (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
|
దంతాంతే కీలవచ్ఛోఫో హనుకర్ణరుజాకరః||27||
ప్రతిహంత్యభ్యవహృతిం శ్లేష్మణా సోఽధిమాంసకః|
|28|
View original
|
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७||
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः|
|२८|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతాంతే కీలసదృశః శోఫో హనౌ కర్ణే చ రుజాం కరోతి| అభ్యవహృతిం ప్రతిహంతి| సోఽధిమాంసకః శ్లేష్మణా స్యాత్|
Adhikarana ౮ విదర్భస్య లక్షణం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
|
ఘృష్టేషు దంతమాంసేషు సంరంభో జాయతే మహాన్||28||
యస్మింశ్చలంతి దంతాశ్చ స విదర్భోఽభిఘాతజః|
|29|
View original
|
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८||
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः|
|२९|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతమాంసేషు దంతకాష్ఠాదినా ఘృష్టేషు మహాన్ సంరంభో జాయతే| యస్మిన్సతి దంతాశ్చ చలంతి| సోఽభిఘాతజో విదర్భాఖ్యః|
Adhikarana ౯,౧౦,౧౧,౧౨,౧౩ పంచానాం దంతనాడీనాం లక్షణం (౨౯-౩౧) · Śloka ౩౧
|
దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ యః సాధ్యానప్యుపేక్షతే||29||
అంతస్తస్యాస్రవన్ దోషః సూక్ష్మాం సంజనయేద్గతిం|
పూయం ముహుః సా స్రవతి త్వఙ్మాంసాస్థిప్రభేదినీ||30||
తాః పునః పంచ విజ్ఞేయా లక్షణైః స్వైర్యథోదితైః|
|31|
View original
|
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९||
अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्|
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०||
ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः|
|३१|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంతమాంసాశ్రితాన్ రోగాన్ సాధ్యానపి య ఉపేక్షతే, తస్యాంతరేషు దోషోఽస్రవన్ సూక్ష్మాం గతిం సంజనయేత్| సా చ గతిః పునః పునః పూయం స్రవతి| త్వఙ్మాంసాస్థీని ప్రభినత్తి| తాశ్చ గతయః పంచ విజ్ఞేయాః స్వైః స్వైర్వాతాదిజైర్లక్షణైః| ఇతి దంతమూలే త్రయోదశ|
Adhikarana జిహ్వాయాం షడ్రోగాః| ౧ వాతదూషితాయాః లక్షణం ౨ పిత్తదూషితాయాః లక్షణం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨
|
శాఖపత్రఖరా సుప్తా స్ఫుటితా వాతదూషితా||31||
జిహ్వా పిత్తాత్ సదాహోషా రక్తైర్మాసాంకురైశ్చితా|
|32|
View original
|
शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१||
जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता|
|३२|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతదూషితా జిహ్వా శాకపత్రవత్ ఖరా సుప్తా స్ఫుటితా చ స్యాత్| స0-పిత్తాత్ సదాహోషా తథా రక్తైర్మాంసాంకురైశ్చ చితా జిహ్వా స్యాత్|
Adhikarana ౩ కఫదూషితాయాః లక్షణం (౩౨) · Śloka ౩౨
|
శాల్మలీకంటకాభైస్తు కఫేన బహలా గురుః||32||
View original
|
शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫేన శాల్మలీకంటకాభైః కంటకైశ్చితా బహలా గురుశ్చ జిహ్వా స్యాత్|
Adhikarana ౪ అలసస్య లక్షణం (౩౩) · Śloka ౩౩
కఫపిత్తాదధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకృదున్నతః|
మత్స్యగంధిర్భవేత్పక్వః సోఽలసో మాంసశాతనః||33||
View original
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः|
मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫపిత్తాత్ జిహ్వాయా అధః శోఫో జిహ్వాస్తంభకర ఉన్నతః పక్వో మత్స్యగంధిర్భవేత్| సోఽలసాఖ్యోమాంసశాతనః|
Adhikarana ౫ అధిజిహ్వస్య లక్షణం ౬ఉపజిహ్వస్య లక్షణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
ప్రబంధనేఽధో జిహ్వాయాః శోఫో జిహ్వాగ్రసన్నిభః|
సాంకురః కఫపిత్తాస్రైర్లాలోషాస్తంభవాన్ ఖరః||34||
అధిజిహ్వః సరుక్కండూర్వాక్యాహారవిఘాతకృత్|
తాదృగేవోపజిహ్వస్తు జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః||35||
View original
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः|
साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४||
अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्|
तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జిహ్వాయాః ప్రబంధనేఽధస్తాజ్జిహ్వాగ్రతుల్యః శోఫః సహాంకురః కఫపిత్తరక్తైర్లాలోషాస్తంభయుతః ఖరస్పర్శయుతోఽధిజిహ్వోరుక్కండూభ్యాం యుతో వాక్యాహారవిఘాతం కరోతి| స0-తాదృగేవ-అధిజిహ్వాసదృశ ఉపజిహ్వః, జిహ్వాయా ఉపరి స్థితః| ఇతి జిహ్వాయాః షడేతే|
Adhikarana తాలురోగా అష్టౌ| ౧ తాలుపిటికాయా లక్షణం (౩౬) · Śloka ౩౬
తాలుమాంసేఽనిలాద్దుష్టే పిటికాః సరుజః ఖరాః|
బహ్యో ఘనాః స్రావయుతాస్తాస్తాలుపిటికాః స్మృతాః||36||
View original
तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः|
बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతాత్తాలుమాంసే దుష్టే పిటికాః సరుజః ఖరా బహ్యో ఘనాః స్రావాన్వితాశ్చ| తాస్తాలుపిటికాః స్మృతాః|
Adhikarana ౨ గలశుండికాయాః లక్షణం (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
తాలుమూలే కఫాత్సాస్రాత్ మత్స్యబస్తినిభో మృదుః|
ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాఽఽహారమీరయన్||37||
కంఠోపరోధతృట్కాసవమికృత్ గలశుండికా|
|38|
View original
तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः|
प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७||
कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका|
|३८|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-తాలుమూలే కఫాద్రక్తాన్వితాత్ మత్స్యబస్తిసదృశో మృదుః ప్రలంబః పిచ్ఛిలః శోఫో నాసయాఽఽహారం ప్రేరయన్ కంఠోపరోధాదికృత్| గులశుండికాఖ్యః|
Adhikarana ౩ తాలుసంహతేః లక్షణం ౪ అర్బుదస్య లక్షణం (౩౮-౩౯) · Śloka ౩౯
|
తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం తాలుసంహతిః||38||
పద్మాకృతిస్తాలుమధ్యే రక్తాచ్ఛ్వయథురర్బుదం|
|39|
View original
|
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८||
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्|
|३९|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాలుమధ్యే నిరుఙ్మాంసం సంహతం సా తాలుసంహతిరిత్యుచ్యతే| స0- తాలుమధ్యే పద్మాకారో రక్తాద్దుష్టాచ్ఛ్వయథురర్బుదం|
Adhikarana ౫ కచ్ఛపస్య లక్షణం ౬పుప్పటస్య లక్షణం (౩౯-౪౦) · Śloka ౪౦
|
కచ్ఛపః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిః కఫాదరుక్||39||
కోలాభః శ్లేష్మమేదోభ్యాం పుప్పుటో నీరుజః స్థిరః|
|40|
View original
|
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९||
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः|
|४०|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
