Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అస్మాదనంతరం చతుర్వింశాధ్యాయారంభః| ఆశ్చోతనాంజనాభ్యాం హి ప్రాయో నయనస్య దౌర్బల్యం| అతస్తర్పణాదేరుపయోగో యుక్త ఇత్యాహ
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౨౪. తర్పణపుటపాకవిధిరధ్యాయః
Adhikarana తర్పణపుటపాకవిధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతస్తర్పణపుటపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసుత్రే|2|
View original
अथातस्तर्पणपुटपाकविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसुत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తర్పణం చ పుటపాకశ్చ తర్పణపుటపాకౌ, తయోర్విధిః, తం| శేషం పూర్వవత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్పణపుటపాకవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి|
Adhikarana తర్పణస్య విషయో దేశః కాలశ్చ (౧-౪) · Śloka ౪
నయనే తామ్యతి స్తబ్ధే శుష్కే రూక్షేఽభిఘాతితే| వాతపిత్తాతురే జిహ్మే శీర్ణపక్ష్మావిలేక్షణే||1|| కృచ్ఛ్రోన్మీలశిరాహర్షశిరోత్పాతతమోర్జునైః| స్యందమంథాన్యతోవాతవాతపర్యాయశుక్రకైః||2|| ఆతురే శాంతరాగాశ్రుశూలసంరంభదూషికే| నివాతే తర్పణం యోజ్యం శుద్ధయోర్మూర్ద్ధకాయయోః||3|| కాలే సాధారణే ప్రాతః సాయం వోత్తానశాయినః| |4|
View original
नयने ताम्यति स्तब्धे शुष्के रूक्षेऽभिघातिते| वातपित्तातुरे जिह्मे शीर्णपक्ष्माविलेक्षणे||१|| कृच्छ्रोन्मीलशिराहर्षशिरोत्पाततमोर्जुनैः| स्यन्दमन्थान्यतोवातवातपर्यायशुक्रकैः||२|| आतुरे शान्तरागाश्रुशूलसंरम्भदूषिके| निवाते तर्पणं योज्यं शुद्धयोर्मूर्द्धकाययोः||३|| काले साधारणे प्रातः सायं वोत्तानशायिनः| |४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చక్షుషి మ్లాయతి సతి, తథా స్తబ్ధాదిగుణే తర్పణం కార్యం| తథా, శీర్ణే పక్ష్మణీ యస్య తదేవం| ఆవిలం-అస్పష్టం, ఈక్షణం-దర్శనం, యస్య తదేవం| శీర్ణపక్ష్మ చ తదావిలేక్షణం చ, తత్తస్మిన్| తథా కృచ్ఛ్రోన్మీలాదయః-అక్షిరోగేషు వక్ష్యంతే| కృచ్ఛ్రోన్మీలశ్చ శిరాహర్షశ్చ శిరోత్పాతశ్చ తమశ్చార్జునశ్చ, తైరాతురే| తథా స్యందశ్చ మంథశ్చాన్యతోవాతశ్చ వాతపర్యాయశ్చ శుక్రకం చ, తైరాతురే| { తథా, నస్యానర్హే| యతో వక్ష్యతి (శ్లో-21)-"తర్పణం పుటపాకం చ నస్యానర్హే న యోజయేత్|" ఇతి| తథా, శాంతాః శమం గతాః, రాగాశ్రుశూలసంరంభదూషికా యస్మిన్నయనే తస్మిన్| కీదృశి స్థానే ? నివాతే,-విగతానిలే| ఉపలక్షణం చేదం| విగతాతపరజోధూమాదిక ఇత్యపి ద్రష్టవ్యం| కీదృశయోర్మస్తకదేహయోః ? శుద్ధయోః,-యథాయోగం వమనవిరేచననస్యైః కృతశుద్ధ్యోరిత్యర్థః| కీదృశి కాలే ? సాధారణే,-వసంతాదికే| కదా ? సాయం ప్రాతర్వా, దోషదూశ్యాద్యపేక్షయా| కీదృశస్యాతురస్య ? ఉత్తానశాయిన ఇతి శయనస్థస్యోత్తానస్యేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్పణస్య విషయం దేశం కాలం చాహ-నయన ఇతి| తామ్యతి-అవలోకనాసమర్థే| జిహ్యే-వక్రే| ఆవిలేక్షణే-అస్పృష్టదర్శనే| కృచ్ఛ్రోన్మీలాదిభిర్దశభిర్వ్యాధిభిరాతురే నివృత్తరాగాదిపంచకే నేత్రే తర్పణం యోజ్యం| తచ్చ నివాతే దేశే నస్యాదౌ కృతే ప్రాతః సాయం వా యోజ్యం|
Adhikarana తర్పణవిధిః (౪-౬) · Śloka ౬
| యవమాషమయీం పాలీం నేత్రకోశాద్బహిః సమాం||4|| ద్వ్యంగులోచ్చాం దృఢాం కృత్వా యథాస్వం సిద్ధమావపేత్| సర్పిర్నిమీలితే నేత్రే తప్తాంబుప్రవిలాయితం||5|| నక్తాంధ్యవాతతిమిరకృచ్ఛ్హ్రబోధాదికే వసాం| ఆపక్ష్మాగ్రాత్|6|
View original
| यवमाषमयीं पालीं नेत्रकोशाद्बहिः समाम्||४|| द्व्यङ्गुलोच्चां दृढां कृत्वा यथास्वं सिद्धमावपेत्| सर्पिर्निमीलिते नेत्रे तप्ताम्बुप्रविलायितम्||५|| नक्तान्ध्यवाततिमिरकृच्छ्रबोधादिके वसाम्| आपक्ष्माग्रात्|६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యవైర్మిశ్రా మాషా యవమాషాః, తైః కృతా యా సా యవమాషమయీ, తాం| తాదృశీం పాలీం నేత్రకోశాద్బాహ్యత ఉభయపార్శ్వయోః సమాం-అనిమ్నోన్నతాం కృత్వా, యథాయోగం దోషదూష్యాద్యనురోధాత్ పక్వం ఘృతం నిమీలితే-అనున్మిషితే లోచనే క్షిపేత్| అథ పాల్యా ఉచ్ఛ్హ్రాయమాహ-ద్వ్యంగులోచ్చాం,-ద్వ్యంగులోచ్ఛ్హ్రాయవతీం| తథా దృఢాం నిబిఢాం, యథా స్నేహో న స్రవేత్| కీదృశం సర్పిః ? తప్తేన జలేన ప్రకర్షేణ విలాయితం-ద్రవీకృతం| నక్తాంధ్యేత్యాది| రాత్ర్యంధ్యాదిషు వసాం యథాస్వౌషధసిద్ధాం తథైవ విలాయితామావపేత్| కథం ? ఆపక్ష్మాగ్రాత్,-పక్ష్మాగ్రాణి యావన్నిమగ్నాని తావత్సర్షిరాదిమావపేదితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తప్రణవిధిమాహ-ఉత్తానశాయిన ఇతి| తప్తాంబుప్రవిలాయితం-ఉష్ణాంబుకుంభీవాష్పేణ ద్రవీకృతం| నక్తాంధ్యాదిషు తు సర్పిఃస్థానే వసామావపేత్| ఆపక్ష్మాగ్రాత్-పక్ష్మాగ్రమజ్జనం యావత్| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 33)-"అథ దివసస్యాష్టమే భాగే గతే శేషే వా నిర్వాతాతపరజోధూమే కృతనీలపీతాన్యతరజవనికేక్ వేశ్మని జీర్ణభుక్తస్య సుఖశయనగతస్యోత్తానస్య సుమృదితమాశపిష్టకల్కేన నేత్రకోశాద్బహిర్వ్ద్యంగులోచ్ఛ్రాయావాధారౌ పరిమండలావసంబాధౌ సమావపరిస్రావిణౌ కృత్వా, తత్రోష్ణోదకప్రవిలీనం నిమీలితే నేత్రే యథార్హౌషధవిపక్వం క్షీరం సర్పిర్మండం వా సేచయేత్| యావన్నిమగ్నాన్యక్షిపక్ష్మాణి భ్రూరోమాణి చ|" ఇతి|
Adhikarana తర్పణధారణావధిః (౬-౮) · Śloka ౮
| అథోన్మేషం శనకైస్తస్య కుర్వతః||6|| మాత్రా విగణయేత్తత్ర వర్త్మసంధిసితాసతే| దృష్టౌ చ క్రమశో వ్యాధౌ శతం త్రీణి చ పంచ చ||7|| శతాని సప్త చాష్టౌ చ, దశ మంథే, దశానిలే| పిత్తే షట్, స్వస్థవృత్తే చ బలాసే పంచ ధారయేత్||8||
View original
| अथोन्मेषं शनकैस्तस्य कुर्वतः||६|| मात्रा विगणयेत्तत्र वर्त्मसन्धिसितासते| दृष्टौ च क्रमशो व्याधौ शतं त्रीणि च पञ्च च||७|| शतानि सप्त चाष्टौ च, दश मन्थे, दशानिले| पित्ते षट्, स्वस्थवृत्ते च बलासे पञ्च धारयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-ఘృతాద్యావపనాదనంతరం, శనైఃశనైరున్మీలనం విదధతస్తస్య-ఆతురస్య, మాత్రాః-పూర్వోక్తాః, విగణయేత్| తత్ర-తస్మిన్ వర్త్మాదికే వ్యాధౌ సర్పిషి క్షిప్తే, శతసంఖ్యాదీర్మాత్రా విగణయేత్ క్రమేణ| తత్ర వర్త్మరోగే మాత్రాశతం, సంధిరోగే త్రీణి శతని, సితరోగే పంచ శతాని, అసితరోగే సప్త శతాని, దృష్టిరోగేఽష్టౌ శతాని, ధారయేదితి క్రమార్థః| యథాసంఖ్యేన మంథాఖ్యే రోగే దశ శతాని, వాతరోగే దశైవ శతాని, పిత్తరోగే షట్ శతాని, స్వస్థవృత్తే చ షట్ శతాని, కఫే పంచ శతాని,ధారయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్పణధారణావధిమాహ-అథేతి| వర్త్మరోగే ఏకశతం, సంధిరోగే త్రీణి శతాని, సితరోగే పంచ, అస్తిరోగే సప్త, దృష్టిరోగేఽష్టౌ, తథా మంథే దశ, వాతే దశ, పిత్తే స్వస్థవృత్తే చ షట్, బలాసే పంచ, ధారయేత్|
Adhikarana తర్పణానంతరం కృత్యం (౯) · Śloka ౯
కృత్వాఽపాంగే తతో ద్వారం స్నేహం పాత్రే నిగాలయేత్| పిబేచ్చ ధూమం, నేక్షేత వ్యోమ రూపం చ భాస్వరం||9||
View original
कृत्वाऽपाङ्गे ततो द्वारं स्नेहं पात्रे निगालयेत्| पिबेच्च धूमं, नेक्षेत व्योम रूपं च भास्वरम्||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-{ తతః-} యథోక్తమాత్రాధారణాదనంతరం, అపాంగదేశే పాల్యా ద్వారం కృత్వా స్నేహం భాజనే నిక్షిపేత్| తతః సక్తుపిండ్యాఽక్షికోశం ప్రమృజ్య స్నేహేరితకఫోపశాంతయే ధూమం చ పిబేత్, న కేవలం తర్పణం కుర్యాత్| ప్రక్షాలితనేత్రం చైనం మాత్రయాఽఽమయాదివశేన భోజయేత్| తథా, నభో న పశ్యేద్భాస్వరం రూపం చ| ఉపలక్షణం చేదం| ఆతపాద్యపి భాస్వరం న పశ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్పణానంతరం కృత్యమాహ-కృత్వాఽపాంగ ఇతి|
Adhikarana వాతాదిభేదేన తర్పణావృత్తిః ఆవృత్యవధిః (౧౦) · Śloka ౧౦
ఇత్థం ప్రతిదినం వాయౌ, పిత్తే త్వేకాంతరం, కఫే| స్వస్థే చ హ్యంతరం దద్యాదాతృప్తేరితి యోజయేత్||10||
View original
इत्थं प्रतिदिनं वायौ, पित्ते त्वेकान्तरं, कफे| स्वस्थे च ह्यन्तरं दद्यादातृप्तेरिति योजयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇత్థం-అనేన క్రమేణ, పవనే ప్రత్యహం తర్పణం దద్యాత్| పిత్తే పునరేకాంతరం తర్పణం దద్యాత్| కఫే స్వస్థే చ ద్విదినాంతరం యోజయేత్| ఇతి-ఏవం, యావన్నయనస్య తృప్తిః స్యాత్తావత్తర్పణం యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాతాదిభేదేన తర్పణావృత్తిమాహ-ఇత్థమితి| ఆవృత్త్యవధిమాహ-ఆతృప్తేరితి|
Adhikarana తృత్పాతృత్పాతితృత్పలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
తృప్తస్య కిం లక్షణం ? ఇత్యాహ ప్రకాశక్షమతా స్వాస్థ్యం విశదం లఘు లోచనం| తృప్తే, విపర్యయోఽతృప్తేఽతితృప్తే శ్లేష్మజా రూజః||11||
View original
तृप्तस्य किं लक्षणं ? इत्याह प्रकाशक्षमता स्वास्थ्यं विशदं लघु लोचनम्| तृप्ते, विपर्ययोऽतृप्तेऽतितृप्ते श्लेष्मजा रूजः||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రకాశక్షమత్వాదికం సమ్యక్తృప్తస్య లక్షణం| ప్రకాశక్షమతా-ప్రభాభాస్వరాదిరూపసహత్వం| అతృప్తే-అజాతాయాం తృప్తౌ, పిపర్యయః-ప్రకాశాక్షమతాదికః| అతితృప్తే సతి కఫోద్భవాః కండూపైచ్ఛ్హిల్యాదికా రుజః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తృప్తలక్షణమాహ-ప్రకాశక్షమతేతి| అతృప్తలక్షణమాహ-విపర్యయ ఇతి| అతితృపలక్షణమాహ-తృప్తేఽతీతి|
Adhikarana పుటపాకస్య విషయః (౧౨-౧౩) · Śloka ౧౩
స్నేహపీతా తనురివ క్లాంతా దృష్టిర్హి సీదతి| తర్పణానంతరం తస్మాదృగ్బలాధానకారిణం||12|| పుటపాకం ప్రయుంజీత పూర్వోక్తేష్వేవ యక్ష్మసు| |13|
View original
स्नेहपीता तनुरिव क्लान्ता दृष्टिर्हि सीदति| तर्पणानन्तरं तस्मादृग्बलाधानकारिणम्||१२|| पुटपाकं प्रयुञ्जीत पूर्वोक्तेष्वेव यक्ष्मसु| |१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నేహపీతా దృష్టిః క్లాంతా తనురివ యతోఽవసీదతి, తస్మాత్కారణాత్ తర్పణాదనంతరం పుటపాకం ప్రయుంజీత| కీదృశం ? దృశోర్బలం దృగ్బలం, తస్యాధానం-ప్రబంధేన వృత్తిః, తత్కరోతీతి దృగ్బలాధానకారిణం| హేతౌ ద్వితీయా, దృగ్బలాధానకారిత్వాత్ ప్రయుంజీతేత్యర్థః| పూర్వోక్తేష్వేవ-తర్పణోక్తేష్వామయేషు|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకస్య విషయమాహ-స్నేహపీతేతి| స్నేహపీతా-పీతస్నేహా| పూర్వోక్తేషు యక్షమసు-రోగేషు|
Adhikarana పుటపాకస్య త్రైవిధ్యం సవిషయం (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
| స వాతే స్నేహనః శ్లేష్మసహితే లేఖనో హితః||13|| దృగ్దౌర్బల్యేఽనిలే పిత్తే రక్తే స్వస్థే ప్రసాదనః| |14|
View original
| स वाते स्नेहनः श्लेष्मसहिते लेखनो हितः||१३|| दृग्दौर्बल्येऽनिले पित्ते रक्ते स्वस्थे प्रसादनः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స చ-పుటపాకో, వాతే స్నేహనో హితః| కఫసహితే మారుతే లేఖనో హితః| దృష్టిదౌర్బల్యాదిషు ప్రసాదనో హితః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకస్య త్రైవిధ్యం సవిషయమాహ-స వాత ఇతి|
Adhikarana స్నేహనస్య ద్రవ్యాణి (౧౪-౧౫) · Śloka ౧౫
ఇదానీమేషాం పుటపాకానాం కల్పనామాహ | భూశయప్రసహానూపమేదోమజ్జవసామిషైః||14|| స్నేహనం పయసా పిష్టైర్జీవనీయైశ్చ కల్పయేత్| |15|
View original
इदानीमेषां पुटपाकानां कल्पनामाह | भूशयप्रसहानूपमेदोमज्जवसामिषैः||१४|| स्नेहनं पयसा पिष्टैर्जीवनीयैश्च कल्पयेत्| |१५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భూశయాః- బిలేశయా భేకగోధాద్యాః, ప్రసహాః-గోఖరాదయః, ఆనూపాః-మహామృగవారిచరవారిశయాః, తేషాం మేదోమజ్జవసామిషాణి, తైః| తథా, జీవనీయైః-జీవంతీకాకోల్యాదిభిశ్చ, క్షీరపిష్టైః స్నేహనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నేహనస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-భూశయేతి| భూశయాః బిలేశయాః|
Adhikarana లేఖనస్య ద్రవ్యాణి (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
| మృగపక్షియకృన్మాంసముక్తాయస్తామ్రసైంధవైః||15|| స్రోతోజశంఖఫేనాలైర్లేఖనం మస్తుకల్కితైః| |16|
View original
| मृगपक्षियकृन्मांसमुक्तायस्ताम्रसैन्धवैः||१५|| स्रोतोजशङ्खफेनालैर्लेखनं मस्तुकल्कितैः| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృగాః-హరిణాద్యాః, పక్షిణో-లావాద్యాః, తేషాం యకృన్మాంసాని, తైః| తథా, ముక్తాదిభిర్మస్తుకల్కితైర్లేఖనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః| ప్రసహానాం మృగపక్షిణాం స్నేహనే పుటపాక ఉపయుక్తత్వాత్ జాంగలా ఏవ మృగపక్షిణోఽత్ర గ్రాహ్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లేఖనస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-మృగపక్షీతి| పక్షిణోవిష్కిరప్రతుదాః|
Adhikarana ప్రసాదనస్య ద్రవ్యాణి (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| మృగపక్షియకృన్మజ్జవసాంత్రహృదయామిషైః||16|| మధురైః సఘృతైః స్తన్యక్షీరపిష్టైః ప్రసాదనం| |17|
View original
| मृगपक्षियकृन्मज्जवसान्त्रहृदयामिषैः||१६|| मधुरैः सघृतैः स्तन्यक्षीरपिष्टैः प्रसादनम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృగపక్ష్యాదీనాం యకృన్మజ్జవసాహృదయామిషాణి, తైః| తథా, మధురైః-మధురవర్గోక్తైః, ఘృతాన్వితైః స్తన్యక్షీరపిష్టైః ప్రసాదనం పుటపాకం కల్పయేద్వైద్యః| అత్ర స్తన్యం స్త్రియా ఏవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రసాదనస్య ద్రవ్యాణ్యాహ-మృగపక్షియకృదితి| మధురైః-జీవనీయైః|
Adhikarana పుటపాకస్య సాధనం పుటపాకవిధిః (౧౭-౧౯) · Śloka ౧౯
అధునా పుటపాకస్య కల్పనామాహ బిల్వమాత్రం పృథక్ పిండం మాంసభేషజకల్కయోః||17|| ఉరుబూకవటాంభోజపత్రైః స్నేహాదిషు క్రమాత్| వేష్టయిత్వా మృదా లిప్తం ధవధన్వనగోమయైః||18|| పచేత్ప్రదీప్తైరగ్న్యాభం పక్వం నిష్పీడ్య తద్రసం| నేత్రే తర్పణవద్యుంజ్యాత్|19|
View original
अधुना पुटपाकस्य कल्पनामाह बिल्वमात्रं पृथक् पिण्डं मांसभेषजकल्कयोः||१७|| उरुबूकवटाम्भोजपत्रैः स्नेहादिषु क्रमात्| वेष्टयित्वा मृदा लिप्तं धवधन्वनगोमयैः||१८|| पचेत्प्रदीप्तैरग्न्याभं पक्वं निष्पीड्य तद्रसम्| नेत्रे तर्पणवद्युञ्ज्यात्|१९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసం చ భేషజకల్కశ్చ తయోః పృథక్ పలమాత్రం పిండమేరండాదిపత్రైర్వేష్టయిత్వా కృష్ణమృత్తికయా లిప్తం వృద్ధవైద్యవ్యవహారాత్ ద్వ్యఙ్హ్గులోత్సేధం మృత్తికాలేపం కృత్వా క్రమేణ ధవాదీంధనైః ప్రదీప్తైః పచేత్| తత్ర స్నేహనే పుటపాక ఏరండపత్రైర్వేష్టనం ధవకాష్ఠైః ప్రదీపనం, లేఖనే వటపత్రైర్వేష్టనం ధన్వనేంధనేన ప్రదీపనం, ప్రసాదనే జలజపత్రైర్వేష్టనం గోమయేంధనేన ప్రదీపనం, ఇతి క్రమార్థః| అగ్న్యాభం-అగ్నివర్ణం సత్, పక్వం జ్ఞాత్వా, అపనీతపత్రం విధాయ, వాససా నిష్పీడ్య, తద్రసం నయనే తర్పణమివ యుంజ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకస్య సాధనమాహ-బిల్వమాత్రమితి| మాంసపీండమౌషధపిండం చ పృథక్ బిల్వమాత్రమేకీకృతం స్నేహనాదిష్వేరండాదిపత్రైః క్రమాద్వేష్టితం కుశముంజసూత్రాన్యతమేన బద్ధం తతో వ్ద్యంగులోత్సేధేన మృల్లిప్తం ధవాదీంధనైః పచేత్| సంగ్రహే తు (సూ.అ.33)-"ధవధన్వనమధూకన్యగ్రోధకాశ్మర్యరాజాదనార్జుననక్తమాలపాటలీనామన్యతమైః కాష్ఠైః శకృతా వా గోమహిషయోః పచేత్|" ఇతి| పుటపాకవిధిమాహ-అగ్న్యాభమితి| తం పిండమగ్నివర్ణత్వేన పక్వం జ్ఞాత్వా నిష్పీడ్య రసం తర్పణవద్యుంజ్యాత్|
Adhikarana పుటపాకధారణవిధిః (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
| శతం ద్వే త్రీణి ధారయేత్||19|| లేఖనస్నేహనాంత్యేషు| |20|
View original
| शतं द्वे त्रीणि धारयेत्||१९|| लेखनस्नेहनान्त्येषु| |२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లేఖనాదిషు శతాదీని ధారయేత్| తత్ర లేఖనే శతం మాత్రాణాం ధారయేత్| స్నేహనే ద్వే శతే| అంత్యే-ప్రసాదనే, త్రీణి శతాని ధారయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకధారణావధిమాహ-శతమితి| అంత్యః-ప్రసాదనః|
Adhikarana పుటపాకానాముష్ణశీతభేదః (౨౦) · Śloka ౨౦
కోష్ణౌ పూర్వౌ, హిమోఽపరః| |20|
View original
कोष्णौ पूर्वौ, हिमोऽपरः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పూర్వో-స్నేహనలేఖనౌ, కోష్ణౌ యోజ్యౌ| హిమోఽపరః-ప్రసాదనాఖ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకానాముష్ణశీతభేదమాహ-కోష్ణావితి|
Adhikarana లేఖనస్నేహానయోరంతే కృత్యం (౨౦) · Śloka ౨౦
| ధూమపోఽంతే తయోరేవ|20|
View original
| धूमपोऽन्ते तयोरेव|२०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తయోః-ఆద్యయోః పుటపాకయోః, అంతే ధూమపః స్యాత్| స్నేహేరితకఫోపశాంత్యై, న తు ప్రసాదనాంతే, ఇత్యేవశబ్దార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-లేఖనస్నేహనయోరనంతరకృత్యమాహ-ధూమప ఇతి|
Adhikarana పుటపాకస్య సమ్యగ్యోగాది లక్షణం (౨౦) · Śloka ౨౦
| యోగాస్తత్ర చ తృప్తివత్||20||
View original
| योगास्तत्र च तृप्तिवत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర చ-తేషు పుటపాకేషు, యోగాస్తర్పణ ఇవ స్యుః| తృప్తివదితి సప్తమ్యంతాద్వతిః| యోగా ఇతి బహువచననిర్దేశాత్ సమ్యగ్యోగాయోగాతియోగా గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పుటపాకస్య సమ్యగ్యోగాదిలక్షణమాహ-యోగా ఇతి|
Adhikarana తర్పణపుటపాకనిషేధః (౨౧) · Śloka ౨౧
తర్పణం పుటపాకం చ నస్యానర్హే న యోజయేత్| |21|
View original
तर्पणं पुटपाकं च नस्यानर्हे न योजयेत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తర్పణపుటపాకౌ నస్యాయోగ్యే న యోజయేత్| నస్యానర్హాః-"యోజ్యేన్న తు నావనం|" ఇత్యాద్యుక్తాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిషిద్ధనస్యానాం తర్పణపుటపాకౌ నిషేధతితర్పణమితి|
Adhikarana తర్పణపుటపాకయోరాచారః (౨౧-౨౧.౫) · Śloka ౨౧
యావంత్యహాని యుంజీత ద్విస్తతో హితభాగ్భవేత్||21|| మాలతీమల్లికాపుష్పైర్బద్ధాక్షో నివసేన్నిశాం||21.5||
View original
यावन्त्यहानि युञ्जीत द्विस्ततो हितभाग्भवेत्||२१|| मालतीमल्लिकापुष्पैर्बद्धाक्षो निवसेन्निशाम्||२१.५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యావంత్యహాని-యావన్మాత్రాణి దినాని, తర్పణపుటపాకౌ కుర్వీత తతో ద్విగుణాని దినాని హితసేవీ స్యాత్| కృతతర్పణ పుటపాకో మాలత్యాదిపుష్పైర్బద్ధాక్షః సన్ విభావరీం వసేత్| మాలతీ-సుమనాః| మల్లికా-గంధవార్షికా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తర్పణపుటపాకయోరాచారమాహ-యావంతీతి| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 33)-"తథా పక్వాతిసారేఽపి పుటపాకస్యాయమేవ విధిరితి| భవతి చాత్ర| సేకేఽంజనే తర్పణే చ పుటపాకే చ యే గదాః| జాయంతే విధివిద్భ్రంశాద్యథాస్వం తాన్ ప్రసాధయేత్||" ఇతి|
Adhikarana నేత్రరక్షణే యత్నః కార్యః (౨౪) · Śloka ౨౪
సర్వాత్మనా నేత్రబలాయ యత్నం కుర్వీత నస్యాంజనతర్పణాద్యైః| దృష్టిశ్చ నష్టా వివిధం జగచ్చ తమోమయం జాయత ఏకరూపం||22.5|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే తర్పణపుటపాకవిధిర్నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||
View original
सर्वात्मना नेत्रबलाय यत्नं कुर्वीत नस्याञ्जनतर्पणाद्यैः| दृष्टिश्च नष्टा विविधं जगच्च तमोमयं जायत एकरूपम्||२२.५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने तर्पणपुटपाकविधिर्नाम चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వేణ ప్రకారేణ నేత్రబలాయ-చక్షుఃసామర్థ్యాయ, నస్యాదిభిర్యత్నం కుర్యాత్| దృష్టిశ్చేతి చ హేతౌ| యతో దృష్టిర్యది న స్యాత్తతో జగద్వివిధమపి తమోమయం-అంధకారరూపం, ఏకరూపం-ఏకలక్షణం, సంపద్యత ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే తర్పణపుటపాకవిధిర్నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 24||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నేత్రరక్షణే యత్నః కార్య ఇత్యాహ-సర్వాత్మనేతి| దృష్టిశ్చేతి చశబ్దశ్చేదర్థే| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| దృక్తర్పణప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 24||