೧೮. ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

"ಶುದ್ಧಿಭಿರ್ನಿರ್ಹ್ರಿಯನ್ತೇ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಕಾಸ್ತಾಃ ಶುದ್ಧಯಃ ? ಇತಿ ಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ವಮನವಿರೇಚನಾಧಿಕಾರಃ - - - -

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

೦೦೦೦೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಮನಂ ಚ ವಿರೇಚನಂ ಚ, ತಯೋರ್ವಿಧಿಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ತತ್ರ ಯಥೋದ್ದೇಶತಯಾ ನಿರ್ದೇಶ ಇತಿ ಪೂರ್ವಂ ವಮನವಿಧಿಮಾಚಷ್ಟೇ| ಅಥವಾ ವಿರೇಕಾತ್ಪೂರ್ವಂ ವಮನಸ್ಯೋಪನ್ಯಾಸೋ ಯುಕ್ತಃ, ಹೃತಕಫಸ್ಯ ಹಿ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಕಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚರಕೇ ಸಿ. ಅ. ೧|೮) - "ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಮನ್ದಕಫಸ್ತು ಸಮ್ಯಕ್" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ರಮಪ್ರಾಪ್ತಂ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ವಮನವಿರೇಚನಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ದೋಷಹರಣಮುರ್ಧ್ವಭಾಗಂ ವಮನಾಖ್ಯಮ್, ಅಧೋಭಾಗಂ ವಿರೇಚನಾಖ್ಯಮ್, ಉಭಯಂ ವಾ ಮಲವಿರೇಚನಾದ್ವಿರೇಚನಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಸೂಕ್ಷ್ಮವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶೀನ್ಯೌಷಧಾನಿ ಸ್ವವೀರ್ಯೇಣ ಹೃದಯಮುಪೇತ್ಯ ಸೌಕ್ಷ್ಮ್ಯಾವ್ದ್ಯವಾಯಿತ್ವಾಚ್ಚ ಧಮನೀರನುಸೃತ್ಯ ಸ್ನೇಹೇನ ಮೃದೂಕೃತೇಽನ್ತಃಶರೀರೇ ಸ್ವೇದೋಷ್ಮಣಾಽಽರ್ದ್ರದಾರುವದ್ವಿಷ್ಯನ್ದಿತೇ ಸ್ಥೂಲಾಣುಸ್ರೋತೋಭ್ಯಃ ಸಕಲಮಪಿ ದೋಷಸಙ್ಘಾತಮೌಷ್ಣ್ಯಾತ್ ಪುನರ್ವಿಷ್ಯನ್ದಯನ್ತಿ| ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದ್ವಿಕಾಶಿತ್ವಾಚ್ಚ ವಿಚ್ಛಿನ್ದಯನ್ತಿ| ಸ ವಿಷ್ಯನ್ನವಿಚ್ಛಿನ್ನೋ ದೋಷಸಙ್ಘಾತಃ ಪರಿಪ್ಲವನ್ ಸ್ನೇಹಾಕ್ತಭಾಜನಸ್ಥ ಇವೋದಕಾಞ್ಜಲಿರಸಜ್ಜನ್ನನುಪ್ರವಣಭಾವಾದಾಮಾಶಯಮಾಗಮ್ಯೋದಾನಪ್ರಣುನ್ನೋಽಗ್ನಿವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾದುರ್ಧ್ವಭಾಗಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚೌಷಧಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಸಲಿಲಪೃಥಿವ್ಯಾತ್ಮಕತ್ವಾದಧೋಭಾಗಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚೌಷಧಸ್ಯಾಧಃ| ಉಭಯತಶ್ಚೋಭಯಗುಣತ್ವಾದುಭಯಭಾಗಪ್ರಭಾವಾಚ್ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಸಂಯೋಗೇ ಚ ಕಫಾಧಿಕೇ| ತತ್ರ ಚ ಪಿತ್ತಕಫವಾನ್ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ,-ಕಫೇ ಕಫಾಧಿಕೇ ಸಂಯೋಗೇ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ತಥೈವ ಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ವಾ ಸಂಯೋಗೇ ವಿರೇಚನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ತದ್ವಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಸಾಮಾನ್ಯತೋ ವಿಷಯಮಾಹ ಕಫೇ ವಿದಧ್ಯಾದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಾ ಸಂಯೋಗೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಶೇಷೇಣ ಪುನರ್ನವಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದೀನ್ ಊರ್ಧ್ವರೋಗಪರ್ಯನ್ತಾನ್ ವಾಮಯೇತ್| [ ನವಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಯಕ್ಷ್ಮಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇನಿಃ| ಏವಂ ಚ ಕುಷ್ಠಾದೀನಾಂ ಕಾಸಾನ್ತಾನಾಂ ಶ್ವಾಸಾದೀನಾಮೂರ್ಧ್ವರೋಗಾನ್ತಾನಾಂ ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಇನೀ ಕಾರ್ಯೌ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಸ್ಯ ವಿಶೇಷತೋ ವಿಷಯಮಾಹ-ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ, ನವಜ್ವರೇತಿ, ಕುಷ್ಠಮೇಹೇತಿ, ಶ್ವಾಸೇತಿ| ಊರ್ಧ್ವರೋಗಾಃ-ಜತ್ರೂರ್ಧ್ವರೋಗಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ವಿಷಪೀತದಷ್ಟದಿಗ್ಧವಿದ್ಧವಿರುದ್ಧಾಜೀರ್ಣಾನ್ನವಿಷೂಚಿಕಾಲಸಕಾವಿಪಾಕಾರೋಚಕಾರ್ಬುದಮೇದೋಗದಾಪಸ್ಮಾರಪಾಣ್ಡುರೋಗಾ ದೋಷಭೇದೀಯೋಕ್ತಾಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧಯಃ|" ಇತ್ಯಧಿಕಾಃ| ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ, (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಏತೇ ಹಿ ಪರಂ ವಮನೇನ ನಾಶಮುಪಯಾನ್ತಿ, ಸಲಿಲಾಪಗಮಾದನಿಷ್ಪನ್ನಶಾಲ್ಯಾದಿವತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಯೋ ವಾತರೋಗಾನ್ತಾ ಅವಾಮ್ಯಾಃ| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಸೋಽರ್ಶಸಃ| "ಅರ್ಶಆದಿಭ್ಯಶ್ಚ" ಇತ್ಯಚ್| ತತ್ರ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ವಮನಾದ್ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದ್ಗರ್ಭಭ್ರಂಶಶ್ಚ (ಶಾಚ್ಚ) ದಾರುಣರೋಗಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೇರಿದ್ಭೂತಿಃ| ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯುಃ ವಾಗ್ಘನುಹಸ್ತಾದೀನಾಂ ವ್ಯಾಪಾರಾಯತೀರ್ಹತ್ವಾ ಹನ್ವಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ನಿತ್ಯದುಃಖಿತಸ್ಯ ಚ ವಾಯುನಾ ಕ್ಷಪಿತಶರೀರತ್ವಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ಬಾಲಾದೀನಾಮೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮತ್ವಾತ್ ಬಲೋಪರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಹೃದ್ರೋಗಾದೀನಾಂ ಹೃದಯೋಪರೋಧಃ| ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದೀನಾಮುದಾನೋ ವಾಯುರುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪ್ರಾಣಾನಪಿ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ರೋಗೋದ್ಗಮಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಃ| [ ಕಿಂ ಸರ್ವದೈವ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಯೋಽವಾಮ್ಯಾಃ ? ಉತ ಕಸ್ಯಾಞ್ಚಿದವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಾಮ್ಯಾಃ, ಇತ್ಯಾಹ- ] ಋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದ್ಯಭ್ಯವಹಾರಮನ್ತರೇಣ| ವಿಷಾದ್ಯಭ್ಯವಹಾರೇ ತು ವಾಮ್ಯಾ ಏವೈತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅವಾಮ್ಯಾನಾಹ-ಅವಾಮ್ಯಾ ಇತಿ, ಬಾಲೇತಿ, ಪ್ರಸಕ್ತೇತಿ, ಊರ್ಧ್ವೇತಿ, ಮೂತ್ರಾಘಾತೀತಿ, ಉದಾವರ್ತೇತಿ, ಋತ ಇತಿ| ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥುಃ-ಛರ್ದ್ಯನುರೋಧನಾತ್| ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠೀ_ಕೃಮಿಬಹುಲಕೋಷ್ಠಃ| ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವೃತ್ತೋ ವಾಯುರಸ್ರಂ ಚ ಯಸ್ಯ| ಹತಸ್ವರಾದಯಃ ಉದಾವರ್ತಾದಯಶ್ಚ| ವಿಷಾದಿಭ್ಯ ಋತೇ| ವಿಷಪಾನಾದೌ ತು ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಯೋಽಪಿ ವಾಮ್ಯಾಃ| ವಿರುದ್ಧಾಭ್ಯವಹಾರಃ-"ಆನೂಪಮಾಮಿಷಂ ಮಾಷ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭|೩೦) ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ತತ್ರ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ಗರ್ಭವ್ಯಾಪದಾಮಗರ್ಭಭ್ರಂಶಾಚ್ಚ ದಾರುಣರೋಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸುಕುಮಾರಸ್ಯ ಹೃದಯವಿಕರ್ಷಣಾದೂರ್ಧ್ವಮಧೋ ವಾ ರುಧಿರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಅನ್ಯಕಾರ್ಯವ್ಯಗ್ರಸ್ಯೌಷಧಂ ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ವಾ ಪ್ರವರ್ತಮಾನಮಯೋಗದೋಷಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ರೂಕ್ಷಸ್ಯ ವಾಯುರಙ್ಗಗ್ರಹಣಮ್| ರೂಕ್ಷಾಶನಪ್ರಾಯಸ್ಯ ವಾಯುನಾ ಕ್ಷಪಿತದೋಷತ್ವಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾಽತಿದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರಗ್ನಿಬಲೇನ| ಭಾರಾಧ್ವಕರ್ಮನಿತ್ಯಯಾನಕ್ಲಾನ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಯಾಸೇನ| ಕ್ಷತಸ್ಯ ಭೂಯಃ ಕ್ಷಣನಾದ್ರಕ್ತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಕ್ಷೀಣಾದೀನಾಮೌಷಧಬಲಾಕ್ಷಮತ್ವಾದ್ದೇಹಬಲೋಪರೋಧೋಽನ್ತಃಕ್ಷತಭಯಂ ಚ| ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದ್ಯೂರ್ಧ್ವರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರುದಾನಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹರೇತ್, ರಕ್ತವಾಽತಿಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಊರ್ಧ್ವವಾತಾಸ್ಥಾಪಿತಾನುವಾಸಿತಾನಾಮುರ್ಧ್ವವಾತಾದಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸಂವೃತಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ದುಶ್ಚ್ಛರ್ದಸ್ಯ ಚಾತಿಮಾತ್ರಪ್ರವಾಹಣಾದನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿಸರ್ಪಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯವೈಚಿತ್ಯಾನಿ ಮರಣಂ ವಾ| ಹೃದ್ರೋಗಿಣೋ ಹೃದಯೋಪರೋಧಃ| ಉದಾವರ್ತಾದಿಭಿರರ್ತಾನಾಮರ್ದಿತಾದಿಭಿಶ್ಛ ಯಥಾಯಥಮಾಮಯವೃದ್ಧಿರ್ಮರಣಂ ವಾ| ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾಸ್ಥಾಪನೇನಾಧಃ ಪೂರ್ವಮನಿರ್ಹೃತೈಃ ಕೃಮಿಭಿರತಿಬಹುತ್ವಾದಶೇಷಾನಿಃಸರಣೇನ ಹೃದಯಮತಿಕರ್ಷದ್ಭಿಶ್ಚ್ಛರ್ದಿಷೋಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥೋಃ ಪೂರ್ವೇ-ಪೂರ್ವಸ್ಥಿತಾ ದುರ್ಬಲಾನ್ತಾ ಏಕಾದಶಾತುರಾಃ, ತಥಾಽಽಮಜ್ವರಶ್ಚ| ತೇ ಸರ್ವೇ ಧೂಮಾನ್ತೈಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವರ್ಜ್ಯಾಃ, ನ ಕೇವಲಂ ವಮನೇನೈವ| ಧೂಮಗ್ರಹಣಂ ಗಣ್ಡೂಷಾದಿಕರ್ಮಣಃ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮಷ್ಟಮಾಸಾಯಾ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾ ನಿರೂಹಾ ನ ವರ್ಜ್ಯಾ ಇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಸದ್ಯೋಭುಕ್ತಸ್ಯ ಜ್ವರಿತಸ್ಯ ಸತೋ ವಮನಾನುಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮ್| ತು-ಪುನಃ, ಅಜೀರ್ಣಿನಃ ಪುರುಷಾಃ ಸರ್ವೈರೇವ-ವಮನಾದಿಭಿರ್ಗಣ್ಡೂಷಾದಿಭಿಶ್ಚ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಆಮದೋಷಭಯಾತ್ತೈರ್ವಮನಾದಯೋ ನ ಸೇವ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಮನುವರ್ತತೇ| ಸದ್ಯೋಽಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಹಿ ವಮನಮನುಜ್ಞಾತಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರಸಙ್ಗಾದ್ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದಿಷ್ವೇಕಾದಶಸು ನವಜ್ವರೇ ಚ ವಿರೇಚನಬಸ್ತಿನಸ್ಯಧೂಮಾನ್ನಿಷೇಧತಿ-ಪ್ರಸಕ್ತವಮಥೋರಿತಿ| ಅಜೀರ್ಣಿನಾಂ ಸರ್ವಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ನಿಷೇಧತಿ-ಸರ್ವೈರೇವೇತಿ| ಸರ್ವೈಃ-ವಿರೇಚನಾದ್ಯೈರ್ಗಣ್ಡೂಷಾನ್ತೈಶ್ಚ| ವಮನಂ ತು ವಿಶೇಷತೋ ವಿಧಾನಾತ್ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಅಜೀರ್ಣೀ ತು ಸರ್ವೈರೇವ ವಮನವರ್ಜ್ಯೈರಾಮದೋಷಭಯಾತ್, ನವಜ್ವರಶ್ಚ ದೋಷಸ್ತಮ್ಭಭಯಾದಿತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿರೇಕೇಣ ಸಾಧ್ಯಾಃ-ಉಪಕ್ರಮ್ಯಾಃ, ಗುಲ್ಮಾದಯಃ ಶಕೃದ್ಗ್ರಹಪರ್ಯನ್ತಾಃ| ಪಕ್ವಾಶಯೇ ವ್ಯಥಾ ಪಕ್ವಾಶಯವ್ಯಥಾ| ವಾಮ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಯೇ ಚ ಕುಷ್ಠಾದ್ಯಾ ಊರ್ಧ್ವರೋಗಪರ್ಯನ್ತಾ ವಮನಾರ್ಹಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಚ ವಿರೇಚ್ಯಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನಸ್ಯ ವಿಶೇಷತೋ ವಿಷಯಮಾಹ-ವಿರೇಕಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ, ಜೀರ್ಣಜ್ವರೇತಿ, ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ, ಯೋನೀತಿ, ವಾತಾಸ್ರಮಿತಿ, ವಾಮ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಭಗನ್ದರಾಕ್ಷಿಪಾಕಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿದಗ್ಧಶಿರಃಶೂಲೋದಾವರ್ತಾ ದೋಷಭೇದೀಯೋಕ್ತಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಯಃ|" ಇತ್ಯಧಿಕಮ್| ಯುಕ್ತಿಶ್ಚ, (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಏತೇ ಹಿ ಪರಂ ವಿರೇಚನೇನ ನಾಶಮುಪಯಾನ್ತ್ಯಗ್ನ್ಯಪನಯನೇನಾಗ್ನಿಗೃಹತಾಪವತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ನವಜ್ವರೋ ನೈವ ರೇಚ್ಯಃ| ತಸ್ಯ ಹಿ ವಿರೇಚನಮಪಕ್ವಾನ್ ದೋಷಾನನಿರ್ಹರನ್ ವಾತಕೋಪಾಯೈವ ಸ್ಯಾತ್| ಯಕ್ಷ್ಮಾದೀನಾಂ ತ್ವವಸ್ಥಾವಶಾನ್ಮೃದುವಿರೇಚ್ಯತ್ವಮನುಜ್ಞಾತಮೇವ| ಯಥಾ ಚ ಪಠಿಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೫|೧)- "ಬಲಿನೋ ಬಹುದೋಷಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಶೋಧನಮ್| ಊರ್ಧ್ವಾಧೋ ಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಸ್ನೇಹಂ ಯನ್ನ ಕರ್ಶನಮ್||" ಇತಿ [ ಯಕ್ಷ್ಮಣಃ ]| ತಥಾ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೯|೪) - "ಅಪಿ ಚಾಧ್ಮಾನಗುರುತಾಶೂಲಸ್ತೈಮಿತ್ಯಕಾರಿಣಿ| ಪ್ರಾಣದಾ ಪ್ರಾಣದಾ ದೋಷೇ ವಿಬದ್ಧೇ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತಿನೀ||" ಇತ್ಯಾದಿನಾಽತೀಸಾರಸ್ಯಾಪಿ ಮೃದುವಿರೇಚನಮನುಜ್ಞಾತಮ್| ನೈವಂ ನವಜ್ವರಸ್ಯ ಸ್ವಲ್ಪವಿರೇಚ್ಯತ್ವಂ ಕದಾಽಪಿ| ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದಯಃ ಶೋಷ್ಯನ್ತಾ ನ ವಿರೇಚ್ಯಾಃ| ತತ್ರಾಲ್ಪಾಗ್ನಿರಬಲತ್ವಾದ್ಭೇಷಜವೇಗಂ ನ ಸಹತೇ| ಅಧೋಗರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಿಣೋರತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಹನ್ಯಾತ್| ಕ್ಷತಪಾಯೋಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಕರೀಂ ರುಜಾಂ ಜನಯೇತ್| ಸಶಲ್ಯಸ್ಯ ಕ್ಷತೇ ವಾಯುರಾಶ್ರಿತೋ ಜೀವಿತಂ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಆಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಯ ಭೇಷಜವೇಗಾಸಹನಾದ್ಬಲೋಪರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯೌಷಧೋದ್ಧತಾ ದೋಷಾ ಹ್ಯಪ್ರವರ್ತಮಾನಾ ಹೃದಯಶೂಲಪರ್ವಭೇದಾನಾಹಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಕ್ಲಮಾನ್ ಜನಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ಯುಃ| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾತಿಯೋಗಾಯ ಸ್ಯಾತ್| ಶೋಷಿಣಃ ಕ್ಷೀಣಧಾತುತಯಾ ಮಲಬಲತ್ವಮ್, ತದಭಾವಾದ್ದೇಹವಿನಾಶಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅವಿರೇಚ್ಯಾನಾಹ-ನ ತು ರೇಚ್ಯಾ ಇತಿ| ಕ್ಷತಪಾಯುಃ-ಕ್ಷತಗುದಃ| ಸಶಲ್ಯಃ-ಅನುದ್ದೃತಶಲ್ಯಃ| ಆಸ್ಥಾಪಿತಃ-ಕೃತನಿರೂಹಃ| ಶೋಷೀ-ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮೀ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ತತ್ರ ನವಜ್ವರಸ್ಯಾವಿಪಕ್ವಾನ್ ದೋಷಾನ್ ನ ನಿರ್ಹರೇತ್, ವಾತಮೇವ ಚ ಕೋಪಯೇತ್| ಅತಿಸಾರ್ಯಧೋಗರಕ್ತಪಿತ್ತಯೋರತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಹನ್ಯಾತ್| ಕ್ಷತಗುದಸ್ಯ ಗುದೇ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಕರೀಂ ರುಜಾಂ ಜನಯೇತ್| ಲಙ್ಘಿತಾದಯೋ ಭೇಷಜವೇಗಂ ನ ಸಹೇರನ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾರ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಧಾತುತಯಾ ಮಲಬಲತ್ವಮ್, ತದಭಾವಾದ್ದೇಹನಾಶಃ ಸ್ಯಾತ್| ಮದಾತ್ಯಯಾರ್ತಸ್ಯ ಮದ್ಯಕ್ಷೀಣೇ ದೇಹೇ ವಾಯುಃ ಪ್ರಾಣೋಪರೋಧಾಯ| ಆಧ್ಮಾತಸ್ಯ ಪುರೀಷಾಶಯೇ ನಿಚಿತೋ ವಾಯುರ್ವಿಸರ್ಪನ್ ಸಹಸಾ ತೀವ್ರತರಮಾಧ್ಮಾನಂ ಮರಣಂ ವಾ ಜನಯೇತ್| ಸಶಲ್ಯಾಭಿಹತಯೋಃ ಕ್ಷತೇ ವಾಯುರಾಶ್ರಿತೋ ಜೀವಿತಂ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾತಿಯೋಗೋ ಭವೇತ್| ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯೌಷಧೋದ್ಧತಾ ದೋಷಾ ಹ್ಯಪ್ರವರ್ತಮಾನಾ ಹೃದಯಶೂಲಪರ್ವಭೇದಾನಾಹಚ್ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಕ್ಲಮಾನ್ ಜನಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹನ್ಯುಃ| ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾದೀನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ ದೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್|" ಇತಿ| ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋ-ವಮನೋಕ್ತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏತತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ರೇಚ್ಯಾರೇಚ್ಯತ್ವಮವಗಮ್ಯಾನನ್ತರಂ ಸಾಧಾರಣೇ-ಶ್ರಾವಣಾದೌ ಕಾಲೇ, ಯಥಾವಿಧಿ-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೋದಿತೇನ ಕ್ರಮೇಣ, ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಂ ಪುರುಷಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೀದೃಶಮ್ ? ಶ್ವೋವಮ್ಯಂ-ಪ್ರಾತರ್ವಮನಾರ್ಹಮ್| ವಮ್ಯಮಿತಿ "ಅರ್ಹೇಕೃತ್ಯತೃಚಶ್ಚ" ಇತ್ಯರ್ಹಾರ್ಥೇ ಪೋರದುಪಧಾದಿತಿ ಯತ್| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಃ-ಸ್ಥಾನಾಚ್ಚಲಿತಃ, ಕಫೋ ಯಸ್ಯ ತಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫಮ್| ಕೈಃ? ಮತ್ಸ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಅನ್ತರ್ಭಾವಿತಣ್ಯರ್ಥೋಽತ್ರ| ಉತ್ಕ್ಲೇಶಿತಕಫಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ನಿಶಾಂ ಸುಪ್ತಮ್| "ಕಾಲಾಧ್ವನೋಃ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ| ಅತ ಏವ ಯಥೋಚಿತಃ ಸಕಲನಿಶಾಸ್ವಾಪೋಽತ್ರೋಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಸುಷ್ಠು ಜೀರ್ಣಮನ್ನಂ-ಆಹಾರೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಕದಾ ಪಾಯಯೇತ್ ? ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ-ಪ್ರಾತಃಕಾಲೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಕೃತಂ ಮಙ್ಗಲಂ-ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ, ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಮಙ್ಗಲಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್,- ಕೃತದೇವದ್ವಿಜಾಗ್ನಿಗುರುವೃದ್ಧಾರ್ಚನಮಪೀತಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ನಿರನ್ನಂ-ಅಕೃತಾಹಾರಮ್| ಆತುರವಶಾದ್ವಾ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪೇಯಯಾ ಪೀತಸರ್ಪಿಷಮ್| ವೃದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸೌ ವಾಮ್ಯೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾ ಬಾಲೋ ವಾ ದುರ್ಬಲೋ ವಾ ಕ್ಲೀಬಃ-ಖೇದಾಸಹಿಷ್ಣುರ್ವಾ ಭವತಿ, ಭೀರುರ್ವಾ-ಕಾತರೋ ಭವತಿ| ತದಾ ರೋಗಾನುರೋಧಾದಾಕಣ್ಠಂ-ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಮದ್ಯಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಪಾಯಯೇತ್| ತದನನ್ತರಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಭೀರುಕೃಶಬಾಲವೃದ್ಧಸುಕುಮಾರಾನ್ವಾ ದೋಷಾನುರೋಧೇನಾಕಣ್ಠಂ ಪೀತಯೂಷೇಕ್ಷುರಸಕ್ಷೀರತಕ್ರಮಾಂಸರಸಮದ್ಯತುಷೋದಕಯವಾಗೂಮಣ್ಡಾನ್ಯತಮಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ಮಾತ್ರಾಮ್ ? ಯಥಾವಿಕಾರವಿಹಿತಾಂ,- ರೋಗಾನುಸಾರೇಣ ಸಾಧಿತಾಮ್| ತಥಾ, ಮಧುಸೈನ್ಧವಾಭ್ಯಾಂ ಯುತಾಮ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಕೋಷ್ಠಂ-ಮೃದುಮಧ್ಯಕ್ರೂರಲಕ್ಷಣಂ, ವಿಭಜ್ಯ-ವಿಚಾರ್ಯ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕ್ಯೇನ ಮೃದುತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಮಧ್ಯತ್ವೇನ ಮಧ್ಯತ್ವಂ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಹೀನತ್ವೇನ ಕ್ರೂರತ್ವಂ ವಮನೇ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಬೋಧ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ ಚರಕೇ (ಸಿ. ಅ. ೧|೮) - "ಶ್ಲೇಷ್ಮೋತ್ತರಶ್ಚ್ಛರ್ದಯತೇ ಹ್ಯದುಃಖಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಮ್ ? ಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಮ್| ತಾನೇವ ಮನ್ತ್ರಾನಾಹ-ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇನ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನವಿಧಿಮಾಹ-ಅಥೇತಿ| ಕೃತಸ್ನೇಹನಾದಿಕಮಾತುರಂ ಪ್ರಾಙ್ಮುಖಂ ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪಾಯಯೇದಿತ್ಯನ್ವಯಃ| ಶ್ವೋವಮ್ಯಮಿತಿ ವಮನದಿನಾತ್ಪೂರ್ವದಿನೇ, ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಕಫಮ್| ಸಮ್ಯಕ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚೇನ್ನಿರನ್ನಮ್| ಈಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಚೇತ್ ಪೇಯಯಾ ಪೀತಸರ್ಪಿಷಮ್| ವೃದ್ಧಾದಿಷ್ವನ್ಯತಮಶ್ಚೇ(ಮಂ ಚೇ) ದ್ರೋಗಾನುಸಾರೇಣ ಮದ್ಯಾದಿಷ್ವನ್ಯತಮಮಾಕಣ್ಠಂ ಪಾಯಿತಮ್| ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿಸ್ವಾಹಾನ್ತೇನ ಮನ್ತ್ರೇಣಾಭಿಮಿನ್ತ್ರಿತಾಮ್| ಅಯಂ ಚೌಷಧಪಾನವಿಧಿರ್ವಿಶೇಷಪರಿಹಾರೇಣ ಸರ್ವೇಷ್ವೌಷಧೇಶು ಜ್ಞೇಯಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಸ್ನಾತಾನುಲಿಪ್ತಂ ಸ್ರಗ್ವಿಣಮಹತವಾಸಸಂ ದೇವತಾಗ್ನಿದ್ವಿಜಗುರುವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾನರ್ಚಿತವನ್ತಂ ಕೃತಹೋಮಬಲಿಮಙ್ಗಲಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನಂ ಜಾನುಸಮಸಂಸ್ತೃತಸೋಪಧಾನೋಪಾಶ್ರಯಾಸನೋಪವಿಷ್ಟಂ ಪೀತತಕ್ರಯೂಷತುಷೋದಕಯವಾಗೂಮಣ್ಡಾನ್ಯತಮಂ ನಕ್ಷತ್ರತಿಥಿಕರಣಮುಹೂರ್ತ್ತೋದಯೇ ಪ್ರಶಸ್ತೇ|" ಇತಿ (ಇತ್ಯಧಿಕಮ್)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಪೀತಃ ಸನ್ನಾತುರಃ ಮುಹೂರ್ತಂ ತನ್ಮನಾಃ-ವಮಿಗತಚಿತ್ತಃ, ಅನುಪಾಲಯೇತ್-ಪ್ರತೀಕ್ಷೇತ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾನಾನನ್ತರಂ ವಿಧಿಮಾಹ-ಪೀತೇ ಮುಹೂರ್ತಮಿತಿ| ತನ್ಮನಾಃ-ವಮನೈಕಚಿತ್ತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸಞ್ಜಾತಹೃಲ್ಲಾಸಪ್ರಸೇಕಃ ಸನ್ ಛರ್ದಯೇತ್| ಹೃಲ್ಲಾಸೋ-ಹೃದುಪರೋಧಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ-ನಿಷ್ಠೀವನಮ್| ಕಥಂ ವಮೇತ್ ? ಅಙ್ಗುಲಿಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಮ್| ಯದ್ವಾ, ಕೋಮಲೇನ ಸುವರ್ಚಲೈರಣ್ಡಾದಿಜೇನ-ನಾಲೇನ ಮೃದುನಾ ವಮೇತ್| ಕೀದೃಶಃ ? ಅನಾಯಸ್ತಃ,- ಅನಾಯಾಸೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರಂ ಗಲತಾಲ್ವಪೀಡಯನ್| ತಥಾ, ಅಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ವೇಗಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್ ಪ್ರವೃತ್ತಾಶ್ಚ ಪ್ರವರ್ತಯನ್| ಜಾನುಪ್ರಮಾಣೇ ಪೀಠೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಚ-ಅಪರಂ, ಅಸ್ಯ-ನರಸ್ಯ, ವಮನಂ ಕುರ್ವತೋ ದ್ವೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಲಲಾಟಂ ಚ ಧಾರಯೇತ್| ಪರಿಚಾರಕ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ನಾಭಿಂ ಚ ಪೀಡಯೇತ್| ಪೃಷ್ಠಂ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮತಃ-ಅಸನ್ಮಾರ್ಗೇಣ ಪೀಡಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ ಪ್ರವೃತ್ತವಮನಸ್ಯ ಕೃತ್ಯಮಾಹ-ಜಾತಹೃಲ್ಲಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗುಲೀಭ್ಯಾಂ ಸಂಹತಾಭ್ಯಾಂ, ಮೃದುನಾ ನಾಲೇನ, ಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಸವಿಬನ್ಧಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್, ನ ತ್ವಪ್ರವೃತ್ತಾನ್ ಪ್ರವರ್ತಯನ್, ಛರ್ದಯೇದಿತ್ಯನ್ವಯಃ| ಅನಾಯಸ್ತಃ-ಆಯಾಸರಹಿತಃ| ಪೃಷ್ಠಂ ಚ ಪ್ರತಿಲೋಮತಃ-ತ್ರಿಕಾದಾರಭ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಸ ಯದಾ ಜಾನೀಯಾತ್ ಸ್ವೇದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇನ ದೋಷಂ ಪ್ರವಿಲಯಮಾಪದ್ಯಮಾನಂ, ರೋಮಹರ್ಷೇಣ ಚ ಸ್ಥಾನೇಭ್ಯೋ ವಿಚಲಿತಂ, ಕುಕ್ಷ್ಯಾಧ್ಮಾನೇನ ಚ ಕುಕ್ಷಿಮನುಸೃತಂ, ಕ್ರಮಾತ್ ಹೃದಯೋಪಮರ್ದಹೃಲ್ಲಾಸಾಸ್ಯಸಂಸ್ರವಣೈಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಮಭಿಮುಖೀಭುತಮ್| ಅಥ ಸಮುಪಸ್ಥಾಪಿತಾನೇಕಪ್ರತಿಗ್ರಾಹೋ ವಿವೃತೋಔಷ್ಠತಾಲುಕಣ್ಠೋ ನಾತಿಮಹತಾ ವ್ಯಾಯಾಮೇನ ವೇಗಾನುದೀರಯನ್ ವಮೇತ್| ನಾತ್ಯುನ್ನತೋ ನಾತ್ಯವನತೋ ನ ಪಾರ್ಶ್ವವೃತ್ತೋ ವಾ| ತತ್ರಾತ್ಯುನ್ನತಸ್ಯ ಪೃಷ್ಠಹೃದಯಪೀಡಾ ಭವತಿ| ಅತ್ಯವನತಸ್ಯ ಶಿರಃಕೋಷ್ಠಪೀಡಾ| ಪಾರ್ಶ್ವಾವೃತ್ತಸ್ಯ ಪಾರ್ಶ್ವಕೋಷ್ಠಹೃದಯೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಪೀಡೇತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಫೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಮೇತ್| ಪಿತ್ತೇ ಸ್ವಾದುಶೀತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಮೇತ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಾಯುನಾ ಯುಕ್ತೇ ಕಫೇ ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದೋಷಭೇದೇನ ವಮನದ್ರವ್ಯಭೇದಮಾಹ-ಕಫ ಇತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ-ಉಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಾವತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಂ ಸ್ಯಾತ್, ಕಫಸ್ಯ ವಾ ಛೇದಃ-ಅನ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಾವದ್ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನಾವಧಿಮಾಹ-ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶನಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹೀನವೇಗೋ ನರಃ ಕಣಾಧಾತ್ರೀಸಿದ್ಧಾರ್ಥಲವಣೋದಕೈರಸಕೃದ್ವಮೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹೀನವೇಗಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಹೀನವೇಗ ಇತಿ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಮಿಶ್ರಮುದಕಂ ಪುನಃಪುನಃ ಪೀತ್ವಾ ವಮೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೭) - "ಪ್ರಭೂತವಮನಾಸಹಿಷ್ಣುರ್ವ್ದ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ವಿಶ್ರಮ್ಯ, ಅಸಾತ್ಮ್ಯಬೀಭತ್ಸದುರ್ದಶದುರ್ಗನ್ಧಾನಿ ವಮನಾನಿ ವಿದಧ್ಯಾತ್| ವಿಪರೀತಾನಿ ವಿರೇಚನಾನಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಯೋಗೇಷು ಮಧ್ಯಾತ್, ವೇಗಾನಾಮಪ್ರವರ್ತನಮಸಾವಯೋಗಃ| ಸವಿಬನ್ಧಾ ಚ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗಃ| ಕೇವಲಸ್ಯ-ದೋಷಾದಿರಹಿತಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸೋಽಪ್ಯಯೋಗಃ| ತೇನ-ಅಯೋಗೇನ, ನಿಷ್ಠೀವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹೀನಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತತ್ರೇತಿ| ಹೀನಯೋಗಜಾನ್ ರೋಗಾನಾಹ - ತೇನೇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾದರೋಚಕಗೌರವಾಧ್ಮಾನಸ್ಫೋಟಾಲಸ್ಯ-ಶೂಲಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯರೋಮಹರ್ಷಶೋಫಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರ್ವಿಬನ್ಧಂ-ನಿಃಸಙ್ಗಂ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ನಿರ್ವಿಬನ್ಧಮಿತಿ| ಸ ಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ನಾತಿಮಹತೀ ವ್ಯಥಾ ಸ್ವಯಂ ಚಾವಸ್ಥಾನಮ್| ತತಶ್ಚ ಸ್ವಸ್ಥತಾ ಮನಃಪ್ರಸಾದಃ ಸ್ವರವಿಶುದ್ಧಿರರೋಚಕಾದಿವೈಪರೀತ್ಯಂ ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿಯೋಗೇ ಪುನಃ ಫೇನಚನ್ದ್ರಕರಕ್ತವದ್ವಮಿತಂ-ವಮನಂ ಭವತಿ| ಫೇನಶ್ಚ ಚನ್ದ್ರಕಶ್ಚ ರಕ್ತಂ ಚ, ತಾನಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ವಮಿತಸ್ಯ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷಾಮತಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಮಃ-ತಿಮಿರದರ್ಶನಂ, ದಾರುಣಾಶ್ಚ ವಾತರೋಗಾಃ| ತಥಾ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತಿ, ಜೀವಾಖ್ಯಸ್ಯ ಶೋಣಿತಸ್ಯ ನಿರ್ಗಮಾತ್-ನಿಷ್ಕಾಸಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅತಿಯೋಗೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಫೇನಾದಿಯುಕ್ತಂ ವಮಿತಮ್| ಚನ್ದ್ರಕಾಃ-ಮಯೂರಪಿಚ್ಛೇಷ್ವಿವ| ತಮಃ-ಅಜ್ಞಾನಮ್| ಭ್ರಮಃ-ಚಕ್ರಾಧಿರೂಢಸ್ಯೇವ| ಜೀವಶೋಣಿತಂ-ಓಜಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಸ್ವರಕ್ಷಯಮೋಹೋನ್ಮಾದಮೂರ್ಚ್ಛಾಶಿರಃಶೂನ್ಯತಾಹೃದಯಧೂಮಾಯನಗಾತ್ರಶೂಲಸುಪ್ತಿತೃಷ್ಣೋರ್ಧ್ವಾನಿಲಪ್ರಕೋಪಕರ್ಣಶೂಲಾರ್ದಿತವಾಕ್ಸಙ್ಗಹನುಸಂಹನನಜಿಹ್ವಾಪ್ರವೇಶನಿರ್ಗಮಾಕ್ಷಿವ್ಯಾವೃತ್ತಿವಿಸಂಜ್ಞಾತಾ- ನಿದ್ರಾಬಲಾಗ್ನಿಹಾನಯೋ ಭವನ್ತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ವಮಿತೇ ಸತಿ ಮುಹೂರ್ತಮಾಶ್ವಾಸ್ಯ-ಶೀತವಾತಾದಿನಾ, ಧೂಮತ್ರಯಸ್ಯ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣಾಖ್ಯಸ್ಯ, ಅನ್ಯತಮಂ-ಏಕಂ, ಪಾಯಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ| ಅಥ-ಅನನ್ತರಂ, ಸ್ನೇಹಾಚಾರಂ-"ಉಷ್ಣೋದಕೋಪಚಾರೀ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ಆದಿಶೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತಸ್ಯೋಪಚಾರಮಾಹ-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನೇತಿ| ಧೂಮತ್ರಯಸ್ಯ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣಭೇದಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಸುವಿಶೋಧಿತಪಾಣಿಪಾದಮುಖಂ ಧೂಮಂ ಪಾಯಯಿತ್ವಾ ಪುನರುಪಸ್ಪೃಷ್ಟೋದಕಂ ಸಮ್ಮಾನಿತಸುರಭಿತಾಮ್ಬೂಲಂ ನಿರ್ವಾತಾಗಾರಶಯ್ಯಾಸ್ಥಿತಮ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಊರ್ಧ್ವಂ, ಸಾಯಂ-ಅಪರಾಹ್ಣೇ, ಪ್ರಭಾತೇ-ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಾ, ಬಭುಕ್ಷಿತ ಉಷ್ಣೋದಕೇನ ಸ್ನಾತೋ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಾನಃ ಪೇಯಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಂ ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯಾಹ-ತತಃ ಸಾಯಮಿತಿ| ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಶ್ಚೇತ್ಸಾಯಂ, ಮನ್ದಾಗ್ನಿಶ್ಚೇತ್ಪರದಿನೇ ಪ್ರಾತಃ, ಪೇಯಾದಿಕಂ ಕ್ರಮಂ ಭಜೇತ್,- ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಭುಞ್ಜೀತ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಧಾನಾ ಚ ಮಧ್ಯಾ ಚಾವರಾ ಚ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಾಃ| ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಾಶ್ಚ ತಾಃ ಶುದ್ಧಯಶ್ಚ, ತಾಭಿಃ ಶುದ್ಧೋ ನರಃ ಕ್ರಮೇಣ-ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ, ಪೇಯಾಂ ತ್ರೀನನ್ನಕಾಲಾನ್ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲಾವೇಕನ್ನಕಾಲಂ ಭಜೇದಿತಿ| ವಿಲೇಪ್ಯಾದಿಷ್ವಪ್ಯೇವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏತದೇವ ಸ್ಪಷ್ಟೀಕೃತ್ಯೋಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಪ್ರಧಾನಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧೋ ನರೋ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲಾವೇಕಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪೇಯಾಂ ಭಜೇತ್| ದ್ವಿತೀಯೇಽಹನ್ಯೇಕಮನ್ನಕಾಲಂ ಪೇಯಾಂ ದ್ವಿತೀಯಮನ್ನಕಾಲಂ ವಿಲೇಪೀಮ್| ತೃತೀಯೇ ವಾಸರೇ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲೌ ವಿಲೇಪೀಮೇವ| ಚತುರ್ಥೇ ದಿವಸೇ ಅಕೃತಂ-ಶುಣ್ಠೀಲವಣಾದ್ಯಸಂಸ್ಕೃತಂ ಯೂಷಂ, ಕೃತಂ-ಶುಣ್ಠೀಲವಣಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಂ ಯೂಷಂ ಚ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲೌ ಭಜೇತ್, ಪಞ್ಚಮೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಚ| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಕಾಲೇಷ್ವಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ಭಜೇತ್, ವಿಭಜ್ಯ ತಾವದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಏವಂ ಕಾಲತ್ರಯಂ ಕೃತಾಕೃತಂ ರಸಂ ವಿಭಜ್ಯ ಭೋಜಯೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಣ (ಸಪ್ತಾಹಾತ್) ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ| ಏವಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಮಧ್ಯಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚ ಯೋಜನಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಮುನಿಸ್ತ್ವಾಹ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೧೭) - "ಅಥೈನಂ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಪರೇ ವಾಽಹ್ನಿ ಸುಖೋದಕಪರಿಷಿಕ್ತಂ ಪುರಾಣಾನಾಂ ಲೋಹಿತಶಾಲಿತಣ್ಡುಲಾನಾಂ ಸ್ವವಕ್ಲಿನ್ನಾಂ ಮಣ್ಡಪೂರ್ವಾಂ ಸುಖೋಷ್ಣಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಪಾಯಯೇದಗ್ನಿಬಲಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಏವಂ ದ್ವಿತೀಯೇ ತೃತೀಯೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಚತುರ್ಥೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ತಥಾವಿಧಾನಾಮೇವ ಶಾಲೀನಾಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಾಂ ವಿಲೇಪೀಮುಷ್ಣೋದಕದ್ವಿತೀಯಾಮಸ್ನೇಹಲವಣಾಮಲ್ಪಸ್ನೇಹಲವಣಾಂ ವಾ ಭೋಜಯೇತ್| ಏವಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಷಷ್ಠೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಸಪ್ತಮೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ತಥಾವಿಧಾನಾಮೇವ ಶಾಲೀನಾಂ ದ್ವಿಪ್ರಸೃತಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಮೋದನಮುಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಂ ತನುನಾ ತನುಸ್ನೇಹಲವಣೋಪಪನ್ನೇನ ಮೃದ್ಗಯೂಷೇಣ ಭೋಜಯೇತ್| ಏವಮಷ್ಟಮೇ ನವಮೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ದಶಮೇ ತ್ವನ್ನಕಾಲೇ ಲಾವಕಪಿಞ್ಜಲಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ರಸೇನೌದಕಲಾವಣಿಕೇನ ನಾತಿಸಾರವತಾ ಭೋಜಯೇದುಷ್ಣೋದಕಾನುಪಾನಮ್| ಏವಮೇಕಾದಶೇ ದ್ವಾದಶೇ ಚಾನ್ನಕಾಲೇ| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮನ್ನಗುಣಾನ್ ಕ್ರಮೇಣೋಪಯುಞ್ಜಾನಃ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಾಗಚ್ಛೇತ್|" ಇತಿ| ತ್ರೀನಿತಿ "ಕಾಲಾಧ್ವನೋರತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೇ" ಇತಿ ದ್ವಿತೀಯಾ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಹ-ಪೇಯಾಮಿತಿ| ಉತ್ತಮಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧಃ ಪೇಯಾದಿಕ ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನ್ ಅನ್ನಕಾಲಾನ್ ಭುಞ್ಜೀತ| ಮಧ್ಯಾಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧೌ ದ್ವೌ ದ್ವೌ| ಅವರಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧ ಏಕೈಕಮ್| ಅಕೃತಃ-ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರಸಂಸ್ಕೃತೋ, ಯೂಷಃ| ಕೃತಃ-ಸಂಸ್ಕೃತಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥಾ ಬಾಹ್ಯೋಽಗ್ನಿರಣುಃ-ಅತ್ಯಲ್ಪಃ, ತೃಣಗೋಮಯಕಾಷ್ಠದಲಾದಿಭಿಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ-ಉದ್ದೀಪ್ಯಮಾನೋ, ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ-ಚಿರಕಾಲಸ್ಥಾಯೀ, ಸರ್ವಪಚಃ-ಸ್ಥೂಲಸೂಕ್ಷ್ಮಗುರುಲಘುಪಾಚಕಃ, ಕ್ರಮೇಣ ಭವತಿ| ತಥೈವ-ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಶುದ್ಧಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಭಿರನ್ತರಾಗ್ನಿಃ-ಔದರ್ಯೋಽಗ್ನಿಃ, ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಿರಃ ಸರ್ವಪಚಶ್ಚ ಭವತಿ| ಸರ್ವಪಚ ಇತಿ ಪಚೇರಜನ್ತಸ್ಯ ಸರ್ವಶಬ್ದೇನ ಸಹ ಷಷ್ಠೀಸಮಾಸಃ| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ವಿರೇಕೇ ವಮನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠೇ ಪೇಯಾದೀನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಃ| ತ್ರಿಶೋ, ದ್ವಿಶೋ ಮಧ್ಯಮೇ ಸ್ಯಾದೇಕಶಸ್ತು ಕನೀಯಸಿ||" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ-ಯಥಾಽಣುರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಜಘನ್ಯಂ ಚ ಮಧ್ಯಂ ಚ ಪ್ರವರಂ ಚ ತಸ್ಮಿನ್ ವಮನೇ ಕ್ರಮೇಣ ವೇಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಃ ಷಡಷ್ಟೇಷ್ಟಾಃ| ತನ್ತ್ರಕೃತಾಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ತೇ ವೇಗಾ ದಶೈವ ದ್ವಿತ್ರಿಗುಣಾ ಜಘನ್ಯಮಧ್ಯಪ್ರವರೇ ವಿರೇಕೇ ಕ್ರಮೇಣ ಭವನ್ತಿ| ತಥೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ವೇಗಾ ಮಾನಮ್, ಪ್ರಸ್ಥಶ್ಚ ದ್ವಿಚತುರ್ಗುಣೋ ಮಾನಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ತಥಾಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ತ್ರೀಣ್ಯೇತಾನ್ಯುಪಜಾತಿವೃತ್ತಾನಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ವಮನಸ್ಯ ವೇಗಮಾನಮಾಹ-ಜಘನ್ಯೇತಿ| ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ವಿರೇಕಸ್ಯ ವೇಗಮಾನಮಾಹ-ದಶೈವೇತಿ| ದ್ವಿಗುಣಾಃ-ವಿಂಶತಿಃ| ತ್ರಿಗುಣಾಃ-ತ್ರಿಂಶತ್| ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ವಿರೇಕಸ್ಯ ತುಲಾಮಾನಮಾಹ-ಪ್ರಸ್ಥ ಇತಿ| ಪ್ರಸ್ಥೋಽತ್ರ ನ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶತ್ಪಲಃ| "ವಮನೇ ಚ ವಿರೇಕೇ ಚ ತಥಾ ಶೋಣಿತಮೋಕ್ಷಣೇ| ಸಾರ್ದ್ಧತ್ರಯೋದಶಪಲಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ||" ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಏಕಃ ಪ್ರಸ್ಥೋ, ದ್ವೌ ಪ್ರಸ್ಥೌ, ಚತ್ವಾರಃ ಪ್ರಸ್ಥಾಃ, ಇತಿ ತ್ರೀಣಿ ಮಾನಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಿತ್ತಾನ್ತಂ ವಮನಂ ವದನ್ತಿ| ವಿರೇಕಾದರ್ದ್ಧಂ ವಮನಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ವಿರೇಚನಂ ಕಫಾನ್ತಮಾಹುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ವಮನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಾವಸಾನತ್ವಮೇವ ಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ-ಪಿತ್ತಾವಸಾನಮಿತಿ| ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯ ವಮನಸ್ಯ ತುಲಾಮಾನಮಾಹ-ವಿರೇಕಾದರ್ಧಮಿತಿ| ಅರ್ದ್ಧಂ-ಅರ್ಧಪ್ರಸ್ಥಃ ಪ್ರಸ್ಥಃ ಪ್ರಸ್ಥದ್ವಯಂ ಚೇತಿ| ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ವಿರೇಕಸ್ಯ ಕಫಾವಸಾನತ್ವಮೇವ ಸಮ್ಯಕ್ತ್ವಮಾಹ - ಕಫಾನ್ತಂ ಚೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದ್ವೌ ವಾ ತ್ರಯೋ ವಾ ದ್ವಿತ್ರಾಃ| "ಸಙ್ಖ್ಯಯಾಽವ್ಯಯಾ" ಇತಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ| "ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಙ್ಖ್ಯೇಯೇ ಡಚ್" ಇತಿ ಡಚ್ ವಾ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| ಸಹ ವಿಶಾ-ಪುರೀಷೇಣ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸವಿಟ್ಕಾಃ| ದ್ವಿತ್ರಾನ್ ವೇಗಾನ್ ಸವಿಟ್ಕಾನಪನೀಯ-ಗಣನಾಯಾಮನುಪಾರುಹ್ಯ, ವಿರೇಕೇ ಮೇಯಂ-ಮಾತವ್ಯಮ್| ವಮನೇ ಪುನಃ ಪೀತಂ ಯದೌಷಧಂ ತದಪನೀಯ ಮೇಯಮ್| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವೃತ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವೇಗಮಾನೇ ತುಲಾಮಾನೇ ಚಾಪೋಹ್ಯಮಾನಮಾಹ-ದ್ವಿತ್ರಾನಿತಿ| ವಮನೇ ತು ವಮನಾರ್ಥಂ ಯತ್ಪೀತಂ ತದಪನೀಯ ಮೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏನಂ-ನರಂ ವಾಮಿತಂ, ಭೂಯಃ-ಪುನರಪಿ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮುಪಪಾದಿತಮನನ್ತರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರೇಚಯೇತ್| ಕದಾ ? ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕಾಲಃ-ಸತ್ರಿಭಾಗಃ ಪ್ರಹರಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಗತೇ ಸತಿ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಕೋಷ್ಠಂ-ಮೃದುಮಧ್ಯಕ್ರೂರಲಕ್ಷಣಂ, ಜ್ಞಾತ್ವಾ-ಅವಗಮ್ಯ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನವಿಧಿಮಾಹ-ಅಥೈನಮಿತಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಂ ಪುನರಪ್ಯುಪಪಾದಿತಂ-ಶೋಧನಯೋಗ್ಯತಾಂ ನೀತಂ, ವಿರೇಚಯೇತ್-ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ದದ್ಯಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ನ ತ್ವಕೃತವಮನಮನ್ಯತ್ರಾತಿಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಾತ್| ಅಕೃತವಮನಸ್ಯ ಹಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಪಹತಮೌಷಧಮೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಉರಸಿ ವಾ ರುದ್ಧಮವತಿಷ್ಠತೇ| ತತೋ ನಾಲಂ ವಿರೇಚನಾಯ| ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಚಾಧಃಸ್ರರತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಗ್ರಹಣೀಂ ಛಾದಯಿತ್ವಾ ಗೌರ್ವವಮಾಪಾದಯತಿ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಂ ವಾ| ನ ತ್ವೇಷ ದೋಷೋಽತಿಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ವಾಯ್ವಾತ್ಮಕತ್ವಾತ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಲೇಽಪ್ಯಕೃತವಮನೋಕ್ತೋ ದೋಷಃ| ಶೂಲಾಧ್ಮಾನಗೌರವಾಣಿ ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ಷೀಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಪರಾಹ್ಣೇ ರಾತ್ರೌ ವಾ ವಿರೇಚಯೇತ್| ತೇನಾನ್ನಾವೃತಮಪಿ ತುಲ್ಯಮ್| ಛರ್ದಿಂ ಚ ಪುನಸ್ತಜ್ಜನಯತಿ| ಅವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಲೇ ಚ ವಮನ ಯೋಜ್ಯಮ್, ತಥೋರ್ಧ್ವಂ ಸುಖೇನ ನಿರ್ಹರಣಾತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೋ ಬಹುಪಿತ್ತಃ ಕೋಷ್ಠಃ ಸ ಮೃದುರ್ಭವತಿ| ಸ ಚ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರಗ್ವಧಾದಿಭಿರಪಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦- ಮೃದುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಬಹುಪಿತ್ತ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಇಕ್ಷುರಸಾಮ್ಲತಕ್ರಮಸ್ತುಗುಡಕೃಶರಾ-ಸರ್ಪಿರ್ನವಮದ್ಯೋಷ್ಣೋದಕಪೀಲುದ್ರಾಕ್ಷಾಪೂಗಫಲಾದಿಭಿಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರಭೂತಮಾರುತಃ ಕ್ರೂರಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಭವತಿ| ಸ ಚ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ-ಕಥಞ್ಚಿದಪಿ, ಶ್ಯಾಮಾದಿಕೈರ್ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಙ್ಕುಷ್ಠಸುಧಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಪಿಶಬ್ದಾದಾರಗ್ವಧಾದಿಭಿರ್ನ ವಿರಿಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪ್ರಭೂತಮಾರುತ ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾನ್ತ್ರಿಫಲಾತಿಲ್ವಕನೀಲಿನೀಫಲಾದಯಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಮದೋಷಶ್ಛ ಮಧ್ಯಃ, ಸ ಸಾಧಾರಣಃ| ಯೇ ಚ ಸ್ನಿಹ್ಯನ್ತ್ಯಚ್ಛಪಾನೇನ ಪ್ರಾಯಶಸ್ತ್ರಿಸಪ್ತಪಞ್ಚರಾತ್ರೈರಿತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯಮಧುರೈಃ-ಆರಗ್ವಧಾದಿಭಿಃ, ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಃ| ಕಟುಕೈಃ ಕಫೇ ವಿರೇಕಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಲವಣೈಃ-ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿಭಿರ್ವಾಯೌ ವಿರೇಕಃ ಕಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದೋಷಭೇದೇನ ವಿರೇಚನಭೇದಮಾಹ-ಕಷಾಯಮಧುರೈರಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಪೀತಮಾತ್ರ ಏವ ಚೌಷಧೇ ಛರ್ದಿವಿಘಾತಾಯ ಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ಮುಖಮಸ್ಯ ಸಹಸಾ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ತತಶ್ಚೋಷ್ಣೋದಕೇನ ಸೋಽನ್ತರ್ಮುಖಂ ವಿಶೋಧ್ಯ, ಆರ್ದ್ರಸುರಭಿಮೃನ್ಮಾತುಲುಙ್ಗಜಮ್ಬೀರಸುಮನಃಸೌಗನ್ಧಿಕಾದೀನಿ ಹ್ಯದ್ಯಗನ್ಧಾನ್ಯುಪಜಿಘ್ರೇತ್| ನಿವಾತಸುಖಶಯ್ಯಾಸ್ಥಿತಶ್ಚಾವಿಬನ್ಧಾರ್ಥಮಲ್ಪಾಲ್ಪಮುಷ್ಣೋದಕಮನುಕಣ್ಠಯಂಸ್ತನ್ಮನಾ ವೇಗಾನ್ನ ಧಾರಯನ್ ಈರಯಮಾಣಶ್ಚ ಸ್ವಯಂ ಶಯ್ಯಾಸನೇ(ನ್ನೇ)ಷು ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹೇಷ್ವಶೀತಸ್ಪೃಗ್ವಿರಿಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಚ ವಮನೇ ಸ್ವೇದಪ್ರಸೇಕೌಷಧಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರವರ್ತನ್ತೇ| ತಥಾ ವಿರೇಚನೇ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಪಿತ್ತಕಫಾಃ| ಪುನಶ್ಚಾನ್ತೇ ವಾಯುಃ| ದೋಷಾಣಾಂ ಹಿ ದೇಹೇ ತಥಾ ಸನ್ನಿವೇಶಾನ್ಮಾರ್ಗವೈಪರೀತ್ಯಾಚ್ಚ ಶೋಧನಯೋರಿತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಃ-ಮನ್ದಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ನಞ್ ಈಷದರ್ಥೇ| ವಿರೇಕಾಪ್ರವೃತ್ತಾವುಷ್ಣಾಮ್ಬು ಪಾಯಯೇದ್ವೈದ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ಚಾತುರಸ್ಯ ಪಾಣಿತಾಪೇನ ಜಠರಂ ಸ್ವೇದಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನಾಪ್ರವೃತ್ತೌ ಪ್ರವರ್ತನೋಪಾಯಮಾಹ-ಅಪ್ರವೃತ್ತಾವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್-ವಿರೇಕಸ್ಯ ದಿನೇ, ಅಲ್ಪ ಉತ್ಥಾನೇ-ಸ್ತೋಕಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ, ಭುಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಮನ್ಯೇದ್ಯುಃ-ಅನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಪುನರ್ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪಿಬೇದಾತುರಃ| ಸ್ನೇಹನಂ-ಸ್ನೇಹಃ| ದೃಢಃ ಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠೋ ಯಸ್ಯ ಸ ದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠಃ| ನ ದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠೋಽದೃಢಸ್ನೇಹಕೋಷ್ಠಃ| ಸ ಭೂಯೋಽಪಿ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೈಃ ಸಂಸ್ಕೃತಶರೀರೋ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಯೌಗಿಕಂ ವಿರೇಚನಂ ಪಿಬೇತ್| [ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ- ] ಯಥಾವನ್ನಿರೂಪ್ಯ, ಪೂರ್ವಮನುಕ್ರಮಂ-"ಭೈಷಜ್ಯಮಾತ್ರಾಂ ಮನ್ತ್ರಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಾಮ್" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ, ತಥಾ "ಅಪ್ರವೃತ್ತೌ ತು ಪಾಯಯೇತ್| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬು ಸ್ವೇದಯೇದಸ್ಯ ಪಾಣಿತಾಪೇನ ಚೋದರಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಚ, ಸ್ಮರನ್ ಪಿಬೇದಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಪಾಯೇನಾಪ್ಯಪ್ರವ್ರುತ್ತ್ತೌ ಕಿಂ ಕೃತ್ಯಮ್? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಉತ್ಥಾನ ಇತಿ| ಉತ್ಥಾನೇ-ಪ್ರವರ್ತನೇ ಅಲ್ಪೇ ಸತಿ ತಸ್ಮಿನ್ ದಿನೇ ಭುಕ್ತ್ವಾ ದ್ವಿತೀಯದಿನೇ ಪುನರ್ವಿರೇಚನಂ ಪಿಬೇತ್| ಯಸ್ತು ನಿವೃತ್ತಸ್ನೇಹವಾನ್ನ ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಸ ಪುನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನೋ ದಶಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ವಿರೇಚನಂ ಪಿಬೇತ್| ಪೂರ್ವಮತಿಕ್ರಮಂ-ಪ್ರಥಮವಿರೇಚನೇ ಸಾಮಗ್ರೀವೈಕಲ್ಯಂ, ಸ್ಮರನ್ ಸಮ್ಯಗಾಲೋಚ್ಯ ಯದ್ಯೋಗ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ಪುನರ್ದೇಯಮ್, ನ ಪ್ರಥಮಮೇವ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಹ್ರೀಭಯಲೋಭೈಶ್ಚ ವೇಗಾಘಾತಶೀಲಾ ಪ್ರಾಯಶಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಾಜಸಮೀಪಸ್ಥಾ ವಣಿಜಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದೇತೇ ವೇಗಧಾರಣಾತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧವಾತತ್ವಾತ್ ಸದಾಽಽತುರಾ ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯಾಶ್ಚ| ತಾನ್ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಶೋಧಯೇತ್, ಅನ್ಯಾನಪಿ ಚಾಕಾಲನಿರ್ಹಾರವಿಹಾರಾಹಾರಾನ್| ಅತಶ್ಚೈಷಾಂ ಸದಾತುರತ್ವಾದಲ್ಪೋಽಪ್ಯಾಮಯೋ ದುಃಸಾಧ್ಯೋ ಭವತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿಕಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿರೇಚನೇ ಹೀನಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಹೃತ್ಯ್ಕುಕ್ಷ್ಯಶುದ್ಧಿರಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) "ಆಧ್ಮಾನಪ್ರಸೇಕಚ್ಛರ್ದಿಭ್ರಮಗೌರವಾಗ್ನಿಸಾದತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮೂತ್ರಸಙ್ಗಾಃ|" ಇತಿ (ಇತ್ಯಧಿಕಮ್)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯಥೋಕ್ತಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯೇ-ಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಶುದ್ಧಿರಿತ್ಯಾದಿಕೋ(ಕೇ), ಯೋಗೋ-ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಯೋಗ ಇತಿ| ವೈಪರೀತ್ಯೇಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಶುದ್ಧಿರುಚ್ಯಾದೌ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫವಾತೇಷು ಕ್ರಮಾನ್ನಿಃಸೃತೇಷು ಜಲಂ ಸ್ರವೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ನಿಃಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಂ, ತಥಾ ಶ್ವೇತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕೃಷ್ಣಂ ಸಲೋಹಿತಂ-ಈಷದ್ರಕ್ತಂ, ಅಥವಾ ಮಾಂಸಪ್ರಕ್ಷಾಲನಸದೃಶಮಥವಾ ಮೇದಃಶಕಲಾಭಂ ಸ್ರವೇತ್| ತಥಾ ಗುದನಿಃಸರಣಾದಯೋಽತಿವಮನಾಮಯಾಶ್ಚ-ಕ್ಷಾಮತಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಿಟ್ಪಿತ್ತಕಫವಾತೇಷ್ವಿತಿ| ಅತಿವಮನಾಮಯಾಃ-ಕ್ಷಾಮತಾದಯಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) - "ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ಹೃದಯೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಪಿಪೀಲಿಕಾಸಞ್ಚಾರ ಇವಾಙ್ಗೇ|" ಇತಿ (ಇತ್ಯಧಿಕಮ್)|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏನಂ ಚ-ನರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಂ, ವಮನವಿಹಿತೇನ ವಿಧಿನಾ ವಿಧೂಮೇನೋಪಪಾದಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ವಾನ್ತವಿಧಿಮತಿದಿಶತಿ-ಸಮ್ಯಗ್ವಿರಿಕ್ತಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಕ್ರಮೇಣ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ, ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಸಹಿತಪೇಯೋದೀನ್ಯನ್ನಾನ್ಯಶ್ನನ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಂ ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಪಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ-ತತ ಇತಿ| ಕ್ರಮೇಣ-"ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮ್" ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತೇನ| ವಮಿತವಾನಿವೇತಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಬಲೇನ ವಮಿತೇಽಪ್ಯಯಂ ಕ್ರಮೋ ಜ್ಞೇಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪೀತಭೇಷಜಾನ್ ಮನ್ದವಹ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ಲಙ್ಘಯೇತ್| ಅದೃಷ್ಟಂ ಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ ಪೀತಭೇಷಜಸ್ಯ ಯಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮನ್ದವಹ್ನ್ಯಾದಿಭಿಃ ಶೋಧನದಿನೇ ಉಪವಾಸಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ಮನ್ದವಹ್ನಿಮಿತಿ| ಅಸಂಶುದ್ಧಂ-ಹೀನಯೋಗಿನಮ್| ಅಕ್ಷಾಮಂ-ಶುದ್ಧಿಕೃತಕಾರ್ಶ್ಯರಹಿತಮ್| ದೋಷದುರ್ಬಲಂ-ದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ ಕ್ಷೀಣಬಲಮ್| ಅದೃಷ್ಟಜೀರ್ಣಲಿಙ್ಗಂ-ಜೀರ್ಣೋಉಷಧಲಕ್ಷಣರಹಿತಮ್| ತಾನಿ ಚ (ಚ. ಸಿ. ಅ. ೬/೨೨) -"ಅನುಲೋಮೋಽನಿಲಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ಸುಮನಸ್ಕತಾ| ಲಘುತ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯೋದ್ಗಾರಶುದ್ಧಿರ್ಜೀರ್ಣೌಷಧಾಕೃತಿಃ|| ಕ್ಲಮೋ ದಾಹೋಽಙ್ಗಸದನಂ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಶಿರೋರುಜಾ| ಅರತಿರ್ಬಲಹಾನಿಶ್ಚ ಸಾವಶೇಷೌಷಧಾಕೃತಿಃ||" ಇತ್ಯತೋ ಜ್ಞೇಯಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಶ್ಚ ಸಙಆಶ್ಚೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ| ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದಶ್ಚೌಷಧಂ ಚ ತಾನಿ, ತೇಷಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌಷಧೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಙ್ಗಾಃ ತೈಃ| ಇತಿ-ಏವಂ ಲಙ್ಘಿತೇ ಸತಿ, ಮನ್ದಾಗ್ನ್ಯಾದಿರ್ನ ಬಾಧ್ಯತೇ-ನ ಪೀಡ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲಙ್ಘನಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೇತಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌರ್ಷಧೈರ್ಜಾತಾ ಯೇ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಾಸ್ತೇಷಾಂ ನಿರ್ಹೃತಶೇಷಾಣಾಂ ಯೇ ಸಙ್ಗಾಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ಯುಃ, ತೈಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಂಶೋಧನಾದಿಭಿರ್ಯತೋಽಗ್ನಿರ್ಮನ್ದತಾಂ ಯಾತಿ, ಅತೋ ಹೇತೋಃ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಚರೇತ್| ಸಂಶೋಧನಂ-ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಿಃ| ಅಸ್ರವಿಸ್ರಾವೋ-ರಕ್ತಸ್ರುತಿಃ| ಸ್ನೇಹಯೋಜನಂ- ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗಃ| ನನು, ಶುದ್ಧ್ಯಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮಿಹೋಚ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ (ಶ್ಲೋ. ೬೦) - "ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಂ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ "ಜ್ವಲನಸ್ಯ ದೀಪ್ತಿಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಕರೋತಿ" ಇತಿ| ತದಿಮೇ ವಚಸಿ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಘ್ನಾತೇ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕಾಲಭೇದಾದದೋಷಃ| ಸಂಶೋಧನೇ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ| ಕೃತೇ ಚ ಸಂಶೋಧನೇಽಥ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಮಾಸೇವಮಾನಸ್ಯಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿರಿತಿ ನ ಕಶ್ಚಿದತ್ರ ವ್ಯಾಘಾತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಸಂಶೋಧನೇತಿ| ಸ್ನೇಹಯೋಜನಂ-ಶಮನಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗಃ| ಲಙ್ಘನಂ-ಉಪವಾಸಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ರುತೌ-ಪತಿತೌ, ಅಲ್ಪೌ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೌ ಯಸ್ಯ ತಂ, ತಥಾ ಮದ್ಯಪೋ ಯೋ ನರಸ್ತಂ ಮದ್ಯಪಂ. ತಥಾ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಂ, ಏತಾಂಸ್ತ್ರೀನಪಿ ಪೇಯಾಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್| ತರ್ಹ್ಯೇಷಾಂ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಲಾಜಸಕ್ತವೋ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಮಾಂಸರಸೌದನ(?)ಮಿತ್ಯೇಷ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಸ್ತೇಷಾಂ ಹಿತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ರುತಾಲ್ಪಪಿತ್ತಾದಿಷು ಪೇಯಾಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಸ್ರುತಾಲ್ಪಪಿತ್ತೇತಿ| ನಿಷಿದ್ಧಪೇಯಾನಾಂ ಪೇಯಾಸ್ಥಾನೇ ಮನ್ಥೋ ಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ತೇಷಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನಮಪಕ್ವಂ ಸತ್ ದೋಷಾನ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ವಿರೇಚನಂ ತು ಪಚ್ಯಮಾನಂ ದೋಷಾನ್ನಿರ್ಹರೇತ್| ಅತೋ ವಮನಸ್ಯ ಪಾಕೋ ನ ಪ್ರತಿಪಾಲ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಮನವಿರೇಚನಯೋಃ ಸ್ವಕಾರ್ಯಪ್ರತೀಕ್ಷಾವಧಿಮಾಹ-ಅಪಕ್ವಮಿತಿ| ಅರ್ಥಾತ್ ವಿರೇಚನಸ್ಯ ಪಾಕಂ ಪ್ರತಿಪಾಲಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರ್ಬಲೋ ನರೋ ಬಹುದೋಷಶ್ಚ ದೋಷಪಾಕೇನ ಹೇತುನಾ ಸ್ವಯಂ-ಔಷಧಮನ್ತರೇಣ, ಯೋ ವಿರಿಚ್ಯತೇ-ಭಿದ್ಯತೇ, ತಂ-ನರಂ, ಭೇದನೀಯೈರ್ಭೋಜ್ಯೈಃ-ಭಕ್ಷ್ಯೈರ್ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದುರ್ಬಲತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ತ್ವಾಹಾರೈರೇವ ಶೋಧ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ-ದುರ್ಬಲ ಇತಿ| ಭೇದನೀಯೈಃ-ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಭಿಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಊರ್ಧ್ವಾಧೋರೇಚನಂ ಯುಕ್ತಂ ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಜಾಯತೇ| ಯದಾ, ತದಾ ಛರ್ದಯತಃ ಸಿಞ್ಚೇದುಷ್ಣೇನ ವಾರಿಣಾ|| ಪಾದೌ ಶೀತೇನ ಚೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಂ ವಿಪರೀತಂ ವಿರೇಚನೇ (ವಿರಿಚ್ಯತಃ)| [ಪೀತೇ ಪ್ರಸ್ಕನ್ದಿತೇ ದೋಷಾನನಿರ್ಹೃತ್ಯ ಜರಾಂ ಗತೇ|| ವಮಿತೇ ಚೌಷಧೇ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಯಯೇತ ನ ತಂ ಪುನಃ| ಮನ್ದಾಗ್ನಿಂ ಬಹುಸ್ದೋಷಂ ತು ದೃಢಸ್ನೇಹಗುಣಾಶಯಮ್|| ದುಃಶುದ್ಧಂ ತದಹರ್ಭುಕ್ತಂ ಶ್ವೋ ಭೂಯಃ ಪಾಯಯೇತ ತಮ್|]" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರ್ಬಲಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ಮೃದ್ವಲ್ಪಂ ವಿರೇಚನೌಷಧಂ ಪಿಬೇಯುಃ| ಕಿಮಿತ್ಯಾಹ-ಯಸ್ಮಾತ್ ತತ್-ವಿರೇಚನೌಷಧಂ, ಅಸಕೃತ್-ಪುನಃಪುನಃ, ಪೀತಂ ವರಮ್, ನ ಬಹು| ಅನ್ಯಥಾ-ಬಹು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚೌಷಧಂ ಪೀತಂ, ಸಂಶಯಾವಹಂ-ಪ್ರಾಣಸನ್ದೇಹಕಾರಿ| ತಥಾ, ಪುನಃಪುನಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಮೌಷಧಂ ಚಲಾನ್ ಬಹೂನ್ ದೋಷಾನಲ್ಪಾನಲ್ಪಾನ್ ಹರೇತ್| ಏವಂ ಬಲಹಾನಿಂ ವಿನಾ ದೋಷನಿರ್ಹಾರಃ ಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್| ತುರವಧಾರಣೇ| ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ನರಸ್ಯ ಮೃದುದ್ರವ್ಯೈರಲ್ಪಾನೇವ ತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಶಮಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದುರ್ಬಲಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಮೃದ್ವಲ್ಪಂ ಚೌಷಧಂ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹ-ದುರ್ಬಲ ಇತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಮೃದಲ್ಪಂ ನ ಶೋಧಯೇತ್ ತಥಾಽಪಿ ತದೇವಾಸಕೃತ್ಪೇಯಮ್, ನ ತು ಬಹುತೀಕ್ಷ್ಣಮ್, ಜೀವಿತಸಂಶಯಾತ್| ಬಹುಪ್ರಚಲಿತದೋಷಸ್ಯಾಪಿ ದುರ್ಬಲಸ್ಯಶೋಧನಂ ಮೃದ್ವಲ್ಪಮೇವೇತ್ಯಾಹ-ಹರೇದಿತಿ| ಅಲ್ಪಪ್ರಚಲಿತದೋಷಸ್ಯ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಶಮನಮೇವೇತ್ಯಾಹ-ಅಲ್ಪಾನ್ ಸಂಶಮಯೇದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೇ-ಬಹವೋ ದೋಷಾಃ, ಅನಿರ್ಹೃತಾಶ್ಚಿರಮೇನಂ-ಆತುರಂ, ಕ್ಲೇಶಯನ್ತಿ| ಹನ್ಯುರ್ವಾ-ಅನಿರ್ಹೃತಾ ಮಾರಯೇಯುಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಬಹುಪ್ರಚಲಿತದೋಷಸ್ಯ ಶಮನೇ ಬಾಧಕಮಾಹ-ಕ್ಲೇಶಯನ್ತೀತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು ಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೭) -"ಸುಖಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಮಹಾವೇಗಮಸಕ್ತಂ ಯತ್ಪ್ರವರ್ತತೇ| ನಾತಿಗ್ಲಾನಿಕರಂ ನಾತಿ ಹೃದಿ ಪಾಯೌ ಚ ರುಕ್ಕರಮ್|| ಅನ್ತರಾಶಯಗಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೋಷಂ ನಿರಸ್ಯತಿ| ವಿರೇಚನಂ ನಿರೂಹೋ ವಾ ತತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್|| ಜಲಾಗ್ನಿಕೀಟೈರಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ದೇಶಕಾಲಗುಣಾನ್ವಿತಮ್| ನವಂ ಮಾತ್ರಾಧಿಕಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ತುಲ್ಯವೀರ್ಯೈಃ ಸುಭಾವಿತಮ್|| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೋಪಪನ್ನಸ್ಯ ತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಂ ಯಾತಿ ಭೇಷಜಮ್| ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಮನ್ದಂ ಮನ್ದತಾಂ ಚ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮಧ್ಯೋ ಮೃದುರ್ವ್ಯಾಧಿಃ ಸರ್ವಮಧ್ಯಾಲ್ಪಲಕ್ಷಣಃ| ಬಲಾಪೇಕ್ಷಂ ಹಿತಂ ತೇಷು ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಮಧ್ಯಂ ಮೃದು ಕ್ರಮಾತ್|| ಅಪ್ರವರ್ತ್ಯ ಮಲಾನ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಸತ್ಮ್ಯೀಭೂತಂ ಹಿ ಜೀರ್ಯತಿ| ವಮನಂ ವಾ ವಿರೇಕೋ ವಾ ತಸ್ಮಾತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ನ ಯೋಜಯೇತ್|| ವಿಭ್ರಂಶೋ ವಿಷವತ್ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಯಸ್ಯಾಮೃತೋಪಮಃ| ಕಾಲೇಽವಶ್ಯಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಚ ತಸ್ಮಾದ್ಯತ್ನೇನ ತತ್ಪಿಬೇತ್||" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮನ್ದಾಗ್ನಿಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಂ ಚ ನರಂ ಸಹ ಕ್ಷಾರಲವಣಾಭ್ಯಾಂ ವರ್ತನ್ತೇ ಯಾನಿ ಘೃತಾನಿ ತೈರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮುದ್ದೀಪಿತಾನಲಂ ವಿಜಿತಕಫವಾತಂ ಚ ಶೋಧಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮನ್ದಾಗ್ನಿಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠಯೋಃ ಶೋಧನೇ ಪೂರ್ವಾಙ್ಗಮಾಹ-ಮನ್ದಾಗ್ನಿಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಭೈಷಜ್ಯಮವಿರೇಚ್ಯೈವ-ವಿರೇಚನಮಕೃತ್ವೈವ, ಪರಿಣಮತಿ| ತೇಭ್ಯೋ-ರೂಕ್ಷಾದಿಭ್ಯಃ, ಪೂರ್ವಂ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ಅನನ್ತರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ-ಏರಣ್ಡತೈಲಬಿನ್ದುಘೃತಾದಿಕಂ, ವಿರೇಚನಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ ಫಲವರ್ತಿಭಿಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಪುರೀಷಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಅಲ್ಪಂ, ನಿರ್ಹೃತ್ಯ-ನಿಃಸಾರ್ಯ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ವಿರೇಚನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಕಿಮಿತಿ ಬಸ್ತಿನಾ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಭಿಃ ಫಲವರ್ತಿಭಿಶ್ಚ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಕೃನ್ನಿರ್ಹಾರಃ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾನ್ಮಲಂ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಸನ್ತಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪತಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ವಿರೇಕಃ ಸುಖಂ-ಅಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ನಿರ್ಹರೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರೂಕ್ಷಾದೀನಾಮ್ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ವಿರೇಚನಮಪಿ ನ ವಿರೇಚಯತೀತ್ಯಾಹ-ರೂಕ್ಷೇತಿ| ತೇ ಕಥಂ ವಿರೇಚ್ಯಾ ಇತ್ಯತ ಆಹ-ತೇಭ್ಯ ಇತಿ| ಬಸ್ತಿ-ನಿರೂಹಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರೇಷದರ್ಥೇ| "ನಾತಿಶೀತಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೬|೬೩) ಇತ್ಯತ್ರ ಯಥಾ| ವಿಷಾದ್ಯಾರ್ತಾನೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ವಿಶೋಧಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಷಾದಿಷು ನವಸು ಈಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ಶೋಧನಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿಷಾಭಿವಾತೇತಿ| ಅಭಿಘಾತಃ-ಶಸ್ತ್ರಘಾತಾದಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸರ್ವಾನ್-ಈಷತ್ಸಿಗ್ಧಾನ್ ವಿಷಾರ್ತಾದೀನೀಷದ್ರೂಕ್ಷಾನ್ ವಾ, ಸ್ನೇಹವಿರೇಕೈಃ ಶೋಧಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಭಾವಿತಾಂಶ್ಚ ಪುರುಷಾನ್ ರೂಕ್ಷೈರ್ವಿರೇಕೈಃ ಶೋಧಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿರೇಚ್ಯಾನಾಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ದೇಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಸರ್ವಾನಿತಿ| ಸ್ನೇಹಭಾವಿತಾನಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ವಿರೇಚನಮಿತ್ಯಾಹ-ರೂಕ್ಷೈಸ್ತ್ವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಮನಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಮನ್ತರೇಽನ್ತರೇ-ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯೇ, ಪುನರಪಿ-ಭೂಯಃ, ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಅನ್ತೇ ಚ ಕರ್ಮಣಾಂ ಬಲಾಯ-ಶರೀರಸ್ಯ ಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ, ಸ್ನೇಹಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ತದಯಮರ್ಥೋಽತ್ರ ಬೋಧ್ಯಃ,-ಆದೌ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ವಮನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ವಿರೇಚನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋಽನುವಾಸನಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋ ನಿರೂಪಣಂ, ಪುನಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ತತೋಽನುವಾಸನಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರತಿಕರ್ಮ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಕಾರ್ಯಾವಿತ್ಯಾಹ-ಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ| ಸರ್ವಕರ್ಮಾನ್ತೇ ಪುನಃ ಸ್ನೇಹನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ-ಸ್ನೇಹಮನ್ತ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತೋ ದೇಹಾದುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ-ಪತನೋನ್ಮುಖಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಲೋ ವಿರೇಚನಾದಿಭಿರ್ಹ್ರಿಯತೇ| ಕಥಮಿವ ? ವಾಸಸೋ-ವಸ್ತ್ರಾದ್ಯಥಾ,- ಮರ್ದನಿಕಾಯಾಂ ವಸ್ತ್ರಂ ಮರ್ದಯಿತ್ವಾ ಜಲಾದಿನಾ ಮಲೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯತ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದನಾಭ್ಯಾಸೇ ಯುಕ್ತಿಮಾಹ-ಮಲ ಇತಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾದ್ವಸ್ಸ್ತ್ರಾದಿವೋತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟೋ ಮಲೋ ಹ್ನಿಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯೋ ನರಃ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ-ಅಶೀಲಯಿತ್ವಾ, ಸಂಶೋಧನಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಸ್ಯ ಶರೀರಂ ದೀರ್ಯತೇ| ಕಥಮಿವ ? ಆನಾಮೇ-ಆನಮನೇ, ಕಾಷ್ಠಂ ಶುಷ್ಕಂ ಯಥಾ ದೀರ್ಯತ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾನಭ್ಯಾಸೇ ದೋಷಮಾಹ-ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಂಶೋಧನಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಕ್ರಿಯಮಾಣಂ ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ಕರೋತಿ| ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದೋ-ಧೀಪಾಟವಮ್| ವಯಸೋ-ಯೌವನಾದೇಃ, ಪಾಕಃ-ಪರಿಣಾಮ ಇತಿ| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರ್ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೭||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸಮ್ಯಕ್ ಶೋಧನಸ್ಯ ಫಲಮಾಹ-ಬುದ್ಧಿಪ್ರಸಾದಮಿತಿ| ವಯಸಃ ಪಾಕಂ-ಜರಾಮ್| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ವಾನ್ತಿರೇಕಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೧೮||