൧൮. വമനവിരേചനവിധിരധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

"ശുദ്ധിഭിര്നിര്ഹ്രിയന്തേ" ഇത്യുക്തമ്| കാസ്താഃ ശുദ്ധയഃ ? ഇതി ശുദ്ധ്യര്ഥം വമനവിരേചനാധികാരഃ - - - -

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

൦൦൦൦൦

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഥാത ഇത്യാദി| വമനം ച വിരേചനം ച, തയോര്വിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്| തത്ര യഥോദ്ദേശതയാ നിര്ദേശ ഇതി പൂര്വം വമനവിധിമാചഷ്ടേ| അഥവാ വിരേകാത്പൂര്വം വമനസ്യോപന്യാസോ യുക്തഃ, ഹൃതകഫസ്യ ഹി സമ്യഗ്വിരേകാ ഭവന്തി| തഥാ ചോക്തമ് (ചരകേ സി. അ. ൧|൮) - "വിരിച്യതേ മന്ദകഫസ്തു സമ്യക്" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്രമപ്രാപ്തം വമനവിരേചനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| വമനവിരേചനയോര്ലക്ഷണമുക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨൭) -"ദോഷഹരണമുര്ധ്വഭാഗം വമനാഖ്യമ്, അധോഭാഗം വിരേചനാഖ്യമ്, ഉഭയം വാ മലവിരേചനാദ്വിരേചനമിത്യുച്യതേ| തത്രോഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മവ്യവായിവികാശീന്യൌഷധാനി സ്വവീര്യേണ ഹൃദയമുപേത്യ സൌക്ഷ്മ്യാവ്ദ്യവായിത്വാച്ച ധമനീരനുസൃത്യ സ്നേഹേന മൃദൂകൃതേऽന്തഃശരീരേ സ്വേദോഷ്മണാऽऽര്ദ്രദാരുവദ്വിഷ്യന്ദിതേ സ്ഥൂലാണുസ്രോതോഭ്യഃ സകലമപി ദോഷസങ്ഘാതമൌഷ്ണ്യാത് പുനര്വിഷ്യന്ദയന്തി| തൈക്ഷ്ണ്യാദ്വികാശിത്വാച്ച വിച്ഛിന്ദയന്തി| സ വിഷ്യന്നവിച്ഛിന്നോ ദോഷസങ്ഘാതഃ പരിപ്ലവന് സ്നേഹാക്തഭാജനസ്ഥ ഇവോദകാഞ്ജലിരസജ്ജന്നനുപ്രവണഭാവാദാമാശയമാഗമ്യോദാനപ്രണുന്നോऽഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദുര്ധ്വഭാഗപ്രഭാവാച്ചൌഷധസ്യോര്ധ്വം പ്രവര്തതേ| സലിലപൃഥിവ്യാത്മകത്വാദധോഭാഗപ്രഭാവാച്ചൌഷധസ്യാധഃ| ഉഭയതശ്ചോഭയഗുണത്വാദുഭയഭാഗപ്രഭാവാച്ച|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശ്ലേഷ്മണി വമനം കുര്യാത്, സംയോഗേ ച കഫാധികേ| തത്ര ച പിത്തകഫവാന് വമനം കുര്യാത്| യഥാ,-കഫേ കഫാധികേ സംയോഗേ വമനം കുര്യാത് തഥൈവ പിത്തേ പിത്താധികേ വാ സംയോഗേ വിരേചനം കുര്യാദിതി തദ്വച്ഛബ്ദസ്യാര്ഥഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനവിരേചനയോഃ സാമാന്യതോ വിഷയമാഹ കഫേ വിദധ്യാദിതി| തദ്വത്-പിത്തോല്ബണേ വാ സംയോഗേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിശേഷേണ പുനര്നവജ്വരാതിസാരാദീന് ഊര്ധ്വരോഗപര്യന്താന് വാമയേത്| [ നവജ്വരാദീനാം യക്ഷ്മാന്താനാം ദ്വന്ദ്വ ഇനിഃ| ഏവം ച കുഷ്ഠാദീനാം കാസാന്താനാം ശ്വാസാദീനാമൂര്ധ്വരോഗാന്താനാം ച ദ്വന്ദ്വേ ഇനീ കാര്യൌ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനസ്യ വിശേഷതോ വിഷയമാഹ-വിശേഷേണേതി, നവജ്വരേതി, കുഷ്ഠമേഹേതി, ശ്വാസേതി| ഊര്ധ്വരോഗാഃ-ജത്രൂര്ധ്വരോഗാഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "വിഷപീതദഷ്ടദിഗ്ധവിദ്ധവിരുദ്ധാജീര്ണാന്നവിഷൂചികാലസകാവിപാകാരോചകാര്ബുദമേദോഗദാപസ്മാരപാണ്ഡുരോഗാ ദോഷഭേദീയോക്താശ്ച ശ്ലേഷ്മവ്യാധയഃ|" ഇത്യധികാഃ| യുക്തിശ്ച, (സം. സൂ. അ. ൨൭) -"ഏതേ ഹി പരം വമനേന നാശമുപയാന്തി, സലിലാപഗമാദനിഷ്പന്നശാല്യാദിവത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഗര്ഭിണ്യാദയോ വാതരോഗാന്താ അവാമ്യാഃ| അര്ശാംസി വിദ്യന്തേ യസ്യ സോऽര്ശസഃ| "അര്ശആദിഭ്യശ്ച" ഇത്യച്| തത്ര ഗര്ഭിണ്യാ വമനാദ്ഗര്ഭവ്യാപദ്ഗര്ഭഭ്രംശശ്ച (ശാച്ച) ദാരുണരോഗസ്യ രക്തപിത്താദേരിദ്ഭൂതിഃ| രൂക്ഷസ്യ വായുഃ വാഗ്ഘനുഹസ്താദീനാം വ്യാപാരായതീര്ഹത്വാ ഹന്വാദീനാം ഗ്രഹം കുര്യാത്| ക്ഷുധിതസ്യ നിത്യദുഃഖിതസ്യ ച വായുനാ ക്ഷപിതശരീരത്വാദ്ബലക്ഷയഃ സ്യാത്| ബാലാദീനാമൌഷധബലാക്ഷമത്വാത് ബലോപരോധഃ സ്യാത്| ഹൃദ്രോഗാദീനാം ഹൃദയോപരോധഃ| പ്രസക്തച്ഛര്ദീനാമുദാനോ വായുരുത്ക്ഷിപ്യ പ്രാണാനപി ഹിംസ്യാത്| ഏവമന്യത്രാപി രോഗോദ്ഗമശ്ചിന്ത്യഃ| [ കിം സര്വദൈവ ഗര്ഭിണ്യാദയോऽവാമ്യാഃ ? ഉത കസ്യാഞ്ചിദവസ്ഥായാം വാമ്യാഃ, ഇത്യാഹ- ] ഋത ഇത്യാദി| വിഷാദ്യഭ്യവഹാരമന്തരേണ| വിഷാദ്യഭ്യവഹാരേ തു വാമ്യാ ഏവൈതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അവാമ്യാനാഹ-അവാമ്യാ ഇതി, ബാലേതി, പ്രസക്തേതി, ഊര്ധ്വേതി, മൂത്രാഘാതീതി, ഉദാവര്തേതി, ഋത ഇതി| പ്രസക്തവമഥുഃ-ഛര്ദ്യനുരോധനാത്| കൃമികോഷ്ഠീ_കൃമിബഹുലകോഷ്ഠഃ| ഊര്ധ്വം പ്രവൃത്തോ വായുരസ്രം ച യസ്യ| ഹതസ്വരാദയഃ ഉദാവര്താദയശ്ച| വിഷാദിഭ്യ ഋതേ| വിഷപാനാദൌ തു ഗര്ഭിണ്യാദയോऽപി വാമ്യാഃ| വിരുദ്ധാഭ്യവഹാരഃ-"ആനൂപമാമിഷം മാഷ" (ഹൃ. സൂ. അ. ൭|൩൦) ഇത്യാദ്യുക്തഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "തത്ര ഗര്ഭിണ്യാ ഗര്ഭവ്യാപദാമഗര്ഭഭ്രംശാച്ച ദാരുണരോഗപ്രാപ്തിഃ സ്യാത്| സുകുമാരസ്യ ഹൃദയവികര്ഷണാദൂര്ധ്വമധോ വാ രുധിരപ്രവൃത്തിഃ| അന്യകാര്യവ്യഗ്രസ്യൌഷധം ന പ്രവര്തതേ, കൃച്ഛ്രേണ വാ പ്രവര്തമാനമയോഗദോഷാന് കുര്യാത്| രൂക്ഷസ്യ വായുരങ്ഗഗ്രഹണമ്| രൂക്ഷാശനപ്രായസ്യ വായുനാ ക്ഷപിതദോഷത്വാദ്ബലക്ഷയഃ സ്യാത്| തഥാऽതിദീപ്താഗ്നേരഗ്നിബലേന| ഭാരാധ്വകര്മനിത്യയാനക്ലാന്താനാം പ്രയാസേന| ക്ഷതസ്യ ഭൂയഃ ക്ഷണനാദ്രക്താതിപ്രവൃത്തിഃ| ക്ഷീണാദീനാമൌഷധബലാക്ഷമത്വാദ്ദേഹബലോപരോധോऽന്തഃക്ഷതഭയം ച| പ്രസക്തച്ഛര്ദ്യൂര്ധ്വരക്തപിത്തയോരുദാനമുത്ക്ഷിപ്യ പ്രാണാന് ഹരേത്, രക്തവാऽതിപ്രവര്തയേത്| ഊര്ധ്വവാതാസ്ഥാപിതാനുവാസിതാനാമുര്ധ്വവാതാദിപ്രവൃത്തിഃ| സംവൃതകോഷ്ഠസ്യ ദുശ്ച്ഛര്ദസ്യ ചാതിമാത്രപ്രവാഹണാദന്തഃകോഷ്ഠേ സമുത്ക്ലിഷ്ടൈര്ദോഷൈര്വിസര്പസ്തമ്ഭജാഡ്യവൈചിത്യാനി മരണം വാ| ഹൃദ്രോഗിണോ ഹൃദയോപരോധഃ| ഉദാവര്താദിഭിരര്താനാമര്ദിതാദിഭിശ്ഛ യഥായഥമാമയവൃദ്ധിര്മരണം വാ| കൃമികോഷ്ഠസ്യാസ്ഥാപനേനാധഃ പൂര്വമനിര്ഹൃതൈഃ കൃമിഭിരതിബഹുത്വാദശേഷാനിഃസരണേന ഹൃദയമതികര്ഷദ്ഭിശ്ച്ഛര്ദിഷോऽതിപ്രവൃത്തിഃ സ്യാത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രസക്തവമഥോഃ പൂര്വേ-പൂര്വസ്ഥിതാ ദുര്ബലാന്താ ഏകാദശാതുരാഃ, തഥാऽऽമജ്വരശ്ച| തേ സര്വേ ധൂമാന്തൈഃ കര്മഭിഃ പ്രായേണ വര്ജ്യാഃ, ന കേവലം വമനേനൈവ| ധൂമഗ്രഹണം ഗണ്ഡൂഷാദികര്മണഃ പരിഹാരാര്ഥമ്| പ്രായോഗ്രഹണമഷ്ടമാസായാ ഗര്ഭിണ്യാ നിരൂഹാ ന വര്ജ്യാ ഇതി സൂചനാര്ഥമ്| തഥാ, സദ്യോഭുക്തസ്യ ജ്വരിതസ്യ സതോ വമനാനുജ്ഞാനാര്ഥമ്| തു-പുനഃ, അജീര്ണിനഃ പുരുഷാഃ സര്വൈരേവ-വമനാദിഭിര്ഗണ്ഡൂഷാദിഭിശ്ച വര്ജ്യാഃ| ആമദോഷഭയാത്തൈര്വമനാദയോ ന സേവ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| അത്രാപി പ്രായോഗ്രഹണമനുവര്തതേ| സദ്യോऽജീര്ണിനാം ഹി വമനമനുജ്ഞാതമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രസങ്ഗാദ്ഗര്ഭിണ്യാദിഷ്വേകാദശസു നവജ്വരേ ച വിരേചനബസ്തിനസ്യധൂമാന്നിഷേധതി-പ്രസക്തവമഥോരിതി| അജീര്ണിനാം സര്വാണി കര്മാണി നിഷേധതി-സര്വൈരേവേതി| സര്വൈഃ-വിരേചനാദ്യൈര്ഗണ്ഡൂഷാന്തൈശ്ച| വമനം തു വിശേഷതോ വിധാനാത് കര്തവ്യമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"അജീര്ണീ തു സര്വൈരേവ വമനവര്ജ്യൈരാമദോഷഭയാത്, നവജ്വരശ്ച ദോഷസ്തമ്ഭഭയാദിതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വിരേകേണ സാധ്യാഃ-ഉപക്രമ്യാഃ, ഗുല്മാദയഃ ശകൃദ്ഗ്രഹപര്യന്താഃ| പക്വാശയേ വ്യഥാ പക്വാശയവ്യഥാ| വാമ്യാശ്ചേതി ചഃ സമുച്ചയേ| യേ ച കുഷ്ഠാദ്യാ ഊര്ധ്വരോഗപര്യന്താ വമനാര്ഹാ ഉക്താസ്തേ ച വിരേച്യാഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനസ്യ വിശേഷതോ വിഷയമാഹ-വിരേകസാധ്യാ ഇതി, ജീര്ണജ്വരേതി, വിദ്രധിരിതി, യോനീതി, വാതാസ്രമിതി, വാമ്യാശ്ചേതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"ഭഗന്ദരാക്ഷിപാകക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധശിരഃശൂലോദാവര്താ ദോഷഭേദീയോക്താശ്ച പിത്തവ്യാധയഃ|" ഇത്യധികമ്| യുക്തിശ്ച, (സം. സൂ. അ. ൨൭) -"ഏതേ ഹി പരം വിരേചനേന നാശമുപയാന്ത്യഗ്ന്യപനയനേനാഗ്നിഗൃഹതാപവത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുരവധാരണേ| നവജ്വരോ നൈവ രേച്യഃ| തസ്യ ഹി വിരേചനമപക്വാന് ദോഷാനനിര്ഹരന് വാതകോപായൈവ സ്യാത്| യക്ഷ്മാദീനാം ത്വവസ്ഥാവശാന്മൃദുവിരേച്യത്വമനുജ്ഞാതമേവ| യഥാ ച പഠിഷ്യതി (ഹൃ. ചി. അ. ൫|൧)- "ബലിനോ ബഹുദോഷസ്യ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ ശോധനമ്| ഊര്ധ്വാധോ യക്ഷ്മിണഃ കുര്യാത്സസ്നേഹം യന്ന കര്ശനമ്||" ഇതി [ യക്ഷ്മണഃ ]| തഥാ (ഹൃ. ചി. അ. ൯|൪) - "അപി ചാധ്മാനഗുരുതാശൂലസ്തൈമിത്യകാരിണി| പ്രാണദാ പ്രാണദാ ദോഷേ വിബദ്ധേ സമ്പ്രവര്തിനീ||" ഇത്യാദിനാऽതീസാരസ്യാപി മൃദുവിരേചനമനുജ്ഞാതമ്| നൈവം നവജ്വരസ്യ സ്വല്പവിരേച്യത്വം കദാऽപി| അല്പാഗ്ന്യാദയഃ ശോഷ്യന്താ ന വിരേച്യാഃ| തത്രാല്പാഗ്നിരബലത്വാദ്ഭേഷജവേഗം ന സഹതേ| അധോഗരക്തപിത്താതിസാരിണോരതിപ്രവൃത്ത്യാ ഹന്യാത്| ക്ഷതപായോഃ പ്രാണോപരോധകരീം രുജാം ജനയേത്| സശല്യസ്യ ക്ഷതേ വായുരാശ്രിതോ ജീവിതം ഹിംസ്യാത്| ആസ്ഥാപിതസ്യ ഭേഷജവേഗാസഹനാദ്ബലോപരോധഃ സ്യാത്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യൌഷധോദ്ധതാ ദോഷാ ഹ്യപ്രവര്തമാനാ ഹൃദയശൂലപര്വഭേദാനാഹച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ലമാന് ജനയിത്വാ പ്രാണാന് ഹന്യുഃ| അതിസ്നിഗ്ധസ്യാതിയോഗായ സ്യാത്| ശോഷിണഃ ക്ഷീണധാതുതയാ മലബലത്വമ്, തദഭാവാദ്ദേഹവിനാശഃ സ്യാദിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അവിരേച്യാനാഹ-ന തു രേച്യാ ഇതി| ക്ഷതപായുഃ-ക്ഷതഗുദഃ| സശല്യഃ-അനുദ്ദൃതശല്യഃ| ആസ്ഥാപിതഃ-കൃതനിരൂഹഃ| ശോഷീ-രാജയക്ഷ്മീ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"തത്ര നവജ്വരസ്യാവിപക്വാന് ദോഷാന് ന നിര്ഹരേത്, വാതമേവ ച കോപയേത്| അതിസാര്യധോഗരക്തപിത്തയോരതിപ്രവൃത്ത്യാ ഹന്യാത്| ക്ഷതഗുദസ്യ ഗുദേ പ്രാണോപരോധകരീം രുജാം ജനയേത്| ലങ്ഘിതാദയോ ഭേഷജവേഗം ന സഹേരന്| രാജയക്ഷ്മാര്തസ്യ ക്ഷീണധാതുതയാ മലബലത്വമ്, തദഭാവാദ്ദേഹനാശഃ സ്യാത്| മദാത്യയാര്തസ്യ മദ്യക്ഷീണേ ദേഹേ വായുഃ പ്രാണോപരോധായ| ആധ്മാതസ്യ പുരീഷാശയേ നിചിതോ വായുര്വിസര്പന് സഹസാ തീവ്രതരമാധ്മാനം മരണം വാ ജനയേത്| സശല്യാഭിഹതയോഃ ക്ഷതേ വായുരാശ്രിതോ ജീവിതം ഹിംസ്യാത്| അതിസ്നിഗ്ധസ്യാതിയോഗോ ഭവേത്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യൌഷധോദ്ധതാ ദോഷാ ഹ്യപ്രവര്തമാനാ ഹൃദയശൂലപര്വഭേദാനാഹച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ലമാന് ജനയിത്വാ പ്രാണാന് ഹന്യുഃ| ഗര്ഭിണ്യാദീനാം പൂര്വോക്തോ ദോഷഃ സ്യാത്|" ഇതി| പൂര്വോക്തോ-വമനോക്തഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതത് പൂര്വോക്തം രേച്യാരേച്യത്വമവഗമ്യാനന്തരം സാധാരണേ-ശ്രാവണാദൌ കാലേ, യഥാവിധി-സ്നേഹസ്വേദാധ്യായോദിതേന ക്രമേണ, സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം പുരുഷം ഭൈഷജ്യമാത്രാം പ്രാങ്മുഖം പായയേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധഃ| കീദൃശമ് ? ശ്വോവമ്യം-പ്രാതര്വമനാര്ഹമ്| വമ്യമിതി "അര്ഹേകൃത്യതൃചശ്ച" ഇത്യര്ഹാര്ഥേ പോരദുപധാദിതി യത്| ഉത്ക്ലിഷ്ടഃ-സ്ഥാനാച്ചലിതഃ, കഫോ യസ്യ തമുത്ക്ലിഷ്ടകഫമ്| കൈഃ? മത്സ്യാദിഭിഃ| അന്തര്ഭാവിതണ്യര്ഥോऽത്ര| ഉത്ക്ലേശിതകഫമിത്യര്ഥഃ| തഥാ, നിശാം