Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
dvividhōpakramaṇīyādhyāyādanantaraṁ śōdhanādigaṇasaṅhgrahādhyāyārambhaḥ| yatō dōṣōpakramaṇīyē dvividhōpakramaṇīyē ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ | tē ca madanamadhukādibhēṣajāśrayāḥ, atastāni śōdhanādyupayōgīni sarvōpakramādhikārīṇi sañjighr̥kṣuradhyāyamimamārēbhē-
Adhikarana śōdhanādigaṇasaṅgrahōdhyāyaḥ (2) · Śloka 2
yatō dōṣōpakramaṇīyē dvividhōpakramaṇīyē ca nānāvidhā upakramā abhihitāḥ, tē ca madanamadhukādibhēṣajāśrayāḥ, atastāni śōdhanādyupayōgīni sarvōpakramādhikārīṇi sañjighr̥kṣuradhyāyamimamārēbhē - - - - athātaḥśōdhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
यतो दोषोपक्रमणीये द्विविधोपक्रमणीये च नानाविधा उपक्रमा अभिहिताः, ते च मदनमधुकादिभेषजाश्रयाः, अतस्तानि शोधनाद्युपयोगीनि सर्वोपक्रमाधिकारीणि सञ्जिघृक्षुरध्यायमिममारेभे - - - - अथातःशोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śōdhanaṁ-śōdhanarūpō dravyagaṇaḥ, ādiryēṣāṁ ta ēvam| ādi śabdēna vātaharādigaṇaparigrahaḥ| tēṣāṁ saṅgrahō yasminnadhyāyē sa śōdhanādigaṇasaṅgrahaḥ, taṁ śōdhanādigaṇasaṅgrahasaṁjñamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| gaṇaḥ-samūhaḥ| vikṣiptānāṁ padārthānāmēkatra rāśīkaraṇaṁ-saṅgrahaḥ| tatra śōdhanagaṇasya sarvadōṣavijayitvēna prādhānyāt pūrvamupanyāsaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śōdhanādigaṇīmadhyāyaṁ vykhyātuṁ pratijānī-athēti|
Adhikarana vamanagaṇaḥ (1) · Śloka 1
śōdhanaṁ caturvidham,- vamanavirēcanāsthāpanaśirōvirēcanadravyabhēdēna| tatrāpi vamanasyauṣadhagaṇaṁ tāvatpūrvaṁ vakti - - - - madanamadhukalambānimbabimbīviśālā- trapusakuṭajamūrvādēvadālīkr̥mighnam| viduladahanacitrāḥ kōśavatyau karañjaḥ kaṇalavaṇavacailāsarṣapāśrchardanāni||1||
शोधनं चतुर्विधम्,- वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनद्रव्यभेदेन| तत्रापि वमनस्यौषधगणं तावत्पूर्वं वक्ति - - - - मदनमधुकलम्बानिम्बबिम्बीविशाला- त्रपुसकुटजमूर्वादेवदालीकृमिघ्नम्| विदुलदहनचित्राः कोशवत्यौ करञ्जः कणलवणवचैलासर्षपाश्र्छर्दनानि||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madanaṁ-rāṭhaḥ| madhukaṁ-madhuyaṣṭikā| lambā-tumbī dīrghatiktā'lābusaṁjñā| nimbaḥ-picamandaḥ| bimbī-gōhlā, ōṣṭhōpamaphalasaṁjñā| viśālā-indravāruṇī| trapusaṁ-tiktatrapusaṁ vrēdyam, tasya vamanayōgyatvāt| kuṭajaṁ-vatsakam| mūrvā-pīluparṇī| dēvadālī-garāgarī| kr̥mighnaṁ-viḍaṅgam| vidulō-jalavētasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrā-mūṣikaparṇī| kōśavatyau-ghaṇṭālikē, ēkā dhāmārgavō dvitīyā rājakōśātakī| karañjō-naktamālaḥ| kaṇā-kr̥ṣṇā| lavaṇaṁ-saindhavam| vacā-gōlōmī| ēlā-truṭīḥ| sarṣapō-rakṣōghnaḥ| ētāni madanādīni chardanāni-chardikarāṇi| "vasumuniviratiścēnmālinī nau mayōḥ yaḥ|" atra ca madanaviśālātrapusakuṭajaviḍaṅgailāsarṣapāṇāṁ phalāni vamanakranti| madhukavidulacitrakadantīvacānāṁ tu mūlāni| rōdhrasuvarṇakṣīrīkampillānāṁ tvacaḥ| śēṣāṇāṁ phalapatrapuṣpāṇi vēditavyānīti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śōdhanādidravyagaṇaḥ| tatra vamanagaṇamāhamadanamadhukētyādi| madanō-gēlaḥ| madhukaṁ-yaṣṭīmadhu| lambākaṭutumbī| nimbaḥ-picumandaḥ| bimbī-kaṭutuṇḍikērī|viśālā-indravāruṇī| trapusaṁ-kaṭuvālukam| kuṭajō-vatsakaḥ| mūrvā-madhurasā| dēvadālī-jīmūtakaḥ| kr̥mindhaṁ-viṅgagaṁ| tidulō-vētasaḥ| dahanaḥ-citrakaḥ| citrācitrāḍikā kaṭupaṭōlaphalaṁ patrakaṁ ca| kōśavatyau-kaṭukōśātakī rājakōśātakī ca| karañjō-naktamālaḥ| kaṇāpippalī| lavaṇaṁ-saindhavam| vacā-ugrā| ēlā-truṭiḥ| sarṣapō-rakṣōndhaḥ| chardanānīti vamanāni| bahuvacanaṁ guṇabahutvārtham| tēna vamanādidravyāṇāṁ yasya kasyacit trikacatuṣkapañcakādēḥ prayōjakatvam| uktaṁ ca suśrutēna (sū. a. 37/34|-"samastaṁ vargamardhaṁ vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājñō yathōddiṣṭēṣu karmasu||" iti| upalakṣaṇaṁ cēdam| ata ēva saṅgrahakārō'dhikamadhītē (sū. a. 14)- "madanajīmūtēkṣvākukōśātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi| kuṭajakarañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīharēṇupr̥thvīkākustumbarīprapunnaṭānāṁ phalāni śāradāni ca hastiparṇyāḥ| kōvidārakarbudārāriṣṭāśvvagandhānīpavidulabimbībandhujīvakaśvētāśaṇapuṣpīsadpuṣpīvacācitrācitrakamr̥gairvārukēndravāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgēṣṭāmadhukamūrvāsatpaparṇasōmavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyāyavāvīvr̥ścīvapunarnavāmahāsahākṣudrasahēsakṣukāṇḍakatakapippalīmūlacavikānaladōśīrahībēramūlāni| śālmalīśālmalukābhadraparṇyairāvaṇyupōdakauddālakadhanvanarasāñjanarājādanōpacitrāgōpaśr̥ṅgāṭikāpicchāḥ| priyaṅgupuṣpam| tālīsapatram| haridrāśr̥ṅgabērakandau| madhūkadāruharidrāsārau| tagaraguḍūcīmadhuphāṇitakṣīrakṣāralavaṇāni cēti vamanōpayōgīni|" iti|
Adhikarana virēcanagaṇaḥ (2) · Śloka 2
nikumbhakumbhatriphalāgavākṣī- srukśaṅkhinīnīlinitilvakāni| śamyākakampillakahēmadugdhā dugdhaṁ ca mūtraṁ ca virēcanāni||2||
निकुम्भकुम्भत्रिफलागवाक्षी- स्रुक्शङ्खिनीनीलिनितिल्वकानि| शम्याककम्पिल्लकहेमदुग्धा दुग्धं च मूत्रं च विरेचनानि||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nikumbhō-dantī| kumbhaḥ-trivr̥t| triphalā-varā| gavākṣī-viśālā, dvitīyēndravāruṇī| sruk-guḍā| śaṅkhinī-yavatiktā| nīlinī-nīlapuṣpā, bhāravāhīsaṁjñā| tilvakō-rōdhraḥ| śamyākaḥ-karṇikāraḥ| kampillakō-rañjanakaḥ| hēmadugdhā-kanakakṣīrī| dugdhaṁ-kṣīram| mūtraṁ-prasiddham| nikumbhādīnyētāni virēcanāni| upajātirvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- virēcanagaṇamāha-nikuṁbhakumbhēti| nikumbhōdantī| kumbhaḥ-trivr̥t| triphalā-prasiddhā| gavākṣī-śvētapuṣpēndravāruṇī| snuk-snuhī| śaṅkinīsaddaśāśvētapuṣpā| nīlinī-kālāñjanikā| nilvakō-rōdhraḥ| śamyākaḥ-āragvadhaḥ| kampillō-raktāṅgaḥ| hēmadugdā-hēmāvatī kaṅkuṣṭhaprakr̥tiḥ| saṅgrahē tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "trivr̥cchyāmādantīdravantīśaṅkhinīsatpalājagandhājaśr̥ṅgīvacāgavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhvasvapañcamūlavr̥ścīvapunarnavāpalaṅkaṣāvāstukaśākasālamūlāni| tilvakaramyakakampillakapāṭalītvacaḥ| triphalapīlupriyālabakulabadarakarkandhukāsmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakakṣīrakōdakīryāviṭuṅgapūgapañcaḥṅgulaphalāni, caturaṅgulaphalapatrāṇi| pūtīkatvakphalapatrāṇi| pūtikatvakphalapatrāṇi| mahāvr̥kṣasatpaparṇajyōtiṣmatīkṣīrāṇi| kṣīramastumadyadhānyāmlūtrāṇi cēti virēcanōpayōgīni| kōśātakīdēvadālīsapalākārapēllikāsvarasā arkakṣīramuṣṇōdakaṁ cētyubhayātmakāni|" iti|
Adhikarana nirūhagaṇaḥ (3) · Śloka 3
madanakuṭajakuṣṭhadēvadālī- madhukavacādaśamūladārurāsnāḥ| yavamiśikr̥tavēdhanaṁ kulatthā madhu lavaṇaṁ trivr̥tā nirūhaṇāni||3||
मदनकुटजकुष्ठदेवदाली- मधुकवचादशमूलदारुरास्नाः| यवमिशिकृतवेधनं कुलत्था मधु लवणं त्रिवृता निरूहणानि||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madanaṁ-madanaphalam| kuṭajaṁ-vatsakatvak| kuṣṭhaṁ-gadanāma| dāru-dēvadāruḥ| rāsnā-yuktarasā| miśiḥ-śatapuṣpā| kr̥tavēdhanaṁ-dhāmārgavaḥ| kulatthāḥ-prasiddhāḥ| ētāni nirūhaṇāni-nirūhaṇasādhanāni| "bhavati jagati nau tataḥ parau ryau najasahitairjaragaiśca puṣpitāgrā|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nirūhagaṇamāha-madanētyādi| kuṣṭhaṁ-pākalam| daśamūlaṁ-mahadrhasvē pañcamūlē| dāru-dēvadāru| rāstrā-prasiddhā| yavaḥ-tīkṣṇaśūkaḥ| miśiḥ-śatapuṣpā| kr̥tavēdhanaṁ-kaṭukōśātakī| kulatthaḥ-śimbīdhānyaviśēṣaḥ| madhu-mākṣikam| saṅgrahē tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "bastiṣu tu tēṣu tēṣvavasthāntarēṣu yānyupayujyantē dravyāṇi, tānyasaṅkhayēyatvānnōpadiśyantē| rasaskandhēbhya ēva yathādōṣaṁ yathāvasthaṁ ca vibhajēt| sarvēṣu prāyō madanakuṭajajīmūtakēkṣvākukōtrivr̥dvacāyaṣṭyādvakuṣṭharāsnāpunarnavākaṭatr̥ṇamūlāni, saraladēvadāruhapuṣahiṅgurasāñjanadayōṣapatrailāmr̥tāyavakōlakulatyā guḍalavaṇamastudhānyāmlamūtrasnahakṣīrakṣaudrāṇi cēti||" iti|
Adhikarana nāvanagaṇaḥ (4) · Śloka 4
vēllāpāmārgavyōṣadārvīsurālā bījaṁ śairīṣaṁ bārhataṁ śaigravaṁ ca| sārō mādhūkaḥ saindhavaṁ tārkṣyaśailaṁ truṭyau pr̥thvīkā śōdhayantyuttamāṅgam||4||
वेल्लापामार्गव्योषदार्वीसुराला बीजं शैरीषं बार्हतं शैग्रवं च| सारो माधूकः सैन्धवं तार्क्ष्यशैलं त्रुट्यौ पृथ्वीका शोधयन्त्युत्तमाङ्गम्||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vēllaṁ-viḍaṅgam| apāmārgaḥ-pratyukpuṣpī| vyōṣaṁ-trikaṭukam| dārvī-pītadruḥ| surālā-śrēṣṭhasarjarasaḥ| śairīśaṁ-śirīṣabījam| bārhataṁ-br̥hatībījam| śaigravaṁ-śigrubījam| sārō mādhūkō-madhūkapuṣpasāraḥ| saindhavaṁ-sindhūttham| tārkṣyaśailaṁ-śuṣkarasāñjanam| truṭyau-sūkṣmailā sthūlailā ca| pr̥thvīkā-hiṅgupatrī| ētānyuttamāṅgaṁ śōdhayanti,- mūrdhavirēcanānītyarthaḥ| "mau yau pañcāśvairvaiśvadēvīti nāmnā|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nāvanagaṇamāha-vēllāpāmārgēti| surālāśrēṣṭhaḥ sarjarasaḥ| śiriṣabr̥hatīśigraṇāṁ bījam| madhukasyasāraḥ| tārkṣyaśailaṁ-rasāñjanam| truṭyau-ēlādvayam| pr̥ṣvīkā-bāṣpikā| saṅgrahē tvadhikamuktam (sū. a. 14) - "apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣabilvājājyajanōdāvārtākapūthvīkailāharēṇuphalāni| tālīsatamatarkārīharītakavargapatrāṇi| sarṣapaphalapatrāṇi| śigruphalapatratvajaḥ| haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi| ativiṣākandā| kuṣṭhathacābhārṅīśvētākiṇihīnāgantījyōtiṣmatīgavākṣīvayasyāvr̥ścikālībimbīkarañjamūlāni| arkālarkapuṣpamūlāni| rōdhramadanasatpaparṇanimbīkarañjamūlāni| muraṅgīmātuluṅgīlavaṅgāppuṣpaṇi| agurusuradārusaralaśalukījiṅgiṇyaśanarasāñjanahiṅgulākṣāniryāsāḥ| śālatālamadhūkadārvīsārāḥ| tējasvinīmēṣaśr̥ṅgīvarāṅgēdībr̥hatīdvayatvacaḥ| rājādatamajjā|kṣaudralavaṇamadyāni, gavādiśakr̥nmūtrapittāni, ēvavudhāni cēndriyōpaśamanīyānyanyānyapi| tathā snēhāḥ kṣīraṁ raktaṁ māṁsarasō dhānyarasastōyamiti śirōvirēcanōpayōgīni| madhukapadmakamañjiṣṭhāsārivāmustā punnāganāgakēśarailavālukasuvarṇatvaktmālapatrapr̥thvīkāharēṇulākṣāśatapuṣpāśalukīśakarādamanakramakbakanpyagrōdhōdumbaṁrāśvatścaplakṣarōdhratvakpadmōtpalāni sarvagandhadgamyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāniprāyōgikadhūmōpayōgīni| aguruguliśallakīśailēyakanaladahrīvērarēṇūśīramustadhyāmakavarāṅgaśrīvēṣṭakasyauṇēyakaparipēlaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnaihidhūmōpayōgīni| śirōvirēladravyāṇi gandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyōgikadhūmōpayōgīni| agurugugguliśallakīśailēyakanaladahnīvērēṇūśīramustadhyāmakārāṅgaścīvēṣṭakasyauṇēyakaparilaivailavālukakandurukasarjarasayaṣṭhyāṅkaphalasārasnēhamadhūcchiṣṭabilvaphalamajjatilayavamāṣakuṅkurāni mēdōmajjavasāsarpīṣi ca snaihikadhūmōpayōgīni| śirōvirēkadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇani manōhvā haritālaṁ cēti tīkṣṇadhūmōpayōgīni|" iti|
Adhikarana vātaghnagaṇaḥ (5) · Śloka 5
bhadradāru nataṁ kuṣṭhaṁ daśamūlaṁ balādvayam| vāyuṁ vīratarādiśca vidāryādiśca nāśayēt||5||
भद्रदारु नतं कुष्ठं दशमूलं बलाद्वयम्| वायुं वीरतरादिश्च विदार्यादिश्च नाशयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhadrādāru-kilimam| nataṁ-tagaram| kuṣṭhaṁ-gadaḥ| daśamūlaṁ=dvipañcamūlam| balādvayaṁ-balā'tibalā ca| ētāni bhadradārvādīni, ca-aparaṁ, vakṣyamāṇō vīratarādirvidāryādiśca gaṇō vāyuṁ nāśayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vātandhagaṇamāha-bhadradāru natamisyādi| bhadradāru-dēvadāru| nataṁ-tagaram| vīratarādividāryādī-vakṣyagāṇau gaśrau| tayōryāni punaruktāni tāni dviguṇaṁ yōjyāni| saṅgrahē tu (sū. a. 14) - "bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātialārtagalakacchurābāṅkīkakubērākṣivatsādanyarkālarkakiṁśukakatakabhārṅgīkārpāsīvr̥ścikātstrīpattūraprabhr̥tīni vidāryādirvarvakṣyamāṣagaṇō vīrasarādistr̥ṇālyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni cēti vāaśamanāni||" iti|
Adhikarana pittaghnagaṇaḥ (6) · Śloka 6
dūrvā'nantā nimbavāsā''tmaguptā gundrā'bhīruḥ śītapākī priyaṅguḥ| nyagrōdhādiḥ padmakādiḥ sthirē dvē padmaṁ vanyaṁ sārivādiśca pittam||6||
दूर्वाऽनन्ता निम्बवासाऽऽत्मगुप्ता गुन्द्राऽभीरुः शीतपाकी प्रियङ्गुः| न्यग्रोधादिः पद्मकादिः स्थिरे द्वे पद्मं वन्यं सारिवादिश्च पित्तम्||६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dūrvā-śādvalam| anantā-yavāsakaḥ| nimbaḥ-prasiddhaḥ| vāsā-āṭarūṣakaḥ| ātmaguptā-kapikacchūḥ| gundrā-padaērakaḥ| abhīruḥ-śatāvarī| śītapākī-śikhaṇḍikā kākaṇantikābhēdaḥ| priyaṅguḥ-śyāmā| ēṣa dūrvādirgaṇaḥ, tathā vakṣyamāṇō nyagrōdhādiḥ padmakādiśca gaṇaḥ, tathā śāliparṇīpr̥śniparṇyau, tathā padmaṁ-jalajam, vanyaṁ-kuṭannaṭam, tathā sāvādiśca gaṇaḥ, ētē pittaṁ nāśayanti| "mtau tau gau cēcchālinī vēdalōkēḥ|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pittandhagaṇamāha-dūrvētyādi| anantā-durālabhā| gundrā-ērakā śītapākī-guñjā|sthirē dvē-śāliparṇī dayō-vakṣyamāṇā gaṇāṁḥ| atrāpi punaruktāni dviguṇāni| saṅgrahē tu (sū. a. 14) - "dūrvānantāmōcarasamañjiṣṭhāparipēlavakālākālīyakakadalīkandalīpayasyātmagutpānārukēlakharjūradrākṣāvidārībadarībalānāgabalānāgabalānāgapuṣpāśatāvarīśīyapākyōdanapākīdhavanvanasyandanakhadirakadarapriyālatālaśāasarjatiniśāśvakarṇagundrāvānīrapadmāpadmakapadmabījamr̥ṇālakumudanali nasaugandhikapuṇḍarīkaśatapatraśēvālaka~hnārōtpalakākōlyutpalikāśālūkaśr̥ṅgāṭakakasērukakrauñcādanaprabhr̥tīni śītavīryāṇi| sārivādiḥ padmakādiḥ paṭōādirnyagrōdhādirdāhaharōmahākaṣāyaratr̥ṇapañcamūlaṁ cēti pittaśamanāni||" iti|
Adhikarana ślēṣmaghnagaṇaḥ (7) · Śloka 7
āragvadhādirarkādirmuṣkakādyō'sanādikaḥ| surasādiḥ samustādirvatsakādirbalāsajit||7||
आरग्वधादिरर्कादिर्मुष्ककाद्योऽसनादिकः| सुरसादिः समुस्तादिर्वत्सकादिर्बलासजित्||७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āragvadhādyādayō gaṇāḥ saptaitē balāsaṁ-ślēṣmaṇaṁ jayanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ślēṣmandhagaṇamāha-āragvadhādiriti| ētē satpagaṇā vakṣyamāṇāḥ| atāpi punaktāni dviguṇāni| saṅgrahē tu (sū. a. 14) - "śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsnēṅgrudīsātalasumanaḥkākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhr̥tīnyāragvādhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakādirmustādiḥ śītandhō mahākaṣāyō vallīkaṇṭakapañcamūlē cēti ślēṣmapraśamanānīti||" iti|
Adhikarana jīvanīyākhyō gaṇaḥ (8) · Śloka 8
jīvanti kākōlyau mēdē dvē mudgamāṣaparṇyau ca| r̥̄ṣabhakajīvakamadhukaṁ cēti gaṇō jīvanīyākhyaḥ||8||
जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jīvantyādirgaṇō jīvanīyasaṁjñaḥ| udāharaṇamātraṁ cēdam| dhīmatā svāduśītasnigdhādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇaguṇānālōcya kṣīrēkṣudrākṣākṣōḍavidārikandādiṣu (ṣvapi) tadguṇēṣu jīvanīyāditvamavadhārayituṁ yuktamiti| jīvantī-jīvavarddhanī| kākōlyau dvē-ēkā kākōlī kēvaḍīsaṁjñā, anyā kṣīrakākōlī payasvinīsaṁjñā| dvē mēdē-ēkā mēdā maṇicchidrāsaṁjñā, anyā mahāmēdā vr̥kṣaruhāsaṁjñā| mudgaparṇyādīnāṁ nāmāni prāguktānīti| "hyantāntarādigurubhiḥ sōdadhilaiḥ saptabhirgaṇairguruṇā| āryārdhē nātrāyuji jaḥ ṣaṣṭhō'yaṁ nalaghukau vā|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha mahākaśāyāḥ| tatra jīvanīyagaṇamāhajīvantītyādi| saṅgrahē tu (sū. a. 14) - "ānamtyādauṣadhānāmāmayānāṁ cānantā ēva kaṣāyāḥ| yētu sutarāṣadhānāmāmayānāṁ cānantā ēva kaśāyāḥ| yē tu sutarāmupayōgavantaḥ prakarṣavartinō vā tē jīvanīyādisaṁjñāḥ| pratyēkaṁ daśakaṣāyasaṁyōgāt pañcacatvāriṁśanmahākaṣāyā vakṣyantē| tatpratipatyartham| śakyaṁ hi buddhimadbhiḥ svādusnigdhaśītādīn jīvantyādiṣu sādhāraṇān dunānānālōcya kṣīrēkṣukṣaudradrākṣākṣōḍavidārikandādiṣvapi tadguṇēṣu jīvanīyāditvamavadhārayitum| yathōktānusaraṇamēva śrēyō mandabuddhēriti| vyāstāśca tē catvāri śatāni pañcāśadadhikāni tadabhidhānānyēva| yadyapi ca tāni tānyēva dravyāṇīti dravyasaṅkaraḥ kāṣāyēṣu, tathā'pi nasaṁjñāvirōdhaḥ| ēkasyāpi bahukāryanirvanāt| tatralavaṇavarjyāḥ pañca rasāḥ kalpanāyāṁ kaṣāyā ityucyantē, tadyōnitvāt| lavaṇē tu niryāsādikalpanānāmasambhavaḥ, pr̥thadupayōgōpakārarahitatvācca nairarthakyamiti| bhavanti cātra| jīvantī kākōlyau dvē mēdē mudgamāṣaparṇyau ca| kraṣabhakajīvakamadhukaṁ cēti gaṇō jīvanīyāākhyaḥ|| 1|| vāṭhyā balā payasyā kākōlyāvr̥ṣabhavājigandhē ca| kṣīriṇirājakṣavakē bhāradvājī ca br̥haṇīyō'yam|| 2|| vāṭhyā-atibalā| payasyā-kraṣyagandhā, vidārī kṣīravidārī [ vā ]| kṣīriṇī-śrīparṇī| rājakṣavakaṁ-digdhikā| bhāradvājī-vanakārpāsī| haimavatī viribilvaṁ mustā kuṣṭhaṁ vacā haridrē ca| citrakakaṭukātiviṣā vargō'yaṁ lēkhanīyākhyaḥ|| 3|| haimavatī-śvēvatī-śvētavacā| arkairaṇḍau citrā citrakaciribilvaśaṅkhinīsaralāḥ| hēmakṣīrī kaṭukā vahnimukhī bhēdanīyāni|| 4|| citrā-dantī| saralā-trivr̥t| vahnimukhī-lāṅgalī| madhumadhukapr̥śrniparṇīkaṭphalarōdhrapriyaṅgudhātakyaḥ| ambaṣṭhakī samaṅgā mōcarasaścēti sandhānam|| 5|| ambaśṭhakī-mācikā| huṅgumaricāmlavētasadīpyakabhallātakāsthisaṁyōgāt| vargaḥ sapañcakōlō nidriṣṭō dipanīyō'yam|| 6|| ēndryatirasā payasyā kraṣyaprōktāsthirā balā'tibalā| iti balyō daśakō'yaṁ hayagandhā rōhiṇī kraṣabhī|| 7|| aindrī-indravāruṇī| atirasā-mūrvā| kraṣyaprōkta-śatāvarī| rōhiṇī-śrīparṇī| kraṣamīkapikacchūḥ| candanatuṅgapayasyāsitālatāmachukapadmōkōṣīram| varṇyō gaṇō'yamiditō mañciṣṭhāsārivāsahitaḥ|| 8|| tuṅgakiñjalkam| sitā-śvēradūrvā| latā-priyaṅguḥ| haṁsapadībr̥hatīdvayamr̥dvīkāsārivēkṣumūlāni| kaiḍaryamadhukakr̥ṣṇāḥ savidāryaḥ kaṇṭhajananāni|| 9|| kaiḍaryaḥ-kaṭphalaḥ| vr̥kṣāmlabadaradāḍisāmlavētasaṁ vargam|| 10|| kuvalaṁ-kōlam| nāgaracavikācitrakaciḍaṅgamūrvāmr̥tāvacāmistāḥ| sahapippalīpaṭōlāstr̥tpindhō'yaṁ gaṇaḥ prathitaḥ|| 11|| kuṭajaphalabilvacitrakamahauṣadhaprativiṣāvacācavikāḥ| anvayavāsaṁ pathyā dāruharidrā gaṇō'rśōndhaḥ|| 12|| svadirāmalakāruṣkaraniśābhayāsatpaparṇakaravīrāḥ| kuṣṭhandhāścaturaṅgulaviḍaṅgajāīpravālāśca|| 13|| naladakr̥tamālacandanasarṣapadhananimbakuṭajamadhukāni| kaṇḍūṁ dāruharidrā sanaktamālāni nindhānti|| 14|| naladaṁmāṁsī| kr̥tamālaḥ-āragvadhaḥ| akṣīvamaricakēmbukaviḍaṅgakāṇḍīrakiṇihinirguṇḍyaḥ| ndhanti kr̥mīn śvadaṁṣṭrāvr̥ṣākhuparṇyastathā na cirāt|| 15|| akṣīvaḥ-śigruḥ| kāṇḍīraḥ-ugrkāṇḍaḥ| mañjiṣṭhāślēṣmātakarajanīsuvahāśirīṣapālinyaḥ| sailācandanakatakāḥ sasinduvārā viṣaṁ śranti|| 16|| suvāhā-gandhanākulī| pālindī-trivr̥tā| śālikr̥jñakāśaṣaṣṭikavīraṇadarbhēkṣubālikēkśūṇām| tadvadgundrōrakaṭayōrmūlamalaṁ stanyajamanāya|| 17|| ikṣubālikā-hvasvēkṣuḥ| pāṭhānāgarasuratarughanāmr̥tāsārivēndrayavamūrvāḥ| kaṭukākirātatiktaṁ vargō'yaṁ stanyaśuddhikaraḥ|| 18|| mēdākākōlīdrayavr̥kṣaruhājīvakarhabhakuliṅgāḥ| śukrajananō gaṇō'yaṁ sahajanilāśūrpaparṇībhiḥ|| 19|| kuliṅgā-karkaṭaśr̥ṅgī| jaṭilā-utraṭhā| kuṣṭailavālukakṭphalakāṇḍēkṣusamumraphēnakōśīraiḥ| vasukēkṣivakśurakaīḥ śukraṁ śudhyētsakadambaniryāsaiḥ||20|| kāṇḍēkṣuḥkāśaḥ| vasukaḥ-buktaḥ| ikṣurakaḥ-kōkilākṣaḥ| drākṣākākōlīdvayamadhuparṇīmahukajīvakavidāryaḥ| snēhōpagāḥ samēdājīvantīśāliparṇīkāḥ|| 21|| saubhāñjanakapunarnavavr̥ścīvakulatthamāṣabadarāṇi| svēdōpagāni vidyātsayavatilārkōrubūkāṇi|| 22|| lājāmlabadaradāḍimayavaśaṣṭikamātuluṅgasvyāni| jambāmrapallavāni ca daminigrahaṇāni mr̥strā ca|| 23|| nāgaradhanvayavāsakavālakaparpaṭakacandanaguḍūcyaḥ| mīnimbadhanapaṭōlīkustumbaryastr̥ṣaṁ ndhanti|| 24|| br̥hatīdvayavr̥kṣaruṭāplaṣkaramūlāmayākaṇāśr̥ṅgyaḥ| hidhmāṁ nindhanti śaṭhī durālamā badarabījaṁ ca|| 24|| śyāmā'vantā padmā kaṭvaṅgaḥ padmōkēśaraṁ rōdhram| dhātakikusumasamaṅgā mōcērasāmrāsthibiṅgahapām|| 26|| syāmā-priyaṅgu| anantā-dhanvayāsakaḥ| padmā-padmacāriṇī| jambūśallakimadhukaṁnīlōtpalakacchurātilatryāhvam| bhr̥ṣṭā ca mr̥t payasyā saśālmalī vuṅgirajanāni|| 27|| kacchurā-dhanvayāsakaḥ| śryahvaḥ- śrīvēṣṭakaḥ| jagbvamrōdumvaravaṭakapītanaplakṣapippalāśmantam| mallātasōmavalkaṁ mūtragrahaṇāya nirdiṣṭam|| 28|| ka,alamalimakumudamadhukasaugandhikadhātakīlatākusumam| mūtraṁ nayati virāgaṁ sōtpalaśatapatrapiṇḍarīkaṁ ca|| 29|| madhukadhātakīlatākusumēmyō'nyāni padmāni| latā-priyaṅgu| kamalaṁ-mrivarṇam, nalinaṁ-raktam, śatapatraṁ-nīlam, puṇḍarīkaṁ-śvētam, tāni divā vikasanti| kumudaṁ-śvētam, satpalaṁ-nīlam, tē ca rātrau| saugandhikaṁ sandhyāyām| sr̥kṣātalīśvaṁdadrādrabhautkaṭacasukavaśirakuśakāśāḥ| mūtraṁ virēcarēyēyurgundrā pāśāṇamēdaśca|| 30|| vaśiraḥ-karipippalī| ndrāhyānmalakapunarnabavr̥durālabhābhayākr̥ṣṇāḥ| kāsaṁ ndhani saśaṅgī tāmalakī kaṇṭakārī ca|| 31|| caṇḍāmlavētasaśaṭhītāmalīsurasahiṅgujīvantyaḥ| puṣkaramūlailāguru vargō'yaṁ śvāsaśamanāya|| 32|| drākṣāpīluparūṣakamañjiṣṭhāsārivāsutāpalāḥ|| triphalā vēti gaṇō'yaṁ jvarasaṁśamanāya nirdiṣṭaḥ|| 33|| dāḍimaphalguparūṣakapriyālayavaṣaṣṭikēkṣubadarāṇi| amakāśanani vidyāddākṣākharjūrasahitāni|| 34|| padmakalājōśīraṁ madhutpalasārivāsitōdīcyam| kāśmaryaphalaṁ svandranamēṣa gaṇō dāhahā prōktaḥ|| 35|| natanāgarāguruvanādhānyakasūtīkapimpalīvyādhyaḥ| śītaṁ śamayantyacirācchthōtākaḥ sāgnimanthaśca|| 36|| bhūtīkaṁ-kaṭtr̥ṇam| tindukapiyālabījakasaptacchadakhadarabadarāṇi| ahimāravāālikagau kakubhaścōdardaśamanāni|| 37|| kākōlyēlā sēvyaṁ nidrigdhikē śāḷipr̥śrniparṇyau ca| ndhantyaṅgamardamacirāstandanamadhukōrubūkaṁ ca|| 38|| dīpyakāmaricājājīgaṇḍīraṁ sālagandhamatha śūlam| śamayati sapañjakōlaṁ, śōphaṁ daśam slamādyaṁ ca|| 39|| 40|| madhumadhikalājagairikaphalinīmōcarasamr̥tkāpālāni| saṁsthāpayanti ridhiraṁ rudhiraṁ ca śarkaraṁ rōdhram|| 41|| mr̥tkapālaṁ-karparam| rudhiraṁ-kuṅkumam| śailailāvālukaṭphalamōcarasāśōkapadmakaśirīṣam| sthāpayati vēdanāmatha sahatuṅgakadambavidulaṁ ca|| 42|| vidulō-vētasaḥ| kaiḍaryahiṅgucōrakapaṅkaṣāśōkarōhiṇivayaḥsthāḥ| pūtyarimēdō jaṭilāgōlōmivacāśca saṁjñādāḥ|| 43|| palaṅkaṣā-gugguluḥ| aśōkarōhiṇī-kaṭukā| vayaḥsthā-harītakī| pūyarimēdō-durgandhō'himārakaḥ| jaṭilā-māṁsī| dūrvā| aindrī dūrvā'mōdhā viṣvaksēnā'vyāthā śivā'riṣṭā| brāhyī savāṭhyapuṣpī-atibalā| śatavīryā-śatavarī| amr̥tā pathyā dhātrī jīvantī śrēyasī sthirā yuktā| maṇḍūkaparṇyatirasā sthāpayati punarnavā ca vayaḥ|| 45|| śrēyasī-pāṭhā| yuktā-rāsnā| iti nānāvidhavyādhividhātārthamudāhr̥tāḥ| yōgā rōgāturavaśāt kalpayētān yathāyatham||" iti|
Adhikarana vidāryādigaṇaḥ (9-10) · Śloka 10
vidāripañcāṅgulavr̥ścikālī- vr̥ścīvadēvāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṁjñē dvē pañcakē gōpasutā tripādī||9|| vidāryādirayaṁ hr̥dyō brūṁhaṇō vātapittahā| śōṣagulmāṅgamardōrdhvaśvāsakāsaharō gaṇaḥ||10||
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकाली- वृश्चीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी||९|| विदार्यादिरयं हृद्यो ब्रूंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||१०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vidārī-vr̥ṣyakandā| pañcāṅgulaḥ-ēraṇḍaḥ| vr̥ścikālī-uṣṭradhūmakā mēṣaśṟuṅgī vā| vr̥ścīvaḥ-kṣudravarṣābhūḥ| dēvāhvayaḥ-suradāru| [dēvādvayēti pāṭhē ēkā sahadēvā dvitīyā viśvadēvā cēti dēvādvayam| ] śūrparṇyau-mudgaparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanētyādi| "abhīruvīrājīvantījīvakarṣabhakaiḥ smr̥tam| jīvanākhyam" (hr̥. sū. a. 6|170) iti jīvanasaṁjñaṁ pañcamūlam| br̥hatī kaṇṭakārikā śāliparṇī pr̥śniparṇī gōkṣurakamiti hrasvasaṁjñaṁ pañcamūlam| gōpasutā-sārivā| tripādi-haṁsapādī kīṭamārikākhyā| ēṣa vidāryādigaṇō br̥ṁhaṇō vātapittaghnaḥ śōṣādiharaśca| upajātirvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- athavidāryādiprabhr̥tayaḥ| tatra vidāryādigaṇamāha-vidārīti| vr̥ścikālī-vr̥ścikālī-vr̥ścikapatrā| vr̥ścivaḥ-punarnavā| dēvādvayaṁ-sahadēvā viśvadēvā ca| śūrpaparṇyau-mudraparṇī māṣaparṇī ca| kaṇḍūkarī-kapikacchūḥ| jīvanaṁ hasvaṁ ca pañcamūlaṁ-prāguktam| dōpasutā-sārivā| trōpādī-haṁsapādī| ayaṁ vidāryādigaṇō hr̥dyarvādiguṇaḥ| śōṣō-rājayakṣmā| ūrdhvaḥ-udavartaḥ|
Adhikarana sārivādigaṇaḥ (11) · Śloka 11
sārivōśīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭī parūṣakaṁ hanti dāhapittāsratr̥ḍjvarān||11||
सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टी परूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sārivā-kr̥ṣṇavallī| uśīraṁ-vīrataru (ram)| kāśmaryaḥ-sarvatōbhadrā| madhūkō-guḍapuṣpakaḥ| śiśiradvayaṁ-ēkaṁ sitacandanaṁ malayajasaṁjñamanyadraktacandanasaṁjñam| yaṣṭī-klītakasaṁjñam| parūṣakaṁ-mr̥duphalam| sārivādirayaṁ dāhādīn hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sārivādigaṇamāha-sārivēti| śiśiradvayaṁ śvētapītacandanē|
Adhikarana padmakādigaṇaḥ (12) · Śloka 12
padmakapuṇḍrau vr̥ddhitugardydhaḥ śr̥ṅgyamr̥tā daśa jīvanasaṁjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṁ prīṇanajīvanabr̥ṁhaṇavr̥ṣyāḥ||12||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्द्य्धः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनजीवनबृंहणवृष्याः||१२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-padmakaṁ-hēmapadmam| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| vr̥ddhiḥ-mahāśrāvaṇī| tugā-tugākṣīrī| r̥ddhiḥ-śrāvaṇī| śṟuṅgī-kulīraśṟuṅgī| amr̥tā-chinnaruhā| daśa jīvanasaṁjñāḥ-jīvantyādigaṇōktāḥ| ētē padmakādayaḥ stanyahētavaḥ, tathā vātapittaṁ ghnanti, tathā prīṇanādiguṇayuktāḥ| "aṣṭābhyō bhadgau yōjyāvupacitrā|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- padmakādigaṇamāha-padmakapuṇdrāviti| puṇḍraḥ-prapauṇḍarīkam| tugā-vaṁśarōcanā| śṟuṅgī-karkaṭaśr̥ṅgī| amr̥tā-guḍūcī| jīvanasaṁjñā daśa-jīvanīyō gaṇaḥ| īraṇō-vāyuḥ|
Adhikarana parūṣakādigaṇaḥ (13) · Śloka 13
parūṣakaṁ varā drākṣā kaṭphalaṁ katakāt phalam| rājāhvaṁ dāḍimaṁ śākaṁ tr̥ṇmūtrāmayavātajit||13||
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-purūṣakō-mr̥duphalō dhanvanacchadaḥ| varā-śrēṣṭhā| drākṣā-madhuphalā| kaṭphalaṁ-rōhiṇī sōmavalkaḥ| katakaphalaṁ-vāriprasādanam| rājāhvaṁ-kaRṇikāram| dāḍimaṁ-śukēṣṭam| śākaṁ-kharacchadavr̥kṣaviśēṣaḥ| parūṣakādirēṣa tr̥ḍāmayādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- parūṣādigaṇamāha-parūṣakamityādi| vasatriphalā| rājāhvaṁ-rājādanam| śākaṁ-śākavr̥kṣaphalam|
Adhikarana añjanādigaṇaḥ (14) · Śloka 14
añjanaṁ phalinī māṁsī padmōtpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṁ viṣāntardāhapittanut||14||
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-añjanaṁ dvidhā,-ēkaṁ srōtōñjanaṁ yāmunasaṁjñamaparaṁ sauvīraṁ nētrabhūṣaṇākhyam| phalinī-priyaṅguḥ| māṁsī-kr̥ṣṇajaṭā| padmaṁ-puṣkaram| utpalaṁ-śaśipriyam| rasāñjanaṁ-tārkṣyaśailam| ēlā-bahulā| madhukaṁ-madhuyaṣṭī| nāgāhvaṁ-nāgakēsaram| ēṣō'ñjanādirviṣādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- añjanādigaṇamāha-añjanamityādi| añjanaṁstrōtōñjanam| saōlā-sūkṣmailā,saśabda īṣadvācī| nāmāhvaṁnāgakēsaram|
Adhikarana paṭōlādigaṇaḥ (15) · Śloka 15
paṭōlakaṭurōhiṇīcandanaṁ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarān viṣaṁ vamimarōcakaṁ kāmalām||15||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-paṭōlaṁ-pāṇḍuphalam| kaṭurōhiṇī-kaṭukā| candanaṁ-gandhasāram| madhusravō-muraṅgī| guḍūcī-chinnaruhā| pāṭhā-ambaṣṭhā| ētairdravyairyuktamētat paṭōlādikaṁ kaphādīn nihanti| "mātrāsamakaṁ navamō lgāntam (mō lagōntyaḥ) " (vr̥ttaratnākarē a. 2|32)
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- paṭōlādigaṇamāha-paṭōlētyādi| madhustravāmūrvā|
Adhikarana guḍūcyādigaṇaḥ (16) · Śloka 16
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam| pittaślēṣmajvaracchardidāhatr̥ṣṇāghnamagnikr̥t||16||
गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-guḍūcī-chinnōdbhavā| padmakō-marudbhavaḥ| ariṣṭō-nimbaḥ| dhānakā-dhānyakam| raktacandanaṁ-raktakāṣṭham| ēṣa guḍūcyādiḥ pittādīn hanti, [agnikaraśca ]|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- guḍūcyādigaṇamāha-guḍūcītyādi| ariṣṭōnimbaḥ|
Adhikarana āragvadhādigaṇaḥ (17-18) · Śloka 18
āragvadhēndrayavapāṭalikākatiktā- nimbāmr̥tāmadhurasāsruvavr̥kṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakrapatōlakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghōṇṭāḥ||17|| āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṁ kaṇḍūṁ pramēhaṁ ca duṣṭavraṇaviśōdhanaḥ||18||
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता- निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यक्रपतोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः||१७|| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āragvadhaḥ-śamyākaḥ| indrayavāḥ-kaliṅgakāḥ| pāṭaliḥ-vasantadūtī| kākapiktā-śārṅgēṣṭā| nimbaḥ-pāribhadrakaḥ| amr̥tā-guḍūcī| madhurasā-mūrvā| sruvavr̥kṣō-vikaṅkataḥ, [kaṇṭakīvr̥kṣaḥ kaṇṭakārikēti prasiddhaḥ ]| pāṭhā-ambaṣṭhā| bhūnimbaḥ-kairātaḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| paṭōlaṁ-karkaśacchadam| karañjayugmaṁ-ēkaḥ pūtikakarañjaściribilvākhyō'parō naktamālākhyaḥ| saptacchadaḥ-ayugmacchadaḥ| agniḥ-citrakaḥ| suṣavī-kāravī, pānīyavallīsaṁjñā| phalaṁ-madanaphalam| bāṇaḥ-sahacaraḥ| ghōṇṭā-pūgaviśēṣaḥ| ayamāragvadhādiścchardyādīnnihanti| [mēdōdarān viśōdhayati-parākarōti| ] vasantatilakāvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ārabadhādigaṇamāha-ārambadhētyādi| kākatiktā-karañjikā- struvavr̥kṣō-vikaṅkataḥ| sairyakaḥ-sahacaraḥ| [ suṣavī-kāravēllukam| phalaṁ-madanaphalam| vāṇō-vīlasahacaraḥ| ] ghōṇṭā-badarī|
Adhikarana asanādigaṇaḥ (19-20) · Śloka 20
asanatiniśabhūrjaśvētavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṁśipāmēṣaśr̥ṅgyaḥ| trihimatalapalāśā jōṅgakaḥ śākaśālau kramukadhavakaliṅgacchāpakarṇāśvakarṇāḥ||19|| asanādirvijayatē śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurōgaṁ pramēhaṁ ca mēdōdōṣanibarhaṇaḥ||20||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशिपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमतलपलाशा जोङ्गकः शाकशालौ क्रमुकधवकलिङ्गच्छापकर्णाश्वकर्णाः||१९|| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||२०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asanaḥ-pītaśālākhyaḥ| tiniśaḥ-syandanasaṁjñaḥ| bhūrjō-bahupuṭākhyaḥ| śvētavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| khadirō-gāyatrī| kadaraḥ-khadirākr̥tiḥ śvētasāraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| śiṁśipā-maṇḍalapatrikā| mēṣaśr̥ṅgī-ajaśr̥ṅgī| trihimaṁ-candanatrayam, malayajaraktacandanadāruharidrābhēdēna| talaḥ-tālaḥ| palāśaḥ-kiṁśukaḥ| jōṅgakaḥ-agurusaṁjñaḥ| śākaṁ-varadāru| śālō-rasaniryāsākhyaḥ| kramukaḥ-pūgam| dhavaḥ-śakaṭākhyaḥ| kaliṅgāḥ-śakrayavāḥ| chāgakarṇō-bastakarṇaḥ| aśvakarṇaḥ-kuśikaḥ| ayamasanādiḥ śvitrādīn vijayatē-śamayati| vijayata iti "viparābhyāṁ jēḥ" ityātmanēpadam| tathā, mēdōdōṣaṁ nibarhati-parākarōti| mālinīvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- asanādigaṇamāha-asanētyādi| śvētavāhaḥ-arjunaḥ| prakīryaḥ-pūtikarañjaḥ| kadaraḥ-śvētakhadiraḥ| bhaṇḍī-śirīṣaḥ| trihimaṁ-candanatrayam| talaḥ-tālavr̥kṣaḥ| jōṅgakaḥ-aguru| kramukaḥ-indrayavaḥ|
Adhikarana varūṇādigaṇaḥ (49)) · Śloka 22
varuṇasairyakayugmaśatāvarī- dahanamōraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibr̥hatīdvikarañjajayādvayaṁ bahalapallavadarbharujākarāḥ||21|| varuṇādiḥ kaphaṁ mēdō mandāgnitvaṁ niyacchati| āḍhyavātaṁ śiraḥśūlaṁ gulmaṁ cāntaḥ savidradhim||22||
वरुणसैर्यकयुग्मशतावरी- दहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयं बहलपल्लवदर्भरुजाकराः||२१|| वरुणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरःशूलं गुल्मं चान्तः सविद्रधिम्||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-varuṇaḥ-tamālaḥ| sairyakayugmaṁ-sahacaradvayam, ēkō raktapuṣpaḥ kuravakākhyō'nyaḥ pītapuṣpaḥ kuraṇṭakākhyaḥ| śatāvarī-varī| dahanō-vahniḥ| mōraṭō-mūrvā| bilvaḥ-pūtivātaḥ| viṣāṇikā-ajaśr̥ṅgī| dvibr̥hatyau-kaṇṭakārikāmahōṭikākhyē| dvikarañjaḥ-karañjadvayaṁ prāguktam| tarkārī harītakī cēti-jayādvayam| bahalapallavaḥ-śōbhāñjanaḥ| darbhaḥ-kuśaḥ| rujākarō-hintālaḥ| varuṇādirayaṁ kaphādīn hanti| "drutavilambitamāhanabhau bharau" (vr̥ttaratnākarē a. 3|49)|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- varuṇādigaṇamāha-varuṇētyādi|mōraṭaḥ-kṣīramūrvā| viṣāṇikā-mēṣaśūṅgī| jayadvayaṁ-tarkārīdvayam| bahalapallavaḥ-śigruḥ| āḍhyavātaṁ-ūrustambham| āntaraṁ gulmaṁ vidgadhiṁ ca|
Adhikarana ūṣakādigaṇaḥ (23) · Śloka 23
ūṣakastutthakaṁ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam| saśilājatu kr̥cchrāśmagulmamēdaḥkaphāpaham||23||
ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गु कासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतु कृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||२३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūṣakō-vr̥ṣakaḥ, kallara iti prasiddhaḥ| tutthakaṁ-kharparaṁ kiṭihāparasaṁjñam| hiṅgu-rāmaṭham| kāsīsadvayaṁ-ēkaṁ pāṁśudhātusaṁjñamaparaṁ puṣpakāsīsākhyam| saindhavaṁ-māṇimantham| śilājatu-śilājam| ūṣakādirayaṁ mūtrakr̥cchrādīn hanti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ūṣakādigaṇamāha-ūṣaka ityādi| ūṣakaḥ-kṣāramr̥ttikā| kr̥cchraṁ-mūtrakr̥cchram|
Adhikarana vīratarādigaṇaḥ (24-25) · Śloka 25
vēllantarāraṇikabūkavr̥ṣāśmabhēda- gōkaṇṭakētkaṭasahācarabāṇakāśāḥ| vr̥kṣādanīnalakuśadvayaguṇṭhagundrā- bhallūkamōraṭakuraṇṭakarambhapārthāḥ||24|| vargō vīratarādyō'yaṁ hanti vātakr̥tān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakr̥cchrāghātarujāharaḥ||25||
वेल्लन्तरारणिकबूकवृषाश्मभेद- गोकण्टकेत्कटसहाचरबाणकाशाः| वृक्षादनीनलकुशद्वयगुण्ठगुन्द्रा- भल्लूकमोरटकुरण्टकरम्भपार्थाः||२४|| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजाहरः||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vēllantarō-vīratara uśīrākhyaḥ| araṇikaḥ-agnimanthaḥ| būkaḥ-īśvaramallikā| vr̥ṣaḥ-āṭarūṣakaḥ| aśmabhēdaḥ-pāṣāṇabhēdaḥ| gōkaṇṭakō-gōkṣurakaḥ| itkaṭā-sūkṣmapatrikā dīrghalōhitayaṣṭikā kāṇḍaviśēṣaḥ, 'ikaḍi' iti lōkē| sahācaraḥ-sahacaraḥ| bāṇō-nīlapuṣpaḥ sairyakaḥ| kāśaḥ-śvētacāmarakaḥ| vr̥kṣādanī-kāmavr̥kṣakaḥ| nalō-mr̥tyupuṣpākhyaḥ| kuśadvayaṁ-sthūlasūkṣmabhēdēna darbhadvayam| guṇṭhō-vr̥ttatr̥ṇaḥ, kudaguṇṭhikāparasaṁjñaḥ| gundrā-padaērakaḥ| bhallūkaḥ-śyōnākaḥ| mōraṭaḥ-kṣīramōraṭaḥ| kuraṇṭaḥ-sitivārakaḥ| karambhaḥ-uttamāraṇiḥ| pārthā-suvarcalā| ēṣa vīratarādirvargō-gaṇō, vātajān rōgān hanti| tathā, aśmaryādiharaḥ| vasantatilakāvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vīratarādigaṇamāha-vēllantarētyādi| araṇikaḥ-tarkārī| būkō-bakapuṣpaḥ| utkaṭaḥ-ikṣuḥ| r̥kṣādanī-vandākaḥ| bhallūkaḥ-ṭiṇṭukaḥ| karambhā-uttamāraṇī| pārthā-ādityabhaktā|
Adhikarana rōdhrādigaṇaḥ (26-27) · Śloka 27
rōdhraśābarakarōdhrapalāśā jiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśōkāḥ sailavāluparipēlavamōcāḥ||26|| ēṣa rōdhrādikō nāma mēdaḥ kaphaharō gaṇaḥ| yōnidōṣaharaḥ stambhī varṇyō viṣavināśanaḥ||27||
रोध्रशाबरकरोध्रपलाशा जिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सैलवालुपरिपेलवमोचाः||२६|| एष रोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||२७||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rōdhraḥ-tilvakaḥ| śābarakō-dvitīyarōdhraḥ, akṣibhēṣajāparasaṁjñaḥ| kadambapalāśau-prasiddhau| jiṅgiṇī-kr̥ṣṇaśālmalī| saralaṁ-dēvadāru| kaṭphalaṁ-kumudā, rōhiṇībhēdaḥ| yuktā-rāsnā, girikarṇikētyanyē| kutsitāmbaḥ-kadambaḥ| kadalī-rambhā| gataśōkaḥ-aśōkaḥ| ēlavālu-ailēyam| paripēlavaṁ-kuṭannaṭaṁ gōpāladamanakākhyam| mōcā-śallakī| ayaṁ rōdhrādikō gaṇō mēdaḥkaphāpahō yōnidōṣaghnaśca| tathā, stambhī dōṣāṇāṁ śakr̥dādēśca| tathā, varṇāya hitō viṣaghnaśca| svāgatavr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rōdhrādigaṇamāha-rōdhrētyādi| śābararōdhraḥ-śvētarōdhraḥ| jiṅgiṇī-mōdakī| yuktā-rāsnā| kutsitīmbaḥ-kadambaḥ| gataśōkaḥ-aśōkaḥ| paripalavaṁ-kṣudgamustā| mōcā-sallaki|
Adhikarana arkādigaṇaḥ (28-29) · Śloka 29
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhārṅgī rāsnā vr̥ścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailōdakīryā śvētāyugmaṁ tāpasānāṁ ca vr̥kṣaḥ||28|| ayamarkādikō vargaḥ kaphamēdōviṣāpahaḥ| kr̥mikuṣṭhapraśamanō viśēṣādvraṇaśōdhanaḥ||29||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भार्ङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्या श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः||२८|| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्व्रणशोधनः||२९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-arkaḥ-sadāpuṣpī| alarkō-mandārakākhyaḥ śvētakusumaḥ| nāgadantī-parvapuṣpikā| viśalyā-lāṅgalī| bhārṅgī-phañjī| rasnā-rasyā| vr̥ścikālī-uṣṭradhūmakaḥ| prakīryā-karañjaḥ| pratyakpuṣpī-apāmārgaḥ| pītatēlā-kākādanī| udakīryā-karañjaḥ| śvētāyugmaṁ-ēkā kiṇihīsaṁjñā'nyā mahāśvētā pālindīsaṁjñā| tāpasānāṁ vr̥kṣaḥ-iṅgudī| ēṣō'rkādirvargaḥ kaphādighnō'tiśayēna vraṇaśōdhanaḥ| śālinīvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- arkādigaṇamāha-arkētyādi| alarkō-mandāraḥ| nāgadantī-parvapuṣpī| viśalyā-lāṅgalīṁ| pratyavapuṣpī-apāmārgaḥ| pitatailā-jyōtiṣmatī| udakīryāṁ-pūtikarañjaḥ| śvētāyugmaṁ-kiṇihī kaṭamī ca| tāpasānāṁ vr̥kṣaḥ- iñjudī|
Adhikarana surasādigaṇaḥ (30-31) · Śloka 31
surasayugaphaṇijjaṁ kālamālā viḍaṅgaṁ kharabusavr̥ṣakarṇīkaṭphalaṁ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhāṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭībhūstr̥ṇō bhūtakēśī||30|| surasādirgaṇaḥ ślēṣmamēdaḥkr̥miniṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghnō vraṇaśōdhanaḥ||31||
सुरसयुगफणिज्जं कालमाला विडङ्गं खरबुसवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभाङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टीभूस्तृणो भूतकेशी||३०|| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःकृमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-surasayugaṁ-tulasīdvayaṁ gaurakr̥ṣṇabhēdēna| phaṇijjō-marīcakaḥ| kālamālā-kr̥ṣṇārjakaḥ, kuṭhērakabhēdaḥ| viḍaṅgaṁ-vēllam| kharabusō-marubakaḥ| vr̥ṣakarṇī-mūṣikakarṇī| kaṭphalaṁ-sōmavalkam| kāsamardaḥ-kāsaghnaḥ| kṣavakaḥ-kṣudvibōdhanaḥ| sarasī-tumbarapatrikā| bhārṅgī-aṅgāravallī| kārmukā-raktamañjarī, atimuktaka ityanyē| kākamācī-guḍaphalā| kulahalō-bhūkadambakō'lambusākhyaḥ| viṣamuṣṭiḥ-karkōṭī, mahānimba ityanyē| bhūstr̥ṇaṁ-guhyabījamaticchatrākhyam| bhūtakēśī-māṁsī putrajārī| surasādirēṣa gaṇaḥ ślēṣmādighnaḥ pratiśyāyādiharō vraṇaśuddhikr̥t [ca]| mālinīvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- surasādigaṇamāha-surasētyādi| surasayugaṁ-śvētakr̥ṣṇē tuḷasyau| phaṇijjō-maricakaḥ| kālamālā-arjakaḥ| kharabusō-marucakaḥ| vr̥ṣakarṇī-ākhukarṇī| kṣavakaḥ-kṣurakārī| sarāsī-kapitthaparṇī| kārmukaḥ-prācībalaḥ| kulahalō-muṇḍī,| bhūstr̥ṇō-bhūtikatr̥ṇam| bhūtakēśī-nirguṇḍī|
Adhikarana muṣkakādigaṇaḥ (32) · Śloka 32
muṣkakasnugvarādvīpipalāśadhavaśiṁśipāḥ| gulmamēhāśmarīpāṇḍumēdōrśaḥkaphaśukrajit||32||
मुष्ककस्नुग्वराद्वीपिपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोर्शःकफशुक्रजित्||३२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-muṣkakō-mōkṣakaḥ| snuk-guḍā ugrakāṇḍaḥ| varādīnāṁ prōktāni nāmāni| muṣkakādirēṣa gulmādijit|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- muṣkakādigaṇamāha-muṣkakētyādi| muṣkakōmōkṣakaḥ| dvīpī-citrikaḥ|
Adhikarana vatsākādigaṇaḥ (33-34) · Śloka 34
vatsakamūrvābhārṅgī- kaṭukā marīcaṁ ghuṇapriyā ca gaṇḍīram| ēlā pāṭhā'jājī kaṭvaṅgaphalājamōdasiddhārthavacāḥ||33|| jīrakahiṅguviḍaṅgaṁ paśugandhā pañcakōlakaṁ hanti| calakaphamēdaḥpīnasagulmajvaraśūladurnāmnaḥ||34||
वत्सकमूर्वाभार्ङ्गी- कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्| एला पाठाऽजाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः||३३|| जीरकहिङ्गुविडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति| चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः||३४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vatsakō-vanatiktakaḥ| mūrvā-madhurasā| maricaṁ-ūṣaṇam| ghuṇapriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṁ-snuhī| ēlā-bālailā| pāṭhā-prācīnā| ajājī-jīrakaḥ| kaṭvaṅgaphalaṁ-aralukaphalam| kēcitu kaṭvaṅgaphalaṁ-tindukīphalamityāhuḥ| ajamōdō-dīpyakaḥ| siddhārthō-gaurasarṣapaḥ| anyēṣāṁ nāmānyuktāni| "gurvantāṣṭagaṇābhāgā''ryā pūrvārddhasadr̥śaśakaladvitayā| āryairāryāgītiḥ saṅgītā saṅgītagītasaṁvidhyaiḥ||" paśugandhā-ajagandhā makarantarākhyā| pañcakōlakaṁ-prāguktam| vatsakādirasau vātādīnnihanti| āryā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vatsakādigaṇamāha-vatsakētyādi| ghupriyā-ativiṣā| gaṇḍīraṁ-snihī| kaṭvaṅgaḥ-ṭunṭukaḥ| phalaṁ-madanaphalam| paśugandhā| calō-vāyuḥ|
Adhikarana vacāharidrādigaṇau (35-36) · Śloka 36
vacājaladadēvāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajōdbhavāḥ||35|| vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| mēdaḥkaphāḍhyapavanastanyadōṣanibarhaṇau||36||
वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः||३५|| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदःकफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||३६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vacā-gōlōmī| jaladaḥ-ambudharaḥ| dēvāhvaṁ-kilimam| nāgaraṁ-viśvam| ativiṣā-bhaṅgurā| abhayā-amr̥tā| haridrādvayaṁ-ēkā piṇḍā, aparā pacampacā dāruharidrā| yaṣṭyāhvaṁ-klītikā| kalaśī-pr̥śniparṇī| kuṭajōdbhavāḥ-indrayavāḥ| ētau vacādiharidrādigaṇāvāmātīsāraghnau mēdaḥkaphādiharau ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vacāharidrādigaṇāvāha-vacētyādi, haridrādvayētyādi| kalaśī-pr̥śrniparṇī| kaṭajōdbhavaḥ-indrayavaḥ| āḍhyapavanaḥ-ūrustambhaḥ|
Adhikarana priyaṅgvambaṣṭhādigaṇau (21)) · Śloka 39
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajō yōjanavallyanantā| mānadrumō mōcarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṁ madanīyahētuḥ||37|| ambaṣṭhā madhukaṁ namaskarī nandīvr̥kṣapalāśakacchurāḥ| rōdhraṁ dhātakibilvapēśikē kaṭvaṅgaḥ kamalōdbhavaṁ rajaḥ||38|| gaṇau priyaḍgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhānīyau hitau pittē vraṇānāmapi rōpaṇau||39||
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्ल्यनन्ता| मानद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः||३७|| अम्बष्ठा मधुकं नमस्करी नन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| रोध्रं धातकिबिल्वपेशिके कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः||३८|| गणौ प्रियड्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||३९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-priyaṅguḥ-śyāmā| puṣpāñjanaṁ-rītipuṣpam| yugmētyatrānuvr̥ttikr̥tēna sambandhēnāñjanamiti sambadhyatē| tēnāñjanayugmaṁ-ēkaṁ srōtōñjanamanyatsauvīramityarthō'vatiṣṭhatē| padmā-padmacāriṇī| padmāt-kamalāt, rajaḥ-kēsaram| yōjanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-yavāsakaḥ| mānadrumaḥ-śālmalī| mōcarasaḥ-śālmalīniryāsaḥ| samaṅgā-namaskārī raktamūlākhyā| punnāgaḥ-tuṅgō raktakēsarākhyaḥ| śītaṁ-candanam| madanīyahētuḥ-dhātukī| upajātivr̥ttam| ambaṣṭhā-pāṭhā mayūraśikhākhyā| madhukaṁ-madhuyaṣṭikā| namaskarī-samaṅgā| nandīvr̥kṣaḥ-prarōhī| palāśaḥ-prasiddhaḥ| kacchurā-phaṇihārī dhanvayavāsakākhyaḥ| bilvapēśikā-bilvamajjā| kaṭvaṅgaḥ-syōnākaḥ| kamalōdbhavaṁ rajaḥ-padmarēṇuḥ| ētau priyaḍgvaṁbaṣṭhādī gaṇō pakvātīsāranāśanau sandhānīyau pittē hitau vraṇarōpaṇau ca| "msō jgau śuddhavirāḍitaṁ matam" (vr̥ttaratnākarē a. 3|21)|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- priyaḍūgvambaṣṭhāgaṇāvāha-priyaṅigvatyādi, ambaṣṭhētyādi| puṣpaṁ-[uṣpāñjanam| añjanayugmaṁ-strōtōñjanaṁ rasāñjanaṁ ca| padmā_bhārṅī| padmādrajaḥ-padmakēśaram| yōjanavallī-mañjiṣṭhā| anantā-durālabhā| mānadrumaḥ-śālmalīvr̥kṣaḥ, mōcarasaḥ-tanniryāsaḥ| samaṅgā-lajjikā| punnāma-punnāgam| śītaṁ-candanam| madanīyahētuḥ-dhātakī| ambaṣṭhā-mayūraśikhā| namaskarī-lajjikā| bilvapēśikā-śuṣkabilvapēśikā| sandhānīyau-bhangasandhānajananau|
Adhikarana mustādigaṇaḥ (40) · Śloka 40
mustāvacāgnidviniśādvitiktā- bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṁ truṭī haimavatī ca yōni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||40||
मुस्तावचाग्निद्विनिशाद्वितिक्ता- भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||४०||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mustā-gāṅgēyī| tiktādvayaṁ-ēkā kaṭukā'nyā kākatiktā| viṣākhyā-śuklakandā| haimavatī-śvētavacā| ētē yōnyāmayaghnāḥ stanyāmayaghnā malapācanāśca| "tau jō guru cēdbhavatīndravajrā|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mustādigaṇamāha-mustētyādi| dvitiktā-kaṭukā karañjikā ca| haimavatī-śvētavacā|
Adhikarana nyagrōdhādigaṇaḥ (41-42) · Śloka 42
nyagrōdhapippalasadāphalarōdhrayugmaṁ jambūdvayārjunakapītanasōmavalkāḥ| plakṣāmravañjulapiyālapalāśanandī- kōlīkadambaviralāmadhukaṁ madhūkam||41|| nyagrōdhādirgaṇō vraṇyaḥ saṅgrāhī bhagnasādhanaḥ| mēdaḥpittāsratr̥ḍdāhayōnirōganibarhaṇaḥ||42||
न्यग्रोधपिप्पलसदाफलरोध्रयुग्मं जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलपियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्||४१|| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः सङ्ग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-nyagrōdhō-vaṭaḥ| pippalaḥ-āśvatthaḥ| sadāphalaḥ-udumbaraḥ| jambūdvayaṁ-ēkā rājajambūrbr̥hatphalā'nyā hrasvaphalā kākajambūḥ| arjunaḥ-pārthaḥ| kapītanaḥ-kapicūḍō vānīrākhyaḥ| sōmavalkaḥ-śvētasāraḥ khadiraḥ| plakṣaḥ-śr̥ṅgī plavākhyaḥ| āmraḥ-cūtaḥ| vañjulō-vētasaḥ| piyālō-drākṣārasapriyaḥ kharaskandhākhyaḥ| nandī-jayavr̥kṣaḥ| kōlī-badarī| viralā-tindukī| madhukaṁ-yaṣṭī| madhūkaṁ-madhūkapuṣpam| nyagrōdhādirayaṁ saṅgrahaṇādiguṇayuktaḥ| vasantatilakāvr̥ttam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nyagrōdhādigaṇamāha-nyagrōdhētyādi| sadāphalaḥ-udrumbaraḥ| jambūdvayaṁ-jambū rājajambūśca| kapītanaḥ-āmrātakaḥ| sōmavalkaḥ-kaṭphalaḥ| piyālaḥ-cāraḥ| nandī-nandīvr̥kṣaḥ| kōlī-badarī| viralā-tindukī| bhagrasādhanō-bhangasadhānakr̥t|
Adhikarana ēlādigaṇaḥ (43-44) · Śloka 44
ēlāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṁsījaladhyāmakaṁ spr̥kkācōrakacōcapatratagarasthauṇēyajātīrasāḥ| śuktirvyāghranakhō'marāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṁ caṇḍāgugguludēvadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam||43|| ēlādikō vātakaphau viṣaṁ ca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭikākōṭhanāśanaḥ||44||
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामकं स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिर्व्याघ्रनखोऽमराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्||४३|| एलादिको वातकफौ विषं च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटिकाकोठनाशनः||४४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēlāyugmaṁ-sūkṣmailā sthūlailā ca| turuṣkaḥ-kr̥trimō niryāsaviśēṣaḥ| kuṣṭhaṁ-gadaḥ| phalinī-gandhapriyaṅguḥ| māṁsī-naladam| jalaṁ-hrībēram| dhyāmakaṁ-dēvadagdhakam| spr̥kkā-dēvī| cōrakō-granthiparṇaḥ| cōcaṁ-tvak| patraṁ-tamālapatram| tagaraṁ-vakram| sthauṇēyaṁ-tailapītakam| jātirasō-bōlaḥ| śuktiḥ-nakhaḥ| vyāghranakhaḥ-samudrajaḥ| amarāhvaṁ-dēvadāru| aguruḥ-prasiddhaḥ| śrīvāsakaḥ-cīḍā śrīvēṣṭakākhyaḥ| kuṅkumaṁ-bāhlīkam| caṇḍā-kōpanā| gugguluḥ-puraḥ| dēvadhūpaḥ-sarjarasaḥ| khapuraḥ-kundurukaḥ| punnāgō-raktakēsaraḥ| nāgāhvayaṁ-nāgakēsaram| ēlādirayaṁ vātādīn hanti| tathā, varṇaprasannatvakr̥t kaṇḍvādihr̥cca| "msau jsau tau gurukaṁ ca sūryaturagaiḥ śārdūlavikrīḍitam|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ēlādigaṇamāha-ēlāyugmētyādi| turuṣkaḥ-sihlakaḥ| dhyāmakaṁ-rōhiṣam| cōrakō-granthiparṇaḥ| cōcaṁ-tvacam| patraṁ-patrakam| jātīrasō-bōlaḥ| śuktiḥ-nakham| vyādhranakhaḥ-tadbhēdaḥ| śrīvāsakaḥ-saralaniryāsaḥ| dēvadhūpō-rālaḥ| khapuraḥ-sallakīniryāsaḥ| nāgāhvayaṁ-nāgakēśam|
Adhikarana śyāmādigaṇaḥ (45) · Śloka 45
śyāmādantīdravantīkramukakuṭaraṇā- śaṅkhinīcarmasāhvā- svarṇakṣīrīgavākṣīśikharirajanaka- cchinnarōhākarañjāḥ| bastāntrī vyādhighātō bahalabahurasa- stīkṣṇavr̥kṣāt phalāni śyāmādyō hanti gulmaṁ viṣamarucikaphau hr̥drujaṁ mūtrakr̥cchram||45||
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुटरणा- शङ्खिनीचर्मसाह्वा- स्वर्णक्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनक- च्छिन्नरोहाकरञ्जाः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरस- स्तीक्ष्णवृक्षात् फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śyāmā-mālavikā trivr̥t masūravidalākhyā| dantī-mukūlakaścitrākhyaḥ| dravantī-undurakarṇikā| kramukaḥ-paṭṭikārōdhraḥ| kuṭaraṇā-śuklā trivr̥t| śaṅkhinī-yavatiktā| carmasāhvā-sātalā, brāhmītyanyē| svarṇakṣīrī-kaṅkuṣṭham| gavākṣī-gavādanī sthāṇukarṇīsaṁjñā, indravāruṇītyanyē| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillakaḥ| chinnarōhā-amr̥tavallī| karañjaḥ-kaiḍaryaḥ| bastāntrī-vr̥ṣagandhā| vyādhighātaḥ- kr̥tamālaḥ| bahulō-bahuphalaḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavr̥kṣāt-pīlōḥ phalāni| śyāmādirēṣa gulmādīn hanti| [atra pippalyādiḥ prasiddhatvānnōktaḥ| ] "mrau bhrau yāśca trayaḥ syuḥ svaramunituragaiḥ sragdharāsyādvirāmaiḥ|"
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śyāmādigaṇamāha-śyāmētyādi| śyāmā-kr̥ṣṇamūlā nnivr̥t| dravantī-cīritapatrā dantībhēdaḥ| krasukaḥ-pūrāḥ| kuṭharaṇā-aruṇamūlā trivRt| carmasāhvā-satpalā| śikharī-apāmārgaḥ| rajanakaḥ-kampillaḥ| chinnarōhā-guḍūcī| yastāntrī-vr̥ddhadārukaḥ| vyādhidhātaḥ-āragvadaḥ| bahalaḥ-śigruḥ| bahurasaḥ-ikṣuḥ| tīkṣṇavr̥kṣaḥ-pīluḥ, sasya phalāni|
Adhikarana iti trayastriṁśadgaṇāḥ (46) · Śloka 46
trayastriṁśaditi prōktā vargāstēṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṁ jahyādayaugikam||46||
त्रयस्त्रिंशदिति प्रोक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-iti-ēvaṁ prakārēṇa, trayastriṁśatsaṅkhyā vargāḥ kathitāḥ| atra saṅkhyōpādānamēṣāṁ prādhānyakhyāpanārtham| anyē'pyēvaṁprakārāḥ santi, ētē tu pradhānā ityarthaḥ| sukhasmaraṇārthaṁ ca saṅkhyāvacanam| ēṣu ca trayastriṁśatsu vargēṣvalābhataḥ-alābhē sati, tadvidhaṁ-rasavīryapākaistulyaṁ, dravyamanyat-anuktamapi yuñjyāt| na kēvalamētāvadēva vidhēyamityāha-jahyādayaugikam,-na kēvalamēṣu vargēṣu taddravyalābhē yathālābhamanyattadvidhaṁ dravyaṁ yuñjyāt, yāvadayaugikaṁ yat dravyaṁ tacca tyajēt| dōṣarōgādyapēkṣayā puruṣasyāsmin kālē vayasi vā ayamēva gaṇaḥ praśastaḥ, tadā tatsamastagaṇadravyalābhē tadvidhamēkaṁ dravyaṁ dvē vā bahūni vā dravyāṇi saṁyōjya prayōjya ēva, na samastadravyāpēkṣā kāryēti| tathā ca suśrutaḥ (su. a. 38|82) - "samīkṣya dōṣabhēdāṁśca gaṇān bhinnān prayōjayēt| pr̥thaṅmiśrān samastāṁśca gaṇān vā vyastasaṁhatān||" iti| trayastriṁśaditi "trēstrayaśca" iti trayasādēśaḥ| ayaugikamiti ayōgāya prabhavatītyarthaḥ| yōgādyaccēti ṭhañ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- upasaṁharati-trayastriṁśaditi| ētē gaṇā na yāvaduktā grāhyāḥ| kiṁ tarhi ? ūhāpōhayōgyāḥ, ityāha-tēṣu tvalābhata iti| dēśataḥ kālatō vā kasyaciddravyasyālābhē tatsaddaśaguṇamanyat-anuktamapi yaugikaṁ yuñjyāt| uktamapyauṣadhamayaugikṁ jahyāt| dēśakālāvasthādyapēkṣayā ucitaṁ-yaugikam, anucitaṁ-ayaugikam| yathālābhaprayōgō'pi suśrutēnōktaḥ (sū. a. 67|64) - "samastaṁ vargamarddha vā yathālābhamathāpi vā| prayuñjīta bhiṣak prājñō yathōdviṣṭēṣu karmasu||' iti|
Adhikarana tēṣu kasyacidravyasyālābhē tadvidhamanyadyōjyam, ētē vargāḥ sarvakalpayōgyāśca (15) · Śloka 15
ētē vargā dōṣadūṣyādyapēkṣya kalkakkāthasnēhalēhādiyuktāḥ| pānē nasyē'nvāsanē'ntarbahirvā lēpābhyaṅgairghnanti rōgān sukr̥cchrān||47|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṅgrahō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
एते वर्गा दोषदूष्याद्यपेक्ष्य कल्कक्काथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||४७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसङ्ग्रहो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ētē-pūrvōktāḥ, vargā dōṣadūṣyavayōbalādīnyapēkṣyavikalpya, kalkādiyuktāḥ sukr̥cchrān rōgān-āmayān ghnanti| yuktā ityatrāntarbhāvitaṇyarthō yujiḥ| tataḥ kalkādiṣu vaidyēna yōjitā ityarthō'vatiṣṭhatē| ādiśabdēna phāṇṭaśītakaṣāyādiparigrahaḥ| kathamētē ghnanti ? iti prakāraṁ yuktyā''ha-pāna ityādi| pānē-pānādyupayōgē sati| lēpābhyaṅgairiti bahuvacanēna lēpābhyaṅgasrānādibhiścēti yōjyam| śālinīvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṅgrahādhyāyaḥ pañcadaśaḥ samāptaḥ|| 15||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- ētē vargāḥ sarvakalpayōgyāścētyāha-ētē vargā iti| dōṣādyapēkṣayā kalkādīnāmanyatamēna kalpēna, pānādīnāmanyatamēnāntaḥprayōgēṇa, lēpādīnāmanyatamēna bahiḥprayōgēṇa vā, duḥsādhyānapi rōgān ndhanti| athāgryasaṅgrahaḥsaṅgrahē (sū. a. 13) - " śrēṣṭhamudakamāśvāsanastambhanaklēdanānām| 1| vāyuḥ prāṇasaṁjñāpradānahētūnām| 2| agnirāmastambhaśīraśūlōdvēṣṭakampapraśamanānām| 3| snānaṁ surā ca śramaharāṇām| 4| kṣīraṁ jīvanīyānām| 5| māṁsaṁ br̥ṁhaṇīyānām| 6| [irṣaśca ] prīṇanānām| 7| lavaṇamannadravyarucikarāṇām| 8| tindukamanannadravyarucikarāṇām| 9| amlaṁ hr̥dyānām| 10| kukkuṭō balyānām| 11| tailaṁ vātaślēṣmapraśamanānām| 12| sarpirvātapirrapraśamanānām| 13| madhu ślēṣmapittapraśamanānām| 14| svēdō mārdavakarāṇām| 15| vyāyāmaḥ stairyakarāṇām| 16| kṣāraḥ puṁstvōpadhātinām| 17| āmaṁ kapitthamakaṇṭhyānām| 18| āvikaṁ sarpirahr̥dyānām| 19| māhiṣaṁ kṣīraṁ svanpajananānām| 20| mandakaṁ dadhi abhiṣyandakarāṇām| 21| ikṣurnūtrajananānām| 22| yavāḥ purīṣajananānām| 23| jāmbavaṁ vātajananānām| 24| kulatthā amlapittajananānām| 25| māṣāḥ śaṣkulyō'vikṣīraṁ ca ślēṣmapittajananānām| 26| durālabhā pittaślēṣmōpasamanānām| 27| upavāsō jvaraharāṇām| 28| vr̥ṣō raktapittapraśamanānām| 29| kaṇṭakārikā kāsandhānām| 30 lākṣā sadyaḥkṣatandhānām| 31 nāgabalābhyāsaḥ kṣayakṣatandhānām| 32 puṣkaramūlaṁ hikkāśvāsakāsapārśvaśūlārucihārāṇām|| 33| ajāpayaḥ śōṣandhastanyakararaktasaṅgrahaṇapraśamanānām|| 34| mr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭaprasādaścacharditr̥ṣṇātiyōgapraśamanānām| 35| aruṣkaraścitrakamūlaṁ ca śuṣkārśaḥ praśamanānām| 36| kuṭajō raktārśaḥpraśamanānām| 37| lājāścchardindhānām| 37| yāvaśūkaḥ straṁsanīyapācanīyārśōndhānām| 39| takrābhyāsō'rśaḥśvayathugrahaṇīdōśadhr̥tavyāpatpraśamanānām| 40| kravyānmāṁsābhyāsō'rśaḥ śōṣagrahanīdōṣandhānām| 41| mustaṁ saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyānām| 42| ativiṣā pācanīyasaṅgrahaṇīyasarvadōṣaharāṇām| 43 bilvaṁ śōṇitapittātivēgapraśamanīyānām| 45| udīcyaṁ nirvāpaṇadīpanīyacchardyatīsāraharāṇām| 46| kaṭvaṅgaṁ saṅgrahaṇīyadīpanīyānām| 47| kuṭajatvak ślēṣmapittraktasaṅgrahaṇīyōpaśōṣaṇīyānām| 48| utpalakumudakiñjalkō'nantā ca saṅgrahaṇiyaraktapittapraśamanānām| 49| kāśmaryaphalaṁ raktasaṅgrahaṇīyaraktapittapraśamanānām| 50| pr̥sniparṇī raktasaṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyavātaharavr̥ṣyāṇām| 51| śāliparṇī vr̥ṣyasarvadōṣaharāṇām| 52| balā saṅgrahaṇīyabalyavātaharāṇām| 53| pippalīmūlaṁ dīpanīyānāhaharāṇām| 54| vitrakamūlaṁ dīpanīyagudaśōphaśūlaharāṇām|| 55|| yōkṣurakō mūtrakr̥cchrānilaharāṇām|56| haridrā pramēhaharāṇām| 57| raktāvasēkō vidradhivīsarpapiṭikāgaṇḍamālāmayaharāṇām| 58| ēraṇḍatailāmyāsō vardhmagulmaśūlaharāṇām| 59| laśunō gulmānilaharāṇām| 60| hiṅguniryāsaścachēdanīyadīpanīyānulōmikavarakaphapraśamanīyānām| 61| amlavētasō bhēdanīyadīpanīyānulōmikavātaślēṣmahaṇām| 62| udrīkṣīramudaraśvayathundhānām| 63| ayōrajaḥ pāṇḍurōgandhānām| 64| khadiraḥ kuṣṭhandhānām| 65| viḍaṅga kr̥minvānām| 66| rasnā vātaharāṇām| 67| ēraṇḍamūlaṁ vr̥ṣyavātaharāṇām| 68| guggulirmēdōnilaharāṇām| 69| amr̥tā saṅgrahaṇīyadīpanīyavātaślēṣmaśōṇitavibandhapraśamanānām| 70| madanaphalaṁ vamanāsthāpanānuvāsanipayōginām| 71| trivr̥tsukhavirēcanānām| 72 caturaṅgulō mr̥duvirēcanānām| 73| snukpayastīkṣṇavirēcanānām| 74| pratyakpuṣpī śirōvirēcanānām| 75| triphalā timirandhānām| 76| triphalāmiggulurvraṇyānām| 77| śirīṣō viṣandhānām| 78| āmalakaṁ vayaḥ sthāpanānām| 79| harītakī paththānām| 80| ñīravūtāmyāsō rasāyanānām| 81| samadhr̥tasaktuprāśāmyāsō vr̥ṣyōdāvartaharāṇām| 82| saṅkalpō nakrarētaśca vr̥ṣyāṇām| 83| daurmanasyamavr̥ṣyāṇām| 84 tailagaṇḍūṣāmyāsō dantabalarucikarāṇām| 85| candanōdumbaraṁ dāhanirvāpaṇālēpanānām| 86| rāsnāduruṇī śītāpanayanapralēpanānām| 87| lāmajjakōśīrē dāhatvagdōṣasvaṁdāpanayanapralēpanānām| 88| kuṣṭhaṁ vāraharāmyaṅgōpanāhōpayōginām| 89| madhukaṁ cakṣuṣyavr̥ṣyakēśgakaṇṭhyavarṇyadyanyavirañjanīyarōpaṇīyānām| 90| ajīrṇāśanaṁ grahaṇīdūṣaṇānām| 91| viruddhavīryāśanaṁ ninditavyādhikarāṇām| 92| gurubhōjanaṁ durvipākānām| 93| atimātrāśanamābhadōṣahērūnām| 94| yathāgnyabhyavahārō'gnisandhukṣaṇānām| 95| yathāsātmyamāhāravihārau sēvyānām| 96| ēkāsanaśayanamōjanaṁ sukhapariṇāmakarāṇām| 97| viṣamāśanamagnicaiṣamyakarāṇām| 98| kālē bhōjanamārōgyakarārm| 99| vagōdīraṇadhāraṇamanārōgyakarāṇām| 100| tr̥tpirahāraguṇānām| 101| anaśanamāyuṣō hvāsakarāṇām| 102| pramitāśanaṁ gavēdhukānnaṁ ca karṣaṇiyānām| 103| uddālakānnaṁ rūkṣaṇīyānām| 104| madyaṁ saumanasyajananānām| 105| madyākṣēpō dhīdhr̥tismr̥tiharāṇām| 106 snīṣvatiprasaṅgaḥ śōṣakarāṇām| 107 śukravēganigragagh ṣāṇḍhyakarāṇām| 108| pādāmyāmudvartanamannaśraddhājanānām| 109| sūnādarśanamannāaddhājananānām| 110| midhyāygō vyādhimukhānām| 111| rajasvalārāganamalaśmīsukhānām| 112| brahyacaryamāyuṣyāṇām| 113 paradāragamanamanāyuṣyāṇām| 114| ayathāprākamārambhaḥ prāṇōparōdhinām| 114| viṣādō rōgāvarddhanānām| 116| śikaḥ śōṣaṇānām| 117| nirvr̥tiḥ piṣṭikarāṇām| 118| svapnastandrākarāṇam| 119| sarvarasābhyāsō balakarāṇām| 120| ēkarasābhyāsō daurbalyārōcakanyatamadṣaprakōpakarāṇām| 121| garbhaśalyamahāryāṇām| 122| ajīrṇamuddhāryāṇām| 123| bālō mr̥dubhēṣajāhāryāṇām| 124| vr̥ddhō yāpyānām| 125| garbhiṇī rīkṣṇauṣadhavyāyāmavarjanīyānām| 126| saumