18. vamanavirēcanavidhiradhyāyaḥ

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

"śuddhibhirnirhriyantē" ityuktam| kāstāḥ śuddhayaḥ ? iti śuddhyarthaṁ vamanavirēcanādhikāraḥ - - - -

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

00000

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athāta ityādi| vamanaṁ ca virēcanaṁ ca, tayōrvidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam| tatra yathōddēśatayā nirdēśa iti pūrvaṁ vamanavidhimācaṣṭē| athavā virēkātpūrvaṁ vamanasyōpanyāsō yuktaḥ, hr̥takaphasya hi samyagvirēkā bhavanti| tathā cōktam (carakē si. a. 1|8) - "viricyatē mandakaphastu samyak" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kramaprāptaṁ vamanavirēcanavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| vamanavirēcanayōrlakṣaṇamuktaṁ saṅgrahē (sū. a. 27) -"dōṣaharaṇamurdhvabhāgaṁ vamanākhyam, adhōbhāgaṁ virēcanākhyam, ubhayaṁ vā malavirēcanādvirēcanamityucyatē| tatrōṣṇatīkṣṇasūkṣmavyavāyivikāśīnyauṣadhāni svavīryēṇa hr̥dayamupētya saukṣmyāvdyavāyitvācca dhamanīranusr̥tya snēhēna mr̥dūkr̥tē'ntaḥśarīrē svēdōṣmaṇā''rdradāruvadviṣyanditē sthūlāṇusrōtōbhyaḥ sakalamapi dōṣasaṅghātamauṣṇyāt punarviṣyandayanti| taikṣṇyādvikāśitvācca vicchindayanti| sa viṣyannavicchinnō dōṣasaṅghātaḥ pariplavan snēhāktabhājanastha ivōdakāñjalirasajjannanupravaṇabhāvādāmāśayamāgamyōdānapraṇunnō'gnivāyvātmakatvādurdhvabhāgaprabhāvāccauṣadhasyōrdhvaṁ pravartatē| salilapr̥thivyātmakatvādadhōbhāgaprabhāvāccauṣadhasyādhaḥ| ubhayataścōbhayaguṇatvādubhayabhāgaprabhāvācca|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ślēṣmaṇi vamanaṁ kuryāt, saṁyōgē ca kaphādhikē| tatra ca pittakaphavān vamanaṁ kuryāt| yathā,-kaphē kaphādhikē saṁyōgē vamanaṁ kuryāt tathaiva pittē pittādhikē vā saṁyōgē virēcanaṁ kuryāditi tadvacchabdasyārthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanavirēcanayōḥ sāmānyatō viṣayamāha kaphē vidadhyāditi| tadvat-pittōlbaṇē vā saṁyōgē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśēṣēṇa punarnavajvarātisārādīn ūrdhvarōgaparyantān vāmayēt| [ navajvarādīnāṁ yakṣmāntānāṁ dvandva iniḥ| ēvaṁ ca kuṣṭhādīnāṁ kāsāntānāṁ śvāsādīnāmūrdhvarōgāntānāṁ ca dvandvē inī kāryau|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanasya viśēṣatō viṣayamāha-viśēṣēṇēti, navajvarēti, kuṣṭhamēhēti, śvāsēti| ūrdhvarōgāḥ-jatrūrdhvarōgāḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "viṣapītadaṣṭadigdhaviddhaviruddhājīrṇānnaviṣūcikālasakāvipākārōcakārbudamēdōgadāpasmārapāṇḍurōgā dōṣabhēdīyōktāśca ślēṣmavyādhayaḥ|" ityadhikāḥ| yuktiśca, (saṁ. sū. a. 27) -"ētē hi paraṁ vamanēna nāśamupayānti, salilāpagamādaniṣpannaśālyādivat|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-garbhiṇyādayō vātarōgāntā avāmyāḥ| arśāṁsi vidyantē yasya sō'rśasaḥ| "arśaādibhyaśca" ityac| tatra garbhiṇyā vamanādgarbhavyāpadgarbhabhraṁśaśca (śācca) dāruṇarōgasya raktapittādēridbhūtiḥ| rūkṣasya vāyuḥ vāgghanuhastādīnāṁ vyāpārāyatīrhatvā hanvādīnāṁ grahaṁ kuryāt| kṣudhitasya nityaduḥkhitasya ca vāyunā kṣapitaśarīratvādbalakṣayaḥ syāt| bālādīnāmauṣadhabalākṣamatvāt balōparōdhaḥ syāt| hr̥drōgādīnāṁ hr̥dayōparōdhaḥ| prasaktacchardīnāmudānō vāyurutkṣipya prāṇānapi hiṁsyāt| ēvamanyatrāpi rōgōdgamaścintyaḥ| [ kiṁ sarvadaiva garbhiṇyādayō'vāmyāḥ ? uta kasyāñcidavasthāyāṁ vāmyāḥ, ityāha- ] r̥ta ityādi| viṣādyabhyavahāramantarēṇa| viṣādyabhyavahārē tu vāmyā ēvaitē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-avāmyānāha-avāmyā iti, bālēti, prasaktēti, ūrdhvēti, mūtrāghātīti, udāvartēti, r̥ta iti| prasaktavamathuḥ-chardyanurōdhanāt| kr̥mikōṣṭhī_kr̥mibahulakōṣṭhaḥ| ūrdhvaṁ pravr̥ttō vāyurasraṁ ca yasya| hatasvarādayaḥ udāvartādayaśca| viṣādibhya r̥tē| viṣapānādau tu garbhiṇyādayō'pi vāmyāḥ| viruddhābhyavahāraḥ-"ānūpamāmiṣaṁ māṣa" (hr̥. sū. a. 7|30) ityādyuktaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "tatra garbhiṇyā garbhavyāpadāmagarbhabhraṁśācca dāruṇarōgaprāptiḥ syāt| sukumārasya hr̥dayavikarṣaṇādūrdhvamadhō vā rudhirapravr̥ttiḥ| anyakāryavyagrasyauṣadhaṁ na pravartatē, kr̥cchrēṇa vā pravartamānamayōgadōṣān kuryāt| rūkṣasya vāyuraṅgagrahaṇam| rūkṣāśanaprāyasya vāyunā kṣapitadōṣatvādbalakṣayaḥ syāt| tathā'tidīptāgnēragnibalēna| bhārādhvakarmanityayānaklāntānāṁ prayāsēna| kṣatasya bhūyaḥ kṣaṇanādraktātipravr̥ttiḥ| kṣīṇādīnāmauṣadhabalākṣamatvāddēhabalōparōdhō'ntaḥkṣatabhayaṁ ca| prasaktacchardyūrdhvaraktapittayōrudānamutkṣipya prāṇān