పదార్థచంద్రికా-కఫాద్దుష్టాత్ తాలుదేశే యః శ్వయథుః కచ్ఛపాకారశ్చిరవృద్ధిరరుక్ చ, స కచ్ఛప ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-శ్లేష్మమేదోభ్యాం దుష్టాభ్యాం కోలాభః-కోలసదృశో, నీరుజః స్థిరశ్చ యః శోఫః స్యాత్, స పుప్పుట ఇత్యుచ్యతే|
Adhikarana ౭ తాలుపాకస్య లక్షణం (౪౦) · Śloka ౪౦
|
పిత్తేన పాకః పాకాఖ్యః పూయాస్రావీ మహారుజః||40||
View original
|
पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-పిత్తేన దుష్టేన యస్తాలునః పాకః పూయాస్రావీ మహారుజః, స పాకాఖ్యః-పాకసంజ్ఞః|
Adhikarana ౮ తాలుశోషస్య లక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
వాతపిత్తజ్వరాయాసైస్తాలుశోషస్తదాహ్వయః|
|41|
View original
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः|
|४१|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-వాతపిత్తజ్వరాయాసైః ప్రతిబద్ధో యః శోషస్తాలుశోషః, స తదాహ్వయః-తాలుశోష ఇత్యుచ్యతే| ఇత్యష్టౌ తాలురోగాః|
Adhikarana గలే అష్టాదశ రోగాః| రోహిణ్యాః సామాన్యం లక్షణం (౪౧-౪౨) · Śloka ౪౨
|
జిహ్వాప్రబంధజాః కంఠే దారుణా మార్గరోధినః||41||
మాంసాంకురాః శీఘ్రచయా రోహిణీ శీఘ్రకారిణీ|
|42|
View original
|
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१||
मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी|
|४२|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-కంఠే-కంఠప్రదేశే, యే మాంసాంకురా జిహ్వాప్రబంధజాః-జిహ్వామూలోత్థాః, దారుణాః-దుఃసహాః, కంఠమార్గానురోధినః శీఘ్రచయాః-సత్వరోద్భూతాః, భవంతి| సా శీఘ్రకారిణీ-ఆశువ్యాపాదనశీలా, రోహిణీత్యుచ్యతే|
Adhikarana ౧ వాతజాయా రోహిణ్యా లక్షణం (౪౨) · Śloka ౪౨
|
కంఠాస్యశోషకృద్వాతాత్ సా హనుశ్రోత్రరుక్కరీ||42||
View original
|
कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-సా-రోహిణీ, వాతాత్సముత్పన్నా కంఠాస్యశోషం కరోతి| హన్వోః శ్రోత్రయోశ్చ రుజం కరోతి|
Adhikarana ౨ పిత్తజాయాః రోహిణ్యా లక్షణం ౩ కఫజాయాః రోహిణ్యా లక్షణం (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
పిత్తాజ్జ్వరోషాతృణ్మోహకంఠధూమాయనాన్వితా|
క్షిప్రజా క్షిప్రపాకాఽతిరాగిణీ స్పర్శనాసహా||43||
కఫేన పిచ్ఛిలా పాండుః|
|44|
View original
पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता|
क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३||
कफेन पिच्छिला पाण्डुः|
|४४|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-పిత్తాద్ రోహిణీ జ్వరాదిభిరన్వితా స్యాత్| క్షిప్రజా-శీఘ్రోత్థానా| శీఘ్రపాకా అతిరాగిణీ-భృశలోహితా| స్పర్శనాసహా-స్పర్శం న సహతే| పం చం-కఫేన దుష్టేన రోహిణీ పిచ్ఛిలా పాండురా చ భవేత్|
Adhikarana ౪ రక్తజాః రోహిణ్యా లక్షణం (౪౪) · Śloka ౪౪
అసృజా స్ఫోటకాచితా|
తప్తాంగారనిభా కర్ణరుక్కరీ పిత్తజాకృతిః||44||
View original
असृजा स्फोटकाचिता|
तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-అసృజా-రక్తేన దుష్టేన, రోహిణీ స్ఫోటకైరాచితా సమంతాత్ వ్యాప్తా స్యాత్| తప్తాంగారనిభా-వర్ణతః స్పర్శతో వా, కర్ణయో రుజాం కరోతి| పిత్తజాకృతిః-పిత్తోత్థరోహిణీలక్షణసమన్వితా భవేత్|
Adhikarana ౫ సన్నిపాతజాయాః రోహిణ్యా లక్షణం ౬ శాలూకస్య లక్షణం (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
గంభీరపాకా నిచయాత్ సర్వలింగసమన్వితా|
దోషైః కఫోల్బణైః శోఫః కోలవద్ గ్రథితోన్నతః||45||
శూకకంటకవత్కంఠే శాలూకో మార్గరోధనః|
|46|
View original
गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता|
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५||
शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः|
|४६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-నిచయాత్-సన్నిపాతాత్, రోహిణీ గంభీరపాకాగూఢపాకా, స్యాత్| సర్వలింగైః-వాతాదీనాం సంబంధిభిః, సమన్వితా-యుక్తా, స్యాత్| ప0 చ0-దోషైః-వాతాదిభిః, కఫోల్బణైః-కఫప్రధానైః, కంఠే కోలవద్ గ్రథితోన్నతః శూకకంటకవత్ మార్గరోధనో యః శోఫః స్యాత్, స కంఠశాలూక ఇత్యుచ్యతే|
Adhikarana ౭ వృందస్య లక్షణం ౮తుండికేరికాయాః లక్షణం (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
|
వృందో వృత్తోన్నతో దాహజ్వరకృద్ గలపార్శ్వగః||46||
హనుసంధ్యాశ్రితః కంఠే కార్పాసీఫలసన్నిభః|
పిచ్ఛిలో మందరుక్ శోఫః కఠినాస్తుండికేరికా||47||
View original
|
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६||
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः|
पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-కంఠే వృత్తోన్నతో గలపార్శ్వగో యః శోఫో భవతి, దాహజ్వరం కరోతి, స నామ్నా వృంద ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-కంఠప్రదేశే శోఫః కార్పాస్యాః ఫలసన్నిభః-తదాకారః, పిచ్ఛిలో మందరుక్ శోఫః కఠినశ్చ| స నామ్నా తుండికేరికేత్యుచ్యతే|
Adhikarana ౯ గలౌఘస్య లక్షణం ౧౦వలయస్య లక్షణం (౪౮-౪౯) · Śloka ౪౯
బాహ్యాంతః శ్వయథుర్ఘోరో గలమార్గార్గలోపమః|
గలౌఘో మూర్ద్ధగురుతాతంద్రాలాలాజ్వరప్రదః||48||
వలయం నాతిరుక్ శోఫస్తద్వదేవాయతోన్నతః|
|49|
View original
बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः|
गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८||
वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः|
|४९|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-కంఠే శ్వయథుర్బాహ్యాంతర్ఘోరో-దుస్తరో, గలమార్గార్గలోపమః-స ఇవ, జాయతే| మూర్ద్ధగురుతాదీంశ్చ ప్రదదాతి| స గలౌఘ ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-గలే యః శోఫో నాతిరుక్ ఆయతోన్నతః స్యాత్, స వ్యాధిర్వలయమిత్యుచ్యతే| తద్వదేవ-వలయాకృతిత్వాత్|
Adhikarana ౧౧ గిలాయుకస్య లక్షణం ౧౨శతఘ్న్యాః లక్షణం (౪౯-౫౧) · Śloka ౫౧
|
మాంసకీలో గలే దోషైరేకోఽనేకోఽథవాఽల్పరుక్||49||
కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసాభ్యవహృతిః పృథుమూలో గిలాయుకః|
భూరిమాంసంకురవృతా తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుక్||50||
శతఘ్నీ నిచితా వర్తిః శతఘ్నీవాతిరుక్వరీ|
|51|
View original
|
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९||
कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः|
भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०||
शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी|
|५१|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-దోషైః వాతాదిభిర్దుష్టైః, గలే మాంసకీల ఏకోఽనేకో వాఽల్పరుగ్ జాతో మూలే పృథుః-విస్తీర్ణః, కృచ్ఛ్రాత్-దుఃఖేన, ఉచ్ఛ్వాసాభ్యవహృతిర్య(తీ య)స్య సః| తథావిధో వ్యాధిర్గిలాయుక ఇత్యుచ్యతే| ప0 చ0-భూరిభిః-ప్రభూతైః, మాంసాంకురైరావృతా-పరివృతా, తీవ్రతృడ్జ్వరమూర్ద్ధరుగ్యుతా వృత్తా యా వర్తిః సా శతఘ్నీ| నిచయాత్సంచయం ప్రాప్తా శతఘ్నీవచ్చాతిరుక్కరీ| స వ్యాధిర్నామ్నా శతఘ్నీత్యుచ్యతే| శతఘ్నీ-శస్త్రవిశేషః|
Adhikarana ౧౩ గలవిద్రధేః లక్షణం ౧౪ గలార్బుదస్య లక్షణం (౫౧-౫౩) · Śloka ౫౩
|
వ్యాప్తసర్వగలః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః||51||
పూతిపూయనిభస్రావీ శ్వయథుర్గలవిద్రధిః|
జిహ్వావసానే కంఠాదావపాకం శ్వయథుం మలాః||52||
జనయంతి స్థిరం రక్తం నీరుజం తద్గలార్బుదం|
|53|
View original
|
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१||
पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः|
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२||
जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्|
|५३|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-వ్యాప్తః సర్వగలః-కంఠో, యేనేతి| ఏవంవిధో యః శ్వయథుః శీఘ్రజన్మపాకో మహారుజః పూతి-దుర్గంధి, పూయసదృశం స్రవతి మలం,స గలవిద్రధిరిత్యుచ్యతే| ప0 చ0-జిహ్వావసానే-పర్యంతే, కంఠాదౌ శ్వయథుమపాకం స్థిరం రక్తం నీరుజం మలాః-దోషాః, జనయంతి| తద్గలార్బుదం స్మృతం|
Adhikarana గలాగండాస్య నిదానాది ౧౫వాతజస్య గలగండస్య లక్షణం (౫౩-౫౪) · Śloka ౫౪
పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలగండో భవేద్బహిః|
వర్ధమానః స కాలేన ముష్కవల్లంబతేఽతిరుక్||53||
కృష్ణోఽరుణో వా తోదాఢ్యః స వాతాత్కృష్ణరాజిమాన్|
వృద్ధస్తాలుగలే శోషం కుర్యాచ్చ విరసాస్యతాం||54||
View original
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः|
वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३||
कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्|
वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-దుష్టైః పవనశ్లేష్మమేదోభిర్గలస్య బహిర్గలగండో నామ వ్యాధిర్భవేత్| స చ కాలేన వివర్ధమానో
Adhikarana ౧౬ కఫజస్య గలగండస్య లక్షణం (౫౫) · Śloka ౫౫
స్థిరః సవర్ణః కండూమాన్ శీతస్పర్శో గురుః కఫాత్|
వృద్ధస్తాలుగలే లేపం కుర్యాచ్చ మధురాస్యతాం||55||
View original
स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्|
वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-కఫాత్ప్రకుపితాత్ గలే గలగండో జాతః స్థిరః సమానవర్ణః కండుమాన్ శీతస్పర్శో గురుశ్చ భవేత్| వృద్ధః సన్ తాలుగలే లేపం కుర్యాత్| తథా మధురాస్యతాం-మధురవక్త్రత్వం చ, కుర్యాత్|
Adhikarana ౧౭ మేదోజస్య గలగండస్య లక్షణం (౫౬) · Śloka ౫౬
మేదసః శ్లేష్మవద్ధానివృద్ధ్యోః సోఽనువిధీయతే|
దేహం వృద్ధశ్చ కురుతే గలే శబ్దం స్వరేఽల్పతాం||56||
View original
मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते|
देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-మేదసః ప్రవృద్ధాదుత్పన్నో గలగండః కఫవల్లక్షణైర్భవేత్| స చ దేహం-శరీరం, హానివృద్ధ్యోరనువిధీయతే-అనుకరోతి| తేన దేహస్య వృద్ధౌ సోఽపి వృద్ధో భవేత్, దేహస్య క్షయాత్ క్షీణః స్యాత్| వృద్ధః స గలే శబ్దం కురుతే స్వరే చాల్పతాం|
Adhikarana ౧౮ స్వరఘ్నస్య లక్షణం (౫౭) · Śloka ౫౭
శ్లేష్మరుద్ధాఽనిలగతిః శుష్కకంఠో హతస్వరః|
తామ్యన్ ప్రసక్తం శ్వసితి యేన స స్వరహాఽనిలాత్||57||
View original
श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः|
ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-శ్లేష్మణా దుష్టేన యదాఽనిలస్య-వాయోః, గతిః రుద్ధా భవేత్| తథా స చ యేన వ్యాధినా పురుషః శుష్కకంఠో హతస్వరశ్చ స్యాత్| తే(యే)న చ తామ్యన్-తమోగచ్ఛన్ తమఃప్రవిశన్, ప్రకర్షేణ సక్తం శ్వాసం ముంచతి| స వ్యాధిరనిలాత్-వాతాత్, స్వరహాస్వరఘ్ననామ్నా, భవేత్| ఇతి గలరోగా అష్టాదశ|
Adhikarana సర్వవక్రగా అష్టౌ రోగాః| ౧ వాతజస్య ముఖపాకస్య లక్షణం (౫౮-౫౯) · Śloka ౫౯
కరోతి వదనస్యాంతర్వ్రణాన్ సర్వసరోఽనిలః|
సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షానోష్ఠౌ తామ్రౌ చలత్వచౌ||58||
జిహ్వా శీతాసహా గుర్వీ స్ఫుటితా కంటాకాచితా|
వివృణోతి చ కృచ్ఛ్రేణ ముఖం పాకో ముఖస్య సః||59||
View original
करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः|
सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८||
जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता|
विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-అనిలో-వాయుః, సర్వసరః-సర్వతః ప్రసరన్ సన్, సర్వతో వదనస్యాంతర్వ్రణాన్ సంచారిణోఽరుణాన్ రూక్షాంశ్చ కరోతి| తథౌష్ఠౌ తామ్రౌ-తామ్రవర్ణౌ, చలత్వచౌ| జిహ్వా చ శీతాసహా శీతస్పర్శాక్షమా, గుర్వీ స్ఫుటితా కంటకైరాచితా స్యాత్| స చ ముఖం-వక్త్రం, కృచ్ఛ్రేణ వివృణోతి| స ముఖస్య పాక ఇత్యుచ్యతే|
Adhikarana ౨ ఊర్ధ్వగుదస్య ముఖపాకస్య లక్షణం (౬౦) · Śloka ౬౦
అధః ప్రతిహతో వాయురర్శోగుల్మకఫాదిభిః|
యాత్యూర్ధ్వం వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వగుదస్తు సః||60||
View original
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः|
यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-అర్శోగుల్మకఫాదిభిర్వాయురధః ప్రతిహతో వక్త్రదౌర్గంధ్యం కుర్వన్నూర్ధ్వం యాతి| స ఊర్ధ్వగుద ఇతి సంజ్ఞితః|
Adhikarana ౩ పిత్తజస్య ముఖపాకస్య లక్షణం ౪రక్తజస్య ముఖపాకస్య లక్షణం (౬౧) · Śloka ౬౧
ముఖస్య పిత్తజే పాకే దాహోషే తిక్తవక్త్రతా|
క్షారోక్షితక్షతసమా వ్రణాః తద్వచ్చ రక్తజే||61||
View original
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता|
क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-పిత్తజే-పిత్తోద్భవే, ముఖస్య పాకే దాహోషే భవతః| తథా తిక్తవక్త్రతా-తిక్తాస్యత్వం, భవేత్| వ్రణాశ్చ క్షారేణోక్షితం యత్ క్షతం-వ్రణః, తేన సమానాః-తత్సమరుజాః, భవంతి| పం చం-రక్తజే పాకే ముఖస్యాంతః పిత్తజపాకవల్లక్షణాని భవంతి|
Adhikarana ౫ కఫజస్య ముఖపాకస్య లక్షణం ౬అర్బుదస్య ముఖపాకస్య లక్షణం (౬౨-౬౩) · Śloka ౬౩
కఫజే మధురాస్యత్వం కండూమత్పిచ్ఛిలా వ్రణాః|
అంతఃకపోలమాశ్రిత్య శ్యావపాండు కఫోఽర్బుదం||62||
కుర్యాత్తద్ ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ వివర్ధతే|
|63|
View original
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः|
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२||
कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते|
|६३|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-కఫజే పాకే మధురాస్యత్వం-మధురముఖత్వం, స్యాత్| తథా కండూమత్పిచ్ఛిలాశ్చ వ్రణా భవంతి| ప0 చ0-కఫో వృద్ధోఽంతఃకపోలమాశ్రిత్యార్బుదం శ్యావం పాండు చ కుర్యాత్| తచ్చార్బుదం ఘట్టితం ఛిన్నం మృదితం చ పునర్వివర్ధతే|
Adhikarana ౭ సన్నిపాతజస్య ముఖపాకస్య లక్షణం ౮పూత్యాస్యతాయాః ముఖపాకస్య లక్షణం (౬౩-౬౪) · Śloka ౬౪
|
ముఖపాకో భవేత్సాస్రైః సర్వైః సర్వాకృతిర్మలైః||63||
పూత్యాస్యతా చ తైరేవ దంతకాష్ఠాదివిద్విషః|
|64|
View original
|
मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः|
|६४|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-మలైః-వాతాదిభిః, సర్వైః-త్రిభిః, సాస్రైః-సరక్తైః, ముఖస్య పాకో భవేత్| స చ సర్వాకృతిః-సర్వలక్షణః, స్యాత్| ప0 చ0-దంతకాష్ఠవిద్విషః పుంసస్తైరేవ దోషైః పూత్యాస్యతాపూతివక్త్రత్వం, స్యాత్| [ఇతి సర్వవక్త్రగా అష్టౌ|]
Adhikarana ఓష్ఠాదిస్థానేషు ఏకాదశాదిక్రమేణ పంచసప్తతిర్ముఖరోగాః (౬౪-౬౬) · Śloka ౬౬
|
ఓష్టే గండే ద్విజే మూలే జిహ్వాయాం తాలుకే గలే||64||
వక్త్రే సర్వత్ర చేత్యుక్తాః పంచసప్తతిరామయాః|
ఏకాదశైకో దశ చ త్రయోదశ తథా చ షట్||65||
అష్టావష్టాదశాష్టౌ చ క్రమాత్|
|66|
View original
|
ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४||
वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः|
एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५||
अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्|
|६६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-ఓష్ఠామయా ఏకాదశోక్తాః| గండే ఏకః| ద్విజేదంతే, దశ| దంతమూలే త్రయోదశ| జిహ్వాయాం షట్| తాలున్యష్టౌ| గలేఽష్టదశ| వక్త్రేఽష్టవామయాః| ఏవం సర్వత్ర పంచసప్తతిరామయా ఆఖ్యాతాః-ఉక్తాః|
Adhikarana తేషాం సాధ్యాసాధ్యత్వం (౨౧) · Śloka ౨౧
తేష్వనుపక్రమాః|
కరాలో మాంసరక్తౌష్ఠావర్బుదాని జలాద్వినా||66||
కచ్ఛపస్తాలుపిటికా గలౌఘః సుషిరో మహాన్|
స్వరఘ్నోర్ధ్వగుదశ్యావశతఘ్నీవలయాలసాః||67||
నాడ్యోష్ఠకోపౌ నిచయాత్, రక్తాత్సర్వైశ్చ రోహిణీ|
దశనే స్ఫుటితే దంతభేదః, పక్వోపజిహ్వికా||68||
గలగండః స్వరభ్రంశీ కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరః|
యాప్యస్తు హర్షో భేదశ్చ శేషాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్||69||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే ముఖరోగవిజ్ఞానీయో నామై- కవింశోఽధ్యాయః||21||
View original
तेष्वनुपक्रमाः|
करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६||
कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्|
स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७||
नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी|
दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८||
गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः|
याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
ప0 చ0-ఓష్ఠాద్యామయేషు మధ్యేఽనుపక్రమాః-అసాధ్యాః| కరాలో నామ దంతరోగః| మహాసుషిరో దంతరోగః| స్వరఘ్నో గలరోగః| ఊర్ధ్వగుదో వక్త్రరోగః| శతఘ్నీవలయౌ కంఠరోగౌ| అలసోఽధిజిహ్వారోగః| నిచయాత్-సన్నిపాతాత్, నాడీ దంతమూలజా| ఓష్ఠకోపః సన్నిపాతజోఽసాధ్యః| రక్తాత్సన్నిపాతాత్ [చ] జాతా రోహిణీ| దంతభేదో దశనే-దంతే, స్ఫుటితేఽసాధ్యః| పక్వోపజిహ్వికాఽసాధ్యా| గలగండః స్వరభ్రంశః(శీ)కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసోఽతివత్సరోఽసాధ్యః| ప0 చ0-దంతహర్షో దంతభేదశ్చ ద్వావేతౌ యాప్యౌ| ప0 చ0-శేషాన్ రోగాన్ శస్త్రౌషధైర్జయేత్| యథాయోగైర్వక్ష్యమాణైరితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే ముఖరోగ- విజ్ఞానీయో నామైకవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 21||