௧௮. வமநவிரேசநவிதிரத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

"ஶுத்திபிர்நிர்ஹ்ரியந்தே" இத்யுக்தம்| காஸ்தாஃ ஶுத்தயஃ ? இதி ஶுத்த்யர்தஂ வமநவிரேசநாதிகாரஃ - - - -

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

௦௦௦௦௦

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதாத இத்யாதி| வமநஂ ச விரேசநஂ ச, தயோர்விதிஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| தத்ர யதோத்தேஶதயா நிர்தேஶ இதி பூர்வஂ வமநவிதிமாசஷ்டே| அதவா விரேகாத்பூர்வஂ வமநஸ்யோபந்யாஸோ யுக்தஃ, ஹதகபஸ்ய ஹி ஸம்யக்விரேகா பவந்தி| ததா சோக்தம் (சரகே ஸி. அ. ௧|௮) - "விரிச்யதே மந்தகபஸ்து ஸம்யக்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ரமப்ராப்தஂ வமநவிரேசநவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| வமநவிரேசநயோர்லக்ஷணமுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௭) -"தோஷஹரணமுர்த்வபாகஂ வமநாக்யம், அதோபாகஂ விரேசநாக்யம், உபயஂ வா மலவிரேசநாத்விரேசநமித்யுச்யதே| தத்ரோஷ்ணதீக்ஷ்ணஸூக்ஷ்மவ்யவாயிவிகாஶீந்யௌஷதாநி ஸ்வவீர்யேண ஹதயமுபேத்ய ஸௌக்ஷ்ம்யாவ்த்யவாயித்வாச்ச தமநீரநுஸத்ய ஸ்நேஹேந மதூகதேऽந்தஃஶரீரே ஸ்வேதோஷ்மணாऽऽர்த்ரதாருவத்விஷ்யந்திதே ஸ்தூலாணுஸ்ரோதோப்யஃ ஸகலமபி தோஷஸங்காதமௌஷ்ண்யாத் புநர்விஷ்யந்தயந்தி| தைக்ஷ்ண்யாத்விகாஶித்வாச்ச விச்சிந்தயந்தி| ஸ விஷ்யந்நவிச்சிந்நோ தோஷஸங்காதஃ பரிப்லவந் ஸ்நேஹாக்தபாஜநஸ்த இவோதகாஞ்ஜலிரஸஜ்ஜந்நநுப்ரவணபாவாதாமாஶயமாகம்யோதாநப்ரணுந்நோऽக்நிவாய்வாத்மகத்வாதுர்த்வபாகப்ரபாவாச்சௌஷதஸ்யோர்த்வஂ ப்ரவர்ததே| ஸலிலபதிவ்யாத்மகத்வாததோபாகப்ரபாவாச்சௌஷதஸ்யாதஃ| உபயதஶ்சோபயகுணத்வாதுபயபாகப்ரபாவாச்ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்லேஷ்மணி வமநஂ குர்யாத், ஸஂயோகே ச கபாதிகே| தத்ர ச பித்தகபவாந் வமநஂ குர்யாத்| யதா,-கபே கபாதிகே ஸஂயோகே வமநஂ குர்யாத் ததைவ பித்தே பித்தாதிகே வா ஸஂயோகே விரேசநஂ குர்யாதிதி தத்வச்சப்தஸ்யார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநவிரேசநயோஃ ஸாமாந்யதோ விஷயமாஹ கபே விதத்யாதிதி| தத்வத்-பித்தோல்பணே வா ஸஂயோகே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விஶேஷேண புநர்நவஜ்வராதிஸாராதீந் ஊர்த்வரோகபர்யந்தாந் வாமயேத்| [ நவஜ்வராதீநாஂ யக்ஷ்மாந்தாநாஂ த்வந்த்வ இநிஃ| ஏவஂ ச குஷ்டாதீநாஂ காஸாந்தாநாஂ ஶ்வாஸாதீநாமூர்த்வரோகாந்தாநாஂ ச த்வந்த்வே இநீ கார்யௌ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநஸ்ய விஶேஷதோ விஷயமாஹ-விஶேஷேணேதி, நவஜ்வரேதி, குஷ்டமேஹேதி, ஶ்வாஸேதி| ஊர்த்வரோகாஃ-ஜத்ரூர்த்வரோகாஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "விஷபீததஷ்டதிக்தவித்தவிருத்தாஜீர்ணாந்நவிஷூசிகாலஸகாவிபாகாரோசகார்புதமேதோகதாபஸ்மாரபாண்டுரோகா தோஷபேதீயோக்தாஶ்ச ஶ்லேஷ்மவ்யாதயஃ|" இத்யதிகாஃ| யுக்திஶ்ச, (ஸஂ. ஸூ. அ. ௨௭) -"ஏதே ஹி பரஂ வமநேந நாஶமுபயாந்தி, ஸலிலாபகமாதநிஷ்பந்நஶால்யாதிவத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கர்பிண்யாதயோ வாதரோகாந்தா அவாம்யாஃ| அர்ஶாஂஸி வித்யந்தே யஸ்ய ஸோऽர்ஶஸஃ| "அர்ஶஆதிப்யஶ்ச" இத்யச்| தத்ர கர்பிண்யா வமநாத்கர்பவ்யாபத்கர்பப்ரஂஶஶ்ச (ஶாச்ச) தாருணரோகஸ்ய ரக்தபித்தாதேரித்பூதிஃ| ரூக்ஷஸ்ய வாயுஃ வாக்கநுஹஸ்தாதீநாஂ வ்யாபாராயதீர்ஹத்வா ஹந்வாதீநாஂ க்ரஹஂ குர்யாத்| க்ஷுதிதஸ்ய நித்யதுஃகிதஸ்ய ச வாயுநா க்ஷபிதஶரீரத்வாத்பலக்ஷயஃ ஸ்யாத்| பாலாதீநாமௌஷதபலாக்ஷமத்வாத் பலோபரோதஃ ஸ்யாத்| ஹத்ரோகாதீநாஂ ஹதயோபரோதஃ| ப்ரஸக்தச்சர்தீநாமுதாநோ வாயுருத்க்ஷிப்ய ப்ராணாநபி ஹிஂஸ்யாத்| ஏவமந்யத்ராபி ரோகோத்கமஶ்சிந்த்யஃ| [ கிஂ ஸர்வதைவ கர்பிண்யாதயோऽவாம்யாஃ ? உத கஸ்யாஞ்சிதவஸ்தாயாஂ வாம்யாஃ, இத்யாஹ- ] த இத்யாதி| விஷாத்யப்யவஹாரமந்தரேண| விஷாத்யப்யவஹாரே து வாம்யா ஏவைதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அவாம்யாநாஹ-அவாம்யா இதி, பாலேதி, ப்ரஸக்தேதி, ஊர்த்வேதி, மூத்ராகாதீதி, உதாவர்தேதி, த இதி| ப்ரஸக்தவமதுஃ-சர்த்யநுரோதநாத்| கமிகோஷ்டீ_கமிபஹுலகோஷ்டஃ| ஊர்த்வஂ ப்ரவத்தோ வாயுரஸ்ரஂ ச யஸ்ய| ஹதஸ்வராதயஃ உதாவர்தாதயஶ்ச| விஷாதிப்ய தே| விஷபாநாதௌ து கர்பிண்யாதயோऽபி வாம்யாஃ| விருத்தாப்யவஹாரஃ-"ஆநூபமாமிஷஂ மாஷ" (ஹ. ஸூ. அ. ௭|௩௦) இத்யாத்யுக்தஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "தத்ர கர்பிண்யா கர்பவ்யாபதாமகர்பப்ரஂஶாச்ச தாருணரோகப்ராப்திஃ ஸ்யாத்| ஸுகுமாரஸ்ய ஹதயவிகர்ஷணாதூர்த்வமதோ வா ருதிரப்ரவத்திஃ| அந்யகார்யவ்யக்ரஸ்யௌஷதஂ ந ப்ரவர்ததே, கச்ச்ரேண வா ப்ரவர்தமாநமயோகதோஷாந் குர்யாத்| ரூக்ஷஸ்ய வாயுரங்கக்ரஹணம்| ரூக்ஷாஶநப்ராயஸ்ய வாயுநா க்ஷபிததோஷத்வாத்பலக்ஷயஃ ஸ்யாத்| ததாऽதிதீப்தாக்நேரக்நிபலேந| பாராத்வகர்மநித்யயாநக்லாந்தாநாஂ ப்ரயாஸேந| க்ஷதஸ்ய பூயஃ க்ஷணநாத்ரக்தாதிப்ரவத்திஃ| க்ஷீணாதீநாமௌஷதபலாக்ஷமத்வாத்தேஹபலோபரோதோऽந்தஃக்ஷதபயஂ ச| ப்ரஸக்தச்சர்த்யூர்த்வரக்தபித்தயோருதாநமுத்க்ஷிப்ய ப்ராணாந் ஹரேத், ரக்தவாऽதிப்ரவர்தயேத்| ஊர்த்வவாதாஸ்தாபிதாநுவாஸிதாநாமுர்த்வவாதாதிப்ரவத்திஃ| ஸஂவதகோஷ்டஸ்ய துஶ்ச்சர்தஸ்ய சாதிமாத்ரப்ரவாஹணாதந்தஃகோஷ்டே ஸமுத்க்லிஷ்டைர்தோஷைர்விஸர்பஸ்தம்பஜாட்யவைசித்யாநி மரணஂ வா| ஹத்ரோகிணோ ஹதயோபரோதஃ| உதாவர்தாதிபிரர்தாநாமர்திதாதிபிஶ்ச யதாயதமாமயவத்திர்மரணஂ வா| கமிகோஷ்டஸ்யாஸ்தாபநேநாதஃ பூர்வமநிர்ஹதைஃ கமிபிரதிபஹுத்வாதஶேஷாநிஃஸரணேந ஹதயமதிகர்ஷத்பிஶ்ச்சர்திஷோऽதிப்ரவத்திஃ ஸ்யாத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரஸக்தவமதோஃ பூர்வே-பூர்வஸ்திதா துர்பலாந்தா ஏகாதஶாதுராஃ, ததாऽऽமஜ்வரஶ்ச| தே ஸர்வே தூமாந்தைஃ கர்மபிஃ ப்ராயேண வர்ஜ்யாஃ, ந கேவலஂ வமநேநைவ| தூமக்ரஹணஂ கண்டூஷாதிகர்மணஃ பரிஹாரார்தம்| ப்ராயோக்ரஹணமஷ்டமாஸாயா கர்பிண்யா நிரூஹா ந வர்ஜ்யா இதி ஸூசநார்தம்| ததா, ஸத்யோபுக்தஸ்ய ஜ்வரிதஸ்ய ஸதோ வமநாநுஜ்ஞாநார்தம்| து-புநஃ, அஜீர்ணிநஃ புருஷாஃ ஸர்வைரேவ-வமநாதிபிர்கண்டூஷாதிபிஶ்ச வர்ஜ்யாஃ| ஆமதோஷபயாத்தைர்வமநாதயோ ந ஸேவ்யா இத்யர்தஃ| அத்ராபி ப்ராயோக்ரஹணமநுவர்ததே| ஸத்யோऽஜீர்ணிநாஂ ஹி வமநமநுஜ்ஞாதமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரஸங்காத்கர்பிண்யாதிஷ்வேகாதஶஸு நவஜ்வரே ச விரேசநபஸ்திநஸ்யதூமாந்நிஷேததி-ப்ரஸக்தவமதோரிதி| அஜீர்ணிநாஂ ஸர்வாணி கர்மாணி நிஷேததி-ஸர்வைரேவேதி| ஸர்வைஃ-விரேசநாத்யைர்கண்டூஷாந்தைஶ்ச| வமநஂ து விஶேஷதோ விதாநாத் கர்தவ்யம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"அஜீர்ணீ து ஸர்வைரேவ வமநவர்ஜ்யைராமதோஷபயாத், நவஜ்வரஶ்ச தோஷஸ்தம்பபயாதிதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விரேகேண ஸாத்யாஃ-உபக்ரம்யாஃ, குல்மாதயஃ ஶகத்க்ரஹபர்யந்தாஃ| பக்வாஶயே வ்யதா பக்வாஶயவ்யதா| வாம்யாஶ்சேதி சஃ ஸமுச்சயே| யே ச குஷ்டாத்யா ஊர்த்வரோகபர்யந்தா வமநார்ஹா உக்தாஸ்தே ச விரேச்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விரேசநஸ்ய விஶேஷதோ விஷயமாஹ-விரேகஸாத்யா இதி, ஜீர்ணஜ்வரேதி, வித்ரதிரிதி, யோநீதி, வாதாஸ்ரமிதி, வாம்யாஶ்சேதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"பகந்தராக்ஷிபாகக்ஷாராக்நிதக்தஶிரஃஶூலோதாவர்தா தோஷபேதீயோக்தாஶ்ச பித்தவ்யாதயஃ|" இத்யதிகம்| யுக்திஶ்ச, (ஸஂ. ஸூ. அ. ௨௭) -"ஏதே ஹி பரஂ விரேசநேந நாஶமுபயாந்த்யக்ந்யபநயநேநாக்நிகஹதாபவத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துரவதாரணே| நவஜ்வரோ நைவ ரேச்யஃ| தஸ்ய ஹி விரேசநமபக்வாந் தோஷாநநிர்ஹரந் வாதகோபாயைவ ஸ்யாத்| யக்ஷ்மாதீநாஂ த்வவஸ்தாவஶாந்மதுவிரேச்யத்வமநுஜ்ஞாதமேவ| யதா ச படிஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௫|௧)- "பலிநோ பஹுதோஷஸ்ய ஸ்நிக்தஸ்விந்நஸ்ய ஶோதநம்| ஊர்த்வாதோ யக்ஷ்மிணஃ குர்யாத்ஸஸ்நேஹஂ யந்ந கர்ஶநம்||" இதி [ யக்ஷ்மணஃ ]| ததா (ஹ. சி. அ. ௯|௪) - "அபி சாத்மாநகுருதாஶூலஸ்தைமித்யகாரிணி| ப்ராணதா ப்ராணதா தோஷே விபத்தே ஸம்ப்ரவர்திநீ||" இத்யாதிநாऽதீஸாரஸ்யாபி மதுவிரேசநமநுஜ்ஞாதம்| நைவஂ நவஜ்வரஸ்ய ஸ்வல்பவிரேச்யத்வஂ கதாऽபி| அல்பாக்ந்யாதயஃ ஶோஷ்யந்தா ந விரேச்யாஃ| தத்ரால்பாக்நிரபலத்வாத்பேஷஜவேகஂ ந ஸஹதே| அதோகரக்தபித்தாதிஸாரிணோரதிப்ரவத்த்யா ஹந்யாத்| க்ஷதபாயோஃ ப்ராணோபரோதகரீஂ ருஜாஂ ஜநயேத்| ஸஶல்யஸ்ய க்ஷதே வாயுராஶ்ரிதோ ஜீவிதஂ ஹிஂஸ்யாத்| ஆஸ்தாபிதஸ்ய பேஷஜவேகாஸஹநாத்பலோபரோதஃ ஸ்யாத்| க்ரூரகோஷ்டஸ்யௌஷதோத்ததா தோஷா ஹ்யப்ரவர்தமாநா ஹதயஶூலபர்வபேதாநாஹச்சர்திமூர்ச்சாக்லமாந் ஜநயித்வா ப்ராணாந் ஹந்யுஃ| அதிஸ்நிக்தஸ்யாதியோகாய ஸ்யாத்| ஶோஷிணஃ க்ஷீணதாதுதயா மலபலத்வம், ததபாவாத்தேஹவிநாஶஃ ஸ்யாதிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அவிரேச்யாநாஹ-ந து ரேச்யா இதி| க்ஷதபாயுஃ-க்ஷதகுதஃ| ஸஶல்யஃ-அநுத்ததஶல்யஃ| ஆஸ்தாபிதஃ-கதநிரூஹஃ| ஶோஷீ-ராஜயக்ஷ்மீ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"தத்ர நவஜ்வரஸ்யாவிபக்வாந் தோஷாந் ந நிர்ஹரேத், வாதமேவ ச கோபயேத்| அதிஸார்யதோகரக்தபித்தயோரதிப்ரவத்த்யா ஹந்யாத்| க்ஷதகுதஸ்ய குதே ப்ராணோபரோதகரீஂ ருஜாஂ ஜநயேத்| லங்கிதாதயோ பேஷஜவேகஂ ந ஸஹேரந்| ராஜயக்ஷ்மார்தஸ்ய க்ஷீணதாதுதயா மலபலத்வம், ததபாவாத்தேஹநாஶஃ ஸ்யாத்| மதாத்யயார்தஸ்ய மத்யக்ஷீணே தேஹே வாயுஃ ப்ராணோபரோதாய| ஆத்மாதஸ்ய புரீஷாஶயே நிசிதோ வாயுர்விஸர்பந் ஸஹஸா தீவ்ரதரமாத்மாநஂ மரணஂ வா ஜநயேத்| ஸஶல்யாபிஹதயோஃ க்ஷதே வாயுராஶ்ரிதோ ஜீவிதஂ ஹிஂஸ்யாத்| அதிஸ்நிக்தஸ்யாதியோகோ பவேத்| க்ரூரகோஷ்டஸ்யௌஷதோத்ததா தோஷா ஹ்யப்ரவர்தமாநா ஹதயஶூலபர்வபேதாநாஹச்சர்திமூர்ச்சாக்லமாந் ஜநயித்வா ப்ராணாந் ஹந்யுஃ| கர்பிண்யாதீநாஂ பூர்வோக்தோ தோஷஃ ஸ்யாத்|" இதி| பூர்வோக்தோ-வமநோக்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏதத் பூர்வோக்தஂ ரேச்யாரேச்யத்வமவகம்யாநந்தரஂ ஸாதாரணே-ஶ்ராவணாதௌ காலே, யதாவிதி-ஸ்நேஹஸ்வேதாத்யாயோதிதேந க்ரமேண, ஸ்நிக்தஸ்விந்நஂ புருஷஂ பைஷஜ்யமாத்ராஂ ப்ராங்முகஂ பாயயேதிதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தஃ| கீதஶம் ? ஶ்வோவம்யஂ-ப்ராதர்வமநார்ஹம்| வம்யமிதி "அர்ஹேகத்யதசஶ்ச" இத்யர்ஹார்தே போரதுபதாதிதி யத்| உத்க்லிஷ்டஃ-ஸ்தாநாச்சலிதஃ, கபோ யஸ்ய தமுத்க்லிஷ்டகபம்| கைஃ? மத்ஸ்யாதிபிஃ| அந்தர்பாவிதண்யர்தோऽத்ர| உத்க்லேஶிதகபமித்யர்தஃ| ததா, நிஶாஂ ஸுப்தம்| "காலாத்வநோஃ" இதி த்விதீயா| அத ஏவ யதோசிதஃ ஸகலநிஶாஸ்வாபோऽத்ரோபலக்ஷ்யதே| ததா, ஸுஷ்டு ஜீர்ணமந்நஂ-ஆஹாரோ யஸ்ய தம்| கதா பாயயேத் ? பூர்வாஹ்ணே-ப்ராதஃகாலே| கிம்பூதம் ? கதஂ மங்கலஂ-ஸ்வஸ்த்யயநாதி, யஸ்ய தம்| மங்கலமித்யுபலக்ஷணார்தம்,- கததேவத்விஜாக்நிகுருவத்தார்சநமபீதி த்ரஷ்டவ்யம்| ததா, நிரந்நஂ-அகதாஹாரம்| ஆதுரவஶாத்வா கிஞ்சித்ஸ்நிக்தம்| கதம் ? இத்யாஹ-பேயயா பீதஸர்பிஷம்| வத்தேத்யாதி| ததா, அஸௌ வாம்யோ வத்தோ வா பாலோ வா துர்பலோ வா க்லீபஃ-கேதாஸஹிஷ்ணுர்வா பவதி, பீருர்வா-காதரோ பவதி| ததா ரோகாநுரோதாதாகண்டஂ-அதிமாத்ரஂ மத்யக்ஷீராதிகஂ பாயயேத்| ததநந்தரஂ பைஷஜ்யமாத்ராஂ பாயயேத்| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ. அ. ௨௭) - "பீருகஶபாலவத்தஸுகுமாராந்வா தோஷாநுரோதேநாகண்டஂ பீதயூஷேக்ஷுரஸக்ஷீரதக்ரமாஂஸரஸமத்யதுஷோதகயவாகூமண்டாந்யதமம்" இதி| கிம்பூதாஂ மாத்ராம் ? யதாவிகாரவிஹிதாஂ,- ரோகாநுஸாரேண ஸாதிதாம்| ததா, மதுஸைந்தவாப்யாஂ யுதாம்| கிஂ கத்வா ? கோஷ்டஂ-மதுமத்யக்ரூரலக்ஷணஂ, விபஜ்ய-விசார்ய| ஶ்லேஷ்மாதிக்யேந மதுத்வஂ, ஶ்லேஷ்மமத்யத்வேந மத்யத்வஂ, ஶ்லேஷ்மஹீநத்வேந க்ரூரத்வஂ வமநே கோஷ்டஸ்ய போத்யம்| ததா சோக்தம் சரகே (ஸி. அ. ௧|௮) - "ஶ்லேஷ்மோத்தரஶ்ச்சர்தயதே ஹ்யதுஃகம்" இதி| கிம்பூதாஂ பைஷஜ்யமாத்ராம் ? மந்த்ராபிமந்த்ரிதாம்| தாநேவ மந்த்ராநாஹ-ப்ரஹ்மேத்யாதிக்ரந்தேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநவிதிமாஹ-அதேதி| கதஸ்நேஹநாதிகமாதுரஂ ப்ராங்முகஂ பைஷஜ்யமாத்ராஂ பாயயேதித்யந்வயஃ| ஶ்வோவம்யமிதி வமநதிநாத்பூர்வதிநே, உத்க்லிஷ்டகபம்| ஸம்யக்ஸ்நிக்தஂ சேந்நிரந்நம்| ஈஷத்ஸ்நிக்தஂ சேத் பேயயா பீதஸர்பிஷம்| வத்தாதிஷ்வந்யதமஶ்சே(மஂ சே) த்ரோகாநுஸாரேண மத்யாதிஷ்வந்யதமமாகண்டஂ பாயிதம்| ப்ரஹ்மேத்யாதிஸ்வாஹாந்தேந மந்த்ரேணாபிமிந்த்ரிதாம்| அயஂ சௌஷதபாநவிதிர்விஶேஷபரிஹாரேண ஸர்வேஷ்வௌஷதேஶு ஜ்ஞேயஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"ஸ்நாதாநுலிப்தஂ ஸ்ரக்விணமஹதவாஸஸஂ தேவதாக்நித்விஜகுருவத்தவைத்யாநர்சிதவந்தஂ கதஹோமபலிமங்கலப்ராயஶ்சித்தஸ்வஸ்திவாசநஂ ஜாநுஸமஸஂஸ்ததஸோபதாநோபாஶ்ரயாஸநோபவிஷ்டஂ பீததக்ரயூஷதுஷோதகயவாகூமண்டாந்யதமஂ நக்ஷத்ரதிதிகரணமுஹூர்த்தோதயே ப்ரஶஸ்தே|" இதி (இத்யதிகம்)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பைஷஜ்யமாத்ராஂ பீதஃ ஸந்நாதுரஃ முஹூர்தஂ தந்மநாஃ-வமிகதசித்தஃ, அநுபாலயேத்-ப்ரதீக்ஷேத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாநாநந்தரஂ விதிமாஹ-பீதே முஹூர்தமிதி| தந்மநாஃ-வமநைகசித்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-அநந்தரஂ, ஸஞ்ஜாதஹல்லாஸப்ரஸேகஃ ஸந் சர்தயேத்| ஹல்லாஸோ-ஹதுபரோதஃ| ப்ரஸேகோ-நிஷ்டீவநம்| கதஂ வமேத் ? அங்குலிப்யாஂ த்வாப்யாம்| யத்வா, கோமலேந ஸுவர்சலைரண்டாதிஜேந-நாலேந மதுநா வமேத்| கீதஶஃ ? அநாயஸ்தஃ,- அநாயாஸேநேத்யர்தஃ| அபரஂ கலதால்வபீடயந்| ததா, அப்ரவத்தாந் வேகாந் ப்ரவர்தயந் ப்ரவத்தாஶ்ச ப்ரவர்தயந்| ஜாநுப்ரமாணே பீடே ஸ்திதஃ| ச-அபரஂ, அஸ்ய-நரஸ்ய, வமநஂ குர்வதோ த்வே பார்ஶ்வே லலாடஂ ச தாரயேத்| பரிசாரக இதி ஶேஷஃ| நாபிஂ ச பீடயேத்| பஷ்டஂ ச ப்ரதிலோமதஃ-அஸந்மார்கேண பீடயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ ப்ரவத்தவமநஸ்ய கத்யமாஹ-ஜாதஹல்லாஸேத்யாதி| அங்குலீப்யாஂ ஸஂஹதாப்யாஂ, மதுநா நாலேந, ப்ரவத்தாந் ஸவிபந்தாந் ப்ரவர்தயந், ந த்வப்ரவத்தாந் ப்ரவர்தயந், சர்தயேதித்யந்வயஃ| அநாயஸ்தஃ-ஆயாஸரஹிதஃ| பஷ்டஂ ச ப்ரதிலோமதஃ-த்ரிகாதாரப்யோர்த்வஂ ப்ரபீடயேத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"ஸ யதா ஜாநீயாத் ஸ்வேதப்ராதுர்பாவேந தோஷஂ ப்ரவிலயமாபத்யமாநஂ, ரோமஹர்ஷேண ச ஸ்தாநேப்யோ விசலிதஂ, குக்ஷ்யாத்மாநேந ச குக்ஷிமநுஸதஂ, க்ரமாத் ஹதயோபமர்தஹல்லாஸாஸ்யஸஂஸ்ரவணைஶ்சோர்த்வமபிமுகீபுதம்| அத ஸமுபஸ்தாபிதாநேகப்ரதிக்ராஹோ விவதோஔஷ்டதாலுகண்டோ நாதிமஹதா வ்யாயாமேந வேகாநுதீரயந் வமேத்| நாத்யுந்நதோ நாத்யவநதோ ந பார்ஶ்வவத்தோ வா| தத்ராத்யுந்நதஸ்ய பஷ்டஹதயபீடா பவதி| அத்யவநதஸ்ய ஶிரஃகோஷ்டபீடா| பார்ஶ்வாவத்தஸ்ய பார்ஶ்வகோஷ்டஹதயோர்த்வஜத்ருபீடேதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கபே தீக்ஷ்ணோஷ்ணகடுகைர்த்ரவ்யைர்வமேத்| பித்தே ஸ்வாதுஶீதைர்த்ரவ்யைர்வமேத்| ஸ்நிக்தாம்லலவணைர்வாயுநா யுக்தே கபே வமேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தோஷபேதேந வமநத்ரவ்யபேதமாஹ-கப இத்யாதி| இதி-உக்தேந ப்ரகாரேண|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யாவத் பித்தஸ்ய தர்ஶநஂ ஸ்யாத், கபஸ்ய வா சேதஃ-அந்தஃ ஸ்யாத், தாவத்வமேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநாவதிமாஹ-பித்தஸ்ய தர்ஶநமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹீநவேகோ நரஃ கணாதாத்ரீஸித்தார்தலவணோதகைரஸகத்வமேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹீநவேகஸ்யௌஷதமாஹ-ஹீநவேக இதி| பிப்பல்யாதிமிஶ்ரமுதகஂ புநஃபுநஃ பீத்வா வமேத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௭) - "ப்ரபூதவமநாஸஹிஷ்ணுர்வ்த்யஹஂ த்ர்யஹஂ வா விஶ்ரம்ய, அஸாத்ம்யபீபத்ஸதுர்தஶதுர்கந்தாநி வமநாநி விதத்யாத்| விபரீதாநி விரேசநாநி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு ஸம்யக்யோகாதியோகாயோகேஷு மத்யாத், வேகாநாமப்ரவர்தநமஸாவயோகஃ| ஸவிபந்தா ச யா ப்ரவத்திஃ ஸோऽப்யயோகஃ| கேவலஸ்ய-தோஷாதிரஹிதஸ்யௌஷதஸ்ய யா ப்ரவத்திஃ ஸோऽப்யயோகஃ| தேந-அயோகேந, நிஷ்டீவாதயஃ ஸ்யுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹீநயோகலக்ஷணமாஹ-தத்ரேதி| ஹீநயோகஜாந் ரோகாநாஹ - தேநேதி| ஆதிஶப்தாதரோசககௌரவாத்மாநஸ்போடாலஸ்ய-ஶூலப்ரதிஶ்யாயரோமஹர்ஷஶோபாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்யக்யோகே கபபித்தாநிலாஃ க்ரமேண நிர்விபந்தஂ-நிஃஸங்கஂ ப்ரவர்தந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்யோகலக்ஷணமாஹ-நிர்விபந்தமிதி| ஸ ங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"நாதிமஹதீ வ்யதா ஸ்வயஂ சாவஸ்தாநம்| ததஶ்ச ஸ்வஸ்ததா மநஃப்ரஸாதஃ ஸ்வரவிஶுத்திரரோசகாதிவைபரீத்யஂ ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதியோகே புநஃ பேநசந்த்ரகரக்தவத்வமிதஂ-வமநஂ பவதி| பேநஶ்ச சந்த்ரகஶ்ச ரக்தஂ ச, தாநி வித்யந்தே யஸ்ய வமிதஸ்ய ததேவம்| ததா, க்ஷாமதாதயோ பவந்தி| தமஃ-திமிரதர்ஶநஂ, தாருணாஶ்ச வாதரோகாஃ| ததா மத்யுர்பவதி, ஜீவாக்யஸ்ய ஶோணிதஸ்ய நிர்கமாத்-நிஷ்காஸாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதியோகலக்ஷணமாஹ-அதியோகே த்வித்யாதி| பேநாதியுக்தஂ வமிதம்| சந்த்ரகாஃ-மயூரபிச்சேஷ்விவ| தமஃ-அஜ்ஞாநம்| ப்ரமஃ-சக்ராதிரூடஸ்யேவ| ஜீவஶோணிதஂ-ஓஜஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "ஸ்வரக்ஷயமோஹோந்மாதமூர்ச்சாஶிரஃஶூந்யதாஹதயதூமாயநகாத்ரஶூலஸுப்திதஷ்ணோர்த்வாநிலப்ரகோபகர்ணஶூலார்திதவாக்ஸங்கஹநுஸஂஹநநஜிஹ்வாப்ரவேஶநிர்கமாக்ஷிவ்யாவத்திவிஸஂஜ்ஞாதா- நித்ராபலாக்நிஹாநயோ பவந்தி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்யக்யோகேந வமிதே ஸதி முஹூர்தமாஶ்வாஸ்ய-ஶீதவாதாதிநா, தூமத்ரயஸ்ய-ஸ்நிக்தமத்யதீக்ஷ்ணாக்யஸ்ய, அந்யதமஂ-ஏகஂ, பாயயேத்வைத்யஃ| அத-அநந்தரஂ, ஸ்நேஹாசாரஂ-"உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாத்" இத்யாதிகஂ, ஆதிஶேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்வாந்தஸ்யோபசாரமாஹ-ஸம்யக்யோகேநேதி| தூமத்ரயஸ்ய-ஸ்நிக்தமத்யதீக்ஷ்ணபேதாத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "ஸுவிஶோதிதபாணிபாதமுகஂ தூமஂ பாயயித்வா புநருபஸ்பஷ்டோதகஂ ஸம்மாநிதஸுரபிதாம்பூலஂ நிர்வாதாகாரஶய்யாஸ்திதம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-ஊர்த்வஂ, ஸாயஂ-அபராஹ்ணே, ப்ரபாதே-பூர்வாஹ்ணே வா, பபுக்ஷித உஷ்ணோதகேந ஸ்நாதோ ரக்தஶால்யந்நஂ புஞ்ஜாநஃ பேயாதிகஂ க்ரமஂ பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்வாந்தஃ பேயாதிக்ரமேண புஞ்ஜீதேத்யாஹ-ததஃ ஸாயமிதி| தீப்தாக்நிஶ்சேத்ஸாயஂ, மந்தாக்நிஶ்சேத்பரதிநே ப்ராதஃ, பேயாதிகஂ க்ரமஂ பஜேத்,- பேயாதிக்ரமேண ரக்தஶால்யந்நஂ புஞ்ஜீத|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரதாநா ச மத்யா சாவரா ச ப்ரதாநமத்யாவராஃ| ப்ரதாநமத்யாவராஶ்ச தாஃ ஶுத்தயஶ்ச, தாபிஃ ஶுத்தோ நரஃ க்ரமேண-யதாஸங்க்யஂ, பேயாஂ த்ரீநந்நகாலாந் த்வாவந்நகாலாவேகந்நகாலஂ பஜேதிதி| விலேப்யாதிஷ்வப்யேவஂ யோஜ்யம்| ஏததேவ ஸ்பஷ்டீகத்யோச்யதே| யதா,-ப்ரதாநஶுத்த்யா ஶுத்தோ நரோ த்வாவந்நகாலாவேகஸ்மிந் திநே பேயாஂ பஜேத்| த்விதீயேऽஹந்யேகமந்நகாலஂ பேயாஂ த்விதீயமந்நகாலஂ விலேபீம்| ததீயே வாஸரே த்வாவந்நகாலௌ விலேபீமேவ| சதுர்தே திவஸே அகதஂ-ஶுண்டீலவணாத்யஸஂஸ்கதஂ யூஷஂ, கதஂ-ஶுண்டீலவணாதிஸஂஸ்கதஂ யூஷஂ ச த்வாவந்நகாலௌ பஜேத், பஞ்சமேऽஹ்நி ப்ரதமேऽந்நகாலே ச| சஃ ஸமுச்சயே| த்ரிஷ்வபி காலேஷ்வகதஂ கதஂ ச யூஷஂ பஜேத், விபஜ்ய தாவத்கம்யதே| ஏவஂ காலத்ரயஂ கதாகதஂ ரஸஂ விபஜ்ய போஜயேத்| ஸப்தராத்ரேண (ஸப்தாஹாத்) ப்ரகதிபோஜநஂ க்ரமேண ஸேவேத| ஏவஂ யதாஸ்வஂ மத்யஶுத்திஶுத்தஸ்யாவரஶுத்திஶுத்தஸ்ய ச யோஜநா கார்யா| முநிஸ்த்வாஹ (ச. ஸூ. அ. ௧௫|௧௭) - "அதைநஂ ஸாயாஹ்நே பரே வாऽஹ்நி ஸுகோதகபரிஷிக்தஂ புராணாநாஂ லோஹிதஶாலிதண்டுலாநாஂ ஸ்வவக்லிந்நாஂ மண்டபூர்வாஂ ஸுகோஷ்ணாஂ யவாகூஂ பாயயேதக்நிபலமபிஸமீக்ஷ்ய| ஏவஂ த்விதீயே ததீயே சாந்நகாலே| சதுர்தே த்வந்நகாலே ததாவிதாநாமேவ ஶாலீநாஂ ஸுஸ்விந்நாஂ விலேபீமுஷ்ணோதகத்விதீயாமஸ்நேஹலவணாமல்பஸ்நேஹலவணாஂ வா போஜயேத்| ஏவஂ பஞ்சமே ஷஷ்டே சாந்நகாலே| ஸப்தமே த்வந்நகாலே ததாவிதாநாமேவ ஶாலீநாஂ த்விப்ரஸதஂ ஸுஸ்விந்நமோதநமுஷ்ணோதகாநுபாநஂ தநுநா தநுஸ்நேஹலவணோபபந்நேந மத்கயூஷேண போஜயேத்| ஏவமஷ்டமே நவமே சாந்நகாலே| தஶமே த்வந்நகாலே லாவகபிஞ்ஜலாதீநாமந்யதமஸ்ய மாஂஸஸ்ய ரஸேநௌதகலாவணிகேந நாதிஸாரவதா போஜயேதுஷ்ணோதகாநுபாநம்| ஏவமேகாதஶே த்வாதஶே சாந்நகாலே| அத ஊர்த்வமந்நகுணாந் க்ரமேணோபயுஞ்ஜாநஃ ஸப்தாஹாத் ப்ரகதிபோஜநமாகச்சேத்|" இதி| த்ரீநிதி "காலாத்வநோரத்யந்தஸஂயோகே" இதி த்விதீயா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பேயாதிக்ரமமாஹ-பேயாமிதி| உத்தமஶுத்த்யா ஶுத்தஃ பேயாதிக த்ரீஂஸ்த்ரீந் அந்நகாலாந் புஞ்ஜீத| மத்யாஶுத்த்யா ஶுத்தௌ த்வௌ த்வௌ| அவரஶுத்த்யா ஶுத்த ஏகைகம்| அகதஃ-ஸ்நேஹாதிபிரஸஂஸ்கதோ, யூஷஃ| கதஃ-ஸஂஸ்கதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதா பாஹ்யோऽக்நிரணுஃ-அத்யல்பஃ, தணகோமயகாஷ்டதலாதிபிஃ ஸந்துக்ஷ்யமாணஃ-உத்தீப்யமாநோ, மஹாந் ஸ்திரஃ-சிரகாலஸ்தாயீ, ஸர்வபசஃ-ஸ்தூலஸூக்ஷ்மகுருலகுபாசகஃ, க்ரமேண பவதி| ததைவ-தேநைவ ப்ரகாரேண, ஶுத்தஸ்ய நரஸ்ய பேயாதிபிரந்தராக்நிஃ-ஔதர்யோऽக்நிஃ, மஹாந் ஸ்திரஃ ஸர்வபசஶ்ச பவதி| ஸர்வபச இதி பசேரஜந்தஸ்ய ஸர்வஶப்தேந ஸஹ ஷஷ்டீஸமாஸஃ| கரநாதேऽப்யுக்தம்-"விரேகே வமநே ஶ்ரேஷ்டே பேயாதீநாஂ க்ரியாக்ரமஃ| த்ரிஶோ, த்விஶோ மத்யமே ஸ்யாதேகஶஸ்து கநீயஸி||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பேயாதிக்ரமஸ்ய பலமாஹ-யதாऽணுரிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜகந்யஂ ச மத்யஂ ச ப்ரவரஂ ச தஸ்மிந் வமநே க்ரமேண வேகாஶ்சத்வாரஃ ஷடஷ்டேஷ்டாஃ| தந்த்ரகதாமிதி ஶேஷஃ| தே வேகா தஶைவ த்வித்ரிகுணா ஜகந்யமத்யப்ரவரே விரேகே க்ரமேண பவந்தி| ததேதி ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ வேகா மாநம், ப்ரஸ்தஶ்ச த்விசதுர்குணோ மாநஂ ஸ்யாதிதி ததாஶப்தஸ்யார்தஃ| த்ரீண்யேதாந்யுபஜாதிவத்தாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரிவிதஸ்ய வமநஸ்ய வேகமாநமாஹ-ஜகந்யேதி| த்ரிவிதஸ்ய விரேகஸ்ய வேகமாநமாஹ-தஶைவேதி| த்விகுணாஃ-விஂஶதிஃ| த்ரிகுணாஃ-த்ரிஂஶத்| த்ரிவிதஸ்ய விரேகஸ்ய துலாமாநமாஹ-ப்ரஸ்த இதி| ப்ரஸ்தோऽத்ர ந த்வாத்ரிஂஶத்பலஃ| "வமநே ச விரேகே ச ததா ஶோணிதமோக்ஷணே| ஸார்த்தத்ரயோதஶபலஂ ப்ரஸ்தமாஹுர்மநீஷிணஃ||" இதி வசநாத்| ஏகஃ ப்ரஸ்தோ, த்வௌ ப்ரஸ்தௌ, சத்வாரஃ ப்ரஸ்தாஃ, இதி த்ரீணி மாநாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பித்தாந்தஂ வமநஂ வதந்தி| விரேகாதர்த்தஂ வமநஂ கதயந்தி| விரேசநஂ கபாந்தமாஹுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்ரிவிதஸ்யாபி வமநஸ்ய பித்தாவஸாநத்வமேவ ஸம்யக்த்வமித்யாஹ-பித்தாவஸாநமிதி| த்ரிவிதஸ்ய வமநஸ்ய துலாமாநமாஹ-விரேகாதர்தமிதி| அர்த்தஂ-அர்தப்ரஸ்தஃ ப்ரஸ்தஃ ப்ரஸ்தத்வயஂ சேதி| த்ரிவிதஸ்யாபி விரேகஸ்ய கபாவஸாநத்வமேவ ஸம்யக்த்வமாஹ - கபாந்தஂ சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வௌ வா த்ரயோ வா த்வித்ராஃ| "ஸங்க்யயாऽவ்யயா" இதி பஹுவ்ரீஹிஃ| "பஹுவ்ரீஹௌ ஸங்க்யேயே டச்" இதி டச் வா ஸமாஸாந்தஃ| ஸஹ விஶா-புரீஷேண வர்தந்த இதி ஸவிட்காஃ| த்வித்ராந் வேகாந் ஸவிட்காநபநீய-கணநாயாமநுபாருஹ்ய, விரேகே மேயஂ-மாதவ்யம்| வமநே புநஃ பீதஂ யதௌஷதஂ ததபநீய மேயம்| இந்த்ரவஜ்ராவத்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வேகமாநே துலாமாநே சாபோஹ்யமாநமாஹ-த்வித்ராநிதி| வமநே து வமநார்தஂ யத்பீதஂ ததபநீய மேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏநஂ-நரஂ வாமிதஂ, பூயஃ-புநரபி, ஸ்நேஹஸ்வேதாப்யாமுபபாதிதமநந்தரஂ ஸம்யக்விரேசயேத்| கதா ? ஶ்லேஷ்மணஃ காலஃ-ஸத்ரிபாகஃ ப்ரஹரஃ, தஸ்மிந் கதே ஸதி| கிஂ கத்வா ? கோஷ்டஂ-மதுமத்யக்ரூரலக்ஷணஂ, ஜ்ஞாத்வா-அவகம்ய|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விரேசநவிதிமாஹ-அதைநமிதி| ஸ்நேஹஸ்வேதாப்யாஂ புநரப்யுபபாதிதஂ-ஶோதநயோக்யதாஂ நீதஂ, விரேசயேத்-விரேசநௌஷதஂ தத்யாத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "ந த்வகதவமநமந்யத்ராதிக்ரூரகோஷ்டாத்| அகதவமநஸ்ய ஹி ஶ்லேஷ்மணோபஹதமௌஷதமூர்த்வஂ ப்ரவர்ததே| உரஸி வா ருத்தமவதிஷ்டதே| ததோ நாலஂ விரேசநாய| ஸம்யக்விரிக்தஸ்யாபி சாதஃஸ்ரரதஃ ஶ்லேஷ்மா க்ரஹணீஂ சாதயித்வா கௌர்வவமாபாதயதி ப்ரவாஹிகாஂ வா| ந த்வேஷ தோஷோऽதிக்ரூரகோஷ்டஸ்ய வாய்வாத்மகத்வாத்| ஶ்லேஷ்மகாலேऽப்யகதவமநோக்தோ தோஷஃ| ஶூலாத்மாநகௌரவாணி வா கத்வா க்ஷீணே ஶ்லேஷ்மண்யபராஹ்ணே ராத்ரௌ வா விரேசயேத்| தேநாந்நாவதமபி துல்யம்| சர்திஂ ச புநஸ்தஜ்ஜநயதி| அவிரிக்தஸ்ய து ஶ்லேஷ்மகாலே ச வமந யோஜ்யம், ததோர்த்வஂ ஸுகேந நிர்ஹரணாத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யோ பஹுபித்தஃ கோஷ்டஃ ஸ மதுர்பவதி| ஸ ச க்ஷீரேண விரிச்யதே| அபிஶப்தாதாரக்வதாதிபிரபி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- மதுகோஷ்டஸ்ய லக்ஷணமாஹ-பஹுபித்த இதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "இக்ஷுரஸாம்லதக்ரமஸ்துகுடகஶரா-ஸர்பிர்நவமத்யோஷ்ணோதகபீலுத்ராக்ஷாபூகபலாதிபிஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரபூதமாருதஃ க்ரூரஃ கோஷ்டோ பவதி| ஸ ச கச்ச்ரேண-கதஞ்சிதபி, ஶ்யாமாதிகைர்விரிச்யதே| ஆதிஶப்தேந கங்குஷ்டஸுதாதீநாஂ க்ரஹணம்| அபிஶப்தாதாரக்வதாதிபிர்ந விரிச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-க்ரூரகோஷ்டஸ்ய லக்ஷணமாஹ-ப்ரபூதமாருத இதி| ஆதிஶப்தாந்த்ரிபலாதில்வகநீலிநீபலாதயஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"பஹுஶ்லேஷ்மா ஸமதோஷஶ்ச மத்யஃ, ஸ ஸாதாரணஃ| யே ச ஸ்நிஹ்யந்த்யச்சபாநேந ப்ராயஶஸ்த்ரிஸப்தபஞ்சராத்ரைரிதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயமதுரைஃ-ஆரக்வதாதிபிஃ, பித்தே விரேகஃ| கடுகைஃ கபே விரேகஃ| ஸ்நிக்தோஷ்ணலவணைஃ-ஏரண்டதைலாதிபிர்வாயௌ விரேகஃ கார்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தோஷபேதேந விரேசநபேதமாஹ-கஷாயமதுரைரிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "பீதமாத்ர ஏவ சௌஷதே சர்திவிகாதாய ஶீதாம்புநா முகமஸ்ய ஸஹஸா ஸிஞ்சேத்| ததஶ்சோஷ்ணோதகேந ஸோऽந்தர்முகஂ விஶோத்ய, ஆர்த்ரஸுரபிமந்மாதுலுங்கஜம்பீரஸுமநஃஸௌகந்திகாதீநி ஹ்யத்யகந்தாந்யுபஜிக்ரேத்| நிவாதஸுகஶய்யாஸ்திதஶ்சாவிபந்தார்தமல்பால்பமுஷ்ணோதகமநுகண்டயஂஸ்தந்மநா வேகாந்ந தாரயந் ஈரயமாணஶ்ச ஸ்வயஂ ஶய்யாஸநே(ந்நே)ஷு ப்ரதிக்ராஹேஷ்வஶீதஸ்பக்விரிச்யதே| யதா ச வமநே ஸ்வேதப்ரஸேகௌஷதகபபித்தாநிலாஃ க்ரமேண ப்ரவர்தந்தே| ததா விரேசநே வாதமூத்ரபுரீஷபித்தகபாஃ| புநஶ்சாந்தே வாயுஃ| தோஷாணாஂ ஹி தேஹே ததா ஸந்நிவேஶாந்மார்கவைபரீத்யாச்ச ஶோதநயோரிதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அப்ரவத்திஃ-மந்தா ப்ரவத்திஃ| நஞ் ஈஷதர்தே| விரேகாப்ரவத்தாவுஷ்ணாம்பு பாயயேத்வைத்யஃ| அஸ்ய சாதுரஸ்ய பாணிதாபேந ஜடரஂ ஸ்வேதயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விரேசநாப்ரவத்தௌ ப்ரவர்தநோபாயமாஹ-அப்ரவத்தாவிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஸ்மிந்-விரேகஸ்ய திநே, அல்ப உத்தாநே-ஸ்தோகாயாஂ ப்ரவத்தௌ ஸத்யாஂ, புக்த்வாऽந்நமந்யேத்யுஃ-அந்யஸ்மிந் திநே புநர்விரேசநௌஷதஂ பிபேதாதுரஃ| ஸ்நேஹநஂ-ஸ்நேஹஃ| தடஃ ஸ்நேஹகோஷ்டோ யஸ்ய ஸ தடஸ்நேஹகோஷ்டஃ| ந தடஸ்நேஹகோஷ்டோऽதடஸ்நேஹகோஷ்டஃ| ஸ பூயோऽபி ஸ்நேஹஸ்வேதைஃ ஸஂஸ்கதஶரீரோ தஶாஹாதூர்த்வஂ யௌகிகஂ விரேசநஂ பிபேத்| [ ஸம்யகாலோச்ய- ] யதாவந்நிரூப்ய, பூர்வமநுக்ரமஂ-"பைஷஜ்யமாத்ராஂ மந்த்ராபிமந்த்ரிதாம்" இத்யாதிகஂ, ததா "அப்ரவத்தௌ து பாயயேத்| உஷ்ணாம்பு ஸ்வேதயேதஸ்ய பாணிதாபேந சோதரம்|" இத்யாதிகஂ ச, ஸ்மரந் பிபேதிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உபாயேநாப்யப்ரவ்ருத்த்தௌ கிஂ கத்யம்? இத்யத ஆஹ-உத்தாந இதி| உத்தாநே-ப்ரவர்தநே அல்பே ஸதி தஸ்மிந் திநே புக்த்வா த்விதீயதிநே புநர்விரேசநஂ பிபேத்| யஸ்து நிவத்தஸ்நேஹவாந்ந விரிச்யதே ஸ புநஃ ஸ்நிக்தஸ்விந்நோ தஶாஹாதூர்த்வஂ விரேசநஂ பிபேத்| பூர்வமதிக்ரமஂ-ப்ரதமவிரேசநே ஸாமக்ரீவைகல்யஂ, ஸ்மரந் ஸம்யகாலோச்ய யத்யோக்யஂ ஸ்யாத்தத்புநர்தேயம், ந ப்ரதமமேவ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "ஹ்ரீபயலோபைஶ்ச வேகாகாதஶீலா ப்ராயஶஸ்த்ரியோ ராஜஸமீபஸ்தா வணிஜஶ்ச பவந்தி| தஸ்மாதேதே வேகதாரணாத் ப்ரவத்தவாதத்வாத் ஸதாऽऽதுரா துர்விரேச்யாஶ்ச| தாந் ஸுஸ்நிக்தாந் ஶோதயேத், அந்யாநபி சாகாலநிர்ஹாரவிஹாராஹாராந்| அதஶ்சைஷாஂ ஸதாதுரத்வாதல்போऽப்யாமயோ துஃஸாத்யோ பவதி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அயோகலக்ஷணஂ ஹத்குக்ஷ்யஶுத்திரித்யாதிகம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விரேசநே ஹீநயோகலக்ஷணமாஹ-ஹத்ய்குக்ஷ்யஶுத்திரிதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) "ஆத்மாநப்ரஸேகச்சர்திப்ரமகௌரவாக்நிஸாததந்த்ராஸ்தைமித்யமூத்ரஸங்காஃ|" இதி (இத்யதிகம்)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதோக்தாத்வைபரீத்யே-ஹத்குக்ஷிஶுத்திரித்யாதிகோ(கே), யோகோ-யோகலக்ஷணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்யோகலக்ஷணமாஹ-யோக இதி| வைபரீத்யேஹத்குக்ஷிஶுத்திருச்யாதௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிவிரிக்தஸ்ய விட்பித்தகபவாதேஷு க்ரமாந்நிஃஸதேஷு ஜலஂ ஸ்ரவேத்| கிம்பூதம் ? நிஃஶ்லேஷ்மபித்தஂ, ததா ஶ்வேதஂ கிஞ்சித்கஷ்ணஂ ஸலோஹிதஂ-ஈஷத்ரக்தஂ, அதவா மாஂஸப்ரக்ஷாலநஸதஶமதவா மேதஃஶகலாபஂ ஸ்ரவேத்| ததா குதநிஃஸரணாதயோऽதிவமநாமயாஶ்ச-க்ஷாமதாதயோ பவந்தி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதியோகலக்ஷணமாஹ-விட்பித்தகபவாதேஷ்விதி| அதிவமநாமயாஃ-க்ஷாமதாதயஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) - "பரிகர்திகா ஹதயோத்வேஷ்டநஂ பிபீலிகாஸஞ்சார இவாங்கே|" இதி (இத்யதிகம்)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏநஂ ச-நரஂ ஸம்யக்விரிக்தஂ, வமநவிஹிதேந விதிநா விதூமேநோபபாதயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்விரிக்தஸ்ய ஸம்யக்வாந்தவிதிமதிதிஶதி-ஸம்யக்விரிக்தமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததஃ-அநந்தரஂ, க்ரமேண-பூர்வோக்தேந, ரக்தஶால்யந்நஸஹிதபேயோதீந்யந்நாந்யஶ்நந் ப்ரகதிபோஜநஂ பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பேயாதிக்ரமாநந்தரஂ ப்ரகதிபோஜநமபி க்ரமேண குர்யாதித்யாஹ-தத இதி| க்ரமேண-"பாதேநாபத்யம்" இத்யாத்யுக்தேந| வமிதவாநிவேதி தஷ்டாந்தபலேந வமிதேऽப்யயஂ க்ரமோ ஜ்ஞேயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பீதபேஷஜாந் மந்தவஹ்ந்யாதீந் பஞ்ச லங்கயேத்| அதஷ்டஂ ஜீர்ணலிங்கஂ பீதபேஷஜஸ்ய யஸ்யேதி யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மந்தவஹ்ந்யாதிபிஃ ஶோதநதிநே உபவாஸஃ கார்ய இத்யாஹ-மந்தவஹ்நிமிதி| அஸஂஶுத்தஂ-ஹீநயோகிநம்| அக்ஷாமஂ-ஶுத்திகதகார்ஶ்யரஹிதம்| தோஷதுர்பலஂ-தோஷவத்த்யா க்ஷீணபலம்| அதஷ்டஜீர்ணலிங்கஂ-ஜீர்ணோஉஷதலக்ஷணரஹிதம்| தாநி ச (ச. ஸி. அ. ௬/௨௨) -"அநுலோமோऽநிலஃ ஸ்வாஸ்த்யஂ க்ஷுத்தஷ்ணா ஸுமநஸ்கதா| லகுத்வமிந்த்ரியோத்காரஶுத்திர்ஜீர்ணௌஷதாகதிஃ|| க்லமோ தாஹோऽங்கஸதநஂ ப்ரமோ மூர்ச்சா ஶிரோருஜா| அரதிர்பலஹாநிஶ்ச ஸாவஶேஷௌஷதாகதிஃ||" இத்யதோ ஜ்ஞேயாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-உத்க்லேஶாஶ்ச ஸஙஆஶ்சோத்க்லேஶஸங்காஃ| ஸ்நேஹஶ்ச ஸ்வேதஶ்சௌஷதஂ ச தாநி, தேஷாமுத்க்லேஶஸங்காஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌஷதோத்க்லேஶஸங்காஃ தைஃ| இதி-ஏவஂ லங்கிதே ஸதி, மந்தாக்ந்யாதிர்ந பாத்யதே-ந பீட்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லங்கநஸ்ய பலமாஹ-ஸ்நேஹஸ்வேதேதி| ஸ்நேஹஸ்வேதௌர்ஷதைர்ஜாதா யே தோஷோத்க்லேஶாஸ்தேஷாஂ நிர்ஹதஶேஷாணாஂ யே ஸங்காஃ ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்யுஃ, தைஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஂஶோதநாதிபிர்யதோऽக்நிர்மந்ததாஂ யாதி, அதோ ஹேதோஃ பேயாதிக்ரமமாசரேத்| ஸஂஶோதநஂ-ஸம்யக்ஶுத்திஃ| அஸ்ரவிஸ்ராவோ-ரக்தஸ்ருதிஃ| ஸ்நேஹயோஜநஂ- ஸ்நேஹோபயோகஃ| நநு, ஶுத்த்யாக்நிமாந்த்யமிஹோச்யதே| வக்ஷ்யதி ச (ஶ்லோ. ௬௦) - "புத்திப்ரஸாதஂ" இத்யாதிநா "ஜ்வலநஸ்ய தீப்திஂ ஸஂஶோதநஂ கரோதி" இதி| ததிமே வசஸி பரஸ்பரஂ வ்யாக்நாதே| அத்ரோச்யதே| காலபேதாததோஷஃ| ஸஂஶோதநே க்ரியமாணேऽக்நிமாந்த்யஂ பவதி| கதே ச ஸஂஶோதநேऽத பேயாதிக்ரமமாஸேவமாநஸ்யாக்நிதீப்திரிதி ந கஶ்சிதத்ர வ்யாகாதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பேயாதிக்ரமே யுக்திமாஹ-ஸஂஶோதநேதி| ஸ்நேஹயோஜநஂ-ஶமநஸ்நேஹப்ரயோகஃ| லங்கநஂ-உபவாஸஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்ருதௌ-பதிதௌ, அல்பௌ பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ யஸ்ய தஂ, ததா மத்யபோ யோ நரஸ்தஂ மத்யபஂ. ததா வாதபைத்திகஂ, ஏதாஂஸ்த்ரீநபி பேயாஂ ந பாயயேத்| தர்ஹ்யேஷாஂ கிஂ கார்யம் ? இத்யாஹ-தேஷாமித்யாதி| ப்ரதமேऽந்நகாலே லாஜஸக்தவோ த்விதீயேऽந்நகாலே மாஂஸரஸௌதந(?)மித்யேஷ தர்பணாதிக்ரமஸ்தேஷாஂ ஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்ருதால்பபித்தாதிஷு பேயாஂ நிஷேததி-ஸ்ருதால்பபித்தேதி| நிஷித்தபேயாநாஂ பேயாஸ்தாநே மந்தோ யோஜ்ய இத்யாஹ-தேஷாமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வமநமபக்வஂ ஸத் தோஷாந்நிர்ஹரேத்| விரேசநஂ து பச்யமாநஂ தோஷாந்நிர்ஹரேத்| அதோ வமநஸ்ய பாகோ ந ப்ரதிபால்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமநவிரேசநயோஃ ஸ்வகார்யப்ரதீக்ஷாவதிமாஹ-அபக்வமிதி| அர்தாத் விரேசநஸ்ய பாகஂ ப்ரதிபாலயேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்பலோ நரோ பஹுதோஷஶ்ச தோஷபாகேந ஹேதுநா ஸ்வயஂ-ஔஷதமந்தரேண, யோ விரிச்யதே-பித்யதே, தஂ-நரஂ, பேதநீயைர்போஜ்யைஃ-பக்ஷ்யைர்யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-துர்பலத்வாதிவிஶிஷ்டஸ்த்வாஹாரைரேவ ஶோத்ய இத்யாஹ-துர்பல இதி| பேதநீயைஃ-யவக்ஷாராதிபிஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௭) -"ஊர்த்வாதோரேசநஂ யுக்தஂ வைபரீத்யேந ஜாயதே| யதா, ததா சர்தயதஃ ஸிஞ்சேதுஷ்ணேந வாரிணா|| பாதௌ ஶீதேந சோர்த்வாங்கஂ விபரீதஂ விரேசநே (விரிச்யதஃ)| [பீதே ப்ரஸ்கந்திதே தோஷாநநிர்ஹத்ய ஜராஂ கதே|| வமிதே சௌஷதே ஸம்யக் பாயயேத ந தஂ புநஃ| மந்தாக்நிஂ பஹுஸ்தோஷஂ து தடஸ்நேஹகுணாஶயம்|| துஃஶுத்தஂ ததஹர்புக்தஂ ஶ்வோ பூயஃ பாயயேத தம்|]" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்பலாதயஃ பஞ்ச மத்வல்பஂ விரேசநௌஷதஂ பிபேயுஃ| கிமித்யாஹ-யஸ்மாத் தத்-விரேசநௌஷதஂ, அஸகத்-புநஃபுநஃ, பீதஂ வரம், ந பஹு| அந்யதா-பஹு தீக்ஷ்ணஂ சௌஷதஂ பீதஂ, ஸஂஶயாவஹஂ-ப்ராணஸந்தேஹகாரி| ததா, புநஃபுநஃ ப்ரயுக்தமௌஷதஂ சலாந் பஹூந் தோஷாநல்பாநல்பாந் ஹரேத்| ஏவஂ பலஹாநிஂ விநா தோஷநிர்ஹாரஃ கதஃ ஸ்யாத்| துரவதாரணே| துர்பலஸ்ய நரஸ்ய மதுத்ரவ்யைரல்பாநேவ தாந் தோஷாந் ஸம்யக் ஶமயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-துர்பலாதீநாஂ பஞ்சாநாஂ மத்வல்பஂ சௌஷதஂ தேயமித்யாஹ-துர்பல இதி| யத்யபி மதல்பஂ ந ஶோதயேத் ததாऽபி ததேவாஸகத்பேயம், ந து பஹுதீக்ஷ்ணம், ஜீவிதஸஂஶயாத்| பஹுப்ரசலிததோஷஸ்யாபி துர்பலஸ்யஶோதநஂ மத்வல்பமேவேத்யாஹ-ஹரேதிதி| அல்பப்ரசலிததோஷஸ்ய துர்பலஸ்ய ஶமநமேவேத்யாஹ-அல்பாந் ஸஂஶமயேதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், தே-பஹவோ தோஷாஃ, அநிர்ஹதாஶ்சிரமேநஂ-ஆதுரஂ, க்லேஶயந்தி| ஹந்யுர்வா-அநிர்ஹதா மாரயேயுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஹுப்ரசலிததோஷஸ்ய ஶமநே பாதகமாஹ-க்லேஶயந்தீதி| ஸங்க்ரஹே து மதுதீக்ஷ்ணயோர்லக்ஷணமுக்தம் (ஸூ. அ. ௨௭) -"ஸுகஂ க்ஷிப்ரஂ மஹாவேகமஸக்தஂ யத்ப்ரவர்ததே| நாதிக்லாநிகரஂ நாதி ஹதி பாயௌ ச ருக்கரம்|| அந்தராஶயகஂ க்லிந்நஂ கத்ஸ்நஂ தோஷஂ நிரஸ்யதி| விரேசநஂ நிரூஹோ வா தத்தீக்ஷ்ணமிதி நிர்திஶேத்|| ஜலாக்நிகீடைரஸ்பஷ்டஂ தேஶகாலகுணாந்விதம்| நவஂ மாத்ராதிகஂ கிஞ்சித் துல்யவீர்யைஃ ஸுபாவிதம்|| ஸ்நேஹஸ்வேதோபபந்நஸ்ய தீக்ஷ்ணத்வஂ யாதி பேஷஜம்| அதோ விபர்யயே மந்தஂ மந்ததாஂ ச ப்ரபத்யதே|| தீக்ஷ்ணோ மத்யோ மதுர்வ்யாதிஃ ஸர்வமத்யால்பலக்ஷணஃ| பலாபேக்ஷஂ ஹிதஂ தேஷு தீக்ஷ்ணஂ மத்யஂ மது க்ரமாத்|| அப்ரவர்த்ய மலாந் த்ரவ்யஂ ஸத்ம்யீபூதஂ ஹி ஜீர்யதி| வமநஂ வா விரேகோ வா தஸ்மாத்ஸாத்ம்யஂ ந யோஜயேத்|| விப்ரஂஶோ விஷவத்ஸம்யக்யோகோ யஸ்யாமதோபமஃ| காலேऽவஶ்யஂ ப்ரயோஜ்யஂ ச தஸ்மாத்யத்நேந தத்பிபேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மந்தாக்நிஂ க்ரூரகோஷ்டஂ ச நரஂ ஸஹ க்ஷாரலவணாப்யாஂ வர்தந்தே யாநி கதாநி தைர்யதாஸங்க்யமுத்தீபிதாநலஂ விஜிதகபவாதஂ ச ஶோதயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மந்தாக்நிக்ரூரகோஷ்டயோஃ ஶோதநே பூர்வாங்கமாஹ-மந்தாக்நிமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரூக்ஷாதீநாஂ பைஷஜ்யமவிரேச்யைவ-விரேசநமகத்வைவ, பரிணமதி| தேப்யோ-ரூக்ஷாதிப்யஃ, பூர்வஂ பஸ்திஂ தத்யாத்| அநந்தரஂ ஸ்நிக்தஂ-ஏரண்டதைலபிந்துகதாதிகஂ, விரேசநஂ யோஜயேத்| அதவா பலவர்திபிஸ்தீக்ஷ்ணாபிஃ புரீஷஂ கிஞ்சித்-அல்பஂ, நிர்ஹத்ய-நிஃஸார்ய, ஸ்நிக்தஂ விரேசநஂ தத்யாத்| கிமிதி பஸ்திநா தீக்ஷ்ணாபிஃ பலவர்திபிஶ்ச கிஞ்சிச்சகந்நிர்ஹாரஃ க்ரியதே ? இத்யாஹ-ப்ரவத்தஂ ஹீத்யாதி| யஸ்மாந்மலஂ ப்ரவத்தஂ ஸந்தஂ கிஞ்சித்பதிதஂ ஸ்நிக்தோ விரேகஃ ஸுகஂ-அகச்ச்ரேண நிர்ஹரேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரூக்ஷாதீநாம் பஞ்சாநாஂ விரேசநமபி ந விரேசயதீத்யாஹ-ரூக்ஷேதி| தே கதஂ விரேச்யா இத்யத ஆஹ-தேப்ய இதி| பஸ்தி-நிரூஹம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நாதிஶப்தோऽத்ரேஷதர்தே| "நாதிஶீதகுருஸ்நிக்தஂ" (ஹ. ஸூ. அ. ௬|௬௩) இத்யத்ர யதா| விஷாத்யார்தாநீஷத்ஸ்நிக்தாந் விஶோதயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விஷாதிஷு நவஸு ஈஷத்ஸ்நிக்தஸ்ய ஶோதநமித்யாஹ-விஷாபிவாதேதி| அபிகாதஃ-ஶஸ்த்ரகாதாதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வாந்-ஈஷத்ஸிக்தாந் விஷார்தாதீநீஷத்ரூக்ஷாந் வா, ஸ்நேஹவிரேகைஃ ஶோதயேத்| ஸ்நேஹபாவிதாஂஶ்ச புருஷாந் ரூக்ஷைர்விரேகைஃ ஶோதயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்வேஷாஂ விரேச்யாநாஂ ஸ்நேஹவிரேசநஂ தேயமித்யாஹ-ஸர்வாநிதி| ஸ்நேஹபாவிதாநாஂ ரூக்ஷஂ விரேசநமித்யாஹ-ரூக்ஷைஸ்த்விதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வமநாதீநாஂ கர்மணாமந்தரேऽந்தரே-மத்யே மத்யே, புநரபி-பூயஃ, ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ப்ரயுஞ்ஜீத| அந்தே ச கர்மணாஂ பலாய-ஶரீரஸ்ய பலாதாநார்தஂ, ஸ்நேஹஂ ப்ரயுஞ்ஜீத| ததயமர்தோऽத்ர போத்யஃ,-ஆதௌ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ததோ வமநஂ, புநஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ததோ விரேசநஂ, புநஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ததோऽநுவாஸநஂ, புநஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ததோ நிரூபணஂ, புநஃ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ததோऽநுவாஸநமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரதிகர்ம ஸ்நேஹஸ்வேதௌ கார்யாவித்யாஹ-கர்மணாமிதி| ஸர்வகர்மாந்தே புநஃ ஸ்நேஹநஂ கார்யமித்யாஹ-ஸ்நேஹமந்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யதோ தேஹாதுத்க்லேஶ்ய-பதநோந்முகஂ கத்வா மலோ விரேசநாதிபிர்ஹ்ரியதே| கதமிவ ? வாஸஸோ-வஸ்த்ராத்யதா,- மர்தநிகாயாஂ வஸ்த்ரஂ மர்தயித்வா ஜலாதிநா மலோ நிர்ஹ்ரியத இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹஸ்வேதநாப்யாஸே யுக்திமாஹ-மல இதி| ஸ்நிக்தஸ்விந்நாத்வஸ்ஸ்த்ராதிவோத்க்லிஷ்டோ மலோ ஹ்நியதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யோ நரஃ ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய-அஶீலயித்வா, ஸஂஶோதநஂ குர்யாத், தஸ்ய ஶரீரஂ தீர்யதே| கதமிவ ? ஆநாமே-ஆநமநே, காஷ்டஂ ஶுஷ்கஂ யதா தீர்யத இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹஸ்வேதாநப்யாஸே தோஷமாஹ-ஸ்நேஹஸ்வேதாவிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஂஶோதநஂ ஸம்யக் க்ரியமாணஂ புத்திப்ரஸாதாதீந் பஞ்ச கரோதி| புத்திப்ரஸாதோ-தீபாடவம்| வயஸோ-யௌவநாதேஃ, பாகஃ-பரிணாம இதி| உபஜாதிர்வத்தம்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வமநவிரேசநவிதிர்நாமாஷ்டாதஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௭||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக் ஶோதநஸ்ய பலமாஹ-புத்திப்ரஸாதமிதி| வயஸஃ பாகஂ-ஜராம்| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| வாந்திரேகப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௧௮||