സുപ്തമ്| "കാലാധ്വനോഃ" ഇതി ദ്വിതീയാ| അത ഏവ യഥോചിതഃ സകലനിശാസ്വാപോऽത്രോപലക്ഷ്യതേ| തഥാ, സുഷ്ഠു ജീര്ണമന്നം-ആഹാരോ യസ്യ തമ്| കദാ പായയേത് ? പൂര്വാഹ്ണേ-പ്രാതഃകാലേ| കിമ്ഭൂതമ് ? കൃതം മങ്ഗലം-സ്വസ്ത്യയനാദി, യസ്യ തമ്| മങ്ഗലമിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്,- കൃതദേവദ്വിജാഗ്നിഗുരുവൃദ്ധാര്ചനമപീതി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| തഥാ, നിരന്നം-അകൃതാഹാരമ്| ആതുരവശാദ്വാ കിഞ്ചിത്സ്നിഗ്ധമ്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-പേയയാ പീതസര്പിഷമ്| വൃദ്ധേത്യാദി| തഥാ, അസൌ വാമ്യോ വൃദ്ധോ വാ ബാലോ വാ ദുര്ബലോ വാ ക്ലീബഃ-ഖേദാസഹിഷ്ണുര്വാ ഭവതി, ഭീരുര്വാ-കാതരോ ഭവതി| തദാ രോഗാനുരോധാദാകണ്ഠം-അതിമാത്രം മദ്യക്ഷീരാദികം പായയേത്| തദനന്തരം ഭൈഷജ്യമാത്രാം പായയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൭) - "ഭീരുകൃശബാലവൃദ്ധസുകുമാരാന്വാ ദോഷാനുരോധേനാകണ്ഠം പീതയൂഷേക്ഷുരസക്ഷീരതക്രമാംസരസമദ്യതുഷോദകയവാഗൂമണ്ഡാന്യതമമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാം മാത്രാമ് ? യഥാവികാരവിഹിതാം,- രോഗാനുസാരേണ സാധിതാമ്| തഥാ, മധുസൈന്ധവാഭ്യാം യുതാമ്| കിം കൃത്വാ ? കോഷ്ഠം-മൃദുമധ്യക്രൂരലക്ഷണം, വിഭജ്യ-വിചാര്യ| ശ്ലേഷ്മാധിക്യേന മൃദുത്വം, ശ്ലേഷ്മമധ്യത്വേന മധ്യത്വം, ശ്ലേഷ്മഹീനത്വേന ക്രൂരത്വം വമനേ കോഷ്ഠസ്യ ബോധ്യമ്| തഥാ ചോക്തമ് ചരകേ (സി. അ. ൧|൮) - "ശ്ലേഷ്മോത്തരശ്ച്ഛര്ദയതേ ഹ്യദുഃഖമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാം ഭൈഷജ്യമാത്രാമ് ? മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്| താനേവ മന്ത്രാനാഹ-ബ്രഹ്മേത്യാദിഗ്രന്ഥേന|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനവിധിമാഹ-അഥേതി| കൃതസ്നേഹനാദികമാതുരം പ്രാങ്മുഖം ഭൈഷജ്യമാത്രാം പായയേദിത്യന്വയഃ| ശ്വോവമ്യമിതി വമനദിനാത്പൂര്വദിനേ, ഉത്ക്ലിഷ്ടകഫമ്| സമ്യക്സ്നിഗ്ധം ചേന്നിരന്നമ്| ഈഷത്സ്നിഗ്ധം ചേത് പേയയാ പീതസര്പിഷമ്| വൃദ്ധാദിഷ്വന്യതമശ്ചേ(മം ചേ) ദ്രോഗാനുസാരേണ മദ്യാദിഷ്വന്യതമമാകണ്ഠം പായിതമ്| ബ്രഹ്മേത്യാദിസ്വാഹാന്തേന മന്ത്രേണാഭിമിന്ത്രിതാമ്| അയം ചൌഷധപാനവിധിര്വിശേഷപരിഹാരേണ സര്വേഷ്വൌഷധേശു ജ്ഞേയഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"സ്നാതാനുലിപ്തം സ്രഗ്വിണമഹതവാസസം ദേവതാഗ്നിദ്വിജഗുരുവൃദ്ധവൈദ്യാനര്ചിതവന്തം കൃതഹോമബലിമങ്ഗലപ്രായശ്ചിത്തസ്വസ്തിവാചനം ജാനുസമസംസ്തൃതസോപധാനോപാശ്രയാസനോപവിഷ്ടം പീതതക്രയൂഷതുഷോദകയവാഗൂമണ്ഡാന്യതമം നക്ഷത്രതിഥികരണമുഹൂര്ത്തോദയേ പ്രശസ്തേ|" ഇതി (ഇത്യധികമ്)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഭൈഷജ്യമാത്രാം പീതഃ സന്നാതുരഃ മുഹൂര്തം തന്മനാഃ-വമിഗതചിത്തഃ, അനുപാലയേത്-പ്രതീക്ഷേത|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാനാനന്തരം വിധിമാഹ-പീതേ മുഹൂര്തമിതി| തന്മനാഃ-വമനൈകചിത്തഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, സഞ്ജാതഹൃല്ലാസപ്രസേകഃ സന് ഛര്ദയേത്| ഹൃല്ലാസോ-ഹൃദുപരോധഃ| പ്രസേകോ-നിഷ്ഠീവനമ്| കഥം വമേത് ? അങ്ഗുലിഭ്യാം ദ്വാഭ്യാമ്| യദ്വാ, കോമലേന സുവര്ചലൈരണ്ഡാദിജേന-നാലേന മൃദുനാ വമേത്| കീദൃശഃ ? അനായസ്തഃ,- അനായാസേനേത്യര്ഥഃ| അപരം ഗലതാല്വപീഡയന്| തഥാ, അപ്രവൃത്താന് വേഗാന് പ്രവര്തയന് പ്രവൃത്താശ്ച പ്രവര്തയന്| ജാനുപ്രമാണേ പീഠേ സ്ഥിതഃ| ച-അപരം, അസ്യ-നരസ്യ, വമനം കുര്വതോ ദ്വേ പാര്ശ്വേ ലലാടം ച ധാരയേത്| പരിചാരക ഇതി ശേഷഃ| നാഭിം ച പീഡയേത്| പൃഷ്ഠം ച പ്രതിലോമതഃ-അസന്മാര്ഗേണ പീഡയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ പ്രവൃത്തവമനസ്യ കൃത്യമാഹ-ജാതഹൃല്ലാസേത്യാദി| അങ്ഗുലീഭ്യാം സംഹതാഭ്യാം, മൃദുനാ നാലേന, പ്രവൃത്താന് സവിബന്ധാന് പ്രവര്തയന്, ന ത്വപ്രവൃത്താന് പ്രവര്തയന്, ഛര്ദയേദിത്യന്വയഃ| അനായസ്തഃ-ആയാസരഹിതഃ| പൃഷ്ഠം ച പ്രതിലോമതഃ-ത്രികാദാരഭ്യോര്ധ്വം പ്രപീഡയേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"സ യദാ ജാനീയാത് സ്വേദപ്രാദുര്ഭാവേന ദോഷം പ്രവിലയമാപദ്യമാനം, രോമഹര്ഷേണ ച സ്ഥാനേഭ്യോ വിചലിതം, കുക്ഷ്യാധ്മാനേന ച കുക്ഷിമനുസൃതം, ക്രമാത് ഹൃദയോപമര്ദഹൃല്ലാസാസ്യസംസ്രവണൈശ്ചോര്ധ്വമഭിമുഖീഭുതമ്| അഥ സമുപസ്ഥാപിതാനേകപ്രതിഗ്രാഹോ വിവൃതോഔഷ്ഠതാലുകണ്ഠോ നാതിമഹതാ വ്യായാമേന വേഗാനുദീരയന് വമേത്| നാത്യുന്നതോ നാത്യവനതോ ന പാര്ശ്വവൃത്തോ വാ| തത്രാത്യുന്നതസ്യ പൃഷ്ഠഹൃദയപീഡാ ഭവതി| അത്യവനതസ്യ ശിരഃകോഷ്ഠപീഡാ| പാര്ശ്വാവൃത്തസ്യ പാര്ശ്വകോഷ്ഠഹൃദയോര്ധ്വജത്രുപീഡേതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഫേ തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുകൈര്ദ്രവ്യൈര്വമേത്| പിത്തേ സ്വാദുശീതൈര്ദ്രവ്യൈര്വമേത്| സ്നിഗ്ധാമ്ലലവണൈര്വായുനാ യുക്തേ കഫേ വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദോഷഭേദേന വമനദ്രവ്യഭേദമാഹ-കഫ ഇത്യാദി| ഇതി-ഉക്തേന പ്രകാരേണ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യാവത് പിത്തസ്യ ദര്ശനം സ്യാത്, കഫസ്യ വാ ഛേദഃ-അന്തഃ സ്യാത്, താവദ്വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനാവധിമാഹ-പിത്തസ്യ ദര്ശനമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹീനവേഗോ നരഃ കണാധാത്രീസിദ്ധാര്ഥലവണോദകൈരസകൃദ്വമേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹീനവേഗസ്യൌഷധമാഹ-ഹീനവേഗ ഇതി| പിപ്പല്യാദിമിശ്രമുദകം പുനഃപുനഃ പീത്വാ വമേത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൭) - "പ്രഭൂതവമനാസഹിഷ്ണുര്വ്ദ്യഹം ത്ര്യഹം വാ വിശ്രമ്യ, അസാത്മ്യബീഭത്സദുര്ദശദുര്ഗന്ധാനി വമനാനി വിദധ്യാത്| വിപരീതാനി വിരേചനാനി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്ര-തേഷു സമ്യഗ്യോഗാതിയോഗായോഗേഷു മധ്യാത്, വേഗാനാമപ്രവര്തനമസാവയോഗഃ| സവിബന്ധാ ച യാ പ്രവൃത്തിഃ സോऽപ്യയോഗഃ| കേവലസ്യ-ദോഷാദിരഹിതസ്യൌഷധസ്യ യാ പ്രവൃത്തിഃ സോऽപ്യയോഗഃ| തേന-അയോഗേന, നിഷ്ഠീവാദയഃ സ്യുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹീനയോഗലക്ഷണമാഹ-തത്രേതി| ഹീനയോഗജാന് രോഗാനാഹ - തേനേതി| ആദിശബ്ദാദരോചകഗൌരവാധ്മാനസ്ഫോടാലസ്യ-ശൂലപ്രതിശ്യായരോമഹര്ഷശോഫാദയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമ്യഗ്യോഗേ കഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ നിര്വിബന്ധം-നിഃസങ്ഗം പ്രവര്തന്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമാഹ-നിര്വിബന്ധമിതി| സ ങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"നാതിമഹതീ വ്യഥാ സ്വയം ചാവസ്ഥാനമ്| തതശ്ച സ്വസ്ഥതാ മനഃപ്രസാദഃ സ്വരവിശുദ്ധിരരോചകാദിവൈപരീത്യം ച|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിയോഗേ പുനഃ ഫേനചന്ദ്രകരക്തവദ്വമിതം-വമനം ഭവതി| ഫേനശ്ച ചന്ദ്രകശ്ച രക്തം ച, താനി വിദ്യന്തേ യസ്യ വമിതസ്യ തദേവമ്| തഥാ, ക്ഷാമതാദയോ ഭവന്തി| തമഃ-തിമിരദര്ശനം, ദാരുണാശ്ച വാതരോഗാഃ| തഥാ മൃത്യുര്ഭവതി, ജീവാഖ്യസ്യ ശോണിതസ്യ നിര്ഗമാത്-നിഷ്കാസാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിയോഗലക്ഷണമാഹ-അതിയോഗേ ത്വിത്യാദി| ഫേനാദിയുക്തം വമിതമ്| ചന്ദ്രകാഃ-മയൂരപിച്ഛേഷ്വിവ| തമഃ-അജ്ഞാനമ്| ഭ്രമഃ-ചക്രാധിരൂഢസ്യേവ| ജീവശോണിതം-ഓജഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "സ്വരക്ഷയമോഹോന്മാദമൂര്ച്ഛാശിരഃശൂന്യതാഹൃദയധൂമായനഗാത്രശൂലസുപ്തിതൃഷ്ണോര്ധ്വാനിലപ്രകോപകര്ണശൂലാര്ദിതവാക്സങ്ഗഹനുസംഹനനജിഹ്വാപ്രവേശനിര്ഗമാക്ഷിവ്യാവൃത്തിവിസംജ്ഞാതാ- നിദ്രാബലാഗ്നിഹാനയോ ഭവന്തി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമ്യഗ്യോഗേന വമിതേ സതി മുഹൂര്തമാശ്വാസ്യ-ശീതവാതാദിനാ, ധൂമത്രയസ്യ-സ്നിഗ്ധമധ്യതീക്ഷ്ണാഖ്യസ്യ, അന്യതമം-ഏകം, പായയേദ്വൈദ്യഃ| അഥ-അനന്തരം, സ്നേഹാചാരം-"ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാത്" ഇത്യാദികം, ആദിശേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യഗ്വാന്തസ്യോപചാരമാഹ-സമ്യഗ്യോഗേനേതി| ധൂമത്രയസ്യ-സ്നിഗ്ധമധ്യതീക്ഷ്ണഭേദാത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "സുവിശോധിതപാണിപാദമുഖം ധൂമം പായയിത്വാ പുനരുപസ്പൃഷ്ടോദകം സമ്മാനിതസുരഭിതാമ്ബൂലം നിര്വാതാഗാരശയ്യാസ്ഥിതമ്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതഃ-ഊര്ധ്വം, സായം-അപരാഹ്ണേ, പ്രഭാതേ-പൂര്വാഹ്ണേ വാ, ബഭുക്ഷിത ഉഷ്ണോദകേന സ്നാതോ രക്തശാല്യന്നം ഭുഞ്ജാനഃ പേയാദികം ക്രമം ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യഗ്വാന്തഃ പേയാദിക്രമേണ ഭുഞ്ജീതേത്യാഹ-തതഃ സായമിതി| ദീപ്താഗ്നിശ്ചേത്സായം, മന്ദാഗ്നിശ്ചേത്പരദിനേ പ്രാതഃ, പേയാദികം ക്രമം ഭജേത്,- പേയാദിക്രമേണ രക്തശാല്യന്നം ഭുഞ്ജീത|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രധാനാ ച മധ്യാ ചാവരാ ച പ്രധാനമധ്യാവരാഃ| പ്രധാനമധ്യാവരാശ്ച താഃ ശുദ്ധയശ്ച, താഭിഃ ശുദ്ധോ നരഃ ക്രമേണ-യഥാസങ്ഖ്യം, പേയാം ത്രീനന്നകാലാന് ദ്വാവന്നകാലാവേകന്നകാലം ഭജേദിതി| വിലേപ്യാദിഷ്വപ്യേവം യോജ്യമ്| ഏതദേവ സ്പഷ്ടീകൃത്യോച്യതേ| യഥാ,-പ്രധാനശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധോ നരോ ദ്വാവന്നകാലാവേകസ്മിന് ദിനേ പേയാം ഭജേത്| ദ്വിതീയേऽഹന്യേകമന്നകാലം പേയാം ദ്വിതീയമന്നകാലം വിലേപീമ്| തൃതീയേ വാസരേ ദ്വാവന്നകാലൌ വിലേപീമേവ| ചതുര്ഥേ ദിവസേ അകൃതം-ശുണ്ഠീലവണാദ്യസംസ്കൃതം യൂഷം, കൃതം-ശുണ്ഠീലവണാദിസംസ്കൃതം യൂഷം ച ദ്വാവന്നകാലൌ ഭജേത്, പഞ്ചമേऽഹ്നി പ്രഥമേऽന്നകാലേ ച| ചഃ സമുച്ചയേ| ത്രിഷ്വപി കാലേഷ്വകൃതം കൃതം ച യൂഷം ഭജേത്, വിഭജ്യ താവദ്ഗമ്യതേ| ഏവം കാലത്രയം കൃതാകൃതം രസം വിഭജ്യ ഭോജയേത്| സപ്തരാത്രേണ (സപ്താഹാത്) പ്രകൃതിഭോജനം ക്രമേണ സേവേത| ഏവം യഥാസ്വം മധ്യശുദ്ധിശുദ്ധസ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ ച യോജനാ കാര്യാ| മുനിസ്ത്വാഹ (ച. സൂ. അ. ൧൫|൧൭) - "അഥൈനം സായാഹ്നേ പരേ വാऽഹ്നി സുഖോദകപരിഷിക്തം പുരാണാനാം ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലാനാം സ്വവക്ലിന്നാം മണ്ഡപൂര്വാം സുഖോഷ്ണാം യവാഗൂം പായയേദഗ്നിബലമഭിസമീക്ഷ്യ| ഏവം ദ്വിതീയേ തൃതീയേ ചാന്നകാലേ| ചതുര്ഥേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലീനാം സുസ്വിന്നാം വിലേപീമുഷ്ണോദകദ്വിതീയാമസ്നേഹലവണാമല്പസ്നേഹലവണാം വാ ഭോജയേത്| ഏവം പഞ്ചമേ ഷഷ്ഠേ ചാന്നകാലേ| സപ്തമേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലീനാം ദ്വിപ്രസൃതം സുസ്വിന്നമോദനമുഷ്ണോദകാനുപാനം തനുനാ തനുസ്നേഹലവണോപപന്നേന മൃദ്ഗയൂഷേണ ഭോജയേത്| ഏവമഷ്ടമേ നവമേ ചാന്നകാലേ| ദശമേ ത്വന്നകാലേ ലാവകപിഞ്ജലാദീനാമന്യതമസ്യ മാംസസ്യ രസേനൌദകലാവണികേന നാതിസാരവതാ ഭോജയേദുഷ്ണോദകാനുപാനമ്| ഏവമേകാദശേ ദ്വാദശേ ചാന്നകാലേ| അത ഊര്ധ്വമന്നഗുണാന് ക്രമേണോപയുഞ്ജാനഃ സപ്താഹാത് പ്രകൃതിഭോജനമാഗച്ഛേത്|" ഇതി| ത്രീനിതി "കാലാധ്വനോരത്യന്തസംയോഗേ" ഇതി