harēt, raktavā'tipravartayēt| ūrdhvavātāsthāpitānuvāsitānāmurdhvavātādipravr̥ttiḥ| saṁvr̥takōṣṭhasya duścchardasya cātimātrapravāhaṇādantaḥkōṣṭhē samutkliṣṭairdōṣairvisarpastambhajāḍyavaicityāni maraṇaṁ vā| hr̥drōgiṇō hr̥dayōparōdhaḥ| udāvartādibhirartānāmarditādibhiścha yathāyathamāmayavr̥ddhirmaraṇaṁ vā| kr̥mikōṣṭhasyāsthāpanēnādhaḥ pūrvamanirhr̥taiḥ kr̥mibhiratibahutvādaśēṣāniḥsaraṇēna hr̥dayamatikarṣadbhiścchardiṣō'tipravr̥ttiḥ syāt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prasaktavamathōḥ pūrvē-pūrvasthitā durbalāntā ēkādaśāturāḥ, tathā''majvaraśca| tē sarvē dhūmāntaiḥ karmabhiḥ prāyēṇa varjyāḥ, na kēvalaṁ vamanēnaiva| dhūmagrahaṇaṁ gaṇḍūṣādikarmaṇaḥ parihārārtham| prāyōgrahaṇamaṣṭamāsāyā garbhiṇyā nirūhā na varjyā iti sūcanārtham| tathā, sadyōbhuktasya jvaritasya satō vamanānujñānārtham| tu-punaḥ, ajīrṇinaḥ puruṣāḥ sarvairēva-vamanādibhirgaṇḍūṣādibhiśca varjyāḥ| āmadōṣabhayāttairvamanādayō na sēvyā ityarthaḥ| atrāpi prāyōgrahaṇamanuvartatē| sadyō'jīrṇināṁ hi vamanamanujñātamēva|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-prasaṅgādgarbhiṇyādiṣvēkādaśasu navajvarē ca virēcanabastinasyadhūmānniṣēdhati-prasaktavamathōriti| ajīrṇināṁ sarvāṇi karmāṇi niṣēdhati-sarvairēvēti| sarvaiḥ-virēcanādyairgaṇḍūṣāntaiśca| vamanaṁ tu viśēṣatō vidhānāt kartavyam| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"ajīrṇī tu sarvairēva vamanavarjyairāmadōṣabhayāt, navajvaraśca dōṣastambhabhayāditi|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-virēkēṇa sādhyāḥ-upakramyāḥ, gulmādayaḥ śakr̥dgrahaparyantāḥ| pakvāśayē vyathā pakvāśayavyathā| vāmyāścēti caḥ samuccayē| yē ca kuṣṭhādyā ūrdhvarōgaparyantā vamanārhā uktāstē ca virēcyāḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanasya viśēṣatō viṣayamāha-virēkasādhyā iti, jīrṇajvarēti, vidradhiriti, yōnīti, vātāsramiti, vāmyāścēti| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"bhagandarākṣipākakṣārāgnidagdhaśiraḥśūlōdāvartā dōṣabhēdīyōktāśca pittavyādhayaḥ|" ityadhikam| yuktiśca, (saṁ. sū. a. 27) -"ētē hi paraṁ virēcanēna nāśamupayāntyagnyapanayanēnāgnigr̥hatāpavat|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-turavadhāraṇē| navajvarō naiva rēcyaḥ| tasya hi virēcanamapakvān dōṣānanirharan vātakōpāyaiva syāt| yakṣmādīnāṁ tvavasthāvaśānmr̥duvirēcyatvamanujñātamēva| yathā ca paṭhiṣyati (hr̥. ci. a. 5|1)- "balinō bahudōṣasya snigdhasvinnasya śōdhanam| ūrdhvādhō yakṣmiṇaḥ kuryātsasnēhaṁ yanna karśanam||" iti [ yakṣmaṇaḥ ]| tathā (hr̥. ci. a. 9|4) - "api cādhmānagurutāśūlastaimityakāriṇi| prāṇadā prāṇadā dōṣē vibaddhē sampravartinī||" ityādinā'tīsārasyāpi mr̥duvirēcanamanujñātam| naivaṁ navajvarasya svalpavirēcyatvaṁ kadā'pi| alpāgnyādayaḥ śōṣyantā na virēcyāḥ| tatrālpāgnirabalatvādbhēṣajavēgaṁ na sahatē| adhōgaraktapittātisāriṇōratipravr̥ttyā hanyāt| kṣatapāyōḥ prāṇōparōdhakarīṁ rujāṁ janayēt| saśalyasya kṣatē vāyurāśritō jīvitaṁ hiṁsyāt| āsthāpitasya bhēṣajavēgāsahanādbalōparōdhaḥ syāt| krūrakōṣṭhasyauṣadhōddhatā dōṣā hyapravartamānā hr̥dayaśūlaparvabhēdānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| atisnigdhasyātiyōgāya syāt| śōṣiṇaḥ kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddēhavināśaḥ syāditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-avirēcyānāha-na tu rēcyā iti| kṣatapāyuḥ-kṣatagudaḥ| saśalyaḥ-anuddr̥taśalyaḥ| āsthāpitaḥ-kr̥tanirūhaḥ| śōṣī-rājayakṣmī| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"tatra navajvarasyāvipakvān dōṣān na nirharēt, vātamēva ca kōpayēt| atisāryadhōgaraktapittayōratipravr̥ttyā hanyāt| kṣatagudasya gudē prāṇōparōdhakarīṁ rujāṁ janayēt| laṅghitādayō bhēṣajavēgaṁ na sahēran| rājayakṣmārtasya kṣīṇadhātutayā malabalatvam, tadabhāvāddēhanāśaḥ syāt| madātyayārtasya madyakṣīṇē dēhē vāyuḥ prāṇōparōdhāya| ādhmātasya purīṣāśayē nicitō vāyurvisarpan sahasā tīvrataramādhmānaṁ maraṇaṁ vā janayēt| saśalyābhihatayōḥ kṣatē vāyurāśritō jīvitaṁ hiṁsyāt| atisnigdhasyātiyōgō bhavēt| krūrakōṣṭhasyauṣadhōddhatā dōṣā hyapravartamānā hr̥dayaśūlaparvabhēdānāhacchardimūrcchāklamān janayitvā prāṇān hanyuḥ| garbhiṇyādīnāṁ pūrvōktō dōṣaḥ syāt|" iti| pūrvōktō-vamanōktaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ētat pūrvōktaṁ rēcyārēcyatvamavagamyānantaraṁ sādhāraṇē-śrāvaṇādau kālē, yathāvidhi-snēhasvēdādhyāyōditēna kramēṇa, snigdhasvinnaṁ puruṣaṁ bhaiṣajyamātrāṁ prāṅmukhaṁ pāyayēditi vakṣyamāṇēna sambandhaḥ| kīdr̥śam ? śvōvamyaṁ-prātarvamanārham| vamyamiti "arhēkr̥tyatr̥caśca" ityarhārthē pōradupadhāditi yat| utkliṣṭaḥ-sthānāccalitaḥ, kaphō yasya tamutkliṣṭakapham| kaiḥ? matsyādibhiḥ| antarbhāvitaṇyarthō'tra| utklēśitakaphamityarthaḥ| tathā, niśāṁ suptam| "kālādhvanōḥ" iti dvitīyā| ata ēva yathōcitaḥ sakalaniśāsvāpō'trōpalakṣyatē| tathā, suṣṭhu jīrṇamannaṁ-āhārō yasya tam| kadā pāyayēt ? pūrvāhṇē-prātaḥkālē| kimbhūtam ? kr̥taṁ maṅgalaṁ-svastyayanādi, yasya tam| maṅgalamityupalakṣaṇārtham,- kr̥tadēvadvijāgniguruvr̥ddhārcanamapīti draṣṭavyam| tathā, nirannaṁ-akr̥tāhāram| āturavaśādvā kiñcitsnigdham| katham ? ityāha-pēyayā pītasarpiṣam| vr̥ddhētyādi| tathā, asau vāmyō vr̥ddhō vā bālō vā durbalō vā klībaḥ-khēdāsahiṣṇurvā bhavati, bhīrurvā-kātarō bhavati| tadā rōgānurōdhādākaṇṭhaṁ-atimātraṁ madyakṣīrādikaṁ pāyayēt| tadanantaraṁ bhaiṣajyamātrāṁ pāyayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū. a. 27) - "bhīrukr̥śabālavr̥ddhasukumārānvā dōṣānurōdhēnākaṇṭhaṁ pītayūṣēkṣurasakṣīratakramāṁsarasamadyatuṣōdakayavāgūmaṇḍānyatamam" iti| kimbhūtāṁ mātrām ? yathāvikāravihitāṁ,- rōgānusārēṇa sādhitām| tathā, madhusaindhavābhyāṁ yutām| kiṁ kr̥tvā ? kōṣṭhaṁ-mr̥dumadhyakrūralakṣaṇaṁ, vibhajya-vicārya| ślēṣmādhikyēna mr̥dutvaṁ, ślēṣmamadhyatvēna madhyatvaṁ, ślēṣmahīnatvēna krūratvaṁ vamanē kōṣṭhasya bōdhyam| tathā cōktam carakē (si. a. 1|8) - "ślēṣmōttaraścchardayatē hyaduḥkham" iti| kimbhūtāṁ bhaiṣajyamātrām ? mantrābhimantritām| tānēva mantrānāha-brahmētyādigranthēna|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanavidhimāha-athēti| kr̥tasnēhanādikamāturaṁ prāṅmukhaṁ bhaiṣajyamātrāṁ pāyayēdityanvayaḥ| śvōvamyamiti vamanadinātpūrvadinē, utkliṣṭakapham| samyaksnigdhaṁ cēnnirannam| īṣatsnigdhaṁ cēt pēyayā pītasarpiṣam| vr̥ddhādiṣvanyatamaścē(maṁ cē) drōgānusārēṇa madyādiṣvanyatamamākaṇṭhaṁ pāyitam| brahmētyādisvāhāntēna mantrēṇābhimintritām| ayaṁ cauṣadhapānavidhirviśēṣaparihārēṇa sarvēṣvauṣadhēśu jñēyaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"snātānuliptaṁ sragviṇamahatavāsasaṁ dēvatāgnidvijaguruvr̥ddhavaidyānarcitavantaṁ kr̥tahōmabalimaṅgalaprāyaścittasvastivācanaṁ jānusamasaṁstr̥tasōpadhānōpāśrayāsanōpaviṣṭaṁ pītatakrayūṣatuṣōdakayavāgūmaṇḍānyatamaṁ nakṣatratithikaraṇamuhūrttōdayē praśastē|" iti (ityadhikam)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-bhaiṣajyamātrāṁ pītaḥ sannāturaḥ muhūrtaṁ tanmanāḥ-vamigatacittaḥ, anupālayēt-pratīkṣēta|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pānānantaraṁ vidhimāha-pītē muhūrtamiti| tanmanāḥ-vamanaikacittaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tataḥ-anantaraṁ, sañjātahr̥llāsaprasēkaḥ san chardayēt| hr̥llāsō-hr̥duparōdhaḥ| prasēkō-niṣṭhīvanam| kathaṁ vamēt ? aṅgulibhyāṁ dvābhyām| yadvā, kōmalēna suvarcalairaṇḍādijēna-nālēna mr̥dunā vamēt| kīdr̥śaḥ ? anāyastaḥ,- anāyāsēnētyarthaḥ| aparaṁ galatālvapīḍayan| tathā, apravr̥ttān vēgān pravartayan pravr̥ttāśca pravartayan| jānupramāṇē pīṭhē sthitaḥ| ca-aparaṁ, asya-narasya, vamanaṁ kurvatō dvē pārśvē lalāṭaṁ ca dhārayēt| paricāraka iti śēṣaḥ| nābhiṁ ca pīḍayēt| pr̥ṣṭhaṁ ca pratilōmataḥ-asanmārgēṇa pīḍayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0 pravr̥ttavamanasya kr̥tyamāha-jātahr̥llāsētyādi| aṅgulībhyāṁ saṁhatābhyāṁ, mr̥dunā nālēna, pravr̥ttān savibandhān pravartayan, na tvapravr̥ttān pravartayan, chardayēdityanvayaḥ| anāyastaḥ-āyāsarahitaḥ| pr̥ṣṭhaṁ ca pratilōmataḥ-trikādārabhyōrdhvaṁ prapīḍayēt| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"sa yadā jānīyāt svēdaprādurbhāvēna dōṣaṁ pravilayamāpadyamānaṁ, rōmaharṣēṇa ca sthānēbhyō vicalitaṁ, kukṣyādhmānēna ca kukṣimanusr̥taṁ, kramāt hr̥dayōpamardahr̥llāsāsyasaṁsravaṇaiścōrdhvamabhimukhībhutam| atha samupasthāpitānēkapratigrāhō vivr̥tōauṣṭhatālukaṇṭhō nātimahatā vyāyāmēna vēgānudīrayan vamēt| nātyunnatō nātyavanatō na pārśvavr̥ttō vā| tatrātyunnatasya pr̥ṣṭhahr̥dayapīḍā bhavati| atyavanatasya śiraḥkōṣṭhapīḍā| pārśvāvr̥ttasya pārśvakōṣṭhahr̥dayōrdhvajatrupīḍēti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaphē tīkṣṇōṣṇakaṭukairdravyairvamēt| pittē svāduśītairdravyairvamēt| snigdhāmlalavaṇairvāyunā yuktē kaphē vamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dōṣabhēdēna vamanadravyabhēdamāha-kapha ityādi| iti-uktēna prakārēṇa|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yāvat pittasya darśanaṁ syāt, kaphasya vā chēdaḥ-antaḥ syāt, tāvadvamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanāvadhimāha-pittasya darśanamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hīnavēgō naraḥ kaṇādhātrīsiddhārthalavaṇōdakairasakr̥dvamēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hīnavēgasyauṣadhamāha-hīnavēga iti| pippalyādimiśramudakaṁ punaḥpunaḥ pītvā vamēt| saṅgrahē tu (sū. a. 7) - "prabhūtavamanāsahiṣṇurvdyahaṁ tryahaṁ vā viśramya, asātmyabībhatsadurdaśadurgandhāni vamanāni vidadhyāt| viparītāni virēcanāni|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu samyagyōgātiyōgāyōgēṣu madhyāt, vēgānāmapravartanamasāvayōgaḥ| savibandhā ca yā pravr̥ttiḥ sō'pyayōgaḥ| kēvalasya-dōṣādirahitasyauṣadhasya yā pravr̥ttiḥ sō'pyayōgaḥ| tēna-ayōgēna, niṣṭhīvādayaḥ syuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hīnayōgalakṣaṇamāha-tatrēti| hīnayōgajān rōgānāha - tēnēti| ādiśabdādarōcakagauravādhmānasphōṭālasya-śūlapratiśyāyarōmaharṣaśōphādayaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyagyōgē kaphapittānilāḥ kramēṇa nirvibandhaṁ-niḥsaṅgaṁ pravartantē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagyōgalakṣaṇamāha-nirvibandhamiti| sa ṅgrahē tu (sū. a. 27) -"nātimahatī vyathā svayaṁ cāvasthānam| tataśca svasthatā manaḥprasādaḥ svaraviśuddhirarōcakādivaiparītyaṁ ca|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-atiyōgē punaḥ phēnacandrakaraktavadvamitaṁ-vamanaṁ bhavati| phēnaśca candrakaśca raktaṁ ca, tāni vidyantē yasya vamitasya tadēvam| tathā, kṣāmatādayō bhavanti| tamaḥ-timiradarśanaṁ, dāruṇāśca vātarōgāḥ| tathā mr̥tyurbhavati, jīvākhyasya śōṇitasya nirgamāt-niṣkāsāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atiyōgalakṣaṇamāha-atiyōgē tvityādi| phēnādiyuktaṁ vamitam| candrakāḥ-mayūrapicchēṣviva| tamaḥ-ajñānam| bhramaḥ-cakrādhirūḍhasyēva| jīvaśōṇitaṁ-ōjaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "svarakṣayamōhōnmādamūrcchāśiraḥśūnyatāhr̥dayadhūmāyanagātraśūlasuptitr̥ṣṇōrdhvānilaprakōpakarṇaśūlārditavāksaṅgahanusaṁhananajihvāpravēśanirgamākṣivyāvr̥ttivisaṁjñātā- nidrābalāgnihānayō bhavanti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-samyagyōgēna vamitē sati muhūrtamāśvāsya-śītavātādinā, dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇākhyasya, anyatamaṁ-ēkaṁ, pāyayēdvaidyaḥ| atha-anantaraṁ, snēhācāraṁ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaṁ, ādiśēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagvāntasyōpacāramāha-samyagyōgēnēti| dhūmatrayasya-snigdhamadhyatīkṣṇabhēdāt| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "suviśōdhitapāṇipādamukhaṁ dhūmaṁ pāyayitvā punarupaspr̥ṣṭōdakaṁ sammānitasurabhitāmbūlaṁ nirvātāgāraśayyāsthitam|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tataḥ-ūrdhvaṁ, sāyaṁ-aparāhṇē, prabhātē-pūrvāhṇē vā, babhukṣita uṣṇōdakēna snātō raktaśālyannaṁ bhuñjānaḥ pēyādikaṁ kramaṁ bhajēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagvāntaḥ pēyādikramēṇa bhuñjītētyāha-tataḥ sāyamiti| dīptāgniścētsāyaṁ, mandāgniścētparadinē prātaḥ, pēyādikaṁ kramaṁ bhajēt,- pēyādikramēṇa raktaśālyannaṁ bhuñjīta|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pradhānā ca madhyā cāvarā ca pradhānamadhyāvarāḥ| pradhānamadhyāvarāśca tāḥ śuddhayaśca, tābhiḥ śuddhō naraḥ kramēṇa-yathāsaṅkhyaṁ, pēyāṁ trīnannakālān dvāvannakālāvēkannakālaṁ bhajēditi| vilēpyādiṣvapyēvaṁ yōjyam| ētadēva spaṣṭīkr̥tyōcyatē| yathā,-pradhānaśuddhyā śuddhō narō dvāvannakālāvēkasmin dinē pēyāṁ bhajēt| dvitīyē'hanyēkamannakālaṁ pēyāṁ dvitīyamannakālaṁ vilēpīm| tr̥tīyē vāsarē dvāvannakālau vilēpīmēva| caturthē divasē akr̥taṁ-śuṇṭhīlavaṇādyasaṁskr̥taṁ yūṣaṁ, kr̥taṁ-śuṇṭhīlavaṇādisaṁskr̥taṁ yūṣaṁ ca dvāvannakālau bhajēt, pañcamē'hni prathamē'nnakālē ca| caḥ samuccayē| triṣvapi kālēṣvakr̥taṁ kr̥taṁ ca yūṣaṁ bhajēt, vibhajya tāvadgamyatē| ēvaṁ kālatrayaṁ kr̥tākr̥taṁ rasaṁ vibhajya bhōjayēt| saptarātrēṇa (saptāhāt) prakr̥tibhōjanaṁ kramēṇa sēvēta| ēvaṁ yathāsvaṁ madhyaśuddhiśuddhasyāvaraśuddhiśuddhasya ca yōjanā kāryā| munistvāha (ca. sū. a. 15|17) - "athainaṁ sāyāhnē parē vā'hni sukhōdakapariṣiktaṁ purāṇānāṁ lōhitaśālitaṇḍulānāṁ svavaklinnāṁ maṇḍapūrvāṁ sukhōṣṇāṁ yavāgūṁ pāyayēdagnibalamabhisamīkṣya| ēvaṁ dvitīyē tr̥tīyē cānnakālē| caturthē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ susvinnāṁ vilēpīmuṣṇōdakadvitīyāmasnēhalavaṇāmalpasnēhalavaṇāṁ vā bhōjayēt| ēvaṁ pañcamē ṣaṣṭhē cānnakālē| saptamē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ dviprasr̥taṁ susvinnamōdanamuṣṇōdakānupānaṁ tanunā tanusnēhalavaṇōpapannēna mr̥dgayūṣēṇa bhōjayēt| ēvamaṣṭamē navamē cānnakālē| daśamē tvannakālē lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṁsasya rasēnaudakalāvaṇikēna nātisāravatā bhōjayēduṣṇōdakānupānam| ēvamēkādaśē dvādaśē cānnakālē| ata ūrdhvamannaguṇān kramēṇōpayuñjānaḥ saptāhāt prakr̥tibhōjanamāgacchēt|" iti| trīniti "kālādhvanōratyantasaṁyōgē" iti dvitīyā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyādikramamāha-pēyāmiti| uttamaśuddhyā śuddhaḥ pēyādika trīṁstrīn annakālān bhuñjīta| madhyāśuddhyā śuddhau dvau dvau| avaraśuddhyā śuddha ēkaikam| akr̥taḥ-snēhādibhirasaṁskr̥tō, yūṣaḥ| kr̥taḥ-saṁskr̥taḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathā bāhyō'gniraṇuḥ-atyalpaḥ, tr̥ṇagōmayakāṣṭhadalādibhiḥ sandhukṣyamāṇaḥ-uddīpyamānō, mahān sthiraḥ-cirakālasthāyī, sarvapacaḥ-sthūlasūkṣmagurulaghupācakaḥ, kramēṇa bhavati| tathaiva-tēnaiva prakārēṇa, śuddhasya narasya pēyādibhirantarāgniḥ-audaryō'gniḥ, mahān sthiraḥ sarvapacaśca bhavati| sarvapaca iti pacērajantasya sarvaśabdēna saha ṣaṣṭhīsamāsaḥ| kharanādē'pyuktam-"virēkē vamanē śrēṣṭhē pēyādīnāṁ kriyākramaḥ| triśō, dviśō madhyamē syādēkaśastu kanīyasi||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyādikramasya phalamāha-yathā'ṇuriti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jaghanyaṁ ca madhyaṁ ca pravaraṁ ca tasmin vamanē kramēṇa vēgāścatvāraḥ ṣaḍaṣṭēṣṭāḥ| tantrakr̥tāmiti śēṣaḥ| tē vēgā daśaiva dvitriguṇā jaghanyamadhyapravarē virēkē kramēṇa bhavanti| tathēti samuccayē| na kēvalaṁ vēgā mānam, prasthaśca dvicaturguṇō mānaṁ syāditi tathāśabdasyārthaḥ| trīṇyētānyupajātivr̥ttāni|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-trividhasya vamanasya vēgamānamāha-jaghanyēti| trividhasya virēkasya vēgamānamāha-daśaivēti| dviguṇāḥ-viṁśatiḥ| triguṇāḥ-triṁśat| trividhasya virēkasya tulāmānamāha-prastha iti| prasthō'tra na dvātriṁśatpalaḥ| "vamanē ca virēkē ca tathā śōṇitamōkṣaṇē| sārddhatrayōdaśapalaṁ prasthamāhurmanīṣiṇaḥ||" iti vacanāt| ēkaḥ prasthō, dvau prasthau, catvāraḥ prasthāḥ, iti trīṇi mānāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pittāntaṁ vamanaṁ vadanti| virēkādarddhaṁ vamanaṁ kathayanti| virēcanaṁ kaphāntamāhuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-trividhasyāpi vamanasya pittāvasānatvamēva samyaktvamityāha-pittāvasānamiti| trividhasya vamanasya tulāmānamāha-virēkādardhamiti| arddhaṁ-ardhaprasthaḥ prasthaḥ prasthadvayaṁ cēti| trividhasyāpi virēkasya kaphāvasānatvamēva samyaktvamāha - kaphāntaṁ cēti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dvau vā trayō vā dvitrāḥ| "saṅkhyayā'vyayā" iti bahuvrīhiḥ| "bahuvrīhau saṅkhyēyē ḍac" iti ḍac vā samāsāntaḥ| saha viśā-purīṣēṇa vartanta iti saviṭkāḥ| dvitrān vēgān saviṭkānapanīya-gaṇanāyāmanupāruhya, virēkē mēyaṁ-mātavyam| vamanē punaḥ pītaṁ yadauṣadhaṁ tadapanīya mēyam| indravajrāvr̥ttam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vēgamānē tulāmānē cāpōhyamānamāha-dvitrāniti| vamanē tu vamanārthaṁ yatpītaṁ tadapanīya mēyam|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēnaṁ-naraṁ vāmitaṁ, bhūyaḥ-punarapi, snēhasvēdābhyāmupapāditamanantaraṁ samyagvirēcayēt| kadā ? ślēṣmaṇaḥ kālaḥ-satribhāgaḥ praharaḥ, tasmin gatē sati| kiṁ kr̥tvā ? kōṣṭhaṁ-mr̥dumadhyakrūralakṣaṇaṁ, jñātvā-avagamya|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanavidhimāha-athainamiti| snēhasvēdābhyāṁ punarapyupapāditaṁ-śōdhanayōgyatāṁ nītaṁ, virēcayēt-virēcanauṣadhaṁ dadyāt| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "na tvakr̥tavamanamanyatrātikrūrakōṣṭhāt| akr̥tavamanasya hi ślēṣmaṇōpahatamauṣadhamūrdhvaṁ pravartatē| urasi vā ruddhamavatiṣṭhatē| tatō nālaṁ virēcanāya| samyagviriktasyāpi cādhaḥsrarataḥ ślēṣmā grahaṇīṁ chādayitvā gaurvavamāpādayati pravāhikāṁ vā| na tvēṣa dōṣō'tikrūrakōṣṭhasya vāyvātmakatvāt| ślēṣmakālē'pyakr̥tavamanōktō dōṣaḥ| śūlādhmānagauravāṇi vā kr̥tvā kṣīṇē ślēṣmaṇyaparāhṇē rātrau vā virēcayēt| tēnānnāvr̥tamapi tulyam| chardiṁ ca punastajjanayati| aviriktasya tu ślēṣmakālē ca vamana yōjyam, tathōrdhvaṁ sukhēna nirharaṇāt|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yō bahupittaḥ kōṣṭhaḥ sa mr̥durbhavati| sa ca kṣīrēṇa viricyatē| apiśabdādāragvadhādibhirapi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- mr̥dukōṣṭhasya lakṣaṇamāha-bahupitta iti| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "ikṣurasāmlatakramastuguḍakr̥śarā-sarpirnavamadyōṣṇōdakapīludrākṣāpūgaphalādibhiḥ|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-prabhūtamārutaḥ krūraḥ kōṣṭhō bhavati| sa ca kr̥cchrēṇa-kathañcidapi, śyāmādikairviricyatē| ādiśabdēna kaṅkuṣṭhasudhādīnāṁ grahaṇam| apiśabdādāragvadhādibhirna viricyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā raṁ-krūrakōṣṭhasya lakṣaṇamāha-prabhūtamāruta iti| ādiśabdāntriphalātilvakanīlinīphalādayaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"bahuślēṣmā samadōṣaścha madhyaḥ, sa sādhāraṇaḥ| yē ca snihyantyacchapānēna prāyaśastrisaptapañcarātrairiti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṣāyamadhuraiḥ-āragvadhādibhiḥ, pittē virēkaḥ| kaṭukaiḥ kaphē virēkaḥ| snigdhōṣṇalavaṇaiḥ-ēraṇḍatailādibhirvāyau virēkaḥ kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dōṣabhēdēna virēcanabhēdamāha-kaṣāyamadhurairiti| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "pītamātra ēva cauṣadhē chardivighātāya śītāmbunā mukhamasya sahasā siñcēt| tataścōṣṇōdakēna sō'ntarmukhaṁ viśōdhya, ārdrasurabhimr̥nmātuluṅgajambīrasumanaḥsaugandhikādīni hyadyagandhānyupajighrēt| nivātasukhaśayyāsthitaścāvibandhārthamalpālpamuṣṇōdakamanukaṇṭhayaṁstanmanā vēgānna dhārayan īrayamāṇaśca svayaṁ śayyāsanē(nnē)ṣu pratigrāhēṣvaśītaspr̥gviricyatē| yathā ca vamanē svēdaprasēkauṣadhakaphapittānilāḥ kramēṇa pravartantē| tathā virēcanē vātamūtrapurīṣapittakaphāḥ| punaścāntē vāyuḥ| dōṣāṇāṁ hi dēhē tathā sannivēśānmārgavaiparītyācca śōdhanayōriti|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apravr̥ttiḥ-mandā pravr̥ttiḥ| nañ īṣadarthē| virēkāpravr̥ttāvuṣṇāmbu pāyayēdvaidyaḥ| asya cāturasya pāṇitāpēna jaṭharaṁ svēdayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanāpravr̥ttau pravartanōpāyamāha-apravr̥ttāviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tasmin-virēkasya dinē, alpa utthānē-stōkāyāṁ pravr̥ttau satyāṁ, bhuktvā'nnamanyēdyuḥ-anyasmin dinē punarvirēcanauṣadhaṁ pibēdāturaḥ| snēhanaṁ-snēhaḥ| dr̥ḍhaḥ snēhakōṣṭhō yasya sa dr̥ḍhasnēhakōṣṭhaḥ| na dr̥ḍhasnēhakōṣṭhō'dr̥ḍhasnēhakōṣṭhaḥ| sa bhūyō'pi snēhasvēdaiḥ saṁskr̥taśarīrō daśāhādūrdhvaṁ yaugikaṁ virēcanaṁ pibēt| [ samyagālōcya- ] yathāvannirūpya, pūrvamanukramaṁ-"bhaiṣajyamātrāṁ mantrābhimantritām" ityādikaṁ, tathā "apravr̥ttau tu pāyayēt| uṣṇāmbu svēdayēdasya pāṇitāpēna cōdaram|" ityādikaṁ ca, smaran pibēditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-upāyēnāpyapravrutttau kiṁ kr̥tyam? ityata āha-utthāna iti| utthānē-pravartanē alpē sati tasmin dinē bhuktvā dvitīyadinē punarvirēcanaṁ pibēt| yastu nivr̥ttasnēhavānna viricyatē sa punaḥ snigdhasvinnō daśāhādūrdhvaṁ virēcanaṁ pibēt| pūrvamatikramaṁ-prathamavirēcanē sāmagrīvaikalyaṁ, smaran samyagālōcya yadyōgyaṁ syāttatpunardēyam, na prathamamēva| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "hrībhayalōbhaiśca vēgāghātaśīlā prāyaśastriyō rājasamīpasthā vaṇijaśca bhavanti| tasmādētē vēgadhāraṇāt pravr̥ddhavātatvāt sadā''turā durvirēcyāśca| tān susnigdhān śōdhayēt, anyānapi cākālanirhāravihārāhārān| ataścaiṣāṁ sadāturatvādalpō'pyāmayō duḥsādhyō bhavati|" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ayōgalakṣaṇaṁ hr̥tkukṣyaśuddhirityādikam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-virēcanē hīnayōgalakṣaṇamāha-hr̥tykukṣyaśuddhiriti| saṅgrahē tu (sū. a. 27) "ādhmānaprasēkacchardibhramagauravāgnisādatandrāstaimityamūtrasaṅgāḥ|" iti (ityadhikam)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yathōktādvaiparītyē-hr̥tkukṣiśuddhirityādikō(kē), yōgō-yōgalakṣaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagyōgalakṣaṇamāha-yōga iti| vaiparītyēhr̥tkukṣiśuddhirucyādau|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ativiriktasya viṭpittakaphavātēṣu kramānniḥsr̥tēṣu jalaṁ sravēt| kimbhūtam ? niḥślēṣmapittaṁ, tathā śvētaṁ kiñcitkr̥ṣṇaṁ salōhitaṁ-īṣadraktaṁ, athavā māṁsaprakṣālanasadr̥śamathavā mēdaḥśakalābhaṁ sravēt| tathā gudaniḥsaraṇādayō'tivamanāmayāśca-kṣāmatādayō bhavanti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atiyōgalakṣaṇamāha-viṭpittakaphavātēṣviti| ativamanāmayāḥ-kṣāmatādayaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) - "parikartikā hr̥dayōdvēṣṭanaṁ pipīlikāsañcāra ivāṅgē|" iti (ityadhikam)|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēnaṁ ca-naraṁ samyagviriktaṁ, vamanavihitēna vidhinā vidhūmēnōpapādayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyagviriktasya samyagvāntavidhimatidiśati-samyagviriktamiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tataḥ-anantaraṁ, kramēṇa-pūrvōktēna, raktaśālyannasahitapēyōdīnyannānyaśnan prakr̥tibhōjanaṁ bhajēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyādikramānantaraṁ prakr̥tibhōjanamapi kramēṇa kuryādityāha-tata iti| kramēṇa-"pādēnāpathyam" ityādyuktēna| vamitavānivēti dr̥ṣṭāntabalēna vamitē'pyayaṁ kramō jñēyaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pītabhēṣajān mandavahnyādīn pañca laṅghayēt| adr̥ṣṭaṁ jīrṇaliṅgaṁ pītabhēṣajasya yasyēti yōjyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mandavahnyādibhiḥ śōdhanadinē upavāsaḥ kārya ityāha-mandavahnimiti| asaṁśuddhaṁ-hīnayōginam| akṣāmaṁ-śuddhikr̥takārśyarahitam| dōṣadurbalaṁ-dōṣavr̥ddhyā kṣīṇabalam| adr̥ṣṭajīrṇaliṅgaṁ-jīrṇōuṣadhalakṣaṇarahitam| tāni ca (ca. si. a. 6/22) -"anulōmō'nilaḥ svāsthyaṁ kṣuttr̥ṣṇā sumanaskatā| laghutvamindriyōdgāraśuddhirjīrṇauṣadhākr̥tiḥ|| klamō dāhō'ṅgasadanaṁ bhramō mūrcchā śirōrujā| aratirbalahāniśca sāvaśēṣauṣadhākr̥tiḥ||" ityatō jñēyāni|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-utklēśāśca saṅaāścōtklēśasaṅgāḥ| snēhaśca svēdaścauṣadhaṁ ca tāni, tēṣāmutklēśasaṅgāḥ snēhasvēdauṣadhōtklēśasaṅgāḥ taiḥ| iti-ēvaṁ laṅghitē sati, mandāgnyādirna bādhyatē-na pīḍyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-laṅghanasya phalamāha-snēhasvēdēti| snēhasvēdaurṣadhairjātā yē dōṣōtklēśāstēṣāṁ nirhr̥taśēṣāṇāṁ yē saṅgāḥ srōtasāṁ syuḥ, taiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saṁśōdhanādibhiryatō'gnirmandatāṁ yāti, atō hētōḥ pēyādikramamācarēt| saṁśōdhanaṁ-samyakśuddhiḥ| asravisrāvō-raktasrutiḥ| snēhayōjanaṁ- snēhōpayōgaḥ| nanu, śuddhyāgnimāndyamihōcyatē| vakṣyati ca (ślō. 60) - "buddhiprasādaṁ" ityādinā "jvalanasya dīptiṁ saṁśōdhanaṁ karōti" iti| tadimē vacasi parasparaṁ vyāghnātē| atrōcyatē| kālabhēdādadōṣaḥ| saṁśōdhanē kriyamāṇē'gnimāndyaṁ bhavati| kr̥tē ca saṁśōdhanē'tha pēyādikramamāsēvamānasyāgnidīptiriti na kaścidatra vyāghātaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēyādikramē yuktimāha-saṁśōdhanēti| snēhayōjanaṁ-śamanasnēhaprayōgaḥ| laṅghanaṁ-upavāsaḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-srutau-patitau, alpau pittaślēṣmāṇau yasya taṁ, tathā madyapō yō narastaṁ madyapaṁ. tathā vātapaittikaṁ, ētāṁstrīnapi pēyāṁ na pāyayēt| tarhyēṣāṁ kiṁ kāryam ? ityāha-tēṣāmityādi| prathamē'nnakālē lājasaktavō dvitīyē'nnakālē māṁsarasaudana(?)mityēṣa tarpaṇādikramastēṣāṁ hitaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-srutālpapittādiṣu pēyāṁ niṣēdhati-srutālpapittēti| niṣiddhapēyānāṁ pēyāsthānē manthō yōjya ityāha-tēṣāmiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vamanamapakvaṁ sat dōṣānnirharēt| virēcanaṁ tu pacyamānaṁ dōṣānnirharēt| atō vamanasya pākō na pratipālyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vamanavirēcanayōḥ svakāryapratīkṣāvadhimāha-apakvamiti| arthāt virēcanasya pākaṁ pratipālayēt|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durbalō narō bahudōṣaśca dōṣapākēna hētunā svayaṁ-auṣadhamantarēṇa, yō viricyatē-bhidyatē, taṁ-naraṁ, bhēdanīyairbhōjyaiḥ-bhakṣyairyōjayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-durbalatvādiviśiṣṭastvāhārairēva śōdhya ityāha-durbala iti| bhēdanīyaiḥ-yavakṣārādibhiḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 27) -"ūrdhvādhōrēcanaṁ yuktaṁ vaiparītyēna jāyatē| yadā, tadā chardayataḥ siñcēduṣṇēna vāriṇā|| pādau śītēna cōrdhvāṅgaṁ viparītaṁ virēcanē (viricyataḥ)| [pītē praskanditē dōṣānanirhr̥tya jarāṁ gatē|| vamitē cauṣadhē samyak pāyayēta na taṁ punaḥ| mandāgniṁ bahusdōṣaṁ tu dr̥ḍhasnēhaguṇāśayam|| duḥśuddhaṁ tadaharbhuktaṁ śvō bhūyaḥ pāyayēta tam|]" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durbalādayaḥ pañca mr̥dvalpaṁ virēcanauṣadhaṁ pibēyuḥ| kimityāha-yasmāt tat-virēcanauṣadhaṁ, asakr̥t-punaḥpunaḥ, pītaṁ varam, na bahu| anyathā-bahu tīkṣṇaṁ cauṣadhaṁ pītaṁ, saṁśayāvahaṁ-prāṇasandēhakāri| tathā, punaḥpunaḥ prayuktamauṣadhaṁ calān bahūn dōṣānalpānalpān harēt| ēvaṁ balahāniṁ vinā dōṣanirhāraḥ kr̥taḥ syāt| turavadhāraṇē| durbalasya narasya mr̥dudravyairalpānēva tān dōṣān samyak śamayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-durbalādīnāṁ pañcānāṁ mr̥dvalpaṁ cauṣadhaṁ dēyamityāha-durbala iti| yadyapi mr̥dalpaṁ na śōdhayēt tathā'pi tadēvāsakr̥tpēyam, na tu bahutīkṣṇam, jīvitasaṁśayāt| bahupracalitadōṣasyāpi durbalasyaśōdhanaṁ mr̥dvalpamēvētyāha-harēditi| alpapracalitadōṣasya durbalasya śamanamēvētyāha-alpān saṁśamayēditi|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hi-yasmāt, tē-bahavō dōṣāḥ, anirhr̥tāściramēnaṁ-āturaṁ, klēśayanti| hanyurvā-anirhr̥tā mārayēyuḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-bahupracalitadōṣasya śamanē bādhakamāha-klēśayantīti| saṅgrahē tu mr̥dutīkṣṇayōrlakṣaṇamuktam (sū. a. 27) -"sukhaṁ kṣipraṁ mahāvēgamasaktaṁ yatpravartatē| nātiglānikaraṁ nāti hr̥di pāyau ca rukkaram|| antarāśayagaṁ klinnaṁ kr̥tsnaṁ dōṣaṁ nirasyati| virēcanaṁ nirūhō vā tattīkṣṇamiti nirdiśēt|| jalāgnikīṭairaspr̥ṣṭaṁ dēśakālaguṇānvitam| navaṁ mātrādhikaṁ kiñcit tulyavīryaiḥ subhāvitam|| snēhasvēdōpapannasya tīkṣṇatvaṁ yāti bhēṣajam| atō viparyayē mandaṁ mandatāṁ ca prapadyatē|| tīkṣṇō madhyō mr̥durvyādhiḥ sarvamadhyālpalakṣaṇaḥ| balāpēkṣaṁ hitaṁ tēṣu tīkṣṇaṁ madhyaṁ mr̥du kramāt|| apravartya malān dravyaṁ satmyībhūtaṁ hi jīryati| vamanaṁ vā virēkō vā tasmātsātmyaṁ na yōjayēt|| vibhraṁśō viṣavatsamyagyōgō yasyāmr̥tōpamaḥ| kālē'vaśyaṁ prayōjyaṁ ca tasmādyatnēna tatpibēt||" iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mandāgniṁ krūrakōṣṭhaṁ ca naraṁ saha kṣāralavaṇābhyāṁ vartantē yāni ghr̥tāni tairyathāsaṅkhyamuddīpitānalaṁ vijitakaphavātaṁ ca śōdhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mandāgnikrūrakōṣṭhayōḥ śōdhanē pūrvāṅgamāha-mandāgnimiti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-rūkṣādīnāṁ bhaiṣajyamavirēcyaiva-virēcanamakr̥tvaiva, pariṇamati| tēbhyō-rūkṣādibhyaḥ, pūrvaṁ bastiṁ dadyāt| anantaraṁ snigdhaṁ-ēraṇḍatailabindughr̥tādikaṁ, virēcanaṁ yōjayēt| athavā phalavartibhistīkṣṇābhiḥ purīṣaṁ kiñcit-alpaṁ, nirhr̥tya-niḥsārya, snigdhaṁ virēcanaṁ dadyāt| kimiti bastinā tīkṣṇābhiḥ phalavartibhiśca kiñcicchakr̥nnirhāraḥ kriyatē ? ityāha-pravr̥ttaṁ hītyādi| yasmānmalaṁ pravr̥ttaṁ santaṁ kiñcitpatitaṁ snigdhō virēkaḥ sukhaṁ-akr̥cchrēṇa nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-rūkṣādīnām pañcānāṁ virēcanamapi na virēcayatītyāha-rūkṣēti| tē kathaṁ virēcyā ityata āha-tēbhya iti| basti-nirūham|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-nātiśabdō'trēṣadarthē| "nātiśītagurusnigdhaṁ" (hr̥. sū. a. 6|63) ityatra yathā| viṣādyārtānīṣatsnigdhān viśōdhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-viṣādiṣu navasu īṣatsnigdhasya śōdhanamityāha-viṣābhivātēti| abhighātaḥ-śastraghātādiḥ|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sarvān-īṣatsigdhān viṣārtādīnīṣadrūkṣān vā, snēhavirēkaiḥ śōdhayēt| snēhabhāvitāṁśca puruṣān rūkṣairvirēkaiḥ śōdhayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sarvēṣāṁ virēcyānāṁ snēhavirēcanaṁ dēyamityāha-sarvāniti| snēhabhāvitānāṁ rūkṣaṁ virēcanamityāha-rūkṣaistviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vamanādīnāṁ karmaṇāmantarē'ntarē-madhyē madhyē, punarapi-bhūyaḥ, snēhasvēdau prayuñjīta| antē ca karmaṇāṁ balāya-śarīrasya balādhānārthaṁ, snēhaṁ prayuñjīta| tadayamarthō'tra bōdhyaḥ,-ādau snēhasvēdau tatō vamanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō virēcanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō'nuvāsanaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō nirūpaṇaṁ, punaḥ snēhasvēdau tatō'nuvāsanamiti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pratikarma snēhasvēdau kāryāvityāha-karmaṇāmiti| sarvakarmāntē punaḥ snēhanaṁ kāryamityāha-snēhamanta iti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yatō dēhādutklēśya-patanōnmukhaṁ kr̥tvā malō virēcanādibhirhriyatē| kathamiva ? vāsasō-vastrādyathā,- mardanikāyāṁ vastraṁ mardayitvā jalādinā malō nirhriyata iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snēhasvēdanābhyāsē yuktimāha-mala iti| snigdhasvinnādvasstrādivōtkliṣṭō malō hniyatē|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yō naraḥ snēhasvēdāvanabhyasya-aśīlayitvā, saṁśōdhanaṁ kuryāt, tasya śarīraṁ dīryatē| kathamiva ? ānāmē-ānamanē, kāṣṭhaṁ śuṣkaṁ yathā dīryata iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snēhasvēdānabhyāsē dōṣamāha-snēhasvēdāviti|

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-saṁśōdhanaṁ samyak kriyamāṇaṁ buddhiprasādādīn pañca karōti| buddhiprasādō-dhīpāṭavam| vayasō-yauvanādēḥ, pākaḥ-pariṇāma iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē vamanavirēcanavidhirnāmāṣṭādaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 17||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-samyak śōdhanasya phalamāha-buddhiprasādamiti| vayasaḥ pākaṁ-jarām| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| vāntirēkaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 18||