૩૨. ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધાધ્યયઃ

Adhikarana ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ ----- અજગલ્લિકાયામપક્વાયાં જલૌકોભિર્વિસ્રાવઃ (૨-૧) · Śloka ૧

અથૈષાં ચિકિત્સિતં વિવક્ષુરાહ અથાતઃ ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨| વિસ્રાવયેજ્જલૌકાભિરપક્વામજગલ્લિકામ્| |૧|

Adhikarana યવપ્રખ્યાયાં સ્વેદો દાર્વાદિભિઃ પ્રલેપશ્ચ (૧-૨) · Śloka ૨

| સ્વેદયિત્વા યવપ્રખ્યાં વિલયાય પ્રલેપયેત્||૧|| દારુકુષ્ઠમનોહ્વાલૈર્| |૨|

Adhikarana અલજીકચ્છપીપનસિકાપાષાણગર્દભેષુ એષ વિધિઃ, જગલ્લિકેષ્વેતેષુ પક્વેષુ વ્રણવત્ વિધિઃ (૨) · Śloka ૨

ઇત્યાપાષાણગર્દભાત્| વિધિસ્તાંશ્ચાચરેત્પક્વાન્ વ્રણવત્સાજગલ્લિકાન્||૨||

Adhikarana મુખદૂષિકે રોધ્રાદિપ્રલેપઃ, નારિકેલશુક્તિપ્રલેપઃ, અશાન્તૌ વમનં નસ્યં ચ, અશાન્તૌ લલાટે સિરાવ્યધઃ (૩-૪) · Śloka ૪

રોધ્રકુસ્તુમ્બરુવચાઃ પ્રલેપો મુખદૂષિકે| વટપલ્લવયુક્તા વા નારિકેલોત્થશુક્તયઃ||૩|| અશાન્તૌ વમનં નસ્યં લલાટે ચ સિરાવ્યધઃ| |૪|

Adhikarana પદ્મકણ્ટકે વમનં નિમ્બઘૃતપાનં, નિમ્બાદિલેપશ્ચ (૪-૫) · Śloka ૫

| નિમ્બામ્બુવાન્તો નિમ્બામ્બુસાધિતં પદ્મકણ્ટકે||૪|| પિબેત્ક્ષૌદ્રાન્વિતં સર્પિર્નિમ્બારગ્વધલેપનમ્| |૫|

Adhikarana વિવૃતામસૂરિકાવિસ્ફોટવિદ્ધાગર્દભીકક્ષાગન્ધનામારાજિકાજાલગર્દભેરિવેલ્લિકાસુ પિત્તવીસર્પવત્, અગ્નિરોહિણ્યાં પ્રત્યાખ્યાય પિત્તવીસર્પવત્ (૫) · Śloka ૫

વિવૃતાદીંસ્તુ જાલાન્તાંશ્ચિકિત્સેત્સેરિવેલ્લિકાન્| પિત્તવીસર્પવત્તદ્વત્ પ્રત્યાખ્યાયાગ્નિરોહિણીમ્||૫||

Adhikarana જાલગર્દભે લઙ્ઘનાદિ સદાકુર્યાત્ (૬) · Śloka ૬

વિલઙ્ઘનં રક્તવિમોક્ષણં ચ વિરૂક્ષણં કાયવિશોધનં ચ| ધાત્રીપ્રયોગાન્ શિશિરપ્રદેહાન્ કુર્યાત્સદા જાલકગર્દભસ્ય||૬||

Adhikarana વિદારિકાયાં રક્તે હૃતે શ્લેષ્મગ્રન્થિવત્ (૭) · Śloka ૭

વિદારિકાં હૃતે રક્તે શ્લેષ્મગ્રન્થિવદાચરેત્| |૭|

Adhikarana શર્કરાર્બુદે મેદોર્બુદક્રિયા (૭) · Śloka ૭

| મેદોર્બુદક્રિયાં કુર્યાત્સુતરાં શર્કરાર્બુદે||૭||

Adhikarana વલ્મીકે પ્રવૃદ્ધત્વાદિયુક્તે વર્જનીયત્વમ્ (૮) · Śloka ૮

પ્રવૃદ્ધં સુબહુચ્છિદ્રં સશોફં મર્મણિ સ્થિતમ્| વલ્મીકં હસ્તપાદે ચ વર્જયેદ્|૮|

Adhikarana વલ્મીકે ઇતરસ્મિન્ રક્તસ્ત્રાવઃ શ્યામાદિભિર્લેપશ્ચ (૮-૯) · Śloka ૯

| ઇતરત્પુનઃ||૮|| શુદ્ધસ્યાસ્રે હૃતે લિમ્પેત્ સપટ્વારેવતામૃતૈઃ| શ્યામાકુલત્થિકામૂલદન્તીપલલસક્તુભિઃ||૯||

Adhikarana વલ્મીકે પક્વે દુષ્ટમાંસશોધનાદિ (૧૦) · Śloka ૧૦

પક્વે તુ દુષ્ટમાંસાનિ ગતીઃ સર્વાશ્ચ શોધયેત્| શસ્ત્રેણ સમ્યગનુ ચ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા||૧૦||

Adhikarana કદરે ઉત્કૃત્ય દહનમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧

શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય નિઃશેષં સ્નેહેન કદરં દહેત્| |૧૧|

Adhikarana રુદ્ધગુદે નિરુદ્ધમણિવત્ ચિકિત્સિતમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧

| નિરુદ્ધમણિવત્કાર્યં રુદ્ધપાયોશ્ચિકિત્સિતમ્||૧૧||

Adhikarana ચિપ્પે શુદ્ધિપૂર્વકં શસ્ત્રકર્મ (૧૨) · Śloka ૧૨

ચિપ્યં શુદ્ધ્યા જિતોષ્માણં સાધયેચ્છસ્ત્રકર્મણા| |૧૨|

Adhikarana કુનખેઽપ્યેવમેવ (૧૨) · Śloka ૧૨

| દુષ્ટં કુનખમપ્યેવં|૧૨|

Adhikarana અલસે ચરણયોઃ કાસીસાદિલેપઃ (૧૨-૧૩) · Śloka ૧૩

| ચરણાવલસે પુનઃ||૧૨|| ધાન્યામ્લસિક્તૌ કાસીસપટોલીરોચનાતિલૈઃ| સનિમ્બપત્રૈરાલિમ્પેદ્|૧૩|

Adhikarana તિલકાલકેષુ મષેષુ ચ સૂર્યંકાન્તાદિના દહનમ્ (૧૩-૧૪) · Śloka ૧૪

| દહેત્તુ તિલકાલકાન્||૧૩|| મષાંશ્ચ સૂર્યકાન્તેન ક્ષારેણ યદિ વાઽગ્નિના| |૧૪|

Adhikarana ચર્મકીલજતૂમણ્યોરુત્કૃત્ય તદ્વદ્દહેત્ (૧૪) · Śloka ૧૪

| તદ્વદુત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ ચર્મકીલજતૂમણી||૧૪||

Adhikarana લાઞ્છન વ્યઙ્ગનીલિકાસુ યથાસન્નં સિરાવ્યધો ક્ષીરિવૃક્ષત્વગાદિલેપશ્ચ (૧૫) · Śloka ૧૫

લાઞ્છનાદિત્રયે કુર્યાદ્યથાસન્નં સિરાવ્યધમ્| લેપયેત્ક્ષીરપિષ્ટૈશ્ચ ક્ષીરિવૃક્ષત્વગઙ્કુરૈઃ||૧૫||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ અર્જુનત્વગાદિલેપાઃ (૧૬) · Śloka ૧૬

વ્યઙ્ગેષુ ચાર્જુનત્વગ્વા મઞ્જિષ્ઠા વા સમાક્ષિકા| લેપઃ સનવનીતા વા શ્વેતાશ્વખુરજા મષી||૧૬||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ રક્તચન્દનાદિલેપાઃ (૧૭) · Śloka ૧૭

રક્તચન્દનમઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠરોધ્રપ્રિયઙ્ગવઃ વટાઙ્કુરા મસૂરાશ્ચ વ્યઙ્ગઘ્ના મુખકાન્તિદાઃ||૧૭||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ દ્વિજીરકાદિલેપઃ, મસૂરાદિલેપઃ, કોલમજ્જાદિલેપઃ, કુષ્ઠાદિલેપઃ, મૌશલીજટાલેપઃ, ગવ્યાસ્થિલેપઃ (૧૮-૨૧) · Śloka ૨૧

દ્વે જીરકે કૃષ્ણતિલાઃ સર્ષપાઃ પયસા સહ| પિષ્ટાઃ કુર્વન્તિ વક્ત્રેન્દુમપાસ્તવ્યઙ્ગલાઞ્છનમ્||૧૮|| ક્ષીરપિષ્ટા ઘૃતક્ષૌદ્રયુક્તા વા ભૃષ્ટનિસ્તુષાઃ| મસૂરાઃ ક્ષીરપિષ્ટા વા તીક્ષ્ણાઃ શાલ્મલિકણ્ટકાઃ||૧૯|| સગુડઃ કોલમજ્જા વા શશાસૃક્ષૌદ્રકલ્કિતઃ| સપ્તાહં માતુલુઙ્ગસ્થં કુષ્ઠં વા મધુનાઽન્વિતમ્||૨૦|| પિષ્ટા વા છાગપયસા સક્ષૌદ્રા મૌશલી જટા| ગોરસ્થિ મુશલીમૂલયુક્તં વા સાજ્યમાક્ષિકમ્||૨૧||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ સવર્ણકૃત્ જમ્બ્વામ્રપલ્લવાદિકો લેપઃ (૨૨) · Śloka ૨૨

જમ્બ્વામ્રપલ્લવા મસ્તુ હરિદ્રે દ્વે નવો ગુડઃ| લેપઃ સવર્ણકૃત્ પિષ્ટં સ્વરસેન ચ તિન્દુકમ્||૨૨||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ ઉત્પલાદિકમુદ્વર્તનમ્ (૨૩) · Śloka ૨૩

ઉત્પલમુત્પલકુષ્ઠં પ્રિયઙ્ગુકાલીયકં બદરમજ્જા| ઇદમુદ્વર્તનમાસ્યં કરોતિ શતપત્રસંકાશમ્||૨૩||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ એભિરેવૌષધૈઃ સિદ્ધઃ સ્નેહો મુખાભ્યઙ્ગાય (૨૪) · Śloka ૨૪

એભિરેવૌષધૈઃ પિષ્ટૈર્મુખાભ્યઙ્ગાય સાધયેત્| યથાદોષર્તુકાન્ સ્નેહાન્ મધુકક્વાથસંયુતૈઃ||૨૪||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ યવાદ્યભ્યઙ્ગઃ (૨૫-૨૬) · Śloka ૨૬

યવાન્ સર્જરસં રોધ્રમુશીરં મદનં મધુ| ઘૃતં ગુડં ચ ગોમૂત્રે પચેદાદર્વિલેપનાત્||૨૫|| તદભ્યઙ્ગાન્નિહન્ત્યાશુ નીલિકાવ્યઙ્ગદૂષિકાન્| મુખં કરોતિ પદ્માભં પાદૌ પદ્મદલોપમૌ||૨૬||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ કુઙ્કુમાદિતૈલનસ્યં નીલિકાદિઘ્નમ્ (૨૭-૩૦) · Śloka ૩૦

કુઙ્કુમોશીરકાલીયલાક્ષાયષ્ટ્યાહ્વચન્દનમ્| ન્યગ્રોધપાદાંસ્તરુણાન્ પદ્મકં પદ્મકેસરમ્||૨૭|| સનીલોત્પલમઞ્જિષ્ઠં પાલિકં સસિલાઢકે| પક્ત્વા પાદાવશેષેણ તેન પિષ્ટૈશ્ચ કાર્ષિકૈઃ||૨૮|| લાક્ષાપત્તઙ્ગમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટીમધુકકુઙ્કુમૈઃ| અજાક્ષીરં દ્વિગુણિતં તૈલસ્ય કુડવં પચેત્||૨૯|| નીલિકાપલિતવ્યઙ્ગવલીતિલકદૂષિકાન્| હન્તિ તન્નસ્યમભ્યસ્તં મુખોપચયવર્ણકૃત્||૩૦||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ મઞ્જિષ્ઠાદિકમ્ (૩૧-૩૨) · Śloka ૩૨

મઞ્જિષ્ઠા શબરોદ્ભવસ્તુવરિકા લાક્ષા હરિદ્રાદ્વયં નેપાલી હરિતાલકુઙ્કુમગદા ગોરોચના ગૈરિકમ્| પત્રં પાણ્ડુ વટસ્ય ચન્દનયુગં કાલીયકં પારદં પતઙ્ગં કનકત્વચં કમલજં બીજં તથા કેસરમ્||૩૧|| સિક્થં તુત્થં પદ્મકાદ્યો વસાઽઽજ્યં મજ્જા ક્ષીરં ક્ષીરિવૃક્ષામ્બુ ચાગ્નૌ| સિદ્ધં સિદ્ધં વ્યઙ્ગનીલ્યાદિનાશે વક્ત્રે છાયામૈન્દવીં ચાશુ ધત્તે||૩૨||

Adhikarana વ્યઙ્ગેષુ માર્કવસ્વરસાદિનાવનમ્ (૩૩) · Śloka ૩૩

માર્કવસ્વરસક્ષીરતોયાનીષ્ટાનિ નાવને| |૩૩|

Adhikarana પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તં વહ્નિદાહશ્ચ (૩૩) · Śloka ૩૩

| પ્રસુપ્તૌ વાતકુષ્ઠોક્તં કુર્યાદ્દાહં ચ વહ્નિના||૩૩||

Adhikarana ઉત્કોઠે કફપિત્તોક્તમ્ (૩૪) · Śloka ૩૪

ઉત્કોઠે કફપિત્તોક્તં| ||૩૪||

Adhikarana કોઠે સર્વં કુષ્ઠોક્તમ્ (૩૨) · Śloka ૩૨

કોઠે સર્વં ચ કૌષ્ઠિકમ્| ૩૩ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધો નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૨||