Adhikarana മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ ||൨൧|| മുഖരോഗാണാം സാമാന്യം നിദാനമ് (൨-൩) · Śloka ൩
ക്രമപ്രാപ്തം മുഖരോഗവിജ്ഞാനമഭിധിത്സുരാഹ അഥതോ മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ|
(ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
) മാത്സ്യമാഹിഷവാരാഹപിശിതാമകമൂലകമ്|
മാഷസൂപദധിക്ഷീരസുക്തേക്ഷുരസഫാണിതമ്||൧||
അവാക്ശയ്യാം ച ഭജതോ ദ്വിഷതോ ദന്തധാവനമ്|
ധൂമര്ച്ഛര്ദനഗണ്ഡൂഷാനുചിതം ച സിരാവ്യധമ്||൨||
കൃദ്ധാഃ ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ദോഷാഃ കുര്വന്ത്യന്തര്മുഖം ഗദാന്|
|൩|
View original
क्रमप्राप्तं मुखरोगविज्ञानमभिधित्सुराह अथतो मुखरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे||२||
) मात्स्यमाहिषवाराहपिशितामकमूलकम्|
माषसूपदधिक्षीरसुक्तेक्षुरसफाणितम्||१||
अवाक्शय्यां च भजतो द्विषतो दन्तधावनम्|
धूमर्च्छर्दनगण्डूषानुचितं च सिराव्यधम्||२||
कृद्धाः श्लेष्मोल्बणा दोषाः कुर्वन्त्यन्तर्मुखं गदान्|
|३|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാത്സ്യമാഹിഷവാരാഹപിശിതാദി ഭജതോ ദന്തധാവനം ദ്വിഷതഃ-അസേവമാനസ്യ, ധൂമാദികം ചോചിതം ദ്വിഷതഃ, സിരാവ്യധം ച ദ്വിഷതഃ, ശ്ലേഷ്മോല്ബണാ ദോഷാഃ കൃദ്ധാ മുഖസ്യാന്തരേ ഗദാന് കുര്വന്തി|
Adhikarana ഓഷ്ഠേ ഏകാദശ രോഗാഃ| ൧ ഖണ്ഡൌഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമ് (൩) · Śloka ൩
|
തത്ര ഖണ്ഡൌഷ്ഠ ഇത്യുക്തോ വാതേനൌഷ്ഠോ ദ്വിധാ കൃതഃ||൩||
View original
|
तत्र खण्डौष्ठ इत्युक्तो वातेनौष्ठो द्विधा कृतः||३||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തേഷു മുഖരോഗേഷു മധ്യേ പവനാദോഷ്ഠോ ദ്വിധാ കൃതഃ ഖണ്ഡൌഷ്ഠ ഇതി ഗദിതഃ|
Adhikarana ൨ വാതജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൪) · Śloka ൪
ഓഷ്ഠകോപേ തു പവനാത് സ്തബ്ധാവോഷ്ഠൌ മഹാരുജൌ|
ദാല്യേതേ പരിപാട്യേതേ പരുഷാസിതകര്കശൌ||൪||
View original
ओष्ठकोपे तु पवनात् स्तब्धावोष्ठौ महारुजौ|
दाल्येते परिपाट्येते परुषासितकर्कशौ||४||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പവനാദോഷ്ഠകോപേ ത്വോഷ്ഠൌ സ്തബ്ധൌ മഹാരുജൌ ദാല്യേതേ തഥാ പരിപാട്യേതേ ഇവ| തഥാ പരുഷൌ കൃഷ്ണൌ രൂക്ഷൌ ദൃശ്യേതേ|
Adhikarana ൩ പിത്തജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
പിത്താത്തീക്ഷ്ണാസഹൌ പീതൌ സര്ഷപാകൃതിഭിശ്ചിതൌ|
പിടികാഭിര്ബഹുക്ലേദാവാശുപാകൌ|൫|
View original
पित्तात्तीक्ष्णासहौ पीतौ सर्षपाकृतिभिश्चितौ|
पिटिकाभिर्बहुक्लेदावाशुपाकौ|५|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തേനൌഷ്ഠൌ തീക്ഷ്ണം ന സഹേതേ| പീതൌ ച സ്യാതാമ്| തഥാ ച സര്ഷപാകൃതിഭിഃ പിടികാഭിശ്ചിതൌ ബഹുക്ലേദൌ ശീഘ്രപാകൌ ച|
Adhikarana ൪ കഫജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൫-൬) · Śloka ൬
|
കഫാത്പുനഃ||൫||
ശീതാസഹൌ ഗുരു ശൂനൌ സവര്ണപിടികാചിതൌ|
|൬|
View original
|
कफात्पुनः||५||
शीतासहौ गुरु शूनौ सवर्णपिटिकाचितौ|
|६|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫേന ശീതാസഹൌ ഗുരു ശൂനൌ സവര്ണൈഃ പിടകൈരാചിതൌ സ്യാതാമ്|
Adhikarana ൫ സന്നിപാതജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൬-൭) · Śloka ൭
|
സന്നിപാതാദനേകാഭൌ ദുര്ഗന്ധാസ്രാവപിച്ഛിലൌ||൬||
അകസ്മാന്മ്ലാനസംശൂനരുജൌ വിഷമപാകിനൌ|
|൭|
View original
|
सन्निपातादनेकाभौ दुर्गन्धास्रावपिच्छिलौ||६||
अकस्मान्म्लानसंशूनरुजौ विषमपाकिनौ|
|७|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സന്നിപാതാദോഷ്ഠൌ നാനാവര്ണപിടകൈരാചിതൌ ദുര്ഗന്ധസ്രാവപിച്ഛിലൌ സഹസൈവ മ്ലാനൌ കദാചിത്സംശൂനൌ വിഷമപാകിനൌ വാ|
Adhikarana ൬ രക്തജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൭-൮) · Śloka ൮
|
രക്തോപസൃഷ്ടൌ രുധിരം സ്രവതഃ ശോണിതപ്രഭൌ||൭||
ഖര്ജൂരസദൃശം ചാത്ര ക്ഷീണേ രക്തേऽര്ബുദം ഭവേത്|
|൮|
View original
|
रक्तोपसृष्टौ रुधिरं स्रवतः शोणितप्रभौ||७||
खर्जूरसदृशं चात्र क्षीणे रक्तेऽर्बुदं भवेत्|
|८|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-രക്തേന യുക്തൌ രുധിരം സ്രവന്തൌ രക്തപ്രഭൌ ച| ക്ഷീണേ രക്തേ ഖര്ജൂരാകാരമര്ബുദമോഷ്ഠൌ സ്യാത്|
Adhikarana ൭ അര്ബുദസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് ൮ മാംസജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൮) · Śloka ൮
|
മാംസപിണ്ഡോപമൌ മാംസാത്സ്യാതാം മൂര്ച്ഛത്കൃമീ ക്രമാത്||൮||
View original
|
मांसपिण्डोपमौ मांसात्स्यातां मूर्च्छत्कृमी क्रमात्||८||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മാംസേന മാംസപിണ്ഡോപമാവോഷ്ഠൌ| ക്രമേണ ച മൂര്ച്ഛത്കൃമീ സ്യാതാമ്| മൂര്ച്ഛന്തി കൃമയോ യയോരിതി മൂര്ച്ഛത്കൃമീ| തയോഃ കൃമയോ ജായന്ത ഇത്യര്ഥഃ|
Adhikarana ൯ മേദോജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൦ക്ഷതജസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
തൈലാഭശ്വയഥുക്ലേദൌ സകണ്ഡ്വൌ മേദസാ മൃദൂ|
ക്ഷതജാവവതീര്യേതേ പാട്യേതേ ചാസകൃത്പുനഃ||൯||
