੧੮. ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਰਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

"ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯਃ ? ਇਤਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਧਿਕਾਰਃ - - - -

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

੦੦੦੦੦

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ, ਤਯੋਰ੍ਵਿਧਿਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਯਥੋਦ੍ਦੇਸ਼ਤਯਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਮਨਵਿਧਿਮਾਚਸ੍ਟੇ| ਅਥਵਾ ਵਿਰੇਕਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਮਨਸ੍ਯੋਪਨ੍ਯਾਸੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਹਤਕਫਸ੍ਯ ਹਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੇਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚਰਕੇ ਸਿ. ਅ. ੧|੮) - "ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਕਫਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਰਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਦੋਸਹਰਣਮੁਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਂ ਵਮਨਾਖ੍ਯਮ੍, ਅਧੋਭਾਗਂ ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯਮ੍, ਉਭਯਂ ਵਾ ਮਲਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵ੍ਯਵਾਯਿਵਿਕਾਸ਼ੀਨ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਣ ਹਦਯਮੁਪੇਤ੍ਯ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਵ੍ਦ੍ਯਵਾਯਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਧਮਨੀਰਨੁਸਤ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਮਦੂਕਤੇਨ੍ਤਃਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਵੇਦੋਸ੍ਮਣਾਰ੍ਦ੍ਰਦਾਰੁਵਦ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਤੇ ਸ੍ਥੂਲਾਣੁਸ੍ਰੋਤੋਭ੍ਯਃ ਸਕਲਮਪਿ ਦੋਸਸਙ੍ਘਾਤਮੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯਨ੍ਤਿ| ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਦਯਨ੍ਤਿ| ਸ ਵਿਸ੍ਯਨ੍ਨਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋ ਦੋਸਸਙ੍ਘਾਤਃ ਪਰਿਪ੍ਲਵਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਭਾਜਨਸ੍ਥ ਇਵੋਦਕਾਞ੍ਜਲਿਰਸਜ੍ਜਨ੍ਨਨੁਪ੍ਰਵਣਭਾਵਾਦਾਮਾਸ਼ਯਮਾਗਮ੍ਯੋਦਾਨਪ੍ਰਣੁਨ੍ਨੋਗ੍ਨਿਵਾਯ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦੁਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚੌਸਧਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਲਿਲਪਥਿਵ੍ਯਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਦਧੋਭਾਗਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚੌਸਧਸ੍ਯਾਧਃ| ਉਭਯਤਸ਼੍ਚੋਭਯਗੁਣਤ੍ਵਾਦੁਭਯਭਾਗਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਵਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਸਂਯੋਗੇ ਚ ਕਫਾਧਿਕੇ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਨ੍ ਵਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਕਫੇ ਕਫਾਧਿਕੇ ਸਂਯੋਗੇ ਵਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਤਥੈਵ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਵਾ ਸਂਯੋਗੇ ਵਿਰੇਚਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ ਵਿਸਯਮਾਹ ਕਫੇ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍-ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਾ ਸਂਯੋਗੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੁਨਰ੍ਨਵਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਾਦੀਨ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨ੍ ਵਾਮਯੇਤ੍| [ ਨਵਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਇਨਿਃ| ਏਵਂ ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਾਂ ਕਾਸਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਇਨੀ ਕਾਰ੍ਯੌ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ, ਨਵਜ੍ਵਰੇਤਿ, ਕੁਸ੍ਠਮੇਹੇਤਿ, ਸ਼੍ਵਾਸੇਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਾਃ-ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਾਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਵਿਸਪੀਤਦਸ੍ਟਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧਵਿਰੁਦ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਨਵਿਸੂਚਿਕਾਲਸਕਾਵਿਪਾਕਾਰੋਚਕਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਗਦਾਪਸ੍ਮਾਰਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਾ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵ੍ਯਾਧਯਃ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਾਃ| ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, (ਸਂ. ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਏਤੇ ਹਿ ਪਰਂ ਵਮਨੇਨ ਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ, ਸਲਿਲਾਪਗਮਾਦਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਵਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਯੋ ਵਾਤਰੋਗਾਨ੍ਤਾ ਅਵਾਮ੍ਯਾਃ| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਸੋਰ੍ਸ਼ਸਃ| "ਅਰ੍ਸ਼ਆਦਿਭ੍ਯਸ਼੍ਚ" ਇਤ੍ਯਚ੍| ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਵਮਨਾਦ੍ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਦ੍ਗਰ੍ਭਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ (ਸ਼ਾਚ੍ਚ) ਦਾਰੁਣਰੋਗਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੇਰਿਦ੍ਭੂਤਿਃ| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਵਾਗ੍ਘਨੁਹਸ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਵ੍ਯਾਪਾਰਾਯਤੀਰ੍ਹਤ੍ਵਾ ਹਨ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸੁਧਿਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਦੁਃਖਿਤਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਸਪਿਤਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬਾਲਾਦੀਨਾਮੌਸਧਬਲਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਬਲੋਪਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਹਦ੍ਰੋਗਾਦੀਨਾਂ ਹਦਯੋਪਰੋਧਃ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦੀਨਾਮੁਦਾਨੋ ਵਾਯੁਰੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਿ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਰੋਗੋਦ੍ਗਮਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ| [ ਕਿਂ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਯੋਵਾਮ੍ਯਾਃ ? ਉਤ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਵਾਮ੍ਯਾਃ, ਇਤ੍ਯਾਹ- ] ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਾਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰਮਨ੍ਤਰੇਣ| ਵਿਸਾਦ੍ਯਭ੍ਯਵਹਾਰੇ ਤੁ ਵਾਮ੍ਯਾ ਏਵੈਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਵਾਮ੍ਯਾਨਾਹ-ਅਵਾਮ੍ਯਾ ਇਤਿ, ਬਾਲੇਤਿ, ਪ੍ਰਸਕ੍ਤੇਤਿ, ਊਰ੍ਧ੍ਵੇਤਿ, ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੀਤਿ, ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤਿ, ਤ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵਮਥੁਃ-ਛਰ੍ਦ੍ਯਨੁਰੋਧਨਾਤ੍| ਕਮਿਕੋਸ੍ਠੀ_ਕਮਿਬਹੁਲਕੋਸ੍ਠਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੋ ਵਾਯੁਰਸ੍ਰਂ ਚ ਯਸ੍ਯ| ਹਤਸ੍ਵਰਾਦਯਃ ਉਦਾਵਰ੍ਤਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਵਿਸਾਦਿਭ੍ਯ ਤੇ| ਵਿਸਪਾਨਾਦੌ ਤੁ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਵਾਮ੍ਯਾਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਭ੍ਯਵਹਾਰਃ-"ਆਨੂਪਮਾਮਿਸਂ ਮਾਸ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੭|੩੦) ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਦਾਮਗਰ੍ਭਭ੍ਰਂਸ਼ਾਚ੍ਚ ਦਾਰੁਣਰੋਗਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸੁਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਹਦਯਵਿਕਰ੍ਸਣਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧੋ ਵਾ ਰੁਧਿਰਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਗ੍ਰਸ੍ਯੌਸਧਂ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਮਯੋਗਦੋਸਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਵਾਯੁਰਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼ਨਪ੍ਰਾਯਸ੍ਯ ਵਾਯੁਨਾ ਕ੍ਸਪਿਤਦੋਸਤ੍ਵਾਦ੍ਬਲਕ੍ਸਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾਤਿਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰਗ੍ਨਿਬਲੇਨ| ਭਾਰਾਧ੍ਵਕਰ੍ਮਨਿਤ੍ਯਯਾਨਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਯਾਸੇਨ| ਕ੍ਸਤਸ੍ਯ ਭੂਯਃ ਕ੍ਸਣਨਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਕ੍ਸੀਣਾਦੀਨਾਮੌਸਧਬਲਾਕ੍ਸਮਤ੍ਵਾਦ੍ਦੇਹਬਲੋਪਰੋਧੋਨ੍ਤਃਕ੍ਸਤਭਯਂ ਚ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੁਦਾਨਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍, ਰਕ੍ਤਵਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਸ੍ਥਾਪਿਤਾਨੁਵਾਸਿਤਾਨਾਮੁਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਸਂਵਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਦੁਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਸ੍ਯ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਪ੍ਰਵਾਹਣਾਦਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੇ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤਮ੍ਭਜਾਡ੍ਯਵੈਚਿਤ੍ਯਾਨਿ ਮਰਣਂ ਵਾ| ਹਦ੍ਰੋਗਿਣੋ ਹਦਯੋਪਰੋਧਃ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਾਦਿਭਿਰਰ੍ਤਾਨਾਮਰ੍ਦਿਤਾਦਿਭਿਸ਼੍ਛ ਯਥਾਯਥਮਾਮਯਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮਰਣਂ ਵਾ| ਕਮਿਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨੇਨਾਧਃ ਪੂਰ੍ਵਮਨਿਰ੍ਹਤੈਃ ਕਮਿਭਿਰਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਦਸ਼ੇਸਾਨਿਃਸਰਣੇਨ ਹਦਯਮਤਿਕਰ੍ਸਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵਮਥੋਃ ਪੂਰ੍ਵੇ-ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਥਿਤਾ ਦੁਰ੍ਬਲਾਨ੍ਤਾ ਏਕਾਦਸ਼ਾਤੁਰਾਃ, ਤਥਾਮਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ| ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਧੂਮਾਨ੍ਤੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਮਨੇਨੈਵ| ਧੂਮਗ੍ਰਹਣਂ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਕਰ੍ਮਣਃ ਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮਸ੍ਟਮਾਸਾਯਾ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾ ਨਿਰੂਹਾ ਨ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤਥਾ, ਸਦ੍ਯੋਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਸਤੋ ਵਮਨਾਨੁਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਤੁ-ਪੁਨਃ, ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਃ ਪੁਰੁਸਾਃ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ-ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ| ਆਮਦੋਸਭਯਾਤ੍ਤੈਰ੍ਵਮਨਾਦਯੋ ਨ ਸੇਵ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਸਦ੍ਯੋਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਹਿ ਵਮਨਮਨੁਜ੍ਞਾਤਮੇਵ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵੇਕਾਦਸ਼ਸੁ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਚ ਵਿਰੇਚਨਬਸ੍ਤਿਨਸ੍ਯਧੂਮਾਨ੍ਨਿਸੇਧਤਿ-ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਵਮਥੋਰਿਤਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਿਨਾਂ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸਰ੍ਵੈਰੇਵੇਤਿ| ਸਰ੍ਵੈਃ-ਵਿਰੇਚਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਨ੍ਤੈਸ਼੍ਚ| ਵਮਨਂ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਵਿਧਾਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਅਜੀਰ੍ਣੀ ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਵਮਨਵਰ੍ਜ੍ਯੈਰਾਮਦੋਸਭਯਾਤ੍, ਨਵਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਦੋਸਸ੍ਤਮ੍ਭਭਯਾਦਿਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਿਰੇਕੇਣ ਸਾਧ੍ਯਾਃ-ਉਪਕ੍ਰਮ੍ਯਾਃ, ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ ਸ਼ਕਦ੍ਗ੍ਰਹਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਃ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਵ੍ਯਥਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਵ੍ਯਥਾ| ਵਾਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਯੇ ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਦ੍ਯਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਰੋਗਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾ ਵਮਨਾਰ੍ਹਾ ਉਕ੍ਤਾਸ੍ਤੇ ਚ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤੋ ਵਿਸਯਮਾਹ-ਵਿਰੇਕਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ, ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਤਿ, ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ, ਯੋਨੀਤਿ, ਵਾਤਾਸ੍ਰਮਿਤਿ, ਵਾਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਭਗਨ੍ਦਰਾਕ੍ਸਿਪਾਕਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲੋਦਾਵਰ੍ਤਾ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧਯਃ|" ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍| ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, (ਸਂ. ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਏਤੇ ਹਿ ਪਰਂ ਵਿਰੇਚਨੇਨ ਨਾਸ਼ਮੁਪਯਾਨ੍ਤ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਪਨਯਨੇਨਾਗ੍ਨਿਗਹਤਾਪਵਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਨਵਜ੍ਵਰੋ ਨੈਵ ਰੇਚ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਵਿਰੇਚਨਮਪਕ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਨਿਰ੍ਹਰਨ੍ ਵਾਤਕੋਪਾਯੈਵ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਨ੍ਮਦੁਵਿਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਮਨੁਜ੍ਞਾਤਮੇਵ| ਯਥਾ ਚ ਪਠਿਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੫|੧)- "ਬਲਿਨੋ ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਃ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਯਨ੍ਨ ਕਰ੍ਸ਼ਨਮ੍||" ਇਤਿ [ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ ]| ਤਥਾ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੯|੪) - "ਅਪਿ ਚਾਧ੍ਮਾਨਗੁਰੁਤਾਸ਼ੂਲਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਕਾਰਿਣਿ| ਪ੍ਰਾਣਦਾ ਪ੍ਰਾਣਦਾ ਦੋਸੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਿਨੀ||" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾਤੀਸਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਮਦੁਵਿਰੇਚਨਮਨੁਜ੍ਞਾਤਮ੍| ਨੈਵਂ ਨਵਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਲ੍ਪਵਿਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕਦਾਪਿ| ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਯਃ ਸ਼ੋਸ੍ਯਨ੍ਤਾ ਨ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਃ| ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਰਬਲਤ੍ਵਾਦ੍ਭੇਸਜਵੇਗਂ ਨ ਸਹਤੇ| ਅਧੋਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਿਣੋਰਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸਤਪਾਯੋਃ ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਕਰੀਂ ਰੁਜਾਂ ਜਨਯੇਤ੍| ਸਸ਼ਲ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਜੀਵਿਤਂ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਆਸ੍ਥਾਪਿਤਸ੍ਯ ਭੇਸਜਵੇਗਾਸਹਨਾਦ੍ਬਲੋਪਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੌਸਧੋਦ੍ਧਤਾ ਦੋਸਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਹਦਯਸ਼ੂਲਪਰ੍ਵਭੇਦਾਨਾਹਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਕ੍ਲਮਾਨ੍ ਜਨਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਨ੍ਯੁਃ| ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗਾਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੋਸਿਣਃ ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤਯਾ ਮਲਬਲਤ੍ਵਮ੍, ਤਦਭਾਵਾਦ੍ਦੇਹਵਿਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਵਿਰੇਚ੍ਯਾਨਾਹ-ਨ ਤੁ ਰੇਚ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਤਪਾਯੁਃ-ਕ੍ਸਤਗੁਦਃ| ਸਸ਼ਲ੍ਯਃ-ਅਨੁਦ੍ਦਤਸ਼ਲ੍ਯਃ| ਆਸ੍ਥਾਪਿਤਃ-ਕਤਨਿਰੂਹਃ| ਸ਼ੋਸੀ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮੀ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਤਤ੍ਰ ਨਵਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਵਿਪਕ੍ਵਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍, ਵਾਤਮੇਵ ਚ ਕੋਪਯੇਤ੍| ਅਤਿਸਾਰ੍ਯਧੋਗਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਕ੍ਸਤਗੁਦਸ੍ਯ ਗੁਦੇ ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਕਰੀਂ ਰੁਜਾਂ ਜਨਯੇਤ੍| ਲਙ੍ਘਿਤਾਦਯੋ ਭੇਸਜਵੇਗਂ ਨ ਸਹੇਰਨ੍| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਤਯਾ ਮਲਬਲਤ੍ਵਮ੍, ਤਦਭਾਵਾਦ੍ਦੇਹਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਮਦ੍ਯਕ੍ਸੀਣੇ ਦੇਹੇ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਾਣੋਪਰੋਧਾਯ| ਆਧ੍ਮਾਤਸ੍ਯ ਪੁਰੀਸਾਸ਼ਯੇ ਨਿਚਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਨ੍ ਸਹਸਾ ਤੀਵ੍ਰਤਰਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਮਰਣਂ ਵਾ ਜਨਯੇਤ੍| ਸਸ਼ਲ੍ਯਾਭਿਹਤਯੋਃ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਯੁਰਾਸ਼੍ਰਿਤੋ ਜੀਵਿਤਂ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯਾਤਿਯੋਗੋ ਭਵੇਤ੍| ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯੌਸਧੋਦ੍ਧਤਾ ਦੋਸਾ ਹ੍ਯਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਾ ਹਦਯਸ਼ੂਲਪਰ੍ਵਭੇਦਾਨਾਹਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਕ੍ਲਮਾਨ੍ ਜਨਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਹਨ੍ਯੁਃ| ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ ਦੋਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|" ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ-ਵਮਨੋਕ੍ਤਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਏਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਰੇਚ੍ਯਾਰੇਚ੍ਯਤ੍ਵਮਵਗਮ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਾਧਾਰਣੇ-ਸ਼੍ਰਾਵਣਾਦੌ ਕਾਲੇ, ਯਥਾਵਿਧਿ-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੋਦਿਤੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਪੁਰੁਸਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੀਦਸ਼ਮ੍ ? ਸ਼੍ਵੋਵਮ੍ਯਂ-ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਵਮਨਾਰ੍ਹਮ੍| ਵਮ੍ਯਮਿਤਿ "ਅਰ੍ਹੇਕਤ੍ਯਤਚਸ਼੍ਚ" ਇਤ੍ਯਰ੍ਹਾਰ੍ਥੇ ਪੋਰਦੁਪਧਾਦਿਤਿ ਯਤ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਃ-ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚਲਿਤਃ, ਕਫੋ ਯਸ੍ਯ ਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਫਮ੍| ਕੈਃ? ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਿਤਣ੍ਯਰ੍ਥੋਤ੍ਰ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਿਤਕਫਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਨਿਸ਼ਾਂ ਸੁਪ੍ਤਮ੍| "ਕਾਲਾਧ੍ਵਨੋਃ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਅਤ ਏਵ ਯਥੋਚਿਤਃ ਸਕਲਨਿਸ਼ਾਸ੍ਵਾਪੋਤ੍ਰੋਪਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਸੁਸ੍ਠੁ ਜੀਰ੍ਣਮਨ੍ਨਂ-ਆਹਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਕਦਾ ਪਾਯਯੇਤ੍ ? ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ-ਪ੍ਰਾਤਃਕਾਲੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਕਤਂ ਮਙ੍ਗਲਂ-ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਦਿ, ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਮਙ੍ਗਲਮਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍,- ਕਤਦੇਵਦ੍ਵਿਜਾਗ੍ਨਿਗੁਰੁਵਦ੍ਧਾਰ੍ਚਨਮਪੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, ਨਿਰਨ੍ਨਂ-ਅਕਤਾਹਾਰਮ੍| ਆਤੁਰਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪੇਯਯਾ ਪੀਤਸਰ੍ਪਿਸਮ੍| ਵਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਸੌ ਵਾਮ੍ਯੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾ ਬਾਲੋ ਵਾ ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਵਾ ਕ੍ਲੀਬਃ-ਖੇਦਾਸਹਿਸ੍ਣੁਰ੍ਵਾ ਭਵਤਿ, ਭੀਰੁਰ੍ਵਾ-ਕਾਤਰੋ ਭਵਤਿ| ਤਦਾ ਰੋਗਾਨੁਰੋਧਾਦਾਕਣ੍ਠਂ-ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਮਦ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਦਿਕਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਭੀਰੁਕਸ਼ਬਾਲਵਦ੍ਧਸੁਕੁਮਾਰਾਨ੍ਵਾ ਦੋਸਾਨੁਰੋਧੇਨਾਕਣ੍ਠਂ ਪੀਤਯੂਸੇਕ੍ਸੁਰਸਕ੍ਸੀਰਤਕ੍ਰਮਾਂਸਰਸਮਦ੍ਯਤੁਸੋਦਕਯਵਾਗੂਮਣ੍ਡਾਨ੍ਯਤਮਮ੍" ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਮ੍ ? ਯਥਾਵਿਕਾਰਵਿਹਿਤਾਂ,- ਰੋਗਾਨੁਸਾਰੇਣ ਸਾਧਿਤਾਮ੍| ਤਥਾ, ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਤਾਮ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਕੋਸ੍ਠਂ-ਮਦੁਮਧ੍ਯਕ੍ਰੂਰਲਕ੍ਸਣਂ, ਵਿਭਜ੍ਯ-ਵਿਚਾਰ੍ਯ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਮਦੁਤ੍ਵਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹੀਨਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਰੂਰਤ੍ਵਂ ਵਮਨੇ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ ਚਰਕੇ (ਸਿ. ਅ. ੧|੮) - "ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਤਰਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਯਤੇ ਹ੍ਯਦੁਃਖਮ੍" ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਮ੍ ? ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍| ਤਾਨੇਵ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਨਾਹ-ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਨਵਿਧਿਮਾਹ-ਅਥੇਤਿ| ਕਤਸ੍ਨੇਹਨਾਦਿਕਮਾਤੁਰਂ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਸ਼੍ਵੋਵਮ੍ਯਮਿਤਿ ਵਮਨਦਿਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਦਿਨੇ, ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਫਮ੍| ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚੇਨ੍ਨਿਰਨ੍ਨਮ੍| ਈਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਚੇਤ੍ ਪੇਯਯਾ ਪੀਤਸਰ੍ਪਿਸਮ੍| ਵਦ੍ਧਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਯਤਮਸ਼੍ਚੇ(ਮਂ ਚੇ) ਦ੍ਰੋਗਾਨੁਸਾਰੇਣ ਮਦ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਨ੍ਯਤਮਮਾਕਣ੍ਠਂ ਪਾਯਿਤਮ੍| ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਾਹਾਨ੍ਤੇਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣਾਭਿਮਿਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍| ਅਯਂ ਚੌਸਧਪਾਨਵਿਧਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਿਹਾਰੇਣ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੌਸਧੇਸ਼ੁ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਸ੍ਨਾਤਾਨੁਲਿਪ੍ਤਂ ਸ੍ਰਗ੍ਵਿਣਮਹਤਵਾਸਸਂ ਦੇਵਤਾਗ੍ਨਿਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਨਰ੍ਚਿਤਵਨ੍ਤਂ ਕਤਹੋਮਬਲਿਮਙ੍ਗਲਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਵਸ੍ਤਿਵਾਚਨਂ ਜਾਨੁਸਮਸਂਸ੍ਤਤਸੋਪਧਾਨੋਪਾਸ਼੍ਰਯਾਸਨੋਪਵਿਸ੍ਟਂ ਪੀਤਤਕ੍ਰਯੂਸਤੁਸੋਦਕਯਵਾਗੂਮਣ੍ਡਾਨ੍ਯਤਮਂ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਤਿਥਿਕਰਣਮੁਹੂਰ੍ਤ੍ਤੋਦਯੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ|" ਇਤਿ (ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍)|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪੀਤਃ ਸਨ੍ਨਾਤੁਰਃ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਵਮਿਗਤਚਿਤ੍ਤਃ, ਅਨੁਪਾਲਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸੇਤ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਧਿਮਾਹ-ਪੀਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਿਤਿ| ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਵਮਨੈਕਚਿਤ੍ਤਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਸਞ੍ਜਾਤਹਲ੍ਲਾਸਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸਨ੍ ਛਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਹਲ੍ਲਾਸੋ-ਹਦੁਪਰੋਧਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ-ਨਿਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਕਥਂ ਵਮੇਤ੍ ? ਅਙ੍ਗੁਲਿਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਯਦ੍ਵਾ, ਕੋਮਲੇਨ ਸੁਵਰ੍ਚਲੈਰਣ੍ਡਾਦਿਜੇਨ-ਨਾਲੇਨ ਮਦੁਨਾ ਵਮੇਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਃ ? ਅਨਾਯਸ੍ਤਃ,- ਅਨਾਯਾਸੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਰਂ ਗਲਤਾਲ੍ਵਪੀਡਯਨ੍| ਤਥਾ, ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਵੇਗਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍| ਜਾਨੁਪ੍ਰਮਾਣੇ ਪੀਠੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਚ-ਅਪਰਂ, ਅਸ੍ਯ-ਨਰਸ੍ਯ, ਵਮਨਂ ਕੁਰ੍ਵਤੋ ਦ੍ਵੇ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਲਲਾਟਂ ਚ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਪਰਿਚਾਰਕ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਨਾਭਿਂ ਚ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਪਸ੍ਠਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਃ-ਅਸਨ੍ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪੀਡਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਵਮਨਸ੍ਯ ਕਤ੍ਯਮਾਹ-ਜਾਤਹਲ੍ਲਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਗੁਲੀਭ੍ਯਾਂ ਸਂਹਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਮਦੁਨਾ ਨਾਲੇਨ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਸਵਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍, ਨ ਤ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯਨ੍, ਛਰ੍ਦਯੇਦਿਤ੍ਯਨ੍ਵਯਃ| ਅਨਾਯਸ੍ਤਃ-ਆਯਾਸਰਹਿਤਃ| ਪਸ੍ਠਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਤਃ-ਤ੍ਰਿਕਾਦਾਰਭ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਸ ਯਦਾ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇਨ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਵਿਲਯਮਾਪਦ੍ਯਮਾਨਂ, ਰੋਮਹਰ੍ਸੇਣ ਚ ਸ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯੋ ਵਿਚਲਿਤਂ, ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨੇਨ ਚ ਕੁਕ੍ਸਿਮਨੁਸਤਂ, ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਹਦਯੋਪਮਰ੍ਦਹਲ੍ਲਾਸਾਸ੍ਯਸਂਸ੍ਰਵਣੈਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਮਭਿਮੁਖੀਭੁਤਮ੍| ਅਥ ਸਮੁਪਸ੍ਥਾਪਿਤਾਨੇਕਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹੋ ਵਿਵਤੋਔਸ੍ਠਤਾਲੁਕਣ੍ਠੋ ਨਾਤਿਮਹਤਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਨ ਵੇਗਾਨੁਦੀਰਯਨ੍ ਵਮੇਤ੍| ਨਾਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤੋ ਨਾਤ੍ਯਵਨਤੋ ਨ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵਤ੍ਤੋ ਵਾ| ਤਤ੍ਰਾਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤਸ੍ਯ ਪਸ੍ਠਹਦਯਪੀਡਾ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਯਵਨਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਕੋਸ੍ਠਪੀਡਾ| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕੋਸ੍ਠਹਦਯੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਪੀਡੇਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਫੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਕਟੁਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਮੇਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਮੇਤ੍| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣੈਰ੍ਵਾਯੁਨਾ ਯੁਕ੍ਤੇ ਕਫੇ ਵਮੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯਭੇਦਮਾਹ-ਕਫ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿ-ਉਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਾਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਫਸ੍ਯ ਵਾ ਛੇਦਃ-ਅਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਾਵਦ੍ਵਮੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਨਾਵਧਿਮਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹੀਨਵੇਗੋ ਨਰਃ ਕਣਾਧਾਤ੍ਰੀਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਲਵਣੋਦਕੈਰਸਕਦ੍ਵਮੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਹੀਨਵੇਗਸ੍ਯੌਸਧਮਾਹ-ਹੀਨਵੇਗ ਇਤਿ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਮਿਸ਼੍ਰਮੁਦਕਂ ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਪੀਤ੍ਵਾ ਵਮੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੭) - "ਪ੍ਰਭੂਤਵਮਨਾਸਹਿਸ੍ਣੁਰ੍ਵ੍ਦ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ, ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਬੀਭਤ੍ਸਦੁਰ੍ਦਸ਼ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਾਨਿ ਵਮਨਾਨਿ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਵਿਰੇਚਨਾਨਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗੇਸੁ ਮਧ੍ਯਾਤ੍, ਵੇਗਾਨਾਮਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮਸਾਵਯੋਗਃ| ਸਵਿਬਨ੍ਧਾ ਚ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸੋਪ੍ਯਯੋਗਃ| ਕੇਵਲਸ੍ਯ-ਦੋਸਾਦਿਰਹਿਤਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸੋਪ੍ਯਯੋਗਃ| ਤੇਨ-ਅਯੋਗੇਨ, ਨਿਸ੍ਠੀਵਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਹੀਨਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਹੀਨਯੋਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ - ਤੇਨੇਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਰੋਚਕਗੌਰਵਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਫੋਟਾਲਸ੍ਯ-ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼ੋਫਾਦਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਨਿਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਂ-ਨਿਃਸਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਨਿਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਮਿਤਿ| ਸ ਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਨਾਤਿਮਹਤੀ ਵ੍ਯਥਾ ਸ੍ਵਯਂ ਚਾਵਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥਤਾ ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਃ ਸ੍ਵਰਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਰੋਚਕਾਦਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਂ ਚ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਯੋਗੇ ਪੁਨਃ ਫੇਨਚਨ੍ਦ੍ਰਕਰਕ੍ਤਵਦ੍ਵਮਿਤਂ-ਵਮਨਂ ਭਵਤਿ| ਫੇਨਸ਼੍ਚ ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਂ ਚ, ਤਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਵਮਿਤਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਾਮਤਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਮਃ-ਤਿਮਿਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ, ਦਾਰੁਣਾਸ਼੍ਚ ਵਾਤਰੋਗਾਃ| ਤਥਾ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਭਵਤਿ, ਜੀਵਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਗਮਾਤ੍-ਨਿਸ੍ਕਾਸਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਅਤਿਯੋਗੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਫੇਨਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਵਮਿਤਮ੍| ਚਨ੍ਦ੍ਰਕਾਃ-ਮਯੂਰਪਿਚ੍ਛੇਸ੍ਵਿਵ| ਤਮਃ-ਅਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਭ੍ਰਮਃ-ਚਕ੍ਰਾਧਿਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਜੀਵਸ਼ੋਣਿਤਂ-ਓਜਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਮੋਹੋਨ੍ਮਾਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਹਦਯਧੂਮਾਯਨਗਾਤ੍ਰਸ਼ੂਲਸੁਪ੍ਤਿਤਸ੍ਣੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿਲਪ੍ਰਕੋਪਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਾਰ੍ਦਿਤਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਹਨੁਸਂਹਨਨਜਿਹ੍ਵਾਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਿਰ੍ਗਮਾਕ੍ਸਿਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤਿਵਿਸਂਜ੍ਞਾਤਾ- ਨਿਦ੍ਰਾਬਲਾਗ੍ਨਿਹਾਨਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨ ਵਮਿਤੇ ਸਤਿ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ-ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਦਿਨਾ, ਧੂਮਤ੍ਰਯਸ੍ਯ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਅਨ੍ਯਤਮਂ-ਏਕਂ, ਪਾਯਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਅਥ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਸ੍ਨੇਹਾਚਾਰਂ-"ਉਸ੍ਣੋਦਕੋਪਚਾਰੀ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯੋਪਚਾਰਮਾਹ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇਨੇਤਿ| ਧੂਮਤ੍ਰਯਸ੍ਯ-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਭੇਦਾਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਸੁਵਿਸ਼ੋਧਿਤਪਾਣਿਪਾਦਮੁਖਂ ਧੂਮਂ ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਪਸ੍ਟੋਦਕਂ ਸਮ੍ਮਾਨਿਤਸੁਰਭਿਤਾਮ੍ਬੂਲਂ ਨਿਰ੍ਵਾਤਾਗਾਰਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥਿਤਮ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤਃ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਸਾਯਂ-ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ, ਪ੍ਰਭਾਤੇ-ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਾ, ਬਭੁਕ੍ਸਿਤ ਉਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਸ੍ਨਾਤੋ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਞ੍ਜਾਨਃ ਪੇਯਾਦਿਕਂ ਕ੍ਰਮਂ ਭਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਃ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਾਹ-ਤਤਃ ਸਾਯਮਿਤਿ| ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਸਾਯਂ, ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਪਰਦਿਨੇ ਪ੍ਰਾਤਃ, ਪੇਯਾਦਿਕਂ ਕ੍ਰਮਂ ਭਜੇਤ੍,- ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਚ ਮਧ੍ਯਾ ਚਾਵਰਾ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਵਰਾਃ| ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਵਰਾਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਯਸ਼੍ਚ, ਤਾਭਿਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਰਃ ਕ੍ਰਮੇਣ-ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ, ਪੇਯਾਂ ਤ੍ਰੀਨਨ੍ਨਕਾਲਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਨਕਾਲਾਵੇਕਨ੍ਨਕਾਲਂ ਭਜੇਦਿਤਿ| ਵਿਲੇਪ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਯੇਵਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਤਦੇਵ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਤ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਪ੍ਰਧਾਨਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਰੋ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਨਕਾਲਾਵੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਪੇਯਾਂ ਭਜੇਤ੍| ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹਨ੍ਯੇਕਮਨ੍ਨਕਾਲਂ ਪੇਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਨ੍ਨਕਾਲਂ ਵਿਲੇਪੀਮ੍| ਤਤੀਯੇ ਵਾਸਰੇ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਨਕਾਲੌ ਵਿਲੇਪੀਮੇਵ| ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਦਿਵਸੇ ਅਕਤਂ-ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਲਵਣਾਦ੍ਯਸਂਸ੍ਕਤਂ ਯੂਸਂ, ਕਤਂ-ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਲਵਣਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਂ ਯੂਸਂ ਚ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਨਕਾਲੌ ਭਜੇਤ੍, ਪਞ੍ਚਮੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਚ| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਕਾਲੇਸ੍ਵਕਤਂ ਕਤਂ ਚ ਯੂਸਂ ਭਜੇਤ੍, ਵਿਭਜ੍ਯ ਤਾਵਦ੍ਗਮ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਕਾਲਤ੍ਰਯਂ ਕਤਾਕਤਂ ਰਸਂ ਵਿਭਜ੍ਯ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ (ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍) ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵੇਤ| ਏਵਂ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਯੋਜਨਾ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਮੁਨਿਸ੍ਤ੍ਵਾਹ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੫|੧੭) - "ਅਥੈਨਂ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਪਰੇ ਵਾਹ੍ਨਿ ਸੁਖੋਦਕਪਰਿਸਿਕ੍ਤਂ ਪੁਰਾਣਾਨਾਂ ਲੋਹਿਤਸ਼ਾਲਿਤਣ੍ਡੁਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਵਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਂ ਮਣ੍ਡਪੂਰ੍ਵਾਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਂ ਯਵਾਗੂਂ ਪਾਯਯੇਦਗ੍ਨਿਬਲਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ| ਏਵਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਤਤੀਯੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ| ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਤ੍ਵਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤਥਾਵਿਧਾਨਾਮੇਵ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਂ ਵਿਲੇਪੀਮੁਸ੍ਣੋਦਕਦ੍ਵਿਤੀਯਾਮਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਮਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਲਵਣਾਂ ਵਾ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸਸ੍ਠੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ| ਸਪ੍ਤਮੇ ਤ੍ਵਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤਥਾਵਿਧਾਨਾਮੇਵ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸਤਂ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੋਦਨਮੁਸ੍ਣੋਦਕਾਨੁਪਾਨਂ ਤਨੁਨਾ ਤਨੁਸ੍ਨੇਹਲਵਣੋਪਪਨ੍ਨੇਨ ਮਦ੍ਗਯੂਸੇਣ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਏਵਮਸ੍ਟਮੇ ਨਵਮੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ| ਦਸ਼ਮੇ ਤ੍ਵਨ੍ਨਕਾਲੇ ਲਾਵਕਪਿਞ੍ਜਲਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ ਮਾਂਸਸ੍ਯ ਰਸੇਨੌਦਕਲਾਵਣਿਕੇਨ ਨਾਤਿਸਾਰਵਤਾ ਭੋਜਯੇਦੁਸ੍ਣੋਦਕਾਨੁਪਾਨਮ੍| ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਚਾਨ੍ਨਕਾਲੇ| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਨ੍ਨਗੁਣਾਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣੋਪਯੁਞ੍ਜਾਨਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮਾਗਚ੍ਛੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਤ੍ਰੀਨਿਤਿ "ਕਾਲਾਧ੍ਵਨੋਰਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੇ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਹ-ਪੇਯਾਮਿਤਿ| ਉਤ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਪੇਯਾਦਿਕ ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਅਨ੍ਨਕਾਲਾਨ੍ ਭੁਞ੍ਜੀਤ| ਮਧ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ| ਅਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧ ਏਕੈਕਮ੍| ਅਕਤਃ-ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਰਸਂਸ੍ਕਤੋ, ਯੂਸਃ| ਕਤਃ-ਸਂਸ੍ਕਤਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਥਾ ਬਾਹ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰਣੁਃ-ਅਤ੍ਯਲ੍ਪਃ, ਤਣਗੋਮਯਕਾਸ੍ਠਦਲਾਦਿਭਿਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ-ਉਦ੍ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੋ, ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਃ-ਚਿਰਕਾਲਸ੍ਥਾਯੀ, ਸਰ੍ਵਪਚਃ-ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ੍ਮਗੁਰੁਲਘੁਪਾਚਕਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਭਵਤਿ| ਤਥੈਵ-ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦਿਭਿਰਨ੍ਤਰਾਗ੍ਨਿਃ-ਔਦਰ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ, ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਥਿਰਃ ਸਰ੍ਵਪਚਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ| ਸਰ੍ਵਪਚ ਇਤਿ ਪਚੇਰਜਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਹ ਸਸ੍ਠੀਸਮਾਸਃ| ਖਰਨਾਦੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਵਿਰੇਕੇ ਵਮਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੇ ਪੇਯਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮਃ| ਤ੍ਰਿਸ਼ੋ, ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਮਧ੍ਯਮੇ ਸ੍ਯਾਦੇਕਸ਼ਸ੍ਤੁ ਕਨੀਯਸਿ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਯਥਾਣੁਰਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜਘਨ੍ਯਂ ਚ ਮਧ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਵਰਂ ਚ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਮਨੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵੇਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸਡਸ੍ਟੇਸ੍ਟਾਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤੇ ਵੇਗਾ ਦਸ਼ੈਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਗੁਣਾ ਜਘਨ੍ਯਮਧ੍ਯਪ੍ਰਵਰੇ ਵਿਰੇਕੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਵੇਗਾ ਮਾਨਮ੍, ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਮਾਨਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੁਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਵਮਨਸ੍ਯ ਵੇਗਮਾਨਮਾਹ-ਜਘਨ੍ਯੇਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਵੇਗਮਾਨਮਾਹ-ਦਸ਼ੈਵੇਤਿ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ-ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ| ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਃ-ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਤੁਲਾਮਾਨਮਾਹ-ਪ੍ਰਸ੍ਥ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਤ੍ਰ ਨ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਃ| "ਵਮਨੇ ਚ ਵਿਰੇਕੇ ਚ ਤਥਾ ਸ਼ੋਣਿਤਮੋਕ੍ਸਣੇ| ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀਸਿਣਃ||" ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਏਕਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ, ਦ੍ਵੌ ਪ੍ਰਸ੍ਥੌ, ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਃ, ਇਤਿ ਤ੍ਰੀਣਿ ਮਾਨਾਨਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਵਮਨਂ ਵਦਨ੍ਤਿ| ਵਿਰੇਕਾਦਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਮਨਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਕਫਾਨ੍ਤਮਾਹੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵਮਨਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਵਸਾਨਤ੍ਵਮੇਵ ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਪਿਤ੍ਤਾਵਸਾਨਮਿਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯ ਵਮਨਸ੍ਯ ਤੁਲਾਮਾਨਮਾਹ-ਵਿਰੇਕਾਦਰ੍ਧਮਿਤਿ| ਅਰ੍ਦ੍ਧਂ-ਅਰ੍ਧਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਦ੍ਵਯਂ ਚੇਤਿ| ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਕਫਾਵਸਾਨਤ੍ਵਮੇਵ ਸਮ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਮਾਹ - ਕਫਾਨ੍ਤਂ ਚੇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਤ੍ਰਯੋ ਵਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਃ| "ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਵ੍ਯਯਾ" ਇਤਿ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਃ| "ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੌ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੇ ਡਚ੍" ਇਤਿ ਡਚ੍ ਵਾ ਸਮਾਸਾਨ੍ਤਃ| ਸਹ ਵਿਸ਼ਾ-ਪੁਰੀਸੇਣ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਵਿਟ੍ਕਾਃ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਨ੍ ਵੇਗਾਨ੍ ਸਵਿਟ੍ਕਾਨਪਨੀਯ-ਗਣਨਾਯਾਮਨੁਪਾਰੁਹ੍ਯ, ਵਿਰੇਕੇ ਮੇਯਂ-ਮਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਵਮਨੇ ਪੁਨਃ ਪੀਤਂ ਯਦੌਸਧਂ ਤਦਪਨੀਯ ਮੇਯਮ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਤ੍ਤਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵੇਗਮਾਨੇ ਤੁਲਾਮਾਨੇ ਚਾਪੋਹ੍ਯਮਾਨਮਾਹ-ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਤਿ| ਵਮਨੇ ਤੁ ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਯਤ੍ਪੀਤਂ ਤਦਪਨੀਯ ਮੇਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਏਨਂ-ਨਰਂ ਵਾਮਿਤਂ, ਭੂਯਃ-ਪੁਨਰਪਿ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮੁਪਪਾਦਿਤਮਨਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍| ਕਦਾ ? ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਾਲਃ-ਸਤ੍ਰਿਭਾਗਃ ਪ੍ਰਹਰਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗਤੇ ਸਤਿ| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਕੋਸ੍ਠਂ-ਮਦੁਮਧ੍ਯਕ੍ਰੂਰਲਕ੍ਸਣਂ, ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ-ਅਵਗਮ੍ਯ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਮਾਹ-ਅਥੈਨਮਿਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰਪ੍ਯੁਪਪਾਦਿਤਂ-ਸ਼ੋਧਨਯੋਗ੍ਯਤਾਂ ਨੀਤਂ, ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍-ਵਿਰੇਚਨੌਸਧਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਨ ਤ੍ਵਕਤਵਮਨਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਾਤ੍| ਅਕਤਵਮਨਸ੍ਯ ਹਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਪਹਤਮੌਸਧਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਉਰਸਿ ਵਾ ਰੁਦ੍ਧਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ| ਤਤੋ ਨਾਲਂ ਵਿਰੇਚਨਾਯ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਚਾਧਃਸ੍ਰਰਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਗ੍ਰਹਣੀਂ ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਗੌਰ੍ਵਵਮਾਪਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਂ ਵਾ| ਨ ਤ੍ਵੇਸ ਦੋਸੋਤਿਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਵਾਯ੍ਵਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਲੇਪ੍ਯਕਤਵਮਨੋਕ੍ਤੋ ਦੋਸਃ| ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨਗੌਰਵਾਣਿ ਵਾ ਕਤ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਪਰਾਹ੍ਣੇ ਰਾਤ੍ਰੌ ਵਾ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍| ਤੇਨਾਨ੍ਨਾਵਤਮਪਿ ਤੁਲ੍ਯਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਂ ਚ ਪੁਨਸ੍ਤਜ੍ਜਨਯਤਿ| ਅਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਾਲੇ ਚ ਵਮਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍, ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸੁਖੇਨ ਨਿਰ੍ਹਰਣਾਤ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੋ ਬਹੁਪਿਤ੍ਤਃ ਕੋਸ੍ਠਃ ਸ ਮਦੁਰ੍ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਰਪਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦- ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਬਹੁਪਿਤ੍ਤ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਇਕ੍ਸੁਰਸਾਮ੍ਲਤਕ੍ਰਮਸ੍ਤੁਗੁਡਕਸ਼ਰਾ-ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਵਮਦ੍ਯੋਸ੍ਣੋਦਕਪੀਲੁਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਪੂਗਫਲਾਦਿਭਿਃ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਭੂਤਮਾਰੁਤਃ ਕ੍ਰੂਰਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਭਵਤਿ| ਸ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ-ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ, ਸ਼੍ਯਾਮਾਦਿਕੈਰ੍ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਙ੍ਕੁਸ੍ਠਸੁਧਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦਾਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਰ੍ਨ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ ਰਂ-ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਪ੍ਰਭੂਤਮਾਰੁਤ ਇਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਤਿਲ੍ਵਕਨੀਲਿਨੀਫਲਾਦਯਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਬਹੁਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਮਦੋਸਸ਼੍ਛ ਮਧ੍ਯਃ, ਸ ਸਾਧਾਰਣਃ| ਯੇ ਚ ਸ੍ਨਿਹ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਚ੍ਛਪਾਨੇਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੈਰਿਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਸਾਯਮਧੁਰੈਃ-ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਃ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੇਕਃ| ਕਟੁਕੈਃ ਕਫੇ ਵਿਰੇਕਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਲਵਣੈਃ-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਯੌ ਵਿਰੇਕਃ ਕਾਰ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਵਿਰੇਚਨਭੇਦਮਾਹ-ਕਸਾਯਮਧੁਰੈਰਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਪੀਤਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਚੌਸਧੇ ਛਰ੍ਦਿਵਿਘਾਤਾਯ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਨਾ ਮੁਖਮਸ੍ਯ ਸਹਸਾ ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍| ਤਤਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਸੋਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਂ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯ, ਆਰ੍ਦ੍ਰਸੁਰਭਿਮਨ੍ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਜਮ੍ਬੀਰਸੁਮਨਃਸੌਗਨ੍ਧਿਕਾਦੀਨਿ ਹ੍ਯਦ੍ਯਗਨ੍ਧਾਨ੍ਯੁਪਜਿਘ੍ਰੇਤ੍| ਨਿਵਾਤਸੁਖਸ਼ਯ੍ਯਾਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਾਵਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਮਲ੍ਪਾਲ੍ਪਮੁਸ੍ਣੋਦਕਮਨੁਕਣ੍ਠਯਂਸ੍ਤਨ੍ਮਨਾ ਵੇਗਾਨ੍ਨ ਧਾਰਯਨ੍ ਈਰਯਮਾਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਯਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨੇ(ਨ੍ਨੇ)ਸੁ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਾਹੇਸ੍ਵਸ਼ੀਤਸ੍ਪਗ੍ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਚ ਵਮਨੇ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਸੇਕੌਸਧਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਵਿਰੇਚਨੇ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਵਾਯੁਃ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਹਿ ਦੇਹੇ ਤਥਾ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਨ੍ਮਾਰ੍ਗਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਧਨਯੋਰਿਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ-ਮਨ੍ਦਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਨਞ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਵਿਰੇਕਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਪਾਯਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਅਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰਸ੍ਯ ਪਾਣਿਤਾਪੇਨ ਜਠਰਂ ਸ੍ਵੇਦਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੋਪਾਯਮਾਹ-ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਦਿਨੇ, ਅਲ੍ਪ ਉਤ੍ਥਾਨੇ-ਸ੍ਤੋਕਾਯਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ, ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਮਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ-ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਪੁਨਰ੍ਵਿਰੇਚਨੌਸਧਂ ਪਿਬੇਦਾਤੁਰਃ| ਸ੍ਨੇਹਨਂ-ਸ੍ਨੇਹਃ| ਦਢਃ ਸ੍ਨੇਹਕੋਸ੍ਠੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਦਢਸ੍ਨੇਹਕੋਸ੍ਠਃ| ਨ ਦਢਸ੍ਨੇਹਕੋਸ੍ਠੋਦਢਸ੍ਨੇਹਕੋਸ੍ਠਃ| ਸ ਭੂਯੋਪਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੈਃ ਸਂਸ੍ਕਤਸ਼ਰੀਰੋ ਦਸ਼ਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਯੌਗਿਕਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| [ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਚ੍ਯ- ] ਯਥਾਵਨ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯ, ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਕ੍ਰਮਂ-"ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਤ੍ਰਾਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਤਥਾ "ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤੌ ਤੁ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਸ੍ਵੇਦਯੇਦਸ੍ਯ ਪਾਣਿਤਾਪੇਨ ਚੋਦਰਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਚ, ਸ੍ਮਰਨ੍ ਪਿਬੇਦਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਪਾਯੇਨਾਪ੍ਯਪ੍ਰਵ੍ਰੁਤ੍ਤ੍ਤੌ ਕਿਂ ਕਤ੍ਯਮ੍? ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਉਤ੍ਥਾਨ ਇਤਿ| ਉਤ੍ਥਾਨੇ-ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੇ ਅਲ੍ਪੇ ਸਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਦਿਨੇ ਪੁਨਰ੍ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਨਿਵਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਵਾਨ੍ਨ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਸ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨੋ ਦਸ਼ਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਪੂਰ੍ਵਮਤਿਕ੍ਰਮਂ-ਪ੍ਰਥਮਵਿਰੇਚਨੇ ਸਾਮਗ੍ਰੀਵੈਕਲ੍ਯਂ, ਸ੍ਮਰਨ੍ ਸਮ੍ਯਗਾਲੋਚ੍ਯ ਯਦ੍ਯੋਗ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਪੁਨਰ੍ਦੇਯਮ੍, ਨ ਪ੍ਰਥਮਮੇਵ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਹ੍ਰੀਭਯਲੋਭੈਸ਼੍ਚ ਵੇਗਾਘਾਤਸ਼ੀਲਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਰਾਜਸਮੀਪਸ੍ਥਾ ਵਣਿਜਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇ ਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਵਾਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਦਾਤੁਰਾ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਸ਼੍ਚ| ਤਾਨ੍ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍, ਅਨ੍ਯਾਨਪਿ ਚਾਕਾਲਨਿਰ੍ਹਾਰਵਿਹਾਰਾਹਾਰਾਨ੍| ਅਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਸਦਾਤੁਰਤ੍ਵਾਦਲ੍ਪੋਪ੍ਯਾਮਯੋ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯੋ ਭਵਤਿ|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਕਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਰੇਚਨੇ ਹੀਨਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਹਤ੍ਯ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) "ਆਧ੍ਮਾਨਪ੍ਰਸੇਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਭ੍ਰਮਗੌਰਵਾਗ੍ਨਿਸਾਦਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਾਃ|" ਇਤਿ (ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍)|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਥੋਕ੍ਤਾਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇ-ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਕੋ(ਕੇ), ਯੋਗੋ-ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਯੋਗ ਇਤਿ| ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰੁਚ੍ਯਾਦੌ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਤੇਸੁ ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਨਿਃਸਤੇਸੁ ਜਲਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਨਿਃਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਂ, ਤਥਾ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਸਲੋਹਿਤਂ-ਈਸਦ੍ਰਕ੍ਤਂ, ਅਥਵਾ ਮਾਂਸਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਸਦਸ਼ਮਥਵਾ ਮੇਦਃਸ਼ਕਲਾਭਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਗੁਦਨਿਃਸਰਣਾਦਯੋਤਿਵਮਨਾਮਯਾਸ਼੍ਚ-ਕ੍ਸਾਮਤਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ-ਵਿਟ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਾਤੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਅਤਿਵਮਨਾਮਯਾਃ-ਕ੍ਸਾਮਤਾਦਯਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) - "ਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾ ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਪਿਪੀਲਿਕਾਸਞ੍ਚਾਰ ਇਵਾਙ੍ਗੇ|" ਇਤਿ (ਇਤ੍ਯਧਿਕਮ੍)|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਏਨਂ ਚ-ਨਰਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ, ਵਮਨਵਿਹਿਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਵਿਧੂਮੇਨੋਪਪਾਦਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਵਿਧਿਮਤਿਦਿਸ਼ਤਿ-ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਕ੍ਰਮੇਣ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ, ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਸਹਿਤਪੇਯੋਦੀਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨ੍ਯਸ਼੍ਨਨ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਂ ਭਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ-ਤਤ ਇਤਿ| ਕ੍ਰਮੇਣ-"ਪਾਦੇਨਾਪਥ੍ਯਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੇਨ| ਵਮਿਤਵਾਨਿਵੇਤਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਬਲੇਨ ਵਮਿਤੇਪ੍ਯਯਂ ਕ੍ਰਮੋ ਜ੍ਞੇਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੀਤਭੇਸਜਾਨ੍ ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| ਅਦਸ੍ਟਂ ਜੀਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਂ ਪੀਤਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਧਨਦਿਨੇ ਉਪਵਾਸਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਮਨ੍ਦਵਹ੍ਨਿਮਿਤਿ| ਅਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਂ-ਹੀਨਯੋਗਿਨਮ੍| ਅਕ੍ਸਾਮਂ-ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਤਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਰਹਿਤਮ੍| ਦੋਸਦੁਰ੍ਬਲਂ-ਦੋਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕ੍ਸੀਣਬਲਮ੍| ਅਦਸ੍ਟਜੀਰ੍ਣਲਿਙ੍ਗਂ-ਜੀਰ੍ਣੋਉਸਧਲਕ੍ਸਣਰਹਿਤਮ੍| ਤਾਨਿ ਚ (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੬/੨੨) -"ਅਨੁਲੋਮੋਨਿਲਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸੁਮਨਸ੍ਕਤਾ| ਲਘੁਤ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਦ੍ਗਾਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਜੀਰ੍ਣੌਸਧਾਕਤਿਃ|| ਕ੍ਲਮੋ ਦਾਹੋਙ੍ਗਸਦਨਂ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ| ਅਰਤਿਰ੍ਬਲਹਾਨਿਸ਼੍ਚ ਸਾਵਸ਼ੇਸੌਸਧਾਕਤਿਃ||" ਇਤ੍ਯਤੋ ਜ੍ਞੇਯਾਨਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਙਆਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਙ੍ਗਾਃ| ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚੌਸਧਂ ਚ ਤਾਨਿ, ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਙ੍ਗਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌਸਧੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸਙ੍ਗਾਃ ਤੈਃ| ਇਤਿ-ਏਵਂ ਲਙ੍ਘਿਤੇ ਸਤਿ, ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦਿਰ੍ਨ ਬਾਧ੍ਯਤੇ-ਨ ਪੀਡ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌਰ੍ਸਧੈਰ੍ਜਾਤਾ ਯੇ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਨਿਰ੍ਹਤਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਯੇ ਸਙ੍ਗਾਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਸ੍ਯੁਃ, ਤੈਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦਿਭਿਰ੍ਯਤੋਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦਤਾਂ ਯਾਤਿ, ਅਤੋ ਹੇਤੋਃ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਚਰੇਤ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ-ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ| ਅਸ੍ਰਵਿਸ੍ਰਾਵੋ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਂ- ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੋਗਃ| ਨਨੁ, ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਚ (ਸ਼੍ਲੋ. ੬੦) - "ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ "ਜ੍ਵਲਨਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਿਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰੋਤਿ" ਇਤਿ| ਤਦਿਮੇ ਵਚਸਿ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਨਾਤੇ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਾਲਭੇਦਾਦਦੋਸਃ| ਸਂਸ਼ੋਧਨੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਕਤੇ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨੇਥ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਸੇਵਮਾਨਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਰਿਤਿ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਘਾਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਸਂਸ਼ੋਧਨੇਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਂ-ਸ਼ਮਨਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਯੋਗਃ| ਲਙ੍ਘਨਂ-ਉਪਵਾਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ੍ਰੁਤੌ-ਪਤਿਤੌ, ਅਲ੍ਪੌ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ ਯਸ੍ਯ ਤਂ, ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਪੋ ਯੋ ਨਰਸ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯਪਂ. ਤਥਾ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਂ, ਏਤਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਪਿ ਪੇਯਾਂ ਨ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਤਰ੍ਹ੍ਯੇਸਾਂ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਲਾਜਸਕ੍ਤਵੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਮਾਂਸਰਸੌਦਨ(?)ਮਿਤ੍ਯੇਸ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਰੁਤਾਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਾਦਿਸੁ ਪੇਯਾਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਸ੍ਰੁਤਾਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤੇਤਿ| ਨਿਸਿਦ੍ਧਪੇਯਾਨਾਂ ਪੇਯਾਸ੍ਥਾਨੇ ਮਨ੍ਥੋ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤੇਸਾਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਮਨਮਪਕ੍ਵਂ ਸਤ੍ ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਪਚ੍ਯਮਾਨਂ ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍| ਅਤੋ ਵਮਨਸ੍ਯ ਪਾਕੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਯੋਃ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸਾਵਧਿਮਾਹ-ਅਪਕ੍ਵਮਿਤਿ| ਅਰ੍ਥਾਤ੍ ਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ ਪਾਕਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਯੇਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੁਰ੍ਬਲੋ ਨਰੋ ਬਹੁਦੋਸਸ਼੍ਚ ਦੋਸਪਾਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ੍ਵਯਂ-ਔਸਧਮਨ੍ਤਰੇਣ, ਯੋ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ-ਭਿਦ੍ਯਤੇ, ਤਂ-ਨਰਂ, ਭੇਦਨੀਯੈਰ੍ਭੋਜ੍ਯੈਃ-ਭਕ੍ਸ੍ਯੈਰ੍ਯੋਜਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੁਰ੍ਬਲਤ੍ਵਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹਾਰੈਰੇਵ ਸ਼ੋਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ-ਦੁਰ੍ਬਲ ਇਤਿ| ਭੇਦਨੀਯੈਃ-ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਭਿਃ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧੋਰੇਚਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਜਾਯਤੇ| ਯਦਾ, ਤਦਾ ਛਰ੍ਦਯਤਃ ਸਿਞ੍ਚੇਦੁਸ੍ਣੇਨ ਵਾਰਿਣਾ|| ਪਾਦੌ ਸ਼ੀਤੇਨ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਰੇਚਨੇ (ਵਿਰਿਚ੍ਯਤਃ)| [ਪੀਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਦਿਤੇ ਦੋਸਾਨਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ ਜਰਾਂ ਗਤੇ|| ਵਮਿਤੇ ਚੌਸਧੇ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਾਯਯੇਤ ਨ ਤਂ ਪੁਨਃ| ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਂ ਬਹੁਸ੍ਦੋਸਂ ਤੁ ਦਢਸ੍ਨੇਹਗੁਣਾਸ਼ਯਮ੍|| ਦੁਃਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤਦਹਰ੍ਭੁਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਵੋ ਭੂਯਃ ਪਾਯਯੇਤ ਤਮ੍|]" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੁਰ੍ਬਲਾਦਯਃ ਪਞ੍ਚ ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਂ ਵਿਰੇਚਨੌਸਧਂ ਪਿਬੇਯੁਃ| ਕਿਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਤ੍-ਵਿਰੇਚਨੌਸਧਂ, ਅਸਕਤ੍-ਪੁਨਃਪੁਨਃ, ਪੀਤਂ ਵਰਮ੍, ਨ ਬਹੁ| ਅਨ੍ਯਥਾ-ਬਹੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚੌਸਧਂ ਪੀਤਂ, ਸਂਸ਼ਯਾਵਹਂ-ਪ੍ਰਾਣਸਨ੍ਦੇਹਕਾਰਿ| ਤਥਾ, ਪੁਨਃਪੁਨਃ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮੌਸਧਂ ਚਲਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍ ਦੋਸਾਨਲ੍ਪਾਨਲ੍ਪਾਨ੍ ਹਰੇਤ੍| ਏਵਂ ਬਲਹਾਨਿਂ ਵਿਨਾ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਾਰਃ ਕਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤੁਰਵਧਾਰਣੇ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਨਰਸ੍ਯ ਮਦੁਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਲ੍ਪਾਨੇਵ ਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ਮਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦੁਰ੍ਬਲਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਂ ਚੌਸਧਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਦੁਰ੍ਬਲ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਦਲ੍ਪਂ ਨ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਤਥਾਪਿ ਤਦੇਵਾਸਕਤ੍ਪੇਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਬਹੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍, ਜੀਵਿਤਸਂਸ਼ਯਾਤ੍| ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਸ੍ਯਾਪਿ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਸ਼ੋਧਨਂ ਮਦ੍ਵਲ੍ਪਮੇਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਹਰੇਦਿਤਿ| ਅਲ੍ਪਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਮੇਵੇਤ੍ਯਾਹ-ਅਲ੍ਪਾਨ੍ ਸਂਸ਼ਮਯੇਦਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਬਹਵੋ ਦੋਸਾਃ, ਅਨਿਰ੍ਹਤਾਸ਼੍ਚਿਰਮੇਨਂ-ਆਤੁਰਂ, ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਵਾ-ਅਨਿਰ੍ਹਤਾ ਮਾਰਯੇਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਹੁਪ੍ਰਚਲਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨੇ ਬਾਧਕਮਾਹ-ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਨ੍ਤੀਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ ਮਦੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੭) -"ਸੁਖਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮਹਾਵੇਗਮਸਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਨਾਤਿਗ੍ਲਾਨਿਕਰਂ ਨਾਤਿ ਹਦਿ ਪਾਯੌ ਚ ਰੁਕ੍ਕਰਮ੍|| ਅਨ੍ਤਰਾਸ਼ਯਗਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੋਸਂ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ| ਵਿਰੇਚਨਂ ਨਿਰੂਹੋ ਵਾ ਤਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਜਲਾਗ੍ਨਿਕੀਟੈਰਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਦੇਸ਼ਕਾਲਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਨਵਂ ਮਾਤ੍ਰਾਧਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਤੁਲ੍ਯਵੀਰ੍ਯੈਃ ਸੁਭਾਵਿਤਮ੍|| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਯਾਤਿ ਭੇਸਜਮ੍| ਅਤੋ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਧ੍ਯੋ ਮਦੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਰ੍ਵਮਧ੍ਯਾਲ੍ਪਲਕ੍ਸਣਃ| ਬਲਾਪੇਕ੍ਸਂ ਹਿਤਂ ਤੇਸੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਧ੍ਯਂ ਮਦੁ ਕ੍ਰਮਾਤ੍|| ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਯ ਮਲਾਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਤ੍ਮ੍ਯੀਭੂਤਂ ਹਿ ਜੀਰ੍ਯਤਿ| ਵਮਨਂ ਵਾ ਵਿਰੇਕੋ ਵਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਨ ਯੋਜਯੇਤ੍|| ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਸਵਤ੍ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਯਸ੍ਯਾਮਤੋਪਮਃ| ਕਾਲੇਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਚ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਯਤ੍ਨੇਨ ਤਤ੍ਪਿਬੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਂ ਚ ਨਰਂ ਸਹ ਕ੍ਸਾਰਲਵਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਯਾਨਿ ਘਤਾਨਿ ਤੈਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮੁਦ੍ਦੀਪਿਤਾਨਲਂ ਵਿਜਿਤਕਫਵਾਤਂ ਚ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਯੋਃ ਸ਼ੋਧਨੇ ਪੂਰ੍ਵਾਙ੍ਗਮਾਹ-ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਂ ਭੈਸਜ੍ਯਮਵਿਰੇਚ੍ਯੈਵ-ਵਿਰੇਚਨਮਕਤ੍ਵੈਵ, ਪਰਿਣਮਤਿ| ਤੇਭ੍ਯੋ-ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭ੍ਯਃ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ-ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਬਿਨ੍ਦੁਘਤਾਦਿਕਂ, ਵਿਰੇਚਨਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਭਿਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਃ ਪੁਰੀਸਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍-ਅਲ੍ਪਂ, ਨਿਰ੍ਹਤ੍ਯ-ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਵਿਰੇਚਨਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਿਮਿਤਿ ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਭਿਃ ਫਲਵਰ੍ਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਕਨ੍ਨਿਰ੍ਹਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਮਲਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਂ ਸਨ੍ਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਪਤਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਵਿਰੇਕਃ ਸੁਖਂ-ਅਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨਾਮ੍ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਵਿਰੇਚਨਮਪਿ ਨ ਵਿਰੇਚਯਤੀਤ੍ਯਾਹ-ਰੂਕ੍ਸੇਤਿ| ਤੇ ਕਥਂ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ-ਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ| ਬਸ੍ਤਿ-ਨਿਰੂਹਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਾਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰੇਸਦਰ੍ਥੇ| "ਨਾਤਿਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬|੬੩) ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਥਾ| ਵਿਸਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨੀਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਸਾਦਿਸੁ ਨਵਸੁ ਈਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਸਾਭਿਵਾਤੇਤਿ| ਅਭਿਘਾਤਃ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਘਾਤਾਦਿਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵਾਨ੍-ਈਸਤ੍ਸਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਸਾਰ੍ਤਾਦੀਨੀਸਦ੍ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ ਵਾ, ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਕੈਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਿਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾਨ੍ ਰੂਕ੍ਸੈਰ੍ਵਿਰੇਕੈਃ ਸ਼ੋਧਯੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਿਰੇਚ੍ਯਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸਰ੍ਵਾਨਿਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਭਾਵਿਤਾਨਾਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਿਰੇਚਨਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਰੂਕ੍ਸੈਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਮਨ੍ਤਰੇਨ੍ਤਰੇ-ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯੇ, ਪੁਨਰਪਿ-ਭੂਯਃ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਅਨ੍ਤੇ ਚ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਬਲਾਯ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਬਲਾਧਾਨਾਰ੍ਥਂ, ਸ੍ਨੇਹਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਤਦਯਮਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਬੋਧ੍ਯਃ,-ਆਦੌ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਤੋ ਵਮਨਂ, ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਤੋ ਵਿਰੇਚਨਂ, ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਤੋਨੁਵਾਸਨਂ, ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਤੋ ਨਿਰੂਪਣਂ, ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਤਤੋਨੁਵਾਸਨਮਿਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਕਾਰ੍ਯਾਵਿਤ੍ਯਾਹ-ਕਰ੍ਮਣਾਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਮਨ੍ਤ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯਤੋ ਦੇਹਾਦੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ-ਪਤਨੋਨ੍ਮੁਖਂ ਕਤ੍ਵਾ ਮਲੋ ਵਿਰੇਚਨਾਦਿਭਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤੇ| ਕਥਮਿਵ ? ਵਾਸਸੋ-ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਥਾ,- ਮਰ੍ਦਨਿਕਾਯਾਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਮਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਜਲਾਦਿਨਾ ਮਲੋ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਨਾਭ੍ਯਾਸੇ ਯੁਕ੍ਤਿਮਾਹ-ਮਲ ਇਤਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਦ੍ਵਸ੍ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਵੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੋ ਮਲੋ ਹ੍ਨਿਯਤੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਯੋ ਨਰਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਨਭ੍ਯਸ੍ਯ-ਅਸ਼ੀਲਯਿਤ੍ਵਾ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਂ ਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਕਥਮਿਵ ? ਆਨਾਮੇ-ਆਨਮਨੇ, ਕਾਸ੍ਠਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਯਥਾ ਦੀਰ੍ਯਤ ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਨਭ੍ਯਾਸੇ ਦੋਸਮਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਵਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਾਦੀਨ੍ ਪਞ੍ਚ ਕਰੋਤਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦੋ-ਧੀਪਾਟਵਮ੍| ਵਯਸੋ-ਯੌਵਨਾਦੇਃ, ਪਾਕਃ-ਪਰਿਣਾਮ ਇਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਰ੍ਵਤ੍ਤਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੭||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਸਾਦਮਿਤਿ| ਵਯਸਃ ਪਾਕਂ-ਜਰਾਮ੍| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਵਾਨ੍ਤਿਰੇਕਪ੍ਰਕਰਣਂ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍|| ੧੮||