ദ്വിതീയാ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പേയാദിക്രമമാഹ-പേയാമിതി| ഉത്തമശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധഃ പേയാദിക ത്രീംസ്ത്രീന് അന്നകാലാന് ഭുഞ്ജീത| മധ്യാശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധൌ ദ്വൌ ദ്വൌ| അവരശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധ ഏകൈകമ്| അകൃതഃ-സ്നേഹാദിഭിരസംസ്കൃതോ, യൂഷഃ| കൃതഃ-സംസ്കൃതഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നിരണുഃ-അത്യല്പഃ, തൃണഗോമയകാഷ്ഠദലാദിഭിഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണഃ-ഉദ്ദീപ്യമാനോ, മഹാന് സ്ഥിരഃ-ചിരകാലസ്ഥായീ, സര്വപചഃ-സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മഗുരുലഘുപാചകഃ, ക്രമേണ ഭവതി| തഥൈവ-തേനൈവ പ്രകാരേണ, ശുദ്ധസ്യ നരസ്യ പേയാദിഭിരന്തരാഗ്നിഃ-ഔദര്യോऽഗ്നിഃ, മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചശ്ച ഭവതി| സര്വപച ഇതി പചേരജന്തസ്യ സര്വശബ്ദേന സഹ ഷഷ്ഠീസമാസഃ| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"വിരേകേ വമനേ ശ്രേഷ്ഠേ പേയാദീനാം ക്രിയാക്രമഃ| ത്രിശോ, ദ്വിശോ മധ്യമേ സ്യാദേകശസ്തു കനീയസി||" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പേയാദിക്രമസ്യ ഫലമാഹ-യഥാऽണുരിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ജഘന്യം ച മധ്യം ച പ്രവരം ച തസ്മിന് വമനേ ക്രമേണ വേഗാശ്ചത്വാരഃ ഷഡഷ്ടേഷ്ടാഃ| തന്ത്രകൃതാമിതി ശേഷഃ| തേ വേഗാ ദശൈവ ദ്വിത്രിഗുണാ ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ വിരേകേ ക്രമേണ ഭവന്തി| തഥേതി സമുച്ചയേ| ന കേവലം വേഗാ മാനമ്, പ്രസ്ഥശ്ച ദ്വിചതുര്ഗുണോ മാനം സ്യാദിതി തഥാശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ത്രീണ്യേതാന്യുപജാതിവൃത്താനി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്രിവിധസ്യ വമനസ്യ വേഗമാനമാഹ-ജഘന്യേതി| ത്രിവിധസ്യ വിരേകസ്യ വേഗമാനമാഹ-ദശൈവേതി| ദ്വിഗുണാഃ-വിംശതിഃ| ത്രിഗുണാഃ-ത്രിംശത്| ത്രിവിധസ്യ വിരേകസ്യ തുലാമാനമാഹ-പ്രസ്ഥ ഇതി| പ്രസ്ഥോऽത്ര ന ദ്വാത്രിംശത്പലഃ| "വമനേ ച വിരേകേ ച തഥാ ശോണിതമോക്ഷണേ| സാര്ദ്ധത്രയോദശപലം പ്രസ്ഥമാഹുര്മനീഷിണഃ||" ഇതി വചനാത്| ഏകഃ പ്രസ്ഥോ, ദ്വൌ പ്രസ്ഥൌ, ചത്വാരഃ പ്രസ്ഥാഃ, ഇതി ത്രീണി മാനാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പിത്താന്തം വമനം വദന്തി| വിരേകാദര്ദ്ധം വമനം കഥയന്തി| വിരേചനം കഫാന്തമാഹുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ത്രിവിധസ്യാപി വമനസ്യ പിത്താവസാനത്വമേവ സമ്യക്ത്വമിത്യാഹ-പിത്താവസാനമിതി| ത്രിവിധസ്യ വമനസ്യ തുലാമാനമാഹ-വിരേകാദര്ധമിതി| അര്ദ്ധം-അര്ധപ്രസ്ഥഃ പ്രസ്ഥഃ പ്രസ്ഥദ്വയം ചേതി| ത്രിവിധസ്യാപി വിരേകസ്യ കഫാവസാനത്വമേവ സമ്യക്ത്വമാഹ - കഫാന്തം ചേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദ്വൌ വാ ത്രയോ വാ ദ്വിത്രാഃ| "സങ്ഖ്യയാऽവ്യയാ" ഇതി ബഹുവ്രീഹിഃ| "ബഹുവ്രീഹൌ സങ്ഖ്യേയേ ഡച്" ഇതി ഡച് വാ സമാസാന്തഃ| സഹ വിശാ-പുരീഷേണ വര്തന്ത ഇതി സവിട്കാഃ| ദ്വിത്രാന് വേഗാന് സവിട്കാനപനീയ-ഗണനായാമനുപാരുഹ്യ, വിരേകേ മേയം-മാതവ്യമ്| വമനേ പുനഃ പീതം യദൌഷധം തദപനീയ മേയമ്| ഇന്ദ്രവജ്രാവൃത്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വേഗമാനേ തുലാമാനേ ചാപോഹ്യമാനമാഹ-ദ്വിത്രാനിതി| വമനേ തു വമനാര്ഥം യത്പീതം തദപനീയ മേയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏനം-നരം വാമിതം, ഭൂയഃ-പുനരപി, സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദിതമനന്തരം സമ്യഗ്വിരേചയേത്| കദാ ? ശ്ലേഷ്മണഃ കാലഃ-സത്രിഭാഗഃ പ്രഹരഃ, തസ്മിന് ഗതേ സതി| കിം കൃത്വാ ? കോഷ്ഠം-മൃദുമധ്യക്രൂരലക്ഷണം, ജ്ഞാത്വാ-അവഗമ്യ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനവിധിമാഹ-അഥൈനമിതി| സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം പുനരപ്യുപപാദിതം-ശോധനയോഗ്യതാം നീതം, വിരേചയേത്-വിരേചനൌഷധം ദദ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "ന ത്വകൃതവമനമന്യത്രാതിക്രൂരകോഷ്ഠാത്| അകൃതവമനസ്യ ഹി ശ്ലേഷ്മണോപഹതമൌഷധമൂര്ധ്വം പ്രവര്തതേ| ഉരസി വാ രുദ്ധമവതിഷ്ഠതേ| തതോ നാലം വിരേചനായ| സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യാപി ചാധഃസ്രരതഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗ്രഹണീം ഛാദയിത്വാ ഗൌര്വവമാപാദയതി പ്രവാഹികാം വാ| ന ത്വേഷ ദോഷോऽതിക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ വായ്വാത്മകത്വാത്| ശ്ലേഷ്മകാലേऽപ്യകൃതവമനോക്തോ ദോഷഃ| ശൂലാധ്മാനഗൌരവാണി വാ കൃത്വാ ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണ്യപരാഹ്ണേ രാത്രൌ വാ വിരേചയേത്| തേനാന്നാവൃതമപി തുല്യമ്| ഛര്ദിം ച പുനസ്തജ്ജനയതി| അവിരിക്തസ്യ തു ശ്ലേഷ്മകാലേ ച വമന യോജ്യമ്, തഥോര്ധ്വം സുഖേന നിര്ഹരണാത്|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യോ ബഹുപിത്തഃ കോഷ്ഠഃ സ മൃദുര്ഭവതി| സ ച ക്ഷീരേണ വിരിച്യതേ| അപിശബ്ദാദാരഗ്വധാദിഭിരപി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦- മൃദുകോഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമാഹ-ബഹുപിത്ത ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "ഇക്ഷുരസാമ്ലതക്രമസ്തുഗുഡകൃശരാ-സര്പിര്നവമദ്യോഷ്ണോദകപീലുദ്രാക്ഷാപൂഗഫലാദിഭിഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പ്രഭൂതമാരുതഃ ക്രൂരഃ കോഷ്ഠോ ഭവതി| സ ച കൃച്ഛ്രേണ-കഥഞ്ചിദപി, ശ്യാമാദികൈര്വിരിച്യതേ| ആദിശബ്ദേന കങ്കുഷ്ഠസുധാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അപിശബ്ദാദാരഗ്വധാദിഭിര്ന വിരിച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ രം-ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ ലക്ഷണമാഹ-പ്രഭൂതമാരുത ഇതി| ആദിശബ്ദാന്ത്രിഫലാതില്വകനീലിനീഫലാദയഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"ബഹുശ്ലേഷ്മാ സമദോഷശ്ഛ മധ്യഃ, സ സാധാരണഃ| യേ ച സ്നിഹ്യന്ത്യച്ഛപാനേന പ്രായശസ്ത്രിസപ്തപഞ്ചരാത്രൈരിതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഷായമധുരൈഃ-ആരഗ്വധാദിഭിഃ, പിത്തേ വിരേകഃ| കടുകൈഃ കഫേ വിരേകഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണലവണൈഃ-ഏരണ്ഡതൈലാദിഭിര്വായൌ വിരേകഃ കാര്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദോഷഭേദേന വിരേചനഭേദമാഹ-കഷായമധുരൈരിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "പീതമാത്ര ഏവ ചൌഷധേ ഛര്ദിവിഘാതായ ശീതാമ്ബുനാ മുഖമസ്യ സഹസാ സിഞ്ചേത്| തതശ്ചോഷ്ണോദകേന സോऽന്തര്മുഖം വിശോധ്യ, ആര്ദ്രസുരഭിമൃന്മാതുലുങ്ഗജമ്ബീരസുമനഃസൌഗന്ധികാദീനി ഹ്യദ്യഗന്ധാന്യുപജിഘ്രേത്| നിവാതസുഖശയ്യാസ്ഥിതശ്ചാവിബന്ധാര്ഥമല്പാല്പമുഷ്ണോദകമനുകണ്ഠയംസ്തന്മനാ വേഗാന്ന ധാരയന് ഈരയമാണശ്ച സ്വയം ശയ്യാസനേ(ന്നേ)ഷു പ്രതിഗ്രാഹേഷ്വശീതസ്പൃഗ്വിരിച്യതേ| യഥാ ച വമനേ സ്വേദപ്രസേകൌഷധകഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ പ്രവര്തന്തേ| തഥാ വിരേചനേ വാതമൂത്രപുരീഷപിത്തകഫാഃ| പുനശ്ചാന്തേ വായുഃ| ദോഷാണാം ഹി ദേഹേ തഥാ സന്നിവേശാന്മാര്ഗവൈപരീത്യാച്ച ശോധനയോരിതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അപ്രവൃത്തിഃ-മന്ദാ പ്രവൃത്തിഃ| നഞ് ഈഷദര്ഥേ| വിരേകാപ്രവൃത്താവുഷ്ണാമ്ബു പായയേദ്വൈദ്യഃ| അസ്യ ചാതുരസ്യ പാണിതാപേന ജഠരം സ്വേദയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനാപ്രവൃത്തൌ പ്രവര്തനോപായമാഹ-അപ്രവൃത്താവിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തസ്മിന്-വിരേകസ്യ ദിനേ, അല്പ ഉത്ഥാനേ-സ്തോകായാം പ്രവൃത്തൌ സത്യാം, ഭുക്ത്വാऽന്നമന്യേദ്യുഃ-അന്യസ്മിന് ദിനേ പുനര്വിരേചനൌഷധം പിബേദാതുരഃ| സ്നേഹനം-സ്നേഹഃ| ദൃഢഃ സ്നേഹകോഷ്ഠോ യസ്യ സ ദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠഃ| ന ദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠോऽദൃഢസ്നേഹകോഷ്ഠഃ| സ ഭൂയോऽപി സ്നേഹസ്വേദൈഃ സംസ്കൃതശരീരോ ദശാഹാദൂര്ധ്വം യൌഗികം വിരേചനം പിബേത്| [ സമ്യഗാലോച്യ- ] യഥാവന്നിരൂപ്യ, പൂര്വമനുക്രമം-"ഭൈഷജ്യമാത്രാം മന്ത്രാഭിമന്ത്രിതാമ്" ഇത്യാദികം, തഥാ "അപ്രവൃത്തൌ തു പായയേത്| ഉഷ്ണാമ്ബു സ്വേദയേദസ്യ പാണിതാപേന ചോദരമ്|" ഇത്യാദികം ച, സ്മരന് പിബേദിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉപായേനാപ്യപ്രവ്രുത്ത്തൌ കിം കൃത്യമ്? ഇത്യത ആഹ-ഉത്ഥാന ഇതി| ഉത്ഥാനേ-പ്രവര്തനേ അല്പേ സതി തസ്മിന് ദിനേ ഭുക്ത്വാ ദ്വിതീയദിനേ പുനര്വിരേചനം പിബേത്| യസ്തു നിവൃത്തസ്നേഹവാന്ന വിരിച്യതേ സ പുനഃ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നോ ദശാഹാദൂര്ധ്വം വിരേചനം പിബേത്| പൂര്വമതിക്രമം-പ്രഥമവിരേചനേ സാമഗ്രീവൈകല്യം, സ്മരന് സമ്യഗാലോച്യ യദ്യോഗ്യം സ്യാത്തത്പുനര്ദേയമ്, ന പ്രഥമമേവ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "ഹ്രീഭയലോഭൈശ്ച വേഗാഘാതശീലാ പ്രായശസ്ത്രിയോ രാജസമീപസ്ഥാ വണിജശ്ച ഭവന്തി| തസ്മാദേതേ വേഗധാരണാത് പ്രവൃദ്ധവാതത്വാത് സദാऽऽതുരാ ദുര്വിരേച്യാശ്ച| താന് സുസ്നിഗ്ധാന് ശോധയേത്, അന്യാനപി ചാകാലനിര്ഹാരവിഹാരാഹാരാന്| അതശ്ചൈഷാം സദാതുരത്വാദല്പോऽപ്യാമയോ ദുഃസാധ്യോ ഭവതി|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അയോഗലക്ഷണം ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിരിത്യാദികമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിരേചനേ ഹീനയോഗലക്ഷണമാഹ-ഹൃത്യ്കുക്ഷ്യശുദ്ധിരിതി| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) "ആധ്മാനപ്രസേകച്ഛര്ദിഭ്രമഗൌരവാഗ്നിസാദതന്ദ്രാസ്തൈമിത്യമൂത്രസങ്ഗാഃ|" ഇതി (ഇത്യധികമ്)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യഥോക്താദ്വൈപരീത്യേ-ഹൃത്കുക്ഷിശുദ്ധിരിത്യാദികോ(കേ), യോഗോ-യോഗലക്ഷണമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമാഹ-യോഗ ഇതി| വൈപരീത്യേഹൃത്കുക്ഷിശുദ്ധിരുച്യാദൌ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അതിവിരിക്തസ്യ വിട്പിത്തകഫവാതേഷു ക്രമാന്നിഃസൃതേഷു ജലം സ്രവേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? നിഃശ്ലേഷ്മപിത്തം, തഥാ ശ്വേതം കിഞ്ചിത്കൃഷ്ണം സലോഹിതം-ഈഷദ്രക്തം, അഥവാ മാംസപ്രക്ഷാലനസദൃശമഥവാ മേദഃശകലാഭം സ്രവേത്| തഥാ ഗുദനിഃസരണാദയോऽതിവമനാമയാശ്ച-ക്ഷാമതാദയോ ഭവന്തി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അതിയോഗലക്ഷണമാഹ-വിട്പിത്തകഫവാതേഷ്വിതി| അതിവമനാമയാഃ-ക്ഷാമതാദയഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) - "പരികര്തികാ ഹൃദയോദ്വേഷ്ടനം പിപീലികാസഞ്ചാര ഇവാങ്ഗേ|" ഇതി (ഇത്യധികമ്)|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏനം ച-നരം സമ്യഗ്വിരിക്തം, വമനവിഹിതേന വിധിനാ വിധൂമേനോപപാദയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യ സമ്യഗ്വാന്തവിധിമതിദിശതി-സമ്യഗ്വിരിക്തമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തതഃ-അനന്തരം, ക്രമേണ-പൂര്വോക്തേന, രക്തശാല്യന്നസഹിതപേയോദീന്യന്നാന്യശ്നന് പ്രകൃതിഭോജനം ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പേയാദിക്രമാനന്തരം പ്രകൃതിഭോജനമപി ക്രമേണ കുര്യാദിത്യാഹ-തത ഇതി| ക്രമേണ-"പാദേനാപഥ്യമ്" ഇത്യാദ്യുക്തേന| വമിതവാനിവേതി ദൃഷ്ടാന്തബലേന വമിതേऽപ്യയം ക്രമോ ജ്ഞേയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പീതഭേഷജാന് മന്ദവഹ്ന്യാദീന് പഞ്ച ലങ്ഘയേത്| അദൃഷ്ടം ജീര്ണലിങ്ഗം പീതഭേഷജസ്യ യസ്യേതി യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മന്ദവഹ്ന്യാദിഭിഃ ശോധനദിനേ ഉപവാസഃ കാര്യ ഇത്യാഹ-മന്ദവഹ്നിമിതി| അസംശുദ്ധം-ഹീനയോഗിനമ്| അക്ഷാമം-ശുദ്ധികൃതകാര്ശ്യരഹിതമ്| ദോഷദുര്ബലം-ദോഷവൃദ്ധ്യാ ക്ഷീണബലമ്| അദൃഷ്ടജീര്ണലിങ്ഗം-ജീര്ണോഉഷധലക്ഷണരഹിതമ്| താനി ച (ച. സി. അ. ൬/൨൨) -"അനുലോമോऽനിലഃ സ്വാസ്ഥ്യം ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ സുമനസ്കതാ| ലഘുത്വമിന്ദ്രിയോദ്ഗാരശുദ്ധിര്ജീര്ണൌഷധാകൃതിഃ|| ക്ലമോ ദാഹോऽങ്ഗസദനം ഭ്രമോ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുജാ| അരതിര്ബലഹാനിശ്ച സാവശേഷൌഷധാകൃതിഃ||" ഇത്യതോ ജ്ഞേയാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഉത്ക്ലേശാശ്ച സങആശ്ചോത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ| സ്നേഹശ്ച സ്വേദശ്ചൌഷധം ച താനി, തേഷാമുത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ സ്നേഹസ്വേദൌഷധോത്ക്ലേശസങ്ഗാഃ തൈഃ| ഇതി-ഏവം ലങ്ഘിതേ സതി, മന്ദാഗ്ന്യാദിര്ന ബാധ്യതേ-ന പീഡ്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലങ്ഘനസ്യ ഫലമാഹ-സ്നേഹസ്വേദേതി| സ്നേഹസ്വേദൌര്ഷധൈര്ജാതാ യേ ദോഷോത്ക്ലേശാസ്തേഷാം നിര്ഹൃതശേഷാണാം യേ സങ്ഗാഃ സ്രോതസാം സ്യുഃ, തൈഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സംശോധനാദിഭിര്യതോऽഗ്നിര്മന്ദതാം യാതി, അതോ ഹേതോഃ പേയാദിക്രമമാചരേത്| സംശോധനം-സമ്യക്ശുദ്ധിഃ| അസ്രവിസ്രാവോ-രക്തസ്രുതിഃ| സ്നേഹയോജനം- സ്നേഹോപയോഗഃ| നനു, ശുദ്ധ്യാഗ്നിമാന്ദ്യമിഹോച്യതേ| വക്ഷ്യതി ച (ശ്ലോ. ൬൦) - "ബുദ്ധിപ്രസാദം" ഇത്യാദിനാ "ജ്വലനസ്യ ദീപ്തിം സംശോധനം കരോതി" ഇതി| തദിമേ വചസി പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| കാലഭേദാദദോഷഃ| സംശോധനേ ക്രിയമാണേऽഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി| കൃതേ ച സംശോധനേऽഥ പേയാദിക്രമമാസേവമാനസ്യാഗ്നിദീപ്തിരിതി ന കശ്ചിദത്ര വ്യാഘാതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പേയാദിക്രമേ യുക്തിമാഹ-സംശോധനേതി| സ്നേഹയോജനം-ശമനസ്നേഹപ്രയോഗഃ| ലങ്ഘനം-ഉപവാസഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്രുതൌ-പതിതൌ, അല്പൌ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ യസ്യ തം, തഥാ മദ്യപോ യോ നരസ്തം മദ്യപം. തഥാ വാതപൈത്തികം, ഏതാംസ്ത്രീനപി പേയാം ന പായയേത്| തര്ഹ്യേഷാം കിം കാര്യമ് ? ഇത്യാഹ-തേഷാമിത്യാദി| പ്രഥമേऽന്നകാലേ ലാജസക്തവോ ദ്വിതീയേऽന്നകാലേ മാംസരസൌദന(?)മിത്യേഷ തര്പണാദിക്രമസ്തേഷാം ഹിതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്രുതാല്പപിത്താദിഷു പേയാം നിഷേധതി-സ്രുതാല്പപിത്തേതി| നിഷിദ്ധപേയാനാം പേയാസ്ഥാനേ മന്ഥോ യോജ്യ ഇത്യാഹ-തേഷാമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വമനമപക്വം സത് ദോഷാന്നിര്ഹരേത്| വിരേചനം തു പച്യമാനം ദോഷാന്നിര്ഹരേത്| അതോ വമനസ്യ പാകോ ന പ്രതിപാല്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വമനവിരേചനയോഃ സ്വകാര്യപ്രതീക്ഷാവധിമാഹ-അപക്വമിതി| അര്ഥാത് വിരേചനസ്യ പാകം പ്രതിപാലയേത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുര്ബലോ നരോ ബഹുദോഷശ്ച ദോഷപാകേന ഹേതുനാ സ്വയം-ഔഷധമന്തരേണ, യോ വിരിച്യതേ-ഭിദ്യതേ, തം-നരം, ഭേദനീയൈര്ഭോജ്യൈഃ-ഭക്ഷ്യൈര്യോജയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദുര്ബലത്വാദിവിശിഷ്ടസ്ത്വാഹാരൈരേവ ശോധ്യ ഇത്യാഹ-ദുര്ബല ഇതി| ഭേദനീയൈഃ-യവക്ഷാരാദിഭിഃ| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൨൭) -"ഊര്ധ്വാധോരേചനം യുക്തം വൈപരീത്യേന ജായതേ| യദാ, തദാ ഛര്ദയതഃ സിഞ്ചേദുഷ്ണേന വാരിണാ|| പാദൌ ശീതേന ചോര്ധ്വാങ്ഗം വിപരീതം വിരേചനേ (വിരിച്യതഃ)| [പീതേ പ്രസ്കന്ദിതേ ദോഷാനനിര്ഹൃത്യ ജരാം ഗതേ|| വമിതേ ചൌഷധേ സമ്യക് പായയേത ന തം പുനഃ| മന്ദാഗ്നിം ബഹുസ്ദോഷം തു ദൃഢസ്നേഹഗുണാശയമ്|| ദുഃശുദ്ധം തദഹര്ഭുക്തം ശ്വോ ഭൂയഃ പായയേത തമ്|]" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദുര്ബലാദയഃ പഞ്ച മൃദ്വല്പം വിരേചനൌഷധം പിബേയുഃ| കിമിത്യാഹ-യസ്മാത് തത്-വിരേചനൌഷധം, അസകൃത്-പുനഃപുനഃ, പീതം വരമ്, ന ബഹു| അന്യഥാ-ബഹു തീക്ഷ്ണം ചൌഷധം പീതം, സംശയാവഹം-പ്രാണസന്ദേഹകാരി| തഥാ, പുനഃപുനഃ പ്രയുക്തമൌഷധം ചലാന് ബഹൂന് ദോഷാനല്പാനല്പാന് ഹരേത്| ഏവം ബലഹാനിം വിനാ ദോഷനിര്ഹാരഃ കൃതഃ സ്യാത്| തുരവധാരണേ| ദുര്ബലസ്യ നരസ്യ മൃദുദ്രവ്യൈരല്പാനേവ താന് ദോഷാന് സമ്യക് ശമയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദുര്ബലാദീനാം പഞ്ചാനാം മൃദ്വല്പം ചൌഷധം ദേയമിത്യാഹ-ദുര്ബല ഇതി| യദ്യപി മൃദല്പം ന ശോധയേത് തഥാऽപി തദേവാസകൃത്പേയമ്, ന തു ബഹുതീക്ഷ്ണമ്, ജീവിതസംശയാത്| ബഹുപ്രചലിതദോഷസ്യാപി ദുര്ബലസ്യശോധനം മൃദ്വല്പമേവേത്യാഹ-ഹരേദിതി| അല്പപ്രചലിതദോഷസ്യ ദുര്ബലസ്യ ശമനമേവേത്യാഹ-അല്പാന് സംശമയേദിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, തേ-ബഹവോ ദോഷാഃ, അനിര്ഹൃതാശ്ചിരമേനം-ആതുരം, ക്ലേശയന്തി| ഹന്യുര്വാ-അനിര്ഹൃതാ മാരയേയുഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ബഹുപ്രചലിതദോഷസ്യ ശമനേ ബാധകമാഹ-ക്ലേശയന്തീതി| സങ്ഗ്രഹേ തു മൃദുതീക്ഷ്ണയോര്ലക്ഷണമുക്തമ് (സൂ. അ. ൨൭) -"സുഖം ക്ഷിപ്രം മഹാവേഗമസക്തം യത്പ്രവര്തതേ| നാതിഗ്ലാനികരം നാതി ഹൃദി പായൌ ച രുക്കരമ്|| അന്തരാശയഗം ക്ലിന്നം കൃത്സ്നം ദോഷം നിരസ്യതി| വിരേചനം നിരൂഹോ വാ തത്തീക്ഷ്ണമിതി നിര്ദിശേത്|| ജലാഗ്നികീടൈരസ്പൃഷ്ടം ദേശകാലഗുണാന്വിതമ്| നവം മാത്രാധികം കിഞ്ചിത് തുല്യവീര്യൈഃ സുഭാവിതമ്|| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ തീക്ഷ്ണത്വം യാതി ഭേഷജമ്| അതോ വിപര്യയേ മന്ദം മന്ദതാം ച പ്രപദ്യതേ|| തീക്ഷ്ണോ മധ്യോ മൃദുര്വ്യാധിഃ സര്വമധ്യാല്പലക്ഷണഃ| ബലാപേക്ഷം ഹിതം തേഷു തീക്ഷ്ണം മധ്യം മൃദു ക്രമാത്|| അപ്രവര്ത്യ മലാന് ദ്രവ്യം സത്മ്യീഭൂതം ഹി ജീര്യതി| വമനം വാ വിരേകോ വാ തസ്മാത്സാത്മ്യം ന യോജയേത്|| വിഭ്രംശോ വിഷവത്സമ്യഗ്യോഗോ യസ്യാമൃതോപമഃ| കാലേऽവശ്യം പ്രയോജ്യം ച തസ്മാദ്യത്നേന തത്പിബേത്||" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മന്ദാഗ്നിം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച നരം സഹ ക്ഷാരലവണാഭ്യാം വര്തന്തേ യാനി ഘൃതാനി തൈര്യഥാസങ്ഖ്യമുദ്ദീപിതാനലം വിജിതകഫവാതം ച ശോധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മന്ദാഗ്നിക്രൂരകോഷ്ഠയോഃ ശോധനേ പൂര്വാങ്ഗമാഹ-മന്ദാഗ്നിമിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രൂക്ഷാദീനാം ഭൈഷജ്യമവിരേച്യൈവ-വിരേചനമകൃത്വൈവ, പരിണമതി| തേഭ്യോ-രൂക്ഷാദിഭ്യഃ, പൂര്വം ബസ്തിം ദദ്യാത്| അനന്തരം സ്നിഗ്ധം-ഏരണ്ഡതൈലബിന്ദുഘൃതാദികം, വിരേചനം യോജയേത്| അഥവാ ഫലവര്തിഭിസ്തീക്ഷ്ണാഭിഃ പുരീഷം കിഞ്ചിത്-അല്പം, നിര്ഹൃത്യ-നിഃസാര്യ, സ്നിഗ്ധം വിരേചനം ദദ്യാത്| കിമിതി ബസ്തിനാ തീക്ഷ്ണാഭിഃ ഫലവര്തിഭിശ്ച കിഞ്ചിച്ഛകൃന്നിര്ഹാരഃ ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-പ്രവൃത്തം ഹീത്യാദി| യസ്മാന്മലം പ്രവൃത്തം സന്തം കിഞ്ചിത്പതിതം സ്നിഗ്ധോ വിരേകഃ സുഖം-അകൃച്ഛ്രേണ നിര്ഹരേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രൂക്ഷാദീനാമ് പഞ്ചാനാം വിരേചനമപി ന വിരേചയതീത്യാഹ-രൂക്ഷേതി| തേ കഥം വിരേച്യാ ഇത്യത ആഹ-തേഭ്യ ഇതി| ബസ്തി-നിരൂഹമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നാതിശബ്ദോऽത്രേഷദര്ഥേ| "നാതിശീതഗുരുസ്നിഗ്ധം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൬|൬൩) ഇത്യത്ര യഥാ| വിഷാദ്യാര്താനീഷത്സ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിഷാദിഷു നവസു ഈഷത്സ്നിഗ്ധസ്യ ശോധനമിത്യാഹ-വിഷാഭിവാതേതി| അഭിഘാതഃ-ശസ്ത്രഘാതാദിഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സര്വാന്-ഈഷത്സിഗ്ധാന് വിഷാര്താദീനീഷദ്രൂക്ഷാന് വാ, സ്നേഹവിരേകൈഃ ശോധയേത്| സ്നേഹഭാവിതാംശ്ച പുരുഷാന് രൂക്ഷൈര്വിരേകൈഃ ശോധയേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സര്വേഷാം വിരേച്യാനാം സ്നേഹവിരേചനം ദേയമിത്യാഹ-സര്വാനിതി| സ്നേഹഭാവിതാനാം രൂക്ഷം വിരേചനമിത്യാഹ-രൂക്ഷൈസ്ത്വിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വമനാദീനാം കര്മണാമന്തരേऽന്തരേ-മധ്യേ മധ്യേ, പുനരപി-ഭൂയഃ, സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത| അന്തേ ച കര്മണാം ബലായ-ശരീരസ്യ ബലാധാനാര്ഥം, സ്നേഹം പ്രയുഞ്ജീത| തദയമര്ഥോऽത്ര ബോധ്യഃ,-ആദൌ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ വമനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ വിരേചനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോऽനുവാസനം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോ നിരൂപണം, പുനഃ സ്നേഹസ്വേദൌ തതോऽനുവാസനമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രതികര്മ സ്നേഹസ്വേദൌ കാര്യാവിത്യാഹ-കര്മണാമിതി| സര്വകര്മാന്തേ പുനഃ സ്നേഹനം കാര്യമിത്യാഹ-സ്നേഹമന്ത ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യതോ ദേഹാദുത്ക്ലേശ്യ-പതനോന്മുഖം കൃത്വാ മലോ വിരേചനാദിഭിര്ഹ്രിയതേ| കഥമിവ ? വാസസോ-വസ്ത്രാദ്യഥാ,- മര്ദനികായാം വസ്ത്രം മര്ദയിത്വാ ജലാദിനാ മലോ നിര്ഹ്രിയത ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നേഹസ്വേദനാഭ്യാസേ യുക്തിമാഹ-മല ഇതി| സ്നിഗ്ധസ്വിന്നാദ്വസ്സ്ത്രാദിവോത്ക്ലിഷ്ടോ മലോ ഹ്നിയതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യോ നരഃ സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ-അശീലയിത്വാ, സംശോധനം കുര്യാത്, തസ്യ ശരീരം ദീര്യതേ| കഥമിവ ? ആനാമേ-ആനമനേ, കാഷ്ഠം ശുഷ്കം യഥാ ദീര്യത ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്നേഹസ്വേദാനഭ്യാസേ ദോഷമാഹ-സ്നേഹസ്വേദാവിതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സംശോധനം സമ്യക് ക്രിയമാണം ബുദ്ധിപ്രസാദാദീന് പഞ്ച കരോതി| ബുദ്ധിപ്രസാദോ-ധീപാടവമ്| വയസോ-യൌവനാദേഃ, പാകഃ-പരിണാമ ഇതി| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവിധിര്നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൭||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സമ്യക് ശോധനസ്യ ഫലമാഹ-ബുദ്ധിപ്രസാദമിതി| വയസഃ പാകം-ജരാമ്| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| വാന്തിരേകപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൧൮||