ഗ്രഥിതൌ ച പുനഃ സ്യാതാം കണ്ഡൂലൌ ദശനച്ഛദൌ|
|൧൦|
View original
तैलाभश्वयथुक्लेदौ सकण्ड्वौ मेदसा मृदू|
क्षतजाववतीर्येते पाट्येते चासकृत्पुनः||९||
ग्रथितौ च पुनः स्यातां कण्डूलौ दशनच्छदौ|
|१०|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മേദസാ തൈലാഭഃ ശോഫഃ ക്ലേദശ്ച യയോസ്താവേവമ്| തഥാ കണ്ഡൂയുതൌ മൃദൂ ചൌഷ്ഠൌ സ്യാതാമ്| സ൦-ക്ഷതജാവസകൃദവദീര്യേതേ പരിപാട്യേതേ-ഭേദ്യേതേ ഇവ, ഗ്രഥിതൌ ച പുനരോഷ്ഠൌ സ്യാതാം സകണ്ഡൂകൌ ച|
Adhikarana ൧൧ ജലാര്ബുദസ്യ ഓഷ്ഠകോപസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൦) · Śloka ൧൦
|
ജലബുദ്ബുദവദ്വാതകഫാദോഷ്ഠേ ജലാര്ബുദമ്||൧൦||
View original
|
जलबुद्बुदवद्वातकफादोष्ठे जलार्बुदम्||१०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതകഫാത് ജലബുദ്ബുദാകാരം ജലാര്ബുദമോഷ്ഠേ സ്യാത്| ഇത്യേകാദശ ഓഷ്ഠേ|
Adhikarana ഗണ്ഡേ ഏകോ രോഗഃ| ൧ ഗണ്ഡാലജ്യാഃ ലക്ഷണമ് (൧൧) · Śloka ൧൧
ഗണ്ഡാലജീ സ്ഥിരഃ ശോഫോ ഗണ്ഡേ ദാഹജ്വരാന്വിതഃ|
|൧൧|
View original
गण्डालजी स्थिरः शोफो गण्डे दाहज्वरान्वितः|
|११|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സ്ഥിരഃ ശോഫോ ഗണ്ഡപ്രദേശേ ദാഹജ്വരയുതോ ഗണ്ഡാലജീത്യുച്യതേ| ഇത്യേകോ ഗണ്ഡേ|
Adhikarana ദന്തേ ദശ രോഗാഃ| ൧ ശീതദന്തസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
|
വാതാദുഷ്ണസഹാ ദന്താഃ ശീതസ്പര്ശേऽധികവ്യഥാഃ||൧൧||
ദാല്യന്ത ഇവ ശൂലേന ശീതാഖ്യോ ദാലനശ്ച സഃ|
|൧൨|
View original
|
वातादुष्णसहा दन्ताः शीतस्पर्शेऽधिकव्यथाः||११||
दाल्यन्त इव शूलेन शीताख्यो दालनश्च सः|
|१२|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതേന ദന്താ ഉഷ്ണസഹാഃ ശീതസ്പര്ശേऽധികവ്യഥാഃ, ശൂലേന ദാല്യന്ത ഇവ ച| അസൌ ശീതദന്തസംജ്ഞോ ദാലനശ്ചോക്തഃ|
Adhikarana ൨ ദന്തഹര്ഷസ്യ ലക്ഷണമ് ൩ ദന്തഭേദസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
|
ദന്തഹര്ഷേ പ്രവാതാമ്ലശീതഭക്ഷാക്ഷമാ ദ്വിജാഃ||൧൨||
ഭവന്ത്യമ്ലാശനേനേവ സരുജാശ്ചലിതാ ഇവ|
ദന്തഭേദേ ദ്വിജാസ്തോദഭേദരുക്സ്ഫുടനാന്വിതാഃ||൧൩||
View original
|
दन्तहर्षे प्रवाताम्लशीतभक्षाक्षमा द्विजाः||१२||
भवन्त्यम्लाशनेनेव सरुजाश्चलिता इव|
दन्तभेदे द्विजास्तोदभेदरुक्स्फुटनान्विताः||१३||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദന്തഹര്ഷേ പ്രചണ്ഡവാതസ്യാമ്ലശീതഭക്ഷസ്യാ (സ്യ ചാ)- സഹാഃ, ദ്വിജാഃ തഥാऽമ്ലാശനേനേവ സരുജാശ്ചിലിതാ ഇവ ച സ്യുഃ| സ൦-ദന്തഭേദേ ദന്താസ്തോദാദിയുതാഃ സ്യുഃ|
Adhikarana ൪ ദന്തചാലസ്യ ലക്ഷണമ് ൫കരാലസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൪) · Śloka ൧൪
ചാലശ്ചലദ്ഭിര്ദശനൈര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈഃ|
കരാലസ്തു കരാലാനാം ദശനാനാം സമുദ്ഗമഃ||൧൪||
View original
चालश्चलद्भिर्दशनैर्भक्षणादधिकव्यथैः|
करालस्तु करालानां दशनानां समुद्गमः||१४||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ചാലാഖ്യോ രോഗോ ദന്തൈശ്ച ചലദ്ഭിര്ഭക്ഷണാദധികവ്യഥൈശ്ച സ്യാത്| സ൦-കരാലാനാം ദന്താനാം സമുദ്ഗമഃ കരാലാഖ്യോ രോഗഃ|
Adhikarana ൬ അധിദന്തസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
ദന്തോऽധികോऽധിദന്താഖ്യഃ സ ചോക്തഃ ഖലു വര്ധനഃ|
ജായമാനേऽതിരുഗ് ദന്തേ, ജാതേ തത്ര തു ശാമ്യതി||൧൫||
View original
दन्तोऽधिकोऽधिदन्ताख्यः स चोक्तः खलु वर्धनः|
जायमानेऽतिरुग् दन्ते, जाते तत्र तु शाम्यति||१५||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അധികോ ദന്തോऽധിദന്തസംജ്ഞോ രോഗഃ| വര്ധനശ്ച സ ഏവോക്തഃ| ജായമാനേ തസ്മിന് ദന്തേऽതിപീഡാ ജായതേ| ജാതേ തു തസ്മിന് പീഡാ ശാമ്യതി|
Adhikarana ൭ ശര്കരായാഃ Vലക്ഷണമ് (൧൬) · Śloka ൧൬
അധാവനാമലോ ദന്തേ കഫോ വാ വാതശോഷിതഃ|
പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ ശര്കരാ|൧൬|
View original
अधावनामलो दन्ते कफो वा वातशोषितः|
पूतिगन्धिः स्थिरीभूतः शर्करा|१६|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അധാവനാദ്ദന്തേ മലഃ കഫോ വാ പവനേന ശോഷിതഃ പൂതിഗന്ധിഃ സ്ഥിരീഭൂതഃ| സ ഏവോപേക്ഷിതഃ ശര്കരാ സ്യാത്|
Adhikarana ൮ കപാലികായാഃ ലക്ഷണമ് (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
|
സാऽപ്യുപേക്ഷിതാ||൧൬||
ശാതയത്യണുശോ ദന്താത്കപാലാനി കപാലികാ|
|൧൭|
View original
|
साऽप्युपेक्षिता||१६||
शातयत्यणुशो दन्तात्कपालानि कपालिका|
|१७|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കപാലികാഖ്യോ ദന്താത് കപാലാന്യണുശഃ-സ്തോകം സ്തോകം, ശാതയതി|
Adhikarana ൯ ശ്യാവസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൭) · Śloka ൧൭
|
ശ്യാവഃ ശ്യാവത്വമായാതോ രക്തപിത്താനിലൈര്ദ്വിജഃ||൧൭||
View original
|
श्यावः श्यावत्वमायातो रक्तपित्तानिलैर्द्विजः||१७||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദ്വിജഃ ശ്യാവത്വമായാതോ രക്തപിത്താനിലൈഃ ശ്യാവാഖ്യഃ|
Adhikarana ൧൦ കൃമിദന്തസ്യ ലക്ഷണമ് ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ രോഗാഃ| (൧൮-൨൦) · Śloka ൨൦
സമൂലം ദന്തമാശ്രിത്യ ദോഷൈരുല്ബണമാരുതൈഃ|
ശോഷിതേ മജ്ജ്ഞി സുഷിരേ ദന്തേऽന്നമലപൂരിതേ||൧൮||
പൂതിത്വാത്കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ, ജായതേ തതഃ|
അഹേതുതീവ്രാര്തിശമഃ സസംരമ്ഭോऽസിതശ്ചലഃ||൧൯||
പ്രലൂനഃ പൂയരക്തസ്രുത് സ ചോക്തഃ കൃമിദന്തകഃ|
|൨൦|
View original
समूलं दन्तमाश्रित्य दोषैरुल्बणमारुतैः|
शोषिते मज्ज्ञि सुषिरे दन्तेऽन्नमलपूरिते||१८||
पूतित्वात्कृमयः सूक्ष्मा जायन्ते, जायते ततः|
अहेतुतीव्रार्तिशमः ससंरम्भोऽसितश्चलः||१९||
प्रलूनः पूयरक्तस्रुत् स चोक्तः कृमिदन्तकः|
|२०|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സമൂലം ദന്തമാശ്രിത്യ ദോഷൈരധികമാരുതൈഃ ശോഷിതേ മജ്ജ്ഞി സുഷിരേ ദന്തേऽന്നമലപൂരിതേ പൂതിത്വാത് കൃമയഃ സൂക്ഷ്മാ ജായന്തേ| തതോऽഹേതു-നിമിത്തമന്തരേണ, തീവ്രാര്തിശാന്തിര്ജായതേ| തഥാ സംരമ്ഭാന്വിതഃ കൃഷ്ണശ്ചലഃ പ്രലൂനാഖ്യഃ പൂയരക്തസ്രാവീ| സ ച കൃമിദന്തക ഉക്തഃ| ഇതി ദന്തേ ദശൈതേ|
Adhikarana ൧ ശീതാദസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൦-൨൧) · Śloka ൨൧
|
ശ്ലേഷ്മരക്തേന പൂതീനി വഹന്ത്യസ്രമഹേതുകമ്||൨൦||
ശീര്യന്തേ ദന്തമാംസാനി മൃദുക്ലിന്നാസിതാനി ച|
ശീതാദോऽസൌ|൨൧|
View original
|
श्लेष्मरक्तेन पूतीनि वहन्त्यस्रमहेतुकम्||२०||
शीर्यन्ते दन्तमांसानि मृदुक्लिन्नासितानि च|
शीतादोऽसौ|२१|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ശ്ലേഷ്മരക്തേന ദന്തമാംസാനി പൂതീനി രക്തം നിര്നിമിത്തം വഹന്തി ശീര്യന്തേ| കിമ്ഭൂതാനി ? മൃദുക്ലിന്നാനി അസിതാനി ച| അസൌ ശീതാദഃ കഥ്യതേ|
Adhikarana ൨ ഉപകുശസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩
|
ഉപകുശഃ പാകഃ പിത്താസൃഗുദ്ഭവഃ||൨൧||
ദന്തമാമ്സാനി ദഹ്യന്തേ രക്താന്യുത്സേധവന്ത്യതഃ|
കണ്ഡൂമന്തി സ്രവന്ത്യസ്രമാധ്മായന്തേऽസൃജി സ്ഥിതേ||൨൨||
ചലാ മന്ദരുജോ ദന്താ പൂതി വക്ത്രം ച ജായതേ|
|൨൩|
View original
|
उपकुशः पाकः पित्तासृगुद्भवः||२१||
दन्तमाम्सानि दह्यन्ते रक्तान्युत्सेधवन्त्यतः|
कण्डूमन्ति स्रवन्त्यस्रमाध्मायन्तेऽसृजि स्थिते||२२||
चला मन्दरुजो दन्ता पूति वक्त्रं च जायते|
|२३|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തരക്തോത്ഥോ യോ ദന്തമാംസേ പാകഃ സ ഉപകുശസംജ്ഞഃ| തേന ദന്തമാംസാനി ദഹ്യന്തേ രക്തവര്ണാനി സോത്സേധാനി ച| തതഃ കണ്ഡൂയുതാനി രക്തം സ്രവന്തി| രക്തേ സ്ഥിതേ സത്യാധ്മായന്തേ| ചലാ ദന്താ മന്ദരുജഃ സ്യുഃ| പൂതി വക്ത്രം ച ജായതേ|
Adhikarana ൩ ദന്തപുപ്പുടസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
|
ദന്തയോസ്ത്രിഷു വാ ശോഫോ ബദരാസ്ഥിനിഭോ ഘനഃ||൨൩||
കഫാസ്രാത്തീവ്രരുക് ശീഘ്രം പച്യതേ ദന്തപുപ്പുടഃ|
|൨൪|
View original
|
दन्तयोस्त्रिषु वा शोफो बदरास्थिनिभो घनः||२३||
कफास्रात्तीव्ररुक् शीघ्रं पच्यते दन्तपुप्पुटः|
|२४|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദ്വയോര്ദന്തയോസ്ത്രിഷു വ ദന്തേഷു ശോഫോ ബദരാസ്ഥിസദൃശോ ഘനഃ കഫരക്താത് തീവ്രരുക് ശീഘ്രം പച്യതേ| സ ദന്തപുപ്പുടസംജ്ഞഃ|
Adhikarana ൪ ദന്തവിദ്രധേഃ ലക്ഷണമ് (൨൪-൨൫) · Śloka ൨൫
|
ദന്തമാംസേ മലൈഃ സാസ്രൈര്ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഗുരുഃ||൨൪||
സരുഗ്ദാഹഃ സ്രവേദ്ഭിന്നഃ പൂയാസ്രം ദന്തവിദ്രധിഃ|
|൨൫|
View original
|
दन्तमांसे मलैः सास्रैर्बाह्यान्तः श्वयथुर्गुरुः||२४||
सरुग्दाहः स्रवेद्भिन्नः पूयास्रं दन्तविद्रधिः|
|२५|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദന്തമാംസേ ബാഹ്യേऽഭ്യന്തരേ ച ദോഷൈഃ സരക്തൈര്ഗുരുഃ ശ്വയഥുഃ സരുഗ്ദാഹഃ| സ ച ഭിന്നഃ സന് പൂയാസ്രം സ്രവേത്| സ ദന്താവിദ്രധിഃ|
Adhikarana ൫ സുഷിരസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൫-൨൬) · Śloka ൨൬
|
ശ്വയഥുര്ദന്തമൂലേഷു രുജാവാന് പിത്തരക്തജഃ||൨൫||
ലാലാസ്രാവീ സ സുഷിരോ ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ|
|൨൬|
View original
|
श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् पित्तरक्तजः||२५||
लालास्रावी स सुषिरो दन्तमांसप्रशातनः|
|२६|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ദന്തമൂലേഷു ശ്വയഥുഃ പീഡാവാന് പിത്തരക്തോത്ഥോ ലാലാസ്രാവീ| സുഷിരസംജ്ഞോ ദന്തമാംസപ്രശാതനഃ
Adhikarana ൬ മഹാസുഷിരസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൬-൨൭) · Śloka ൨൭
|
സ സന്നിപാതാജ്ജ്വരവാന് സപൂയരുധിരസ്രുതിഃ||൨൬||
മഹാസുഷിര ഇത്യുക്തോ വിശീര്ണദ്വിജബന്ധനഃ|
|൨൭|
View original
|
स सन्निपाताज्ज्वरवान् सपूयरुधिरस्रुतिः||२६||
महासुषिर इत्युक्तो विशीर्णद्विजबन्धनः|
|२७|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-സന്നിപാതജ്വരയുതഃ പൂയരുധിരസ്രാവേനാന്വിതഃ മഹാസുഷിരാഖ്യ ഉക്തഃ| സ ച വിശീര്ണദ്വിജബന്ധനഃ സ്യാത്|
Adhikarana ൭ അധിമാംസസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൭-൨൮) · Śloka ൨൮
|
ദന്താന്തേ കീലവച്ഛോഫോ ഹനുകര്ണരുജാകരഃ||൨൭||
പ്രതിഹന്ത്യഭ്യവഹൃതിം ശ്ലേഷ്മണാ സോऽധിമാംസകഃ|
|൨൮|
View original
|
दन्तान्ते कीलवच्छोफो हनुकर्णरुजाकरः||२७||
प्रतिहन्त्यभ्यवहृतिं श्लेष्मणा सोऽधिमांसकः|
|२८|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദന്താന്തേ കീലസദൃശഃ ശോഫോ ഹനൌ കര്ണേ ച രുജാം കരോതി| അഭ്യവഹൃതിം പ്രതിഹന്തി| സോऽധിമാംസകഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്യാത്|
Adhikarana ൮ വിദര്ഭസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൮-൨൯) · Śloka ൨൯
|
ഘൃഷ്ടേഷു ദന്തമാംസേഷു സംരമ്ഭോ ജായതേ മഹാന്||൨൮||
യസ്മിംശ്ചലന്തി ദന്താശ്ച സ വിദര്ഭോऽഭിഘാതജഃ|
|൨൯|
View original
|
घृष्टेषु दन्तमांसेषु संरम्भो जायते महान्||२८||
यस्मिंश्चलन्ति दन्ताश्च स विदर्भोऽभिघातजः|
|२९|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദന്തമാംസേഷു ദന്തകാഷ്ഠാദിനാ ഘൃഷ്ടേഷു മഹാന് സംരമ്ഭോ ജായതേ| യസ്മിന്സതി ദന്താശ്ച ചലന്തി| സോऽഭിഘാതജോ വിദര്ഭാഖ്യഃ|
Adhikarana ൯,൧൦,൧൧,൧൨,൧൩ പഞ്ചാനാം ദന്തനാഡീനാം ലക്ഷണമ് (൨൯-൩൧) · Śloka ൩൧
|
ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാന് യഃ സാധ്യാനപ്യുപേക്ഷതേ||൨൯||
അന്തസ്തസ്യാസ്രവന് ദോഷഃ സൂക്ഷ്മാം സഞ്ജനയേദ്ഗതിമ്|
പൂയം മുഹുഃ സാ സ്രവതി ത്വങ്മാംസാസ്ഥിപ്രഭേദിനീ||൩൦||
താഃ പുനഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാ ലക്ഷണൈഃ സ്വൈര്യഥോദിതൈഃ|
|൩൧|
View original
|
दन्तमांसाश्रितान् रोगान् यः साध्यानप्युपेक्षते||२९||
अन्तस्तस्यास्रवन् दोषः सूक्ष्मां सञ्जनयेद्गतिम्|
पूयं मुहुः सा स्रवति त्वङ्मांसास्थिप्रभेदिनी||३०||
ताः पुनः पञ्च विज्ञेया लक्षणैः स्वैर्यथोदितैः|
|३१|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ദന്തമാംസാശ്രിതാന് രോഗാന് സാധ്യാനപി യ ഉപേക്ഷതേ, തസ്യാന്തരേഷു ദോഷോऽസ്രവന് സൂക്ഷ്മാം ഗതിം സഞ്ജനയേത്| സാ ച ഗതിഃ പുനഃ പുനഃ പൂയം സ്രവതി| ത്വങ്മാംസാസ്ഥീനി പ്രഭിനത്തി| താശ്ച ഗതയഃ പഞ്ച വിജ്ഞേയാഃ സ്വൈഃ സ്വൈര്വാതാദിജൈര്ലക്ഷണൈഃ| ഇതി ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ|
Adhikarana ജിഹ്വായാം ഷഡ്രോഗാഃ| ൧ വാതദൂഷിതായാഃ ലക്ഷണമ് ൨ പിത്തദൂഷിതായാഃ ലക്ഷണമ് (൩൧-൩൨) · Śloka ൩൨
|
ശാഖപത്രഖരാ സുപ്താ സ്ഫുടിതാ വാതദൂഷിതാ||൩൧||
ജിഹ്വാ പിത്താത് സദാഹോഷാ രക്തൈര്മാസാങ്കുരൈശ്ചിതാ|
|൩൨|
View original
|
शाखपत्रखरा सुप्ता स्फुटिता वातदूषिता||३१||
जिह्वा पित्तात् सदाहोषा रक्तैर्मासाङ्कुरैश्चिता|
|३२|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതദൂഷിതാ ജിഹ്വാ ശാകപത്രവത് ഖരാ സുപ്താ സ്ഫുടിതാ ച സ്യാത്| സ൦-പിത്താത് സദാഹോഷാ തഥാ രക്തൈര്മാംസാങ്കുരൈശ്ച ചിതാ ജിഹ്വാ സ്യാത്|
Adhikarana ൩ കഫദൂഷിതായാഃ ലക്ഷണമ് (൩൨) · Śloka ൩൨
|
ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈസ്തു കഫേന ബഹലാ ഗുരുഃ||൩൨||
View original
|
शाल्मलीकण्टकाभैस्तु कफेन बहला गुरुः||३२||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫേന ശാല്മലീകണ്ടകാഭൈഃ കണ്ടകൈശ്ചിതാ ബഹലാ ഗുരുശ്ച ജിഹ്വാ സ്യാത്|
Adhikarana ൪ അലസസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൩) · Śloka ൩൩
കഫപിത്താദധഃ ശോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകൃദുന്നതഃ|
മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേത്പക്വഃ സോऽലസോ മാംസശാതനഃ||൩൩||
View original
कफपित्तादधः शोफो जिह्वास्तम्भकृदुन्नतः|
मत्स्यगन्धिर्भवेत्पक्वः सोऽलसो मांसशातनः||३३||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫപിത്താത് ജിഹ്വായാ അധഃ ശോഫോ ജിഹ്വാസ്തമ്ഭകര ഉന്നതഃ പക്വോ മത്സ്യഗന്ധിര്ഭവേത്| സോऽലസാഖ്യോമാംസശാതനഃ|
Adhikarana ൫ അധിജിഹ്വസ്യ ലക്ഷണമ് ൬ഉപജിഹ്വസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൪-൩൫) · Śloka ൩൫
പ്രബന്ധനേऽധോ ജിഹ്വായാഃ ശോഫോ ജിഹ്വാഗ്രസന്നിഭഃ|
സാങ്കുരഃ കഫപിത്താസ്രൈര്ലാലോഷാസ്തമ്ഭവാന് ഖരഃ||൩൪||
അധിജിഹ്വഃ സരുക്കണ്ഡൂര്വാക്യാഹാരവിഘാതകൃത്|
താദൃഗേവോപജിഹ്വസ്തു ജിഹ്വായാ ഉപരി സ്ഥിതഃ||൩൫||
View original
प्रबन्धनेऽधो जिह्वायाः शोफो जिह्वाग्रसन्निभः|
साङ्कुरः कफपित्तास्रैर्लालोषास्तम्भवान् खरः||३४||
अधिजिह्वः सरुक्कण्डूर्वाक्याहारविघातकृत्|
तादृगेवोपजिह्वस्तु जिह्वाया उपरि स्थितः||३५||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ജിഹ്വായാഃ പ്രബന്ധനേऽധസ്താജ്ജിഹ്വാഗ്രതുല്യഃ ശോഫഃ സഹാങ്കുരഃ കഫപിത്തരക്തൈര്ലാലോഷാസ്തമ്ഭയുതഃ ഖരസ്പര്ശയുതോऽധിജിഹ്വോരുക്കണ്ഡൂഭ്യാം യുതോ വാക്യാഹാരവിഘാതം കരോതി| സ൦-താദൃഗേവ-അധിജിഹ്വാസദൃശ ഉപജിഹ്വഃ, ജിഹ്വായാ ഉപരി സ്ഥിതഃ| ഇതി ജിഹ്വായാഃ ഷഡേതേ|
Adhikarana താലുരോഗാ അഷ്ടൌ| ൧ താലുപിടികായാ ലക്ഷണമ് (൩൬) · Śloka ൩൬
താലുമാംസേऽനിലാദ്ദുഷ്ടേ പിടികാഃ സരുജഃ ഖരാഃ|
ബഹ്യോ ഘനാഃ സ്രാവയുതാസ്താസ്താലുപിടികാഃ സ്മൃതാഃ||൩൬||
View original
तालुमांसेऽनिलाद्दुष्टे पिटिकाः सरुजः खराः|
बह्यो घनाः स्रावयुतास्तास्तालुपिटिकाः स्मृताः||३६||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതാത്താലുമാംസേ ദുഷ്ടേ പിടികാഃ സരുജഃ ഖരാ ബഹ്യോ ഘനാഃ സ്രാവാന്വിതാശ്ച| താസ്താലുപിടികാഃ സ്മൃതാഃ|
Adhikarana ൨ ഗലശുണ്ഡികായാഃ ലക്ഷണമ് (൩൭-൩൮) · Śloka ൩൮
താലുമൂലേ കഫാത്സാസ്രാത് മത്സ്യബസ്തിനിഭോ മൃദുഃ|
പ്രലമ്ബഃ പിച്ഛിലഃ ശോഫോ നാസയാऽऽഹാരമീരയന്||൩൭||
കണ്ഠോപരോധതൃട്കാസവമികൃത് ഗലശുണ്ഡികാ|
|൩൮|
View original
तालुमूले कफात्सास्रात् मत्स्यबस्तिनिभो मृदुः|
प्रलम्बः पिच्छिलः शोफो नासयाऽऽहारमीरयन्||३७||
कण्ठोपरोधतृट्कासवमिकृत् गलशुण्डिका|
|३८|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-താലുമൂലേ കഫാദ്രക്താന്വിതാത് മത്സ്യബസ്തിസദൃശോ മൃദുഃ പ്രലമ്ബഃ പിച്ഛിലഃ ശോഫോ നാസയാऽऽഹാരം പ്രേരയന് കണ്ഠോപരോധാദികൃത്| ഗുലശുണ്ഡികാഖ്യഃ|
Adhikarana ൩ താലുസംഹതേഃ ലക്ഷണമ് ൪ അര്ബുദസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൮-൩൯) · Śloka ൩൯
|
താലുമധ്യേ നിരുങ്മാംസം സംഹതം താലുസംഹതിഃ||൩൮||
പദ്മാകൃതിസ്താലുമധ്യേ രക്താച്ഛ്വയഥുരര്ബുദമ്|
|൩൯|
View original
|
तालुमध्ये निरुङ्मांसं संहतं तालुसंहतिः||३८||
पद्माकृतिस्तालुमध्ये रक्ताच्छ्वयथुरर्बुदम्|
|३९|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-താലുമധ്യേ നിരുങ്മാംസം സംഹതം സാ താലുസംഹതിരിത്യുച്യതേ| സ൦- താലുമധ്യേ പദ്മാകാരോ രക്താദ്ദുഷ്ടാച്ഛ്വയഥുരര്ബുദമ്|
Adhikarana ൫ കച്ഛപസ്യ ലക്ഷണമ് ൬പുപ്പടസ്യ ലക്ഷണമ് (൩൯-൪൦) · Śloka ൪൦
|
കച്ഛപഃ കച്ഛപാകാരശ്ചിരവൃദ്ധിഃ കഫാദരുക്||൩൯||
കോലാഭഃ ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം പുപ്പുടോ നീരുജഃ സ്ഥിരഃ|
|൪൦|
View original
|
कच्छपः कच्छपाकारश्चिरवृद्धिः कफादरुक्||३९||
कोलाभः श्लेष्ममेदोभ्यां पुप्पुटो नीरुजः स्थिरः|
|४०|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പദാര്ഥചന്ദ്രികാ-കഫാദ്ദുഷ്ടാത് താലുദേശേ യഃ ശ്വയഥുഃ കച്ഛപാകാരശ്ചിരവൃദ്ധിരരുക് ച, സ കച്ഛപ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ശ്ലേഷ്മമേദോഭ്യാം ദുഷ്ടാഭ്യാം കോലാഭഃ-കോലസദൃശോ, നീരുജഃ സ്ഥിരശ്ച യഃ ശോഫഃ സ്യാത്, സ പുപ്പുട ഇത്യുച്യതേ|
Adhikarana ൭ താലുപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൦) · Śloka ൪൦
|
പിത്തേന പാകഃ പാകാഖ്യഃ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജഃ||൪൦||
View original
|
पित्तेन पाकः पाकाख्यः पूयास्रावी महारुजः||४०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-പിത്തേന ദുഷ്ടേന യസ്താലുനഃ പാകഃ പൂയാസ്രാവീ മഹാരുജഃ, സ പാകാഖ്യഃ-പാകസംജ്ഞഃ|
Adhikarana ൮ താലുശോഷസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൧) · Śloka ൪൧
വാതപിത്തജ്വരായാസൈസ്താലുശോഷസ്തദാഹ്വയഃ|
|൪൧|
View original
वातपित्तज्वरायासैस्तालुशोषस्तदाह्वयः|
|४१|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-വാതപിത്തജ്വരായാസൈഃ പ്രതിബദ്ധോ യഃ ശോഷസ്താലുശോഷഃ, സ തദാഹ്വയഃ-താലുശോഷ ഇത്യുച്യതേ| ഇത്യഷ്ടൌ താലുരോഗാഃ|
Adhikarana ഗലേ അഷ്ടാദശ രോഗാഃ| രോഹിണ്യാഃ സാമാന്യം ലക്ഷണമ് (൪൧-൪൨) · Śloka ൪൨
|
ജിഹ്വാപ്രബന്ധജാഃ കണ്ഠേ ദാരുണാ മാര്ഗരോധിനഃ||൪൧||
മാംസാങ്കുരാഃ ശീഘ്രചയാ രോഹിണീ ശീഘ്രകാരിണീ|
|൪൨|
View original
|
जिह्वाप्रबन्धजाः कण्ठे दारुणा मार्गरोधिनः||४१||
मांसाङ्कुराः शीघ्रचया रोहिणी शीघ्रकारिणी|
|४२|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-കണ്ഠേ-കണ്ഠപ്രദേശേ, യേ മാംസാങ്കുരാ ജിഹ്വാപ്രബന്ധജാഃ-ജിഹ്വാമൂലോത്ഥാഃ, ദാരുണാഃ-ദുഃസഹാഃ, കണ്ഠമാര്ഗാനുരോധിനഃ ശീഘ്രചയാഃ-സത്വരോദ്ഭൂതാഃ, ഭവന്തി| സാ ശീഘ്രകാരിണീ-ആശുവ്യാപാദനശീലാ, രോഹിണീത്യുച്യതേ|
Adhikarana ൧ വാതജായാ രോഹിണ്യാ ലക്ഷണമ് (൪൨) · Śloka ൪൨
|
കണ്ഠാസ്യശോഷകൃദ്വാതാത് സാ ഹനുശ്രോത്രരുക്കരീ||൪൨||
View original
|
कण्ठास्यशोषकृद्वातात् सा हनुश्रोत्ररुक्करी||४२||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-സാ-രോഹിണീ, വാതാത്സമുത്പന്നാ കണ്ഠാസ്യശോഷം കരോതി| ഹന്വോഃ ശ്രോത്രയോശ്ച രുജം കരോതി|
Adhikarana ൨ പിത്തജായാഃ രോഹിണ്യാ ലക്ഷണമ് ൩ കഫജായാഃ രോഹിണ്യാ ലക്ഷണമ് (൪൩-൪൪) · Śloka ൪൪
പിത്താജ്ജ്വരോഷാതൃണ്മോഹകണ്ഠധൂമായനാന്വിതാ|
ക്ഷിപ്രജാ ക്ഷിപ്രപാകാऽതിരാഗിണീ സ്പര്ശനാസഹാ||൪൩||
കഫേന പിച്ഛിലാ പാണ്ഡുഃ|
|൪൪|
View original
पित्ताज्ज्वरोषातृण्मोहकण्ठधूमायनान्विता|
क्षिप्रजा क्षिप्रपाकाऽतिरागिणी स्पर्शनासहा||४३||
कफेन पिच्छिला पाण्डुः|
|४४|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-പിത്താദ് രോഹിണീ ജ്വരാദിഭിരന്വിതാ സ്യാത്| ക്ഷിപ്രജാ-ശീഘ്രോത്ഥാനാ| ശീഘ്രപാകാ അതിരാഗിണീ-ഭൃശലോഹിതാ| സ്പര്ശനാസഹാ-സ്പര്ശം ന സഹതേ| പം ചം-കഫേന ദുഷ്ടേന രോഹിണീ പിച്ഛിലാ പാണ്ഡുരാ ച ഭവേത്|
Adhikarana ൪ രക്തജാഃ രോഹിണ്യാ ലക്ഷണമ് (൪൪) · Śloka ൪൪
അസൃജാ സ്ഫോടകാചിതാ|
തപ്താങ്ഗാരനിഭാ കര്ണരുക്കരീ പിത്തജാകൃതിഃ||൪൪||
View original
असृजा स्फोटकाचिता|
तप्ताङ्गारनिभा कर्णरुक्करी पित्तजाकृतिः||४४||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-അസൃജാ-രക്തേന ദുഷ്ടേന, രോഹിണീ സ്ഫോടകൈരാചിതാ സമന്താത് വ്യാപ്താ സ്യാത്| തപ്താങ്ഗാരനിഭാ-വര്ണതഃ സ്പര്ശതോ വാ, കര്ണയോ രുജാം കരോതി| പിത്തജാകൃതിഃ-പിത്തോത്ഥരോഹിണീലക്ഷണസമന്വിതാ ഭവേത്|
Adhikarana ൫ സന്നിപാതജായാഃ രോഹിണ്യാ ലക്ഷണമ് ൬ ശാലൂകസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൫-൪൬) · Śloka ൪൬
ഗമ്ഭീരപാകാ നിചയാത് സര്വലിങ്ഗസമന്വിതാ|
ദോഷൈഃ കഫോല്ബണൈഃ ശോഫഃ കോലവദ് ഗ്രഥിതോന്നതഃ||൪൫||
ശൂകകണ്ടകവത്കണ്ഠേ ശാലൂകോ മാര്ഗരോധനഃ|
|൪൬|
View original
गम्भीरपाका निचयात् सर्वलिङ्गसमन्विता|
दोषैः कफोल्बणैः शोफः कोलवद् ग्रथितोन्नतः||४५||
शूककण्टकवत्कण्ठे शालूको मार्गरोधनः|
|४६|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, രോഹിണീ ഗമ്ഭീരപാകാഗൂഢപാകാ, സ്യാത്| സര്വലിങ്ഗൈഃ-വാതാദീനാം സമ്ബന്ധിഭിഃ, സമന്വിതാ-യുക്താ, സ്യാത്| പ൦ ച൦-ദോഷൈഃ-വാതാദിഭിഃ, കഫോല്ബണൈഃ-കഫപ്രധാനൈഃ, കണ്ഠേ കോലവദ് ഗ്രഥിതോന്നതഃ ശൂകകണ്ടകവത് മാര്ഗരോധനോ യഃ ശോഫഃ സ്യാത്, സ കണ്ഠശാലൂക ഇത്യുച്യതേ|
Adhikarana ൭ വൃന്ദസ്യ ലക്ഷണമ് ൮തുണ്ഡികേരികായാഃ ലക്ഷണമ് (൪൬-൪൭) · Śloka ൪൭
|
വൃന്ദോ വൃത്തോന്നതോ ദാഹജ്വരകൃദ് ഗലപാര്ശ്വഗഃ||൪൬||
ഹനുസന്ധ്യാശ്രിതഃ കണ്ഠേ കാര്പാസീഫലസന്നിഭഃ|
പിച്ഛിലോ മന്ദരുക് ശോഫഃ കഠിനാസ്തുണ്ഡികേരികാ||൪൭||
View original
|
वृन्दो वृत्तोन्नतो दाहज्वरकृद् गलपार्श्वगः||४६||
हनुसन्ध्याश्रितः कण्ठे कार्पासीफलसन्निभः|
पिच्छिलो मन्दरुक् शोफः कठिनास्तुण्डिकेरिका||४७||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-കണ്ഠേ വൃത്തോന്നതോ ഗലപാര്ശ്വഗോ യഃ ശോഫോ ഭവതി, ദാഹജ്വരം കരോതി, സ നാമ്നാ വൃന്ദ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-കണ്ഠപ്രദേശേ ശോഫഃ കാര്പാസ്യാഃ ഫലസന്നിഭഃ-തദാകാരഃ, പിച്ഛിലോ മന്ദരുക് ശോഫഃ കഠിനശ്ച| സ നാമ്നാ തുണ്ഡികേരികേത്യുച്യതേ|
Adhikarana ൯ ഗലൌഘസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൦വലയസ്യ ലക്ഷണമ് (൪൮-൪൯) · Śloka ൪൯
ബാഹ്യാന്തഃ ശ്വയഥുര്ഘോരോ ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമഃ|
ഗലൌഘോ മൂര്ദ്ധഗുരുതാതന്ദ്രാലാലാജ്വരപ്രദഃ||൪൮||
വലയം നാതിരുക് ശോഫസ്തദ്വദേവായതോന്നതഃ|
|൪൯|
View original
बाह्यान्तः श्वयथुर्घोरो गलमार्गार्गलोपमः|
गलौघो मूर्द्धगुरुतातन्द्रालालाज्वरप्रदः||४८||
वलयं नातिरुक् शोफस्तद्वदेवायतोन्नतः|
|४९|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-കണ്ഠേ ശ്വയഥുര്ബാഹ്യാന്തര്ഘോരോ-ദുസ്തരോ, ഗലമാര്ഗാര്ഗലോപമഃ-സ ഇവ, ജായതേ| മൂര്ദ്ധഗുരുതാദീംശ്ച പ്രദദാതി| സ ഗലൌഘ ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ഗലേ യഃ ശോഫോ നാതിരുക് ആയതോന്നതഃ സ്യാത്, സ വ്യാധിര്വലയമിത്യുച്യതേ| തദ്വദേവ-വലയാകൃതിത്വാത്|
Adhikarana ൧൧ ഗിലായുകസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൨ശതഘ്ന്യാഃ ലക്ഷണമ് (൪൯-൫൧) · Śloka ൫൧
|
മാംസകീലോ ഗലേ ദോഷൈരേകോऽനേകോऽഥവാऽല്പരുക്||൪൯||
കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസാഭ്യവഹൃതിഃ പൃഥുമൂലോ ഗിലായുകഃ|
ഭൂരിമാംസങ്കുരവൃതാ തീവ്രതൃഡ്ജ്വരമൂര്ദ്ധരുക്||൫൦||
ശതഘ്നീ നിചിതാ വര്തിഃ ശതഘ്നീവാതിരുക്വരീ|
|൫൧|
View original
|
मांसकीलो गले दोषैरेकोऽनेकोऽथवाऽल्परुक्||४९||
कृच्छ्रोच्छ्वासाभ्यवहृतिः पृथुमूलो गिलायुकः|
भूरिमांसङ्कुरवृता तीव्रतृड्ज्वरमूर्द्धरुक्||५०||
शतघ्नी निचिता वर्तिः शतघ्नीवातिरुक्वरी|
|५१|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-ദോഷൈഃ വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടൈഃ, ഗലേ മാംസകീല ഏകോऽനേകോ വാऽല്പരുഗ് ജാതോ മൂലേ പൃഥുഃ-വിസ്തീര്ണഃ, കൃച്ഛ്രാത്-ദുഃഖേന, ഉച്ഛ്വാസാഭ്യവഹൃതിര്യ(തീ യ)സ്യ സഃ| തഥാവിധോ വ്യാധിര്ഗിലായുക ഇത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ഭൂരിഭിഃ-പ്രഭൂതൈഃ, മാംസാങ്കുരൈരാവൃതാ-പരിവൃതാ, തീവ്രതൃഡ്ജ്വരമൂര്ദ്ധരുഗ്യുതാ വൃത്താ യാ വര്തിഃ സാ ശതഘ്നീ| നിചയാത്സഞ്ചയം പ്രാപ്താ ശതഘ്നീവച്ചാതിരുക്കരീ| സ വ്യാധിര്നാമ്നാ ശതഘ്നീത്യുച്യതേ| ശതഘ്നീ-ശസ്ത്രവിശേഷഃ|
Adhikarana ൧൩ ഗലവിദ്രധേഃ ലക്ഷണമ് ൧൪ ഗലാര്ബുദസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൧-൫൩) · Śloka ൫൩
|
വ്യാപ്തസര്വഗലഃ ശീഘ്രജന്മപാകോ മഹാരുജഃ||൫൧||
പൂതിപൂയനിഭസ്രാവീ ശ്വയഥുര്ഗലവിദ്രധിഃ|
ജിഹ്വാവസാനേ കണ്ഠാദാവപാകം ശ്വയഥും മലാഃ||൫൨||
ജനയന്തി സ്ഥിരം രക്തം നീരുജം തദ്ഗലാര്ബുദമ്|
|൫൩|
View original
|
व्याप्तसर्वगलः शीघ्रजन्मपाको महारुजः||५१||
पूतिपूयनिभस्रावी श्वयथुर्गलविद्रधिः|
जिह्वावसाने कण्ठादावपाकं श्वयथुं मलाः||५२||
जनयन्ति स्थिरं रक्तं नीरुजं तद्गलार्बुदम्|
|५३|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-വ്യാപ്തഃ സര്വഗലഃ-കണ്ഠോ, യേനേതി| ഏവംവിധോ യഃ ശ്വയഥുഃ ശീഘ്രജന്മപാകോ മഹാരുജഃ പൂതി-ദുര്ഗന്ധി, പൂയസദൃശം സ്രവതി മലം,സ ഗലവിദ്രധിരിത്യുച്യതേ| പ൦ ച൦-ജിഹ്വാവസാനേ-പര്യന്തേ, കണ്ഠാദൌ ശ്വയഥുമപാകം സ്ഥിരം രക്തം നീരുജം മലാഃ-ദോഷാഃ, ജനയന്തി| തദ്ഗലാര്ബുദം സ്മൃതമ്|
Adhikarana ഗലാഗണ്ഡാസ്യ നിദാനാദി ൧൫വാതജസ്യ ഗലഗണ്ഡസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൩-൫൪) · Śloka ൫൪
പവനശ്ലേഷ്മമേദോഭിര്ഗലഗണ്ഡോ ഭവേദ്ബഹിഃ|
വര്ധമാനഃ സ കാലേന മുഷ്കവല്ലമ്ബതേऽതിരുക്||൫൩||
കൃഷ്ണോऽരുണോ വാ തോദാഢ്യഃ സ വാതാത്കൃഷ്ണരാജിമാന്|
വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ശോഷം കുര്യാച്ച വിരസാസ്യതാമ്||൫൪||
View original
पवनश्लेष्ममेदोभिर्गलगण्डो भवेद्बहिः|
वर्धमानः स कालेन मुष्कवल्लम्बतेऽतिरुक्||५३||
कृष्णोऽरुणो वा तोदाढ्यः स वातात्कृष्णराजिमान्|
वृद्धस्तालुगले शोषं कुर्याच्च विरसास्यताम्||५४||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-ദുഷ്ടൈഃ പവനശ്ലേഷ്മമേദോഭിര്ഗലസ്യ ബഹിര്ഗലഗണ്ഡോ നാമ വ്യാധിര്ഭവേത്| സ ച കാലേന വിവര്ധമാനോ
Adhikarana ൧൬ കഫജസ്യ ഗലഗണ്ഡസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൫) · Śloka ൫൫
സ്ഥിരഃ സവര്ണഃ കണ്ഡൂമാന് ശീതസ്പര്ശോ ഗുരുഃ കഫാത്|
വൃദ്ധസ്താലുഗലേ ലേപം കുര്യാച്ച മധുരാസ്യതാമ്||൫൫||
View original
स्थिरः सवर्णः कण्डूमान् शीतस्पर्शो गुरुः कफात्|
वृद्धस्तालुगले लेपं कुर्याच्च मधुरास्यताम्||५५||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-കഫാത്പ്രകുപിതാത് ഗലേ ഗലഗണ്ഡോ ജാതഃ സ്ഥിരഃ സമാനവര്ണഃ കണ്ഡുമാന് ശീതസ്പര്ശോ ഗുരുശ്ച ഭവേത്| വൃദ്ധഃ സന് താലുഗലേ ലേപം കുര്യാത്| തഥാ മധുരാസ്യതാം-മധുരവക്ത്രത്വം ച, കുര്യാത്|
Adhikarana ൧൭ മേദോജസ്യ ഗലഗണ്ഡസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൬) · Śloka ൫൬
മേദസഃ ശ്ലേഷ്മവദ്ധാനിവൃദ്ധ്യോഃ സോऽനുവിധീയതേ|
ദേഹം വൃദ്ധശ്ച കുരുതേ ഗലേ ശബ്ദം സ്വരേऽല്പതാമ്||൫൬||
View original
मेदसः श्लेष्मवद्धानिवृद्ध्योः सोऽनुविधीयते|
देहं वृद्धश्च कुरुते गले शब्दं स्वरेऽल्पताम्||५६||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-മേദസഃ പ്രവൃദ്ധാദുത്പന്നോ ഗലഗണ്ഡഃ കഫവല്ലക്ഷണൈര്ഭവേത്| സ ച ദേഹം-ശരീരം, ഹാനിവൃദ്ധ്യോരനുവിധീയതേ-അനുകരോതി| തേന ദേഹസ്യ വൃദ്ധൌ സോऽപി വൃദ്ധോ ഭവേത്, ദേഹസ്യ ക്ഷയാത് ക്ഷീണഃ സ്യാത്| വൃദ്ധഃ സ ഗലേ ശബ്ദം കുരുതേ സ്വരേ ചാല്പതാമ്|
Adhikarana ൧൮ സ്വരഘ്നസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൭) · Śloka ൫൭
ശ്ലേഷ്മരുദ്ധാऽനിലഗതിഃ ശുഷ്കകണ്ഠോ ഹതസ്വരഃ|
താമ്യന് പ്രസക്തം ശ്വസിതി യേന സ സ്വരഹാऽനിലാത്||൫൭||
View original
श्लेष्मरुद्धाऽनिलगतिः शुष्ककण्ठो हतस्वरः|
ताम्यन् प्रसक्तं श्वसिति येन स स्वरहाऽनिलात्||५७||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-ശ്ലേഷ്മണാ ദുഷ്ടേന യദാऽനിലസ്യ-വായോഃ, ഗതിഃ രുദ്ധാ ഭവേത്| തഥാ സ ച യേന വ്യാധിനാ പുരുഷഃ ശുഷ്കകണ്ഠോ ഹതസ്വരശ്ച സ്യാത്| തേ(യേ)ന ച താമ്യന്-തമോഗച്ഛന് തമഃപ്രവിശന്, പ്രകര്ഷേണ സക്തം ശ്വാസം മുഞ്ചതി| സ വ്യാധിരനിലാത്-വാതാത്, സ്വരഹാസ്വരഘ്നനാമ്നാ, ഭവേത്| ഇതി ഗലരോഗാ അഷ്ടാദശ|
Adhikarana സര്വവക്രഗാ അഷ്ടൌ രോഗാഃ| ൧ വാതജസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൫൮-൫൯) · Śloka ൫൯
കരോതി വദനസ്യാന്തര്വ്രണാന് സര്വസരോऽനിലഃ|
സഞ്ചാരിണോऽരുണാന് രൂക്ഷാനോഷ്ഠൌ താമ്രൌ ചലത്വചൌ||൫൮||
ജിഹ്വാ ശീതാസഹാ ഗുര്വീ സ്ഫുടിതാ കണ്ടാകാചിതാ|
വിവൃണോതി ച കൃച്ഛ്രേണ മുഖം പാകോ മുഖസ്യ സഃ||൫൯||
View original
करोति वदनस्यान्तर्व्रणान् सर्वसरोऽनिलः|
सञ्चारिणोऽरुणान् रूक्षानोष्ठौ ताम्रौ चलत्वचौ||५८||
जिह्वा शीतासहा गुर्वी स्फुटिता कण्टाकाचिता|
विवृणोति च कृच्छ्रेण मुखं पाको मुखस्य सः||५९||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-അനിലോ-വായുഃ, സര്വസരഃ-സര്വതഃ പ്രസരന് സന്, സര്വതോ വദനസ്യാന്തര്വ്രണാന് സഞ്ചാരിണോऽരുണാന് രൂക്ഷാംശ്ച കരോതി| തഥൌഷ്ഠൌ താമ്രൌ-താമ്രവര്ണൌ, ചലത്വചൌ| ജിഹ്വാ ച ശീതാസഹാ ശീതസ്പര്ശാക്ഷമാ, ഗുര്വീ സ്ഫുടിതാ കണ്ടകൈരാചിതാ സ്യാത്| സ ച മുഖം-വക്ത്രം, കൃച്ഛ്രേണ വിവൃണോതി| സ മുഖസ്യ പാക ഇത്യുച്യതേ|
Adhikarana ൨ ഊര്ധ്വഗുദസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൬൦) · Śloka ൬൦
അധഃ പ്രതിഹതോ വായുരര്ശോഗുല്മകഫാദിഭിഃ|
യാത്യൂര്ധ്വം വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന്നൂര്ധ്വഗുദസ്തു സഃ||൬൦||
View original
अधः प्रतिहतो वायुरर्शोगुल्मकफादिभिः|
यात्यूर्ध्वं वक्त्रदौर्गन्ध्यं कुर्वन्नूर्ध्वगुदस्तु सः||६०||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-അര്ശോഗുല്മകഫാദിഭിര്വായുരധഃ പ്രതിഹതോ വക്ത്രദൌര്ഗന്ധ്യം കുര്വന്നൂര്ധ്വം യാതി| സ ഊര്ധ്വഗുദ ഇതി സംജ്ഞിതഃ|
Adhikarana ൩ പിത്തജസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് ൪രക്തജസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൬൧) · Śloka ൬൧
മുഖസ്യ പിത്തജേ പാകേ ദാഹോഷേ തിക്തവക്ത്രതാ|
ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതസമാ വ്രണാഃ തദ്വച്ച രക്തജേ||൬൧||
View original
मुखस्य पित्तजे पाके दाहोषे तिक्तवक्त्रता|
क्षारोक्षितक्षतसमा व्रणाः तद्वच्च रक्तजे||६१||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-പിത്തജേ-പിത്തോദ്ഭവേ, മുഖസ്യ പാകേ ദാഹോഷേ ഭവതഃ| തഥാ തിക്തവക്ത്രതാ-തിക്താസ്യത്വം, ഭവേത്| വ്രണാശ്ച ക്ഷാരേണോക്ഷിതം യത് ക്ഷതം-വ്രണഃ, തേന സമാനാഃ-തത്സമരുജാഃ, ഭവന്തി| പം ചം-രക്തജേ പാകേ മുഖസ്യാന്തഃ പിത്തജപാകവല്ലക്ഷണാനി ഭവന്തി|
Adhikarana ൫ കഫജസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് ൬അര്ബുദസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൬൨-൬൩) · Śloka ൬൩
കഫജേ മധുരാസ്യത്വം കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാ വ്രണാഃ|
അന്തഃകപോലമാശ്രിത്യ ശ്യാവപാണ്ഡു കഫോऽര്ബുദമ്||൬൨||
കുര്യാത്തദ് ഘട്ടിതം ഛിന്നം മൃദിതം ച വിവര്ധതേ|
|൬൩|
View original
कफजे मधुरास्यत्वं कण्डूमत्पिच्छिला व्रणाः|
अन्तःकपोलमाश्रित्य श्यावपाण्डु कफोऽर्बुदम्||६२||
कुर्यात्तद् घट्टितं छिन्नं मृदितं च विवर्धते|
|६३|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-കഫജേ പാകേ മധുരാസ്യത്വം-മധുരമുഖത്വം, സ്യാത്| തഥാ കണ്ഡൂമത്പിച്ഛിലാശ്ച വ്രണാ ഭവന്തി| പ൦ ച൦-കഫോ വൃദ്ധോऽന്തഃകപോലമാശ്രിത്യാര്ബുദം ശ്യാവം പാണ്ഡു ച കുര്യാത്| തച്ചാര്ബുദം ഘട്ടിതം ഛിന്നം മൃദിതം ച പുനര്വിവര്ധതേ|
Adhikarana ൭ സന്നിപാതജസ്യ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് ൮പൂത്യാസ്യതായാഃ മുഖപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൬൩-൬൪) · Śloka ൬൪
|
മുഖപാകോ ഭവേത്സാസ്രൈഃ സര്വൈഃ സര്വാകൃതിര്മലൈഃ||൬൩||
പൂത്യാസ്യതാ ച തൈരേവ ദന്തകാഷ്ഠാദിവിദ്വിഷഃ|
|൬൪|
View original
|
मुखपाको भवेत्सास्रैः सर्वैः सर्वाकृतिर्मलैः||६३||
पूत्यास्यता च तैरेव दन्तकाष्ठादिविद्विषः|
|६४|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-മലൈഃ-വാതാദിഭിഃ, സര്വൈഃ-ത്രിഭിഃ, സാസ്രൈഃ-സരക്തൈഃ, മുഖസ്യ പാകോ ഭവേത്| സ ച സര്വാകൃതിഃ-സര്വലക്ഷണഃ, സ്യാത്| പ൦ ച൦-ദന്തകാഷ്ഠവിദ്വിഷഃ പുംസസ്തൈരേവ ദോഷൈഃ പൂത്യാസ്യതാപൂതിവക്ത്രത്വം, സ്യാത്| [ഇതി സര്വവക്ത്രഗാ അഷ്ടൌ|]
Adhikarana ഓഷ്ഠാദിസ്ഥാനേഷു ഏകാദശാദിക്രമേണ പഞ്ചസപ്തതിര്മുഖരോഗാഃ (൬൪-൬൬) · Śloka ൬൬
|
ഓഷ്ടേ ഗണ്ഡേ ദ്വിജേ മൂലേ ജിഹ്വായാം താലുകേ ഗലേ||൬൪||
വക്ത്രേ സര്വത്ര ചേത്യുക്താഃ പഞ്ചസപ്തതിരാമയാഃ|
ഏകാദശൈകോ ദശ ച ത്രയോദശ തഥാ ച ഷട്||൬൫||
അഷ്ടാവഷ്ടാദശാഷ്ടൌ ച ക്രമാത്|
|൬൬|
View original
|
ओष्टे गण्डे द्विजे मूले जिह्वायां तालुके गले||६४||
वक्त्रे सर्वत्र चेत्युक्ताः पञ्चसप्ततिरामयाः|
एकादशैको दश च त्रयोदश तथा च षट्||६५||
अष्टावष्टादशाष्टौ च क्रमात्|
|६६|
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-ഓഷ്ഠാമയാ ഏകാദശോക്താഃ| ഗണ്ഡേ ഏകഃ| ദ്വിജേദന്തേ, ദശ| ദന്തമൂലേ ത്രയോദശ| ജിഹ്വായാം ഷട്| താലുന്യഷ്ടൌ| ഗലേऽഷ്ടദശ| വക്ത്രേऽഷ്ടവാമയാഃ| ഏവം സര്വത്ര പഞ്ചസപ്തതിരാമയാ ആഖ്യാതാഃ-ഉക്താഃ|
Adhikarana തേഷാം സാധ്യാസാധ്യത്വമ് (൨൧) · Śloka ൨൧
തേഷ്വനുപക്രമാഃ|
കരാലോ മാംസരക്തൌഷ്ഠാവര്ബുദാനി ജലാദ്വിനാ||൬൬||
കച്ഛപസ്താലുപിടികാ ഗലൌഘഃ സുഷിരോ മഹാന്|
സ്വരഘ്നോര്ധ്വഗുദശ്യാവശതഘ്നീവലയാലസാഃ||൬൭||
നാഡ്യോഷ്ഠകോപൌ നിചയാത്, രക്താത്സര്വൈശ്ച രോഹിണീ|
ദശനേ സ്ഫുടിതേ ദന്തഭേദഃ, പക്വോപജിഹ്വികാ||൬൮||
ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശീ കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസോऽതിവത്സരഃ|
യാപ്യസ്തു ഹര്ഷോ ഭേദശ്ച ശേഷാന് ശസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്||൬൯||
ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമൈ- കവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||
View original
तेष्वनुपक्रमाः|
करालो मांसरक्तौष्ठावर्बुदानि जलाद्विना||६६||
कच्छपस्तालुपिटिका गलौघः सुषिरो महान्|
स्वरघ्नोर्ध्वगुदश्यावशतघ्नीवलयालसाः||६७||
नाड्योष्ठकोपौ निचयात्, रक्तात्सर्वैश्च रोहिणी|
दशने स्फुटिते दन्तभेदः, पक्वोपजिह्विका||६८||
गलगण्डः स्वरभ्रंशी कृच्छ्रोच्छ्वासोऽतिवत्सरः|
याप्यस्तु हर्षो भेदश्च शेषान् शस्त्रौषधैर्जयेत्||६९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने मुखरोगविज्ञानीयो नामै- कविंशोऽध्यायः||२१||
Hide commentary
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
പ൦ ച൦-ഓഷ്ഠാദ്യാമയേഷു മധ്യേऽനുപക്രമാഃ-അസാധ്യാഃ| കരാലോ നാമ ദന്തരോഗഃ| മഹാസുഷിരോ ദന്തരോഗഃ| സ്വരഘ്നോ ഗലരോഗഃ| ഊര്ധ്വഗുദോ വക്ത്രരോഗഃ| ശതഘ്നീവലയൌ കണ്ഠരോഗൌ| അലസോऽധിജിഹ്വാരോഗഃ| നിചയാത്-സന്നിപാതാത്, നാഡീ ദന്തമൂലജാ| ഓഷ്ഠകോപഃ സന്നിപാതജോऽസാധ്യഃ| രക്താത്സന്നിപാതാത് [ച] ജാതാ രോഹിണീ| ദന്തഭേദോ ദശനേ-ദന്തേ, സ്ഫുടിതേऽസാധ്യഃ| പക്വോപജിഹ്വികാऽസാധ്യാ| ഗലഗണ്ഡഃ സ്വരഭ്രംശഃ(ശീ)കൃച്ഛ്രോച്ഛ്വാസോऽതിവത്സരോऽസാധ്യഃ| പ൦ ച൦-ദന്തഹര്ഷോ ദന്തഭേദശ്ച ദ്വാവേതൌ യാപ്യൌ| പ൦ ച൦-ശേഷാന് രോഗാന് ശസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്| യഥായോഗൈര്വക്ഷ്യമാണൈരിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയ- ടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ മുഖരോഗ- വിജ്ഞാനീയോ നാമൈകവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨൧||