౩౨. క్షుద్రరోగప్రతిషేధాధ్యయః

Adhikarana క్షుద్రరోగప్రతిషేధాధ్యాయః ----- అజగల్లికాయామపక్వాయాం జలౌకోభిర్విస్రావః (౨-౧) · Śloka ౧

అథైషాం చికిత్సితం వివక్షురాహ అథాతః క్షుద్రరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2| విస్రావయేజ్జలౌకాభిరపక్వామజగల్లికాం| |1|

Adhikarana యవప్రఖ్యాయాం స్వేదో దార్వాదిభిః ప్రలేపశ్చ (౧-౨) · Śloka ౨

| స్వేదయిత్వా యవప్రఖ్యాం విలయాయ ప్రలేపయేత్||1|| దారుకుష్ఠమనోహ్వాలైర్| |2|

Adhikarana అలజీకచ్ఛపీపనసికాపాషాణగర్దభేషు ఏష విధిః, జగల్లికేష్వేతేషు పక్వేషు వ్రణవత్ విధిః (౨) · Śloka ౨

ఇత్యాపాషాణగర్దభాత్| విధిస్తాంశ్చాచరేత్పక్వాన్ వ్రణవత్సాజగల్లికాన్||2||

Adhikarana ముఖదూషికే రోధ్రాదిప్రలేపః, నారికేలశుక్తిప్రలేపః, అశాంతౌ వమనం నస్యం చ, అశాంతౌ లలాటే సిరావ్యధః (౩-౪) · Śloka ౪

రోధ్రకుస్తుంబరువచాః ప్రలేపో ముఖదూషికే| వటపల్లవయుక్తా వా నారికేలోత్థశుక్తయః||3|| అశాంతౌ వమనం నస్యం లలాటే చ సిరావ్యధః| |4|

Adhikarana పద్మకంటకే వమనం నింబఘృతపానం, నింబాదిలేపశ్చ (౪-౫) · Śloka ౫

| నింబాంబువాంతో నింబాంబుసాధితం పద్మకంటకే||4|| పిబేత్క్షౌద్రాన్వితం సర్పిర్నింబారగ్వధలేపనం| |5|

Adhikarana వివృతామసూరికావిస్ఫోటవిద్ధాగర్దభీకక్షాగంధనామారాజికాజాలగర్దభేరివేల్లికాసు పిత్తవీసర్పవత్, అగ్నిరోహిణ్యాం ప్రత్యాఖ్యాయ పిత్తవీసర్పవత్ (౫) · Śloka ౫

వివృతాదీంస్తు జాలాంతాంశ్చికిత్సేత్సేరివేల్లికాన్| పిత్తవీసర్పవత్తద్వత్ ప్రత్యాఖ్యాయాగ్నిరోహిణీం||5||

Adhikarana జాలగర్దభే లంఘనాది సదాకుర్యాత్ (౬) · Śloka ౬

విలంఘనం రక్తవిమోక్షణం చ విరూక్షణం కాయవిశోధనం చ| ధాత్రీప్రయోగాన్ శిశిరప్రదేహాన్ కుర్యాత్సదా జాలకగర్దభస్య||6||

Adhikarana విదారికాయాం రక్తే హృతే శ్లేష్మగ్రంథివత్ (౭) · Śloka ౭

విదారికాం హృతే రక్తే శ్లేష్మగ్రంథివదాచరేత్| |7|

Adhikarana శర్కరార్బుదే మేదోర్బుదక్రియా (౭) · Śloka ౭

| మేదోర్బుదక్రియాం కుర్యాత్సుతరాం శర్కరార్బుదే||7||

Adhikarana వల్మీకే ప్రవృద్ధత్వాదియుక్తే వర్జనీయత్వం (౮) · Śloka ౮

ప్రవృద్ధం సుబహుచ్ఛిద్రం సశోఫం మర్మణి స్థితం| వల్మీకం హస్తపాదే చ వర్జయేద్|8|

Adhikarana వల్మీకే ఇతరస్మిన్ రక్తస్త్రావః శ్యామాదిభిర్లేపశ్చ (౮-౯) · Śloka ౯

| ఇతరత్పునః||8|| శుద్ధస్యాస్రే హృతే లింపేత్ సపట్వారేవతామృతైః| శ్యామాకులత్థికామూలదంతీపలలసక్తుభిః||9||

Adhikarana వల్మీకే పక్వే దుష్టమాంసశోధనాది (౧౦) · Śloka ౧౦

పక్వే తు దుష్టమాంసాని గతీః సర్వాశ్చ శోధయేత్| శస్త్రేణ సమ్యగను చ క్షారేణ జ్వలనేన వా||10||

Adhikarana కదరే ఉత్కృత్య దహనం (౧౧) · Śloka ౧౧

శస్త్రేణోత్కృత్య నిఃశేషం స్నేహేన కదరం దహేత్| |11|

Adhikarana రుద్ధగుదే నిరుద్ధమణివత్ చికిత్సితం (౧౧) · Śloka ౧౧

| నిరుద్ధమణివత్కార్యం రుద్ధపాయోశ్చికిత్సితం||11||

Adhikarana చిప్పే శుద్ధిపూర్వకం శస్త్రకర్మ (౧౨) · Śloka ౧౨

చిప్యం శుద్ధ్యా జితోష్మాణం సాధయేచ్ఛస్త్రకర్మణా| |12|

Adhikarana కునఖేఽప్యేవమేవ (౧౨) · Śloka ౧౨

| దుష్టం కునఖమప్యేవం|12|

Adhikarana అలసే చరణయోః కాసీసాదిలేపః (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩

| చరణావలసే పునః||12|| ధాన్యామ్లసిక్తౌ కాసీసపటోలీరోచనాతిలైః| సనింబపత్రైరాలింపేద్|13|

Adhikarana తిలకాలకేషు మషేషు చ సూర్యంకాంతాదినా దహనం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪

| దహేత్తు తిలకాలకాన్||13|| మషాంశ్చ సూర్యకాంతేన క్షారేణ యది వాఽగ్నినా| |14|

Adhikarana చర్మకీలజతూమణ్యోరుత్కృత్య తద్వద్దహేత్ (౧౪) · Śloka ౧౪

| తద్వదుత్కృత్య శస్త్రేణ చర్మకీలజతూమణీ||14||

Adhikarana లాంఛన వ్యంగనీలికాసు యథాసన్నం సిరావ్యధో క్షీరివృక్షత్వగాదిలేపశ్చ (౧౫) · Śloka ౧౫

లాంఛనాదిత్రయే కుర్యాద్యథాసన్నం సిరావ్యధం| లేపయేత్క్షీరపిష్టైశ్చ క్షీరివృక్షత్వగంకురైః||15||

Adhikarana వ్యంగేషు అర్జునత్వగాదిలేపాః (౧౬) · Śloka ౧౬

వ్యంగేషు చార్జునత్వగ్వా మంజిష్ఠా వా సమాక్షికా| లేపః సనవనీతా వా శ్వేతాశ్వఖురజా మషీ||16||

Adhikarana వ్యంగేషు రక్తచందనాదిలేపాః (౧౭) · Śloka ౧౭

రక్తచందనమంజిష్ఠాకుష్ఠరోధ్రప్రియంగవః వటాంకురా మసూరాశ్చ వ్యంగఘ్నా ముఖకాంతిదాః||17||

Adhikarana వ్యంగేషు ద్విజీరకాదిలేపః, మసూరాదిలేపః, కోలమజ్జాదిలేపః, కుష్ఠాదిలేపః, మౌశలీజటాలేపః, గవ్యాస్థిలేపః (౧౮-౨౧) · Śloka ౨౧

ద్వే జీరకే కృష్ణతిలాః సర్షపాః పయసా సహ| పిష్టాః కుర్వంతి వక్త్రేందుమపాస్తవ్యంగలాంఛనం||18|| క్షీరపిష్టా ఘృతక్షౌద్రయుక్తా వా భృష్టనిస్తుషాః| మసూరాః క్షీరపిష్టా వా తీక్ష్ణాః శాల్మలికంటకాః||19|| సగుడః కోలమజ్జా వా శశాసృక్షౌద్రకల్కితః| సప్తాహం మాతులుంగస్థం కుష్ఠం వా మధునాఽన్వితం||20|| పిష్టా వా ఛాగపయసా సక్షౌద్రా మౌశలీ జటా| గోరస్థి ముశలీమూలయుక్తం వా సాజ్యమాక్షికం||21||

Adhikarana వ్యంగేషు సవర్ణకృత్ జంబ్వామ్రపల్లవాదికో లేపః (౨౨) · Śloka ౨౨

జంబ్వామ్రపల్లవా మస్తు హరిద్రే ద్వే నవో గుడః| లేపః సవర్ణకృత్ పిష్టం స్వరసేన చ తిందుకం||22||

Adhikarana వ్యంగేషు ఉత్పలాదికముద్వర్తనం (౨౩) · Śloka ౨౩

ఉత్పలముత్పలకుష్ఠం ప్రియంగుకాలీయకం బదరమజ్జా| ఇదముద్వర్తనమాస్యం కరోతి శతపత్రసంకాశం||23||

Adhikarana వ్యంగేషు ఏభిరేవౌషధైః సిద్ధః స్నేహో ముఖాభ్యంగాయ (౨౪) · Śloka ౨౪

ఏభిరేవౌషధైః పిష్టైర్ముఖాభ్యంగాయ సాధయేత్| యథాదోషర్తుకాన్ స్నేహాన్ మధుకక్వాథసంయుతైః||24||

Adhikarana వ్యంగేషు యవాద్యభ్యంగః (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬

యవాన్ సర్జరసం రోధ్రముశీరం మదనం మధు| ఘృతం గుడం చ గోమూత్రే పచేదాదర్విలేపనాత్||25|| తదభ్యంగాన్నిహంత్యాశు నీలికావ్యంగదూషికాన్| ముఖం కరోతి పద్మాభం పాదౌ పద్మదలోపమౌ||26||

Adhikarana వ్యంగేషు కుంకుమాదితైలనస్యం నీలికాదిఘ్నం (౨౭-౩౦) · Śloka ౩౦

కుంకుమోశీరకాలీయలాక్షాయష్ట్యాహ్వచందనం| న్యగ్రోధపాదాంస్తరుణాన్ పద్మకం పద్మకేసరం||27|| సనీలోత్పలమంజిష్ఠం పాలికం ససిలాఢకే| పక్త్వా పాదావశేషేణ తేన పిష్టైశ్చ కార్షికైః||28|| లాక్షాపత్తంగమంజిష్ఠాయష్టీమధుకకుంకుమైః| అజాక్షీరం ద్విగుణితం తైలస్య కుడవం పచేత్||29|| నీలికాపలితవ్యంగవలీతిలకదూషికాన్| హంతి తన్నస్యమభ్యస్తం ముఖోపచయవర్ణకృత్||30||

Adhikarana వ్యంగేషు మంజిష్ఠాదికం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨

మంజిష్ఠా శబరోద్భవస్తువరికా లాక్షా హరిద్రాద్వయం నేపాలీ హరితాలకుంకుమగదా గోరోచనా గైరికం| పత్రం పాండు వటస్య చందనయుగం కాలీయకం పారదం పతంగం కనకత్వచం కమలజం బీజం తథా కేసరం||31|| సిక్థం తుత్థం పద్మకాద్యో వసాఽఽజ్యం మజ్జా క్షీరం క్షీరివృక్షాంబు చాగ్నౌ| సిద్ధం సిద్ధం వ్యంగనీల్యాదినాశే వక్త్రే ఛాయామైందవీం చాశు ధత్తే||32||

Adhikarana వ్యంగేషు మార్కవస్వరసాదినావనం (౩౩) · Śloka ౩౩

మార్కవస్వరసక్షీరతోయానీష్టాని నావనే| |33|

Adhikarana ప్రసుప్తౌ వాతకుష్ఠోక్తం వహ్నిదాహశ్చ (౩౩) · Śloka ౩౩

| ప్రసుప్తౌ వాతకుష్ఠోక్తం కుర్యాద్దాహం చ వహ్నినా||33||

Adhikarana ఉత్కోఠే కఫపిత్తోక్తం (౩౪) · Śloka ౩౪

ఉత్కోఠే కఫపిత్తోక్తం| ||34||

Adhikarana కోఠే సర్వం కుష్ఠోక్తం (౩౨) · Śloka ౩౨

కోఠే సర్వం చ కౌష్ఠికం| 33 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే క్షుద్రరోగప్రతిషేధో నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః||32||