૧૮. વમનવિરેચનવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

"શુદ્ધિભિર્નિર્હ્રિયન્તે" ઇત્યુક્તમ્| કાસ્તાઃ શુદ્ધયઃ ? ઇતિ શુદ્ધ્યર્થં વમનવિરેચનાધિકારઃ - - - -

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

૦૦૦૦૦

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથાત ઇત્યાદિ| વમનં ચ વિરેચનં ચ, તયોર્વિધિઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| તત્ર યથોદ્દેશતયા નિર્દેશ ઇતિ પૂર્વં વમનવિધિમાચષ્ટે| અથવા વિરેકાત્પૂર્વં વમનસ્યોપન્યાસો યુક્તઃ, હૃતકફસ્ય હિ સમ્યગ્વિરેકા ભવન્તિ| તથા ચોક્તમ્ (ચરકે સિ. અ. ૧|૮) - "વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્રમપ્રાપ્તં વમનવિરેચનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| વમનવિરેચનયોર્લક્ષણમુક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૭) -"દોષહરણમુર્ધ્વભાગં વમનાખ્યમ્, અધોભાગં વિરેચનાખ્યમ્, ઉભયં વા મલવિરેચનાદ્વિરેચનમિત્યુચ્યતે| તત્રોષ્ણતીક્ષ્ણસૂક્ષ્મવ્યવાયિવિકાશીન્યૌષધાનિ સ્વવીર્યેણ હૃદયમુપેત્ય સૌક્ષ્મ્યાવ્દ્યવાયિત્વાચ્ચ ધમનીરનુસૃત્ય સ્નેહેન મૃદૂકૃતેઽન્તઃશરીરે સ્વેદોષ્મણાઽઽર્દ્રદારુવદ્વિષ્યન્દિતે સ્થૂલાણુસ્રોતોભ્યઃ સકલમપિ દોષસઙ્ઘાતમૌષ્ણ્યાત્ પુનર્વિષ્યન્દયન્તિ| તૈક્ષ્ણ્યાદ્વિકાશિત્વાચ્ચ વિચ્છિન્દયન્તિ| સ વિષ્યન્નવિચ્છિન્નો દોષસઙ્ઘાતઃ પરિપ્લવન્ સ્નેહાક્તભાજનસ્થ ઇવોદકાઞ્જલિરસજ્જન્નનુપ્રવણભાવાદામાશયમાગમ્યોદાનપ્રણુન્નોઽગ્નિવાય્વાત્મકત્વાદુર્ધ્વભાગપ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યોર્ધ્વં પ્રવર્તતે| સલિલપૃથિવ્યાત્મકત્વાદધોભાગપ્રભાવાચ્ચૌષધસ્યાધઃ| ઉભયતશ્ચોભયગુણત્વાદુભયભાગપ્રભાવાચ્ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્લેષ્મણિ વમનં કુર્યાત્, સંયોગે ચ કફાધિકે| તત્ર ચ પિત્તકફવાન્ વમનં કુર્યાત્| યથા,-કફે કફાધિકે સંયોગે વમનં કુર્યાત્ તથૈવ પિત્તે પિત્તાધિકે વા સંયોગે વિરેચનં કુર્યાદિતિ તદ્વચ્છબ્દસ્યાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનવિરેચનયોઃ સામાન્યતો વિષયમાહ કફે વિદધ્યાદિતિ| તદ્વત્-પિત્તોલ્બણે વા સંયોગે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિશેષેણ પુનર્નવજ્વરાતિસારાદીન્ ઊર્ધ્વરોગપર્યન્તાન્ વામયેત્| [ નવજ્વરાદીનાં યક્ષ્માન્તાનાં દ્વન્દ્વ ઇનિઃ| એવં ચ કુષ્ઠાદીનાં કાસાન્તાનાં શ્વાસાદીનામૂર્ધ્વરોગાન્તાનાં ચ દ્વન્દ્વે ઇની કાર્યૌ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનસ્ય વિશેષતો વિષયમાહ-વિશેષેણેતિ, નવજ્વરેતિ, કુષ્ઠમેહેતિ, શ્વાસેતિ| ઊર્ધ્વરોગાઃ-જત્રૂર્ધ્વરોગાઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "વિષપીતદષ્ટદિગ્ધવિદ્ધવિરુદ્ધાજીર્ણાન્નવિષૂચિકાલસકાવિપાકારોચકાર્બુદમેદોગદાપસ્મારપાણ્ડુરોગા દોષભેદીયોક્તાશ્ચ શ્લેષ્મવ્યાધયઃ|" ઇત્યધિકાઃ| યુક્તિશ્ચ, (સં. સૂ. અ. ૨૭) -"એતે હિ પરં વમનેન નાશમુપયાન્તિ, સલિલાપગમાદનિષ્પન્નશાલ્યાદિવત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગર્ભિણ્યાદયો વાતરોગાન્તા અવામ્યાઃ| અર્શાંસિ વિદ્યન્તે યસ્ય સોઽર્શસઃ| "અર્શઆદિભ્યશ્ચ" ઇત્યચ્| તત્ર ગર્ભિણ્યા વમનાદ્ગર્ભવ્યાપદ્ગર્ભભ્રંશશ્ચ (શાચ્ચ) દારુણરોગસ્ય રક્તપિત્તાદેરિદ્ભૂતિઃ| રૂક્ષસ્ય વાયુઃ વાગ્ઘનુહસ્તાદીનાં વ્યાપારાયતીર્હત્વા હન્વાદીનાં ગ્રહં કુર્યાત્| ક્ષુધિતસ્ય નિત્યદુઃખિતસ્ય ચ વાયુના ક્ષપિતશરીરત્વાદ્બલક્ષયઃ સ્યાત્| બાલાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાત્ બલોપરોધઃ સ્યાત્| હૃદ્રોગાદીનાં હૃદયોપરોધઃ| પ્રસક્તચ્છર્દીનામુદાનો વાયુરુત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાનપિ હિંસ્યાત્| એવમન્યત્રાપિ રોગોદ્ગમશ્ચિન્ત્યઃ| [ કિં સર્વદૈવ ગર્ભિણ્યાદયોઽવામ્યાઃ ? ઉત કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં વામ્યાઃ, ઇત્યાહ- ] ઋત ઇત્યાદિ| વિષાદ્યભ્યવહારમન્તરેણ| વિષાદ્યભ્યવહારે તુ વામ્યા એવૈતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવામ્યાનાહ-અવામ્યા ઇતિ, બાલેતિ, પ્રસક્તેતિ, ઊર્ધ્વેતિ, મૂત્રાઘાતીતિ, ઉદાવર્તેતિ, ઋત ઇતિ| પ્રસક્તવમથુઃ-છર્દ્યનુરોધનાત્| કૃમિકોષ્ઠી_કૃમિબહુલકોષ્ઠઃ| ઊર્ધ્વં પ્રવૃત્તો વાયુરસ્રં ચ યસ્ય| હતસ્વરાદયઃ ઉદાવર્તાદયશ્ચ| વિષાદિભ્ય ઋતે| વિષપાનાદૌ તુ ગર્ભિણ્યાદયોઽપિ વામ્યાઃ| વિરુદ્ધાભ્યવહારઃ-"આનૂપમામિષં માષ" (હૃ. સૂ. અ. ૭|૩૦) ઇત્યાદ્યુક્તઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "તત્ર ગર્ભિણ્યા ગર્ભવ્યાપદામગર્ભભ્રંશાચ્ચ દારુણરોગપ્રાપ્તિઃ સ્યાત્| સુકુમારસ્ય હૃદયવિકર્ષણાદૂર્ધ્વમધો વા રુધિરપ્રવૃત્તિઃ| અન્યકાર્યવ્યગ્રસ્યૌષધં ન પ્રવર્તતે, કૃચ્છ્રેણ વા પ્રવર્તમાનમયોગદોષાન્ કુર્યાત્| રૂક્ષસ્ય વાયુરઙ્ગગ્રહણમ્| રૂક્ષાશનપ્રાયસ્ય વાયુના ક્ષપિતદોષત્વાદ્બલક્ષયઃ સ્યાત્| તથાઽતિદીપ્તાગ્નેરગ્નિબલેન| ભારાધ્વકર્મનિત્યયાનક્લાન્તાનાં પ્રયાસેન| ક્ષતસ્ય ભૂયઃ ક્ષણનાદ્રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ| ક્ષીણાદીનામૌષધબલાક્ષમત્વાદ્દેહબલોપરોધોઽન્તઃક્ષતભયં ચ| પ્રસક્તચ્છર્દ્યૂર્ધ્વરક્તપિત્તયોરુદાનમુત્ક્ષિપ્ય પ્રાણાન્ હરેત્, રક્તવાઽતિપ્રવર્તયેત્| ઊર્ધ્વવાતાસ્થાપિતાનુવાસિતાનામુર્ધ્વવાતાદિપ્રવૃત્તિઃ| સંવૃતકોષ્ઠસ્ય દુશ્ચ્છર્દસ્ય ચાતિમાત્રપ્રવાહણાદન્તઃકોષ્ઠે સમુત્ક્લિષ્ટૈર્દોષૈર્વિસર્પસ્તમ્ભજાડ્યવૈચિત્યાનિ મરણં વા| હૃદ્રોગિણો હૃદયોપરોધઃ| ઉદાવર્તાદિભિરર્તાનામર્દિતાદિભિશ્છ યથાયથમામયવૃદ્ધિર્મરણં વા| કૃમિકોષ્ઠસ્યાસ્થાપનેનાધઃ પૂર્વમનિર્હૃતૈઃ કૃમિભિરતિબહુત્વાદશેષાનિઃસરણેન હૃદયમતિકર્ષદ્ભિશ્ચ્છર્દિષોઽતિપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રસક્તવમથોઃ પૂર્વે-પૂર્વસ્થિતા દુર્બલાન્તા એકાદશાતુરાઃ, તથાઽઽમજ્વરશ્ચ| તે સર્વે ધૂમાન્તૈઃ કર્મભિઃ પ્રાયેણ વર્જ્યાઃ, ન કેવલં વમનેનૈવ| ધૂમગ્રહણં ગણ્ડૂષાદિકર્મણઃ પરિહારાર્થમ્| પ્રાયોગ્રહણમષ્ટમાસાયા ગર્ભિણ્યા નિરૂહા ન વર્જ્યા ઇતિ સૂચનાર્થમ્| તથા, સદ્યોભુક્તસ્ય જ્વરિતસ્ય સતો વમનાનુજ્ઞાનાર્થમ્| તુ-પુનઃ, અજીર્ણિનઃ પુરુષાઃ સર્વૈરેવ-વમનાદિભિર્ગણ્ડૂષાદિભિશ્ચ વર્જ્યાઃ| આમદોષભયાત્તૈર્વમનાદયો ન સેવ્યા ઇત્યર્થઃ| અત્રાપિ પ્રાયોગ્રહણમનુવર્તતે| સદ્યોઽજીર્ણિનાં હિ વમનમનુજ્ઞાતમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રસઙ્ગાદ્ગર્ભિણ્યાદિષ્વેકાદશસુ નવજ્વરે ચ વિરેચનબસ્તિનસ્યધૂમાન્નિષેધતિ-પ્રસક્તવમથોરિતિ| અજીર્ણિનાં સર્વાણિ કર્માણિ નિષેધતિ-સર્વૈરેવેતિ| સર્વૈઃ-વિરેચનાદ્યૈર્ગણ્ડૂષાન્તૈશ્ચ| વમનં તુ વિશેષતો વિધાનાત્ કર્તવ્યમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"અજીર્ણી તુ સર્વૈરેવ વમનવર્જ્યૈરામદોષભયાત્, નવજ્વરશ્ચ દોષસ્તમ્ભભયાદિતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિરેકેણ સાધ્યાઃ-ઉપક્રમ્યાઃ, ગુલ્માદયઃ શકૃદ્ગ્રહપર્યન્તાઃ| પક્વાશયે વ્યથા પક્વાશયવ્યથા| વામ્યાશ્ચેતિ ચઃ સમુચ્ચયે| યે ચ કુષ્ઠાદ્યા ઊર્ધ્વરોગપર્યન્તા વમનાર્હા ઉક્તાસ્તે ચ વિરેચ્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનસ્ય વિશેષતો વિષયમાહ-વિરેકસાધ્યા ઇતિ, જીર્ણજ્વરેતિ, વિદ્રધિરિતિ, યોનીતિ, વાતાસ્રમિતિ, વામ્યાશ્ચેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"ભગન્દરાક્ષિપાકક્ષારાગ્નિદગ્ધશિરઃશૂલોદાવર્તા દોષભેદીયોક્તાશ્ચ પિત્તવ્યાધયઃ|" ઇત્યધિકમ્| યુક્તિશ્ચ, (સં. સૂ. અ. ૨૭) -"એતે હિ પરં વિરેચનેન નાશમુપયાન્ત્યગ્ન્યપનયનેનાગ્નિગૃહતાપવત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| નવજ્વરો નૈવ રેચ્યઃ| તસ્ય હિ વિરેચનમપક્વાન્ દોષાનનિર્હરન્ વાતકોપાયૈવ સ્યાત્| યક્ષ્માદીનાં ત્વવસ્થાવશાન્મૃદુવિરેચ્યત્વમનુજ્ઞાતમેવ| યથા ચ પઠિષ્યતિ (હૃ. ચિ. અ. ૫|૧)- "બલિનો બહુદોષસ્ય સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય શોધનમ્| ઊર્ધ્વાધો યક્ષ્મિણઃ કુર્યાત્સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્||" ઇતિ [ યક્ષ્મણઃ ]| તથા (હૃ. ચિ. અ. ૯|૪) - "અપિ ચાધ્માનગુરુતાશૂલસ્તૈમિત્યકારિણિ| પ્રાણદા પ્રાણદા દોષે વિબદ્ધે સમ્પ્રવર્તિની||" ઇત્યાદિનાઽતીસારસ્યાપિ મૃદુવિરેચનમનુજ્ઞાતમ્| નૈવં નવજ્વરસ્ય સ્વલ્પવિરેચ્યત્વં કદાઽપિ| અલ્પાગ્ન્યાદયઃ શોષ્યન્તા ન વિરેચ્યાઃ| તત્રાલ્પાગ્નિરબલત્વાદ્ભેષજવેગં ન સહતે| અધોગરક્તપિત્તાતિસારિણોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્| ક્ષતપાયોઃ પ્રાણોપરોધકરીં રુજાં જનયેત્| સશલ્યસ્ય ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્| આસ્થાપિતસ્ય ભેષજવેગાસહનાદ્બલોપરોધઃ સ્યાત્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લમાન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ| અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગાય સ્યાત્| શોષિણઃ ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્વમ્, તદભાવાદ્દેહવિનાશઃ સ્યાદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અવિરેચ્યાનાહ-ન તુ રેચ્યા ઇતિ| ક્ષતપાયુઃ-ક્ષતગુદઃ| સશલ્યઃ-અનુદ્દૃતશલ્યઃ| આસ્થાપિતઃ-કૃતનિરૂહઃ| શોષી-રાજયક્ષ્મી| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"તત્ર નવજ્વરસ્યાવિપક્વાન્ દોષાન્ ન નિર્હરેત્, વાતમેવ ચ કોપયેત્| અતિસાર્યધોગરક્તપિત્તયોરતિપ્રવૃત્ત્યા હન્યાત્| ક્ષતગુદસ્ય ગુદે પ્રાણોપરોધકરીં રુજાં જનયેત્| લઙ્ઘિતાદયો ભેષજવેગં ન સહેરન્| રાજયક્ષ્માર્તસ્ય ક્ષીણધાતુતયા મલબલત્વમ્, તદભાવાદ્દેહનાશઃ સ્યાત્| મદાત્યયાર્તસ્ય મદ્યક્ષીણે દેહે વાયુઃ પ્રાણોપરોધાય| આધ્માતસ્ય પુરીષાશયે નિચિતો વાયુર્વિસર્પન્ સહસા તીવ્રતરમાધ્માનં મરણં વા જનયેત્| સશલ્યાભિહતયોઃ ક્ષતે વાયુરાશ્રિતો જીવિતં હિંસ્યાત્| અતિસ્નિગ્ધસ્યાતિયોગો ભવેત્| ક્રૂરકોષ્ઠસ્યૌષધોદ્ધતા દોષા હ્યપ્રવર્તમાના હૃદયશૂલપર્વભેદાનાહચ્છર્દિમૂર્ચ્છાક્લમાન્ જનયિત્વા પ્રાણાન્ હન્યુઃ| ગર્ભિણ્યાદીનાં પૂર્વોક્તો દોષઃ સ્યાત્|" ઇતિ| પૂર્વોક્તો-વમનોક્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતત્ પૂર્વોક્તં રેચ્યારેચ્યત્વમવગમ્યાનન્તરં સાધારણે-શ્રાવણાદૌ કાલે, યથાવિધિ-સ્નેહસ્વેદાધ્યાયોદિતેન ક્રમેણ, સ્નિગ્ધસ્વિન્નં પુરુષં ભૈષજ્યમાત્રાં પ્રાઙ્મુખં પાયયેદિતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ| કીદૃશમ્ ? શ્વોવમ્યં-પ્રાતર્વમનાર્હમ્| વમ્યમિતિ "અર્હેકૃત્યતૃચશ્ચ" ઇત્યર્હાર્થે પોરદુપધાદિતિ યત્| ઉત્ક્લિષ્ટઃ-સ્થાનાચ્ચલિતઃ, કફો યસ્ય તમુત્ક્લિષ્ટકફમ્| કૈઃ? મત્સ્યાદિભિઃ| અન્તર્ભાવિતણ્યર્થોઽત્ર| ઉત્ક્લેશિતકફમિત્યર્થઃ| તથા, નિશાં સુપ્તમ્| "કાલાધ્વનોઃ" ઇતિ દ્વિતીયા| અત એવ યથોચિતઃ સકલનિશાસ્વાપોઽત્રોપલક્ષ્યતે| તથા, સુષ્ઠુ જીર્ણમન્નં-આહારો યસ્ય તમ્| કદા પાયયેત્ ? પૂર્વાહ્ણે-પ્રાતઃકાલે| કિમ્ભૂતમ્ ? કૃતં મઙ્ગલં-સ્વસ્ત્યયનાદિ, યસ્ય તમ્| મઙ્ગલમિત્યુપલક્ષણાર્થમ્,- કૃતદેવદ્વિજાગ્નિગુરુવૃદ્ધાર્ચનમપીતિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તથા, નિરન્નં-અકૃતાહારમ્| આતુરવશાદ્વા કિઞ્ચિત્સ્નિગ્ધમ્| કથમ્ ? ઇત્યાહ-પેયયા પીતસર્પિષમ્| વૃદ્ધેત્યાદિ| તથા, અસૌ વામ્યો વૃદ્ધો વા બાલો વા દુર્બલો વા ક્લીબઃ-ખેદાસહિષ્ણુર્વા ભવતિ, ભીરુર્વા-કાતરો ભવતિ| તદા રોગાનુરોધાદાકણ્ઠં-અતિમાત્રં મદ્યક્ષીરાદિકં પાયયેત્| તદનન્તરં ભૈષજ્યમાત્રાં પાયયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૭) - "ભીરુકૃશબાલવૃદ્ધસુકુમારાન્વા દોષાનુરોધેનાકણ્ઠં પીતયૂષેક્ષુરસક્ષીરતક્રમાંસરસમદ્યતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમમ્" ઇતિ| કિમ્ભૂતાં માત્રામ્ ? યથાવિકારવિહિતાં,- રોગાનુસારેણ સાધિતામ્| તથા, મધુસૈન્ધવાભ્યાં યુતામ્| કિં કૃત્વા ? કોષ્ઠં-મૃદુમધ્યક્રૂરલક્ષણં, વિભજ્ય-વિચાર્ય| શ્લેષ્માધિક્યેન મૃદુત્વં, શ્લેષ્મમધ્યત્વેન મધ્યત્વં, શ્લેષ્મહીનત્વેન ક્રૂરત્વં વમને કોષ્ઠસ્ય બોધ્યમ્| તથા ચોક્તમ્ ચરકે (સિ. અ. ૧|૮) - "શ્લેષ્મોત્તરશ્ચ્છર્દયતે હ્યદુઃખમ્" ઇતિ| કિમ્ભૂતાં ભૈષજ્યમાત્રામ્ ? મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્| તાનેવ મન્ત્રાનાહ-બ્રહ્મેત્યાદિગ્રન્થેન|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનવિધિમાહ-અથેતિ| કૃતસ્નેહનાદિકમાતુરં પ્રાઙ્મુખં ભૈષજ્યમાત્રાં પાયયેદિત્યન્વયઃ| શ્વોવમ્યમિતિ વમનદિનાત્પૂર્વદિને, ઉત્ક્લિષ્ટકફમ્| સમ્યક્સ્નિગ્ધં ચેન્નિરન્નમ્| ઈષત્સ્નિગ્ધં ચેત્ પેયયા પીતસર્પિષમ્| વૃદ્ધાદિષ્વન્યતમશ્ચે(મં ચે) દ્રોગાનુસારેણ મદ્યાદિષ્વન્યતમમાકણ્ઠં પાયિતમ્| બ્રહ્મેત્યાદિસ્વાહાન્તેન મન્ત્રેણાભિમિન્ત્રિતામ્| અયં ચૌષધપાનવિધિર્વિશેષપરિહારેણ સર્વેષ્વૌષધેશુ જ્ઞેયઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"સ્નાતાનુલિપ્તં સ્રગ્વિણમહતવાસસં દેવતાગ્નિદ્વિજગુરુવૃદ્ધવૈદ્યાનર્ચિતવન્તં કૃતહોમબલિમઙ્ગલપ્રાયશ્ચિત્તસ્વસ્તિવાચનં જાનુસમસંસ્તૃતસોપધાનોપાશ્રયાસનોપવિષ્ટં પીતતક્રયૂષતુષોદકયવાગૂમણ્ડાન્યતમં નક્ષત્રતિથિકરણમુહૂર્ત્તોદયે પ્રશસ્તે|" ઇતિ (ઇત્યધિકમ્)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભૈષજ્યમાત્રાં પીતઃ સન્નાતુરઃ મુહૂર્તં તન્મનાઃ-વમિગતચિત્તઃ, અનુપાલયેત્-પ્રતીક્ષેત|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાનાનન્તરં વિધિમાહ-પીતે મુહૂર્તમિતિ| તન્મનાઃ-વમનૈકચિત્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, સઞ્જાતહૃલ્લાસપ્રસેકઃ સન્ છર્દયેત્| હૃલ્લાસો-હૃદુપરોધઃ| પ્રસેકો-નિષ્ઠીવનમ્| કથં વમેત્ ? અઙ્ગુલિભ્યાં દ્વાભ્યામ્| યદ્વા, કોમલેન સુવર્ચલૈરણ્ડાદિજેન-નાલેન મૃદુના વમેત્| કીદૃશઃ ? અનાયસ્તઃ,- અનાયાસેનેત્યર્થઃ| અપરં ગલતાલ્વપીડયન્| તથા, અપ્રવૃત્તાન્ વેગાન્ પ્રવર્તયન્ પ્રવૃત્તાશ્ચ પ્રવર્તયન્| જાનુપ્રમાણે પીઠે સ્થિતઃ| ચ-અપરં, અસ્ય-નરસ્ય, વમનં કુર્વતો દ્વે પાર્શ્વે લલાટં ચ ધારયેત્| પરિચારક ઇતિ શેષઃ| નાભિં ચ પીડયેત્| પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ-અસન્માર્ગેણ પીડયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦ પ્રવૃત્તવમનસ્ય કૃત્યમાહ-જાતહૃલ્લાસેત્યાદિ| અઙ્ગુલીભ્યાં સંહતાભ્યાં, મૃદુના નાલેન, પ્રવૃત્તાન્ સવિબન્ધાન્ પ્રવર્તયન્, ન ત્વપ્રવૃત્તાન્ પ્રવર્તયન્, છર્દયેદિત્યન્વયઃ| અનાયસ્તઃ-આયાસરહિતઃ| પૃષ્ઠં ચ પ્રતિલોમતઃ-ત્રિકાદારભ્યોર્ધ્વં પ્રપીડયેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"સ યદા જાનીયાત્ સ્વેદપ્રાદુર્ભાવેન દોષં પ્રવિલયમાપદ્યમાનં, રોમહર્ષેણ ચ સ્થાનેભ્યો વિચલિતં, કુક્ષ્યાધ્માનેન ચ કુક્ષિમનુસૃતં, ક્રમાત્ હૃદયોપમર્દહૃલ્લાસાસ્યસંસ્રવણૈશ્ચોર્ધ્વમભિમુખીભુતમ્| અથ સમુપસ્થાપિતાનેકપ્રતિગ્રાહો વિવૃતોઔષ્ઠતાલુકણ્ઠો નાતિમહતા વ્યાયામેન વેગાનુદીરયન્ વમેત્| નાત્યુન્નતો નાત્યવનતો ન પાર્શ્વવૃત્તો વા| તત્રાત્યુન્નતસ્ય પૃષ્ઠહૃદયપીડા ભવતિ| અત્યવનતસ્ય શિરઃકોષ્ઠપીડા| પાર્શ્વાવૃત્તસ્ય પાર્શ્વકોષ્ઠહૃદયોર્ધ્વજત્રુપીડેતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફે તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકૈર્દ્રવ્યૈર્વમેત્| પિત્તે સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈર્વમેત્| સ્નિગ્ધામ્લલવણૈર્વાયુના યુક્તે કફે વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દોષભેદેન વમનદ્રવ્યભેદમાહ-કફ ઇત્યાદિ| ઇતિ-ઉક્તેન પ્રકારેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યાવત્ પિત્તસ્ય દર્શનં સ્યાત્, કફસ્ય વા છેદઃ-અન્તઃ સ્યાત્, તાવદ્વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનાવધિમાહ-પિત્તસ્ય દર્શનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હીનવેગો નરઃ કણાધાત્રીસિદ્ધાર્થલવણોદકૈરસકૃદ્વમેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હીનવેગસ્યૌષધમાહ-હીનવેગ ઇતિ| પિપ્પલ્યાદિમિશ્રમુદકં પુનઃપુનઃ પીત્વા વમેત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૭) - "પ્રભૂતવમનાસહિષ્ણુર્વ્દ્યહં ત્ર્યહં વા વિશ્રમ્ય, અસાત્મ્યબીભત્સદુર્દશદુર્ગન્ધાનિ વમનાનિ વિદધ્યાત્| વિપરીતાનિ વિરેચનાનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-તેષુ સમ્યગ્યોગાતિયોગાયોગેષુ મધ્યાત્, વેગાનામપ્રવર્તનમસાવયોગઃ| સવિબન્ધા ચ યા પ્રવૃત્તિઃ સોઽપ્યયોગઃ| કેવલસ્ય-દોષાદિરહિતસ્યૌષધસ્ય યા પ્રવૃત્તિઃ સોઽપ્યયોગઃ| તેન-અયોગેન, નિષ્ઠીવાદયઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હીનયોગલક્ષણમાહ-તત્રેતિ| હીનયોગજાન્ રોગાનાહ - તેનેતિ| આદિશબ્દાદરોચકગૌરવાધ્માનસ્ફોટાલસ્ય-શૂલપ્રતિશ્યાયરોમહર્ષશોફાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યગ્યોગે કફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ નિર્વિબન્ધં-નિઃસઙ્ગં પ્રવર્તન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ-નિર્વિબન્ધમિતિ| સ ઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"નાતિમહતી વ્યથા સ્વયં ચાવસ્થાનમ્| તતશ્ચ સ્વસ્થતા મનઃપ્રસાદઃ સ્વરવિશુદ્ધિરરોચકાદિવૈપરીત્યં ચ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિયોગે પુનઃ ફેનચન્દ્રકરક્તવદ્વમિતં-વમનં ભવતિ| ફેનશ્ચ ચન્દ્રકશ્ચ રક્તં ચ, તાનિ વિદ્યન્તે યસ્ય વમિતસ્ય તદેવમ્| તથા, ક્ષામતાદયો ભવન્તિ| તમઃ-તિમિરદર્શનં, દારુણાશ્ચ વાતરોગાઃ| તથા મૃત્યુર્ભવતિ, જીવાખ્યસ્ય શોણિતસ્ય નિર્ગમાત્-નિષ્કાસાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિયોગલક્ષણમાહ-અતિયોગે ત્વિત્યાદિ| ફેનાદિયુક્તં વમિતમ્| ચન્દ્રકાઃ-મયૂરપિચ્છેષ્વિવ| તમઃ-અજ્ઞાનમ્| ભ્રમઃ-ચક્રાધિરૂઢસ્યેવ| જીવશોણિતં-ઓજઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "સ્વરક્ષયમોહોન્માદમૂર્ચ્છાશિરઃશૂન્યતાહૃદયધૂમાયનગાત્રશૂલસુપ્તિતૃષ્ણોર્ધ્વાનિલપ્રકોપકર્ણશૂલાર્દિતવાક્સઙ્ગહનુસંહનનજિહ્વાપ્રવેશનિર્ગમાક્ષિવ્યાવૃત્તિવિસંજ્ઞાતા- નિદ્રાબલાગ્નિહાનયો ભવન્તિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યગ્યોગેન વમિતે સતિ મુહૂર્તમાશ્વાસ્ય-શીતવાતાદિના, ધૂમત્રયસ્ય-સ્નિગ્ધમધ્યતીક્ષ્ણાખ્યસ્ય, અન્યતમં-એકં, પાયયેદ્વૈદ્યઃ| અથ-અનન્તરં, સ્નેહાચારં-"ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકં, આદિશેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્વાન્તસ્યોપચારમાહ-સમ્યગ્યોગેનેતિ| ધૂમત્રયસ્ય-સ્નિગ્ધમધ્યતીક્ષ્ણભેદાત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "સુવિશોધિતપાણિપાદમુખં ધૂમં પાયયિત્વા પુનરુપસ્પૃષ્ટોદકં સમ્માનિતસુરભિતામ્બૂલં નિર્વાતાગારશય્યાસ્થિતમ્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-ઊર્ધ્વં, સાયં-અપરાહ્ણે, પ્રભાતે-પૂર્વાહ્ણે વા, બભુક્ષિત ઉષ્ણોદકેન સ્નાતો રક્તશાલ્યન્નં ભુઞ્જાનઃ પેયાદિકં ક્રમં ભજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્વાન્તઃ પેયાદિક્રમેણ ભુઞ્જીતેત્યાહ-તતઃ સાયમિતિ| દીપ્તાગ્નિશ્ચેત્સાયં, મન્દાગ્નિશ્ચેત્પરદિને પ્રાતઃ, પેયાદિકં ક્રમં ભજેત્,- પેયાદિક્રમેણ રક્તશાલ્યન્નં ભુઞ્જીત|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રધાના ચ મધ્યા ચાવરા ચ પ્રધાનમધ્યાવરાઃ| પ્રધાનમધ્યાવરાશ્ચ તાઃ શુદ્ધયશ્ચ, તાભિઃ શુદ્ધો નરઃ ક્રમેણ-યથાસઙ્ખ્યં, પેયાં ત્રીનન્નકાલાન્ દ્વાવન્નકાલાવેકન્નકાલં ભજેદિતિ| વિલેપ્યાદિષ્વપ્યેવં યોજ્યમ્| એતદેવ સ્પષ્ટીકૃત્યોચ્યતે| યથા,-પ્રધાનશુદ્ધ્યા શુદ્ધો નરો દ્વાવન્નકાલાવેકસ્મિન્ દિને પેયાં ભજેત્| દ્વિતીયેઽહન્યેકમન્નકાલં પેયાં દ્વિતીયમન્નકાલં વિલેપીમ્| તૃતીયે વાસરે દ્વાવન્નકાલૌ વિલેપીમેવ| ચતુર્થે દિવસે અકૃતં-શુણ્ઠીલવણાદ્યસંસ્કૃતં યૂષં, કૃતં-શુણ્ઠીલવણાદિસંસ્કૃતં યૂષં ચ દ્વાવન્નકાલૌ ભજેત્, પઞ્ચમેઽહ્નિ પ્રથમેઽન્નકાલે ચ| ચઃ સમુચ્ચયે| ત્રિષ્વપિ કાલેષ્વકૃતં કૃતં ચ યૂષં ભજેત્, વિભજ્ય તાવદ્ગમ્યતે| એવં કાલત્રયં કૃતાકૃતં રસં વિભજ્ય ભોજયેત્| સપ્તરાત્રેણ (સપ્તાહાત્) પ્રકૃતિભોજનં ક્રમેણ સેવેત| એવં યથાસ્વં મધ્યશુદ્ધિશુદ્ધસ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધસ્ય ચ યોજના કાર્યા| મુનિસ્ત્વાહ (ચ. સૂ. અ. ૧૫|૧૭) - "અથૈનં સાયાહ્ને પરે વાઽહ્નિ સુખોદકપરિષિક્તં પુરાણાનાં લોહિતશાલિતણ્ડુલાનાં સ્વવક્લિન્નાં મણ્ડપૂર્વાં સુખોષ્ણાં યવાગૂં પાયયેદગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય| એવં દ્વિતીયે તૃતીયે ચાન્નકાલે| ચતુર્થે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલીનાં સુસ્વિન્નાં વિલેપીમુષ્ણોદકદ્વિતીયામસ્નેહલવણામલ્પસ્નેહલવણાં વા ભોજયેત્| એવં પઞ્ચમે ષષ્ઠે ચાન્નકાલે| સપ્તમે ત્વન્નકાલે તથાવિધાનામેવ શાલીનાં દ્વિપ્રસૃતં સુસ્વિન્નમોદનમુષ્ણોદકાનુપાનં તનુના તનુસ્નેહલવણોપપન્નેન મૃદ્ગયૂષેણ ભોજયેત્| એવમષ્ટમે નવમે ચાન્નકાલે| દશમે ત્વન્નકાલે લાવકપિઞ્જલાદીનામન્યતમસ્ય માંસસ્ય રસેનૌદકલાવણિકેન નાતિસારવતા ભોજયેદુષ્ણોદકાનુપાનમ્| એવમેકાદશે દ્વાદશે ચાન્નકાલે| અત ઊર્ધ્વમન્નગુણાન્ ક્રમેણોપયુઞ્જાનઃ સપ્તાહાત્ પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેત્|" ઇતિ| ત્રીનિતિ "કાલાધ્વનોરત્યન્તસંયોગે" ઇતિ દ્વિતીયા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાદિક્રમમાહ-પેયામિતિ| ઉત્તમશુદ્ધ્યા શુદ્ધઃ પેયાદિક ત્રીંસ્ત્રીન્ અન્નકાલાન્ ભુઞ્જીત| મધ્યાશુદ્ધ્યા શુદ્ધૌ દ્વૌ દ્વૌ| અવરશુદ્ધ્યા શુદ્ધ એકૈકમ્| અકૃતઃ-સ્નેહાદિભિરસંસ્કૃતો, યૂષઃ| કૃતઃ-સંસ્કૃતઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથા બાહ્યોઽગ્નિરણુઃ-અત્યલ્પઃ, તૃણગોમયકાષ્ઠદલાદિભિઃ સન્ધુક્ષ્યમાણઃ-ઉદ્દીપ્યમાનો, મહાન્ સ્થિરઃ-ચિરકાલસ્થાયી, સર્વપચઃ-સ્થૂલસૂક્ષ્મગુરુલઘુપાચકઃ, ક્રમેણ ભવતિ| તથૈવ-તેનૈવ પ્રકારેણ, શુદ્ધસ્ય નરસ્ય પેયાદિભિરન્તરાગ્નિઃ-ઔદર્યોઽગ્નિઃ, મહાન્ સ્થિરઃ સર્વપચશ્ચ ભવતિ| સર્વપચ ઇતિ પચેરજન્તસ્ય સર્વશબ્દેન સહ ષષ્ઠીસમાસઃ| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"વિરેકે વમને શ્રેષ્ઠે પેયાદીનાં ક્રિયાક્રમઃ| ત્રિશો, દ્વિશો મધ્યમે સ્યાદેકશસ્તુ કનીયસિ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાદિક્રમસ્ય ફલમાહ-યથાઽણુરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જઘન્યં ચ મધ્યં ચ પ્રવરં ચ તસ્મિન્ વમને ક્રમેણ વેગાશ્ચત્વારઃ ષડષ્ટેષ્ટાઃ| તન્ત્રકૃતામિતિ શેષઃ| તે વેગા દશૈવ દ્વિત્રિગુણા જઘન્યમધ્યપ્રવરે વિરેકે ક્રમેણ ભવન્તિ| તથેતિ સમુચ્ચયે| ન કેવલં વેગા માનમ્, પ્રસ્થશ્ચ દ્વિચતુર્ગુણો માનં સ્યાદિતિ તથાશબ્દસ્યાર્થઃ| ત્રીણ્યેતાન્યુપજાતિવૃત્તાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રિવિધસ્ય વમનસ્ય વેગમાનમાહ-જઘન્યેતિ| ત્રિવિધસ્ય વિરેકસ્ય વેગમાનમાહ-દશૈવેતિ| દ્વિગુણાઃ-વિંશતિઃ| ત્રિગુણાઃ-ત્રિંશત્| ત્રિવિધસ્ય વિરેકસ્ય તુલામાનમાહ-પ્રસ્થ ઇતિ| પ્રસ્થોઽત્ર ન દ્વાત્રિંશત્પલઃ| "વમને ચ વિરેકે ચ તથા શોણિતમોક્ષણે| સાર્દ્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ||" ઇતિ વચનાત્| એકઃ પ્રસ્થો, દ્વૌ પ્રસ્થૌ, ચત્વારઃ પ્રસ્થાઃ, ઇતિ ત્રીણિ માનાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તાન્તં વમનં વદન્તિ| વિરેકાદર્દ્ધં વમનં કથયન્તિ| વિરેચનં કફાન્તમાહુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રિવિધસ્યાપિ વમનસ્ય પિત્તાવસાનત્વમેવ સમ્યક્ત્વમિત્યાહ-પિત્તાવસાનમિતિ| ત્રિવિધસ્ય વમનસ્ય તુલામાનમાહ-વિરેકાદર્ધમિતિ| અર્દ્ધં-અર્ધપ્રસ્થઃ પ્રસ્થઃ પ્રસ્થદ્વયં ચેતિ| ત્રિવિધસ્યાપિ વિરેકસ્ય કફાવસાનત્વમેવ સમ્યક્ત્વમાહ - કફાન્તં ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વૌ વા ત્રયો વા દ્વિત્રાઃ| "સઙ્ખ્યયાઽવ્યયા" ઇતિ બહુવ્રીહિઃ| "બહુવ્રીહૌ સઙ્ખ્યેયે ડચ્" ઇતિ ડચ્ વા સમાસાન્તઃ| સહ વિશા-પુરીષેણ વર્તન્ત ઇતિ સવિટ્કાઃ| દ્વિત્રાન્ વેગાન્ સવિટ્કાનપનીય-ગણનાયામનુપારુહ્ય, વિરેકે મેયં-માતવ્યમ્| વમને પુનઃ પીતં યદૌષધં તદપનીય મેયમ્| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વેગમાને તુલામાને ચાપોહ્યમાનમાહ-દ્વિત્રાનિતિ| વમને તુ વમનાર્થં યત્પીતં તદપનીય મેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એનં-નરં વામિતં, ભૂયઃ-પુનરપિ, સ્નેહસ્વેદાભ્યામુપપાદિતમનન્તરં સમ્યગ્વિરેચયેત્| કદા ? શ્લેષ્મણઃ કાલઃ-સત્રિભાગઃ પ્રહરઃ, તસ્મિન્ ગતે સતિ| કિં કૃત્વા ? કોષ્ઠં-મૃદુમધ્યક્રૂરલક્ષણં, જ્ઞાત્વા-અવગમ્ય|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનવિધિમાહ-અથૈનમિતિ| સ્નેહસ્વેદાભ્યાં પુનરપ્યુપપાદિતં-શોધનયોગ્યતાં નીતં, વિરેચયેત્-વિરેચનૌષધં દદ્યાત્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "ન ત્વકૃતવમનમન્યત્રાતિક્રૂરકોષ્ઠાત્| અકૃતવમનસ્ય હિ શ્લેષ્મણોપહતમૌષધમૂર્ધ્વં પ્રવર્તતે| ઉરસિ વા રુદ્ધમવતિષ્ઠતે| તતો નાલં વિરેચનાય| સમ્યગ્વિરિક્તસ્યાપિ ચાધઃસ્રરતઃ શ્લેષ્મા ગ્રહણીં છાદયિત્વા ગૌર્વવમાપાદયતિ પ્રવાહિકાં વા| ન ત્વેષ દોષોઽતિક્રૂરકોષ્ઠસ્ય વાય્વાત્મકત્વાત્| શ્લેષ્મકાલેઽપ્યકૃતવમનોક્તો દોષઃ| શૂલાધ્માનગૌરવાણિ વા કૃત્વા ક્ષીણે શ્લેષ્મણ્યપરાહ્ણે રાત્રૌ વા વિરેચયેત્| તેનાન્નાવૃતમપિ તુલ્યમ્| છર્દિં ચ પુનસ્તજ્જનયતિ| અવિરિક્તસ્ય તુ શ્લેષ્મકાલે ચ વમન યોજ્યમ્, તથોર્ધ્વં સુખેન નિર્હરણાત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યો બહુપિત્તઃ કોષ્ઠઃ સ મૃદુર્ભવતિ| સ ચ ક્ષીરેણ વિરિચ્યતે| અપિશબ્દાદારગ્વધાદિભિરપિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મૃદુકોષ્ઠસ્ય લક્ષણમાહ-બહુપિત્ત ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "ઇક્ષુરસામ્લતક્રમસ્તુગુડકૃશરા-સર્પિર્નવમદ્યોષ્ણોદકપીલુદ્રાક્ષાપૂગફલાદિભિઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રભૂતમારુતઃ ક્રૂરઃ કોષ્ઠો ભવતિ| સ ચ કૃચ્છ્રેણ-કથઞ્ચિદપિ, શ્યામાદિકૈર્વિરિચ્યતે| આદિશબ્દેન કઙ્કુષ્ઠસુધાદીનાં ગ્રહણમ્| અપિશબ્દાદારગ્વધાદિભિર્ન વિરિચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ રં-ક્રૂરકોષ્ઠસ્ય લક્ષણમાહ-પ્રભૂતમારુત ઇતિ| આદિશબ્દાન્ત્રિફલાતિલ્વકનીલિનીફલાદયઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"બહુશ્લેષ્મા સમદોષશ્છ મધ્યઃ, સ સાધારણઃ| યે ચ સ્નિહ્યન્ત્યચ્છપાનેન પ્રાયશસ્ત્રિસપ્તપઞ્ચરાત્રૈરિતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કષાયમધુરૈઃ-આરગ્વધાદિભિઃ, પિત્તે વિરેકઃ| કટુકૈઃ કફે વિરેકઃ| સ્નિગ્ધોષ્ણલવણૈઃ-એરણ્ડતૈલાદિભિર્વાયૌ વિરેકઃ કાર્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દોષભેદેન વિરેચનભેદમાહ-કષાયમધુરૈરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "પીતમાત્ર એવ ચૌષધે છર્દિવિઘાતાય શીતામ્બુના મુખમસ્ય સહસા સિઞ્ચેત્| તતશ્ચોષ્ણોદકેન સોઽન્તર્મુખં વિશોધ્ય, આર્દ્રસુરભિમૃન્માતુલુઙ્ગજમ્બીરસુમનઃસૌગન્ધિકાદીનિ હ્યદ્યગન્ધાન્યુપજિઘ્રેત્| નિવાતસુખશય્યાસ્થિતશ્ચાવિબન્ધાર્થમલ્પાલ્પમુષ્ણોદકમનુકણ્ઠયંસ્તન્મના વેગાન્ન ધારયન્ ઈરયમાણશ્ચ સ્વયં શય્યાસને(ન્ને)ષુ પ્રતિગ્રાહેષ્વશીતસ્પૃગ્વિરિચ્યતે| યથા ચ વમને સ્વેદપ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ પ્રવર્તન્તે| તથા વિરેચને વાતમૂત્રપુરીષપિત્તકફાઃ| પુનશ્ચાન્તે વાયુઃ| દોષાણાં હિ દેહે તથા સન્નિવેશાન્માર્ગવૈપરીત્યાચ્ચ શોધનયોરિતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપ્રવૃત્તિઃ-મન્દા પ્રવૃત્તિઃ| નઞ્ ઈષદર્થે| વિરેકાપ્રવૃત્તાવુષ્ણામ્બુ પાયયેદ્વૈદ્યઃ| અસ્ય ચાતુરસ્ય પાણિતાપેન જઠરં સ્વેદયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચનાપ્રવૃત્તૌ પ્રવર્તનોપાયમાહ-અપ્રવૃત્તાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તસ્મિન્-વિરેકસ્ય દિને, અલ્પ ઉત્થાને-સ્તોકાયાં પ્રવૃત્તૌ સત્યાં, ભુક્ત્વાઽન્નમન્યેદ્યુઃ-અન્યસ્મિન્ દિને પુનર્વિરેચનૌષધં પિબેદાતુરઃ| સ્નેહનં-સ્નેહઃ| દૃઢઃ સ્નેહકોષ્ઠો યસ્ય સ દૃઢસ્નેહકોષ્ઠઃ| ન દૃઢસ્નેહકોષ્ઠોઽદૃઢસ્નેહકોષ્ઠઃ| સ ભૂયોઽપિ સ્નેહસ્વેદૈઃ સંસ્કૃતશરીરો દશાહાદૂર્ધ્વં યૌગિકં વિરેચનં પિબેત્| [ સમ્યગાલોચ્ય- ] યથાવન્નિરૂપ્ય, પૂર્વમનુક્રમં-"ભૈષજ્યમાત્રાં મન્ત્રાભિમન્ત્રિતામ્" ઇત્યાદિકં, તથા "અપ્રવૃત્તૌ તુ પાયયેત્| ઉષ્ણામ્બુ સ્વેદયેદસ્ય પાણિતાપેન ચોદરમ્|" ઇત્યાદિકં ચ, સ્મરન્ પિબેદિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉપાયેનાપ્યપ્રવ્રુત્ત્તૌ કિં કૃત્યમ્? ઇત્યત આહ-ઉત્થાન ઇતિ| ઉત્થાને-પ્રવર્તને અલ્પે સતિ તસ્મિન્ દિને ભુક્ત્વા દ્વિતીયદિને પુનર્વિરેચનં પિબેત્| યસ્તુ નિવૃત્તસ્નેહવાન્ન વિરિચ્યતે સ પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નો દશાહાદૂર્ધ્વં વિરેચનં પિબેત્| પૂર્વમતિક્રમં-પ્રથમવિરેચને સામગ્રીવૈકલ્યં, સ્મરન્ સમ્યગાલોચ્ય યદ્યોગ્યં સ્યાત્તત્પુનર્દેયમ્, ન પ્રથમમેવ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "હ્રીભયલોભૈશ્ચ વેગાઘાતશીલા પ્રાયશસ્ત્રિયો રાજસમીપસ્થા વણિજશ્ચ ભવન્તિ| તસ્માદેતે વેગધારણાત્ પ્રવૃદ્ધવાતત્વાત્ સદાઽઽતુરા દુર્વિરેચ્યાશ્ચ| તાન્ સુસ્નિગ્ધાન્ શોધયેત્, અન્યાનપિ ચાકાલનિર્હારવિહારાહારાન્| અતશ્ચૈષાં સદાતુરત્વાદલ્પોઽપ્યામયો દુઃસાધ્યો ભવતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અયોગલક્ષણં હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિરિત્યાદિકમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિરેચને હીનયોગલક્ષણમાહ-હૃત્ય્કુક્ષ્યશુદ્ધિરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) "આધ્માનપ્રસેકચ્છર્દિભ્રમગૌરવાગ્નિસાદતન્દ્રાસ્તૈમિત્યમૂત્રસઙ્ગાઃ|" ઇતિ (ઇત્યધિકમ્)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથોક્તાદ્વૈપરીત્યે-હૃત્કુક્ષિશુદ્ધિરિત્યાદિકો(કે), યોગો-યોગલક્ષણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ-યોગ ઇતિ| વૈપરીત્યેહૃત્કુક્ષિશુદ્ધિરુચ્યાદૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અતિવિરિક્તસ્ય વિટ્પિત્તકફવાતેષુ ક્રમાન્નિઃસૃતેષુ જલં સ્રવેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? નિઃશ્લેષ્મપિત્તં, તથા શ્વેતં કિઞ્ચિત્કૃષ્ણં સલોહિતં-ઈષદ્રક્તં, અથવા માંસપ્રક્ષાલનસદૃશમથવા મેદઃશકલાભં સ્રવેત્| તથા ગુદનિઃસરણાદયોઽતિવમનામયાશ્ચ-ક્ષામતાદયો ભવન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિયોગલક્ષણમાહ-વિટ્પિત્તકફવાતેષ્વિતિ| અતિવમનામયાઃ-ક્ષામતાદયઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) - "પરિકર્તિકા હૃદયોદ્વેષ્ટનં પિપીલિકાસઞ્ચાર ઇવાઙ્ગે|" ઇતિ (ઇત્યધિકમ્)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એનં ચ-નરં સમ્યગ્વિરિક્તં, વમનવિહિતેન વિધિના વિધૂમેનોપપાદયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્વિરિક્તસ્ય સમ્યગ્વાન્તવિધિમતિદિશતિ-સમ્યગ્વિરિક્તમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, ક્રમેણ-પૂર્વોક્તેન, રક્તશાલ્યન્નસહિતપેયોદીન્યન્નાન્યશ્નન્ પ્રકૃતિભોજનં ભજેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાદિક્રમાનન્તરં પ્રકૃતિભોજનમપિ ક્રમેણ કુર્યાદિત્યાહ-તત ઇતિ| ક્રમેણ-"પાદેનાપથ્યમ્" ઇત્યાદ્યુક્તેન| વમિતવાનિવેતિ દૃષ્ટાન્તબલેન વમિતેઽપ્યયં ક્રમો જ્ઞેયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીતભેષજાન્ મન્દવહ્ન્યાદીન્ પઞ્ચ લઙ્ઘયેત્| અદૃષ્ટં જીર્ણલિઙ્ગં પીતભેષજસ્ય યસ્યેતિ યોજ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મન્દવહ્ન્યાદિભિઃ શોધનદિને ઉપવાસઃ કાર્ય ઇત્યાહ-મન્દવહ્નિમિતિ| અસંશુદ્ધં-હીનયોગિનમ્| અક્ષામં-શુદ્ધિકૃતકાર્શ્યરહિતમ્| દોષદુર્બલં-દોષવૃદ્ધ્યા ક્ષીણબલમ્| અદૃષ્ટજીર્ણલિઙ્ગં-જીર્ણોઉષધલક્ષણરહિતમ્| તાનિ ચ (ચ. સિ. અ. ૬/૨૨) -"અનુલોમોઽનિલઃ સ્વાસ્થ્યં ક્ષુત્તૃષ્ણા સુમનસ્કતા| લઘુત્વમિન્દ્રિયોદ્ગારશુદ્ધિર્જીર્ણૌષધાકૃતિઃ|| ક્લમો દાહોઽઙ્ગસદનં ભ્રમો મૂર્ચ્છા શિરોરુજા| અરતિર્બલહાનિશ્ચ સાવશેષૌષધાકૃતિઃ||" ઇત્યતો જ્ઞેયાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉત્ક્લેશાશ્ચ સઙઆશ્ચોત્ક્લેશસઙ્ગાઃ| સ્નેહશ્ચ સ્વેદશ્ચૌષધં ચ તાનિ, તેષામુત્ક્લેશસઙ્ગાઃ સ્નેહસ્વેદૌષધોત્ક્લેશસઙ્ગાઃ તૈઃ| ઇતિ-એવં લઙ્ઘિતે સતિ, મન્દાગ્ન્યાદિર્ન બાધ્યતે-ન પીડ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-લઙ્ઘનસ્ય ફલમાહ-સ્નેહસ્વેદેતિ| સ્નેહસ્વેદૌર્ષધૈર્જાતા યે દોષોત્ક્લેશાસ્તેષાં નિર્હૃતશેષાણાં યે સઙ્ગાઃ સ્રોતસાં સ્યુઃ, તૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સંશોધનાદિભિર્યતોઽગ્નિર્મન્દતાં યાતિ, અતો હેતોઃ પેયાદિક્રમમાચરેત્| સંશોધનં-સમ્યક્શુદ્ધિઃ| અસ્રવિસ્રાવો-રક્તસ્રુતિઃ| સ્નેહયોજનં- સ્નેહોપયોગઃ| નનુ, શુદ્ધ્યાગ્નિમાન્દ્યમિહોચ્યતે| વક્ષ્યતિ ચ (શ્લો. ૬૦) - "બુદ્ધિપ્રસાદં" ઇત્યાદિના "જ્વલનસ્ય દીપ્તિં સંશોધનં કરોતિ" ઇતિ| તદિમે વચસિ પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| અત્રોચ્યતે| કાલભેદાદદોષઃ| સંશોધને ક્રિયમાણેઽગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ| કૃતે ચ સંશોધનેઽથ પેયાદિક્રમમાસેવમાનસ્યાગ્નિદીપ્તિરિતિ ન કશ્ચિદત્ર વ્યાઘાતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પેયાદિક્રમે યુક્તિમાહ-સંશોધનેતિ| સ્નેહયોજનં-શમનસ્નેહપ્રયોગઃ| લઙ્ઘનં-ઉપવાસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રુતૌ-પતિતૌ, અલ્પૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ યસ્ય તં, તથા મદ્યપો યો નરસ્તં મદ્યપં. તથા વાતપૈત્તિકં, એતાંસ્ત્રીનપિ પેયાં ન પાયયેત્| તર્હ્યેષાં કિં કાર્યમ્ ? ઇત્યાહ-તેષામિત્યાદિ| પ્રથમેઽન્નકાલે લાજસક્તવો દ્વિતીયેઽન્નકાલે માંસરસૌદન(?)મિત્યેષ તર્પણાદિક્રમસ્તેષાં હિતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્રુતાલ્પપિત્તાદિષુ પેયાં નિષેધતિ-સ્રુતાલ્પપિત્તેતિ| નિષિદ્ધપેયાનાં પેયાસ્થાને મન્થો યોજ્ય ઇત્યાહ-તેષામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમનમપક્વં સત્ દોષાન્નિર્હરેત્| વિરેચનં તુ પચ્યમાનં દોષાન્નિર્હરેત્| અતો વમનસ્ય પાકો ન પ્રતિપાલ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વમનવિરેચનયોઃ સ્વકાર્યપ્રતીક્ષાવધિમાહ-અપક્વમિતિ| અર્થાત્ વિરેચનસ્ય પાકં પ્રતિપાલયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્બલો નરો બહુદોષશ્ચ દોષપાકેન હેતુના સ્વયં-ઔષધમન્તરેણ, યો વિરિચ્યતે-ભિદ્યતે, તં-નરં, ભેદનીયૈર્ભોજ્યૈઃ-ભક્ષ્યૈર્યોજયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુર્બલત્વાદિવિશિષ્ટસ્ત્વાહારૈરેવ શોધ્ય ઇત્યાહ-દુર્બલ ઇતિ| ભેદનીયૈઃ-યવક્ષારાદિભિઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૭) -"ઊર્ધ્વાધોરેચનં યુક્તં વૈપરીત્યેન જાયતે| યદા, તદા છર્દયતઃ સિઞ્ચેદુષ્ણેન વારિણા|| પાદૌ શીતેન ચોર્ધ્વાઙ્ગં વિપરીતં વિરેચને (વિરિચ્યતઃ)| [પીતે પ્રસ્કન્દિતે દોષાનનિર્હૃત્ય જરાં ગતે|| વમિતે ચૌષધે સમ્યક્ પાયયેત ન તં પુનઃ| મન્દાગ્નિં બહુસ્દોષં તુ દૃઢસ્નેહગુણાશયમ્|| દુઃશુદ્ધં તદહર્ભુક્તં શ્વો ભૂયઃ પાયયેત તમ્|]" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દુર્બલાદયઃ પઞ્ચ મૃદ્વલ્પં વિરેચનૌષધં પિબેયુઃ| કિમિત્યાહ-યસ્માત્ તત્-વિરેચનૌષધં, અસકૃત્-પુનઃપુનઃ, પીતં વરમ્, ન બહુ| અન્યથા-બહુ તીક્ષ્ણં ચૌષધં પીતં, સંશયાવહં-પ્રાણસન્દેહકારિ| તથા, પુનઃપુનઃ પ્રયુક્તમૌષધં ચલાન્ બહૂન્ દોષાનલ્પાનલ્પાન્ હરેત્| એવં બલહાનિં વિના દોષનિર્હારઃ કૃતઃ સ્યાત્| તુરવધારણે| દુર્બલસ્ય નરસ્ય મૃદુદ્રવ્યૈરલ્પાનેવ તાન્ દોષાન્ સમ્યક્ શમયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુર્બલાદીનાં પઞ્ચાનાં મૃદ્વલ્પં ચૌષધં દેયમિત્યાહ-દુર્બલ ઇતિ| યદ્યપિ મૃદલ્પં ન શોધયેત્ તથાઽપિ તદેવાસકૃત્પેયમ્, ન તુ બહુતીક્ષ્ણમ્, જીવિતસંશયાત્| બહુપ્રચલિતદોષસ્યાપિ દુર્બલસ્યશોધનં મૃદ્વલ્પમેવેત્યાહ-હરેદિતિ| અલ્પપ્રચલિતદોષસ્ય દુર્બલસ્ય શમનમેવેત્યાહ-અલ્પાન્ સંશમયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હિ-યસ્માત્, તે-બહવો દોષાઃ, અનિર્હૃતાશ્ચિરમેનં-આતુરં, ક્લેશયન્તિ| હન્યુર્વા-અનિર્હૃતા મારયેયુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-બહુપ્રચલિતદોષસ્ય શમને બાધકમાહ-ક્લેશયન્તીતિ| સઙ્ગ્રહે તુ મૃદુતીક્ષ્ણયોર્લક્ષણમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૭) -"સુખં ક્ષિપ્રં મહાવેગમસક્તં યત્પ્રવર્તતે| નાતિગ્લાનિકરં નાતિ હૃદિ પાયૌ ચ રુક્કરમ્|| અન્તરાશયગં ક્લિન્નં કૃત્સ્નં દોષં નિરસ્યતિ| વિરેચનં નિરૂહો વા તત્તીક્ષ્ણમિતિ નિર્દિશેત્|| જલાગ્નિકીટૈરસ્પૃષ્ટં દેશકાલગુણાન્વિતમ્| નવં માત્રાધિકં કિઞ્ચિત્ તુલ્યવીર્યૈઃ સુભાવિતમ્|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નસ્ય તીક્ષ્ણત્વં યાતિ ભેષજમ્| અતો વિપર્યયે મન્દં મન્દતાં ચ પ્રપદ્યતે|| તીક્ષ્ણો મધ્યો મૃદુર્વ્યાધિઃ સર્વમધ્યાલ્પલક્ષણઃ| બલાપેક્ષં હિતં તેષુ તીક્ષ્ણં મધ્યં મૃદુ ક્રમાત્|| અપ્રવર્ત્ય મલાન્ દ્રવ્યં સત્મ્યીભૂતં હિ જીર્યતિ| વમનં વા વિરેકો વા તસ્માત્સાત્મ્યં ન યોજયેત્|| વિભ્રંશો વિષવત્સમ્યગ્યોગો યસ્યામૃતોપમઃ| કાલેઽવશ્યં પ્રયોજ્યં ચ તસ્માદ્યત્નેન તત્પિબેત્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મન્દાગ્નિં ક્રૂરકોષ્ઠં ચ નરં સહ ક્ષારલવણાભ્યાં વર્તન્તે યાનિ ઘૃતાનિ તૈર્યથાસઙ્ખ્યમુદ્દીપિતાનલં વિજિતકફવાતં ચ શોધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મન્દાગ્નિક્રૂરકોષ્ઠયોઃ શોધને પૂર્વાઙ્ગમાહ-મન્દાગ્નિમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રૂક્ષાદીનાં ભૈષજ્યમવિરેચ્યૈવ-વિરેચનમકૃત્વૈવ, પરિણમતિ| તેભ્યો-રૂક્ષાદિભ્યઃ, પૂર્વં બસ્તિં દદ્યાત્| અનન્તરં સ્નિગ્ધં-એરણ્ડતૈલબિન્દુઘૃતાદિકં, વિરેચનં યોજયેત્| અથવા ફલવર્તિભિસ્તીક્ષ્ણાભિઃ પુરીષં કિઞ્ચિત્-અલ્પં, નિર્હૃત્ય-નિઃસાર્ય, સ્નિગ્ધં વિરેચનં દદ્યાત્| કિમિતિ બસ્તિના તીક્ષ્ણાભિઃ ફલવર્તિભિશ્ચ કિઞ્ચિચ્છકૃન્નિર્હારઃ ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-પ્રવૃત્તં હીત્યાદિ| યસ્માન્મલં પ્રવૃત્તં સન્તં કિઞ્ચિત્પતિતં સ્નિગ્ધો વિરેકઃ સુખં-અકૃચ્છ્રેણ નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રૂક્ષાદીનામ્ પઞ્ચાનાં વિરેચનમપિ ન વિરેચયતીત્યાહ-રૂક્ષેતિ| તે કથં વિરેચ્યા ઇત્યત આહ-તેભ્ય ઇતિ| બસ્તિ-નિરૂહમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાતિશબ્દોઽત્રેષદર્થે| "નાતિશીતગુરુસ્નિગ્ધં" (હૃ. સૂ. અ. ૬|૬૩) ઇત્યત્ર યથા| વિષાદ્યાર્તાનીષત્સ્નિગ્ધાન્ વિશોધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિષાદિષુ નવસુ ઈષત્સ્નિગ્ધસ્ય શોધનમિત્યાહ-વિષાભિવાતેતિ| અભિઘાતઃ-શસ્ત્રઘાતાદિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વાન્-ઈષત્સિગ્ધાન્ વિષાર્તાદીનીષદ્રૂક્ષાન્ વા, સ્નેહવિરેકૈઃ શોધયેત્| સ્નેહભાવિતાંશ્ચ પુરુષાન્ રૂક્ષૈર્વિરેકૈઃ શોધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સર્વેષાં વિરેચ્યાનાં સ્નેહવિરેચનં દેયમિત્યાહ-સર્વાનિતિ| સ્નેહભાવિતાનાં રૂક્ષં વિરેચનમિત્યાહ-રૂક્ષૈસ્ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વમનાદીનાં કર્મણામન્તરેઽન્તરે-મધ્યે મધ્યે, પુનરપિ-ભૂયઃ, સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયુઞ્જીત| અન્તે ચ કર્મણાં બલાય-શરીરસ્ય બલાધાનાર્થં, સ્નેહં પ્રયુઞ્જીત| તદયમર્થોઽત્ર બોધ્યઃ,-આદૌ સ્નેહસ્વેદૌ તતો વમનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતો વિરેચનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતોઽનુવાસનં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતો નિરૂપણં, પુનઃ સ્નેહસ્વેદૌ તતોઽનુવાસનમિતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પ્રતિકર્મ સ્નેહસ્વેદૌ કાર્યાવિત્યાહ-કર્મણામિતિ| સર્વકર્માન્તે પુનઃ સ્નેહનં કાર્યમિત્યાહ-સ્નેહમન્ત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતો દેહાદુત્ક્લેશ્ય-પતનોન્મુખં કૃત્વા મલો વિરેચનાદિભિર્હ્રિયતે| કથમિવ ? વાસસો-વસ્ત્રાદ્યથા,- મર્દનિકાયાં વસ્ત્રં મર્દયિત્વા જલાદિના મલો નિર્હ્રિયત ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નેહસ્વેદનાભ્યાસે યુક્તિમાહ-મલ ઇતિ| સ્નિગ્ધસ્વિન્નાદ્વસ્સ્ત્રાદિવોત્ક્લિષ્ટો મલો હ્નિયતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યો નરઃ સ્નેહસ્વેદાવનભ્યસ્ય-અશીલયિત્વા, સંશોધનં કુર્યાત્, તસ્ય શરીરં દીર્યતે| કથમિવ ? આનામે-આનમને, કાષ્ઠં શુષ્કં યથા દીર્યત ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નેહસ્વેદાનભ્યાસે દોષમાહ-સ્નેહસ્વેદાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સંશોધનં સમ્યક્ ક્રિયમાણં બુદ્ધિપ્રસાદાદીન્ પઞ્ચ કરોતિ| બુદ્ધિપ્રસાદો-ધીપાટવમ્| વયસો-યૌવનાદેઃ, પાકઃ-પરિણામ ઇતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને વમનવિરેચનવિધિર્નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૭||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યક્ શોધનસ્ય ફલમાહ-બુદ્ધિપ્રસાદમિતિ| વયસઃ પાકં-જરામ્| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| વાન્તિરેકપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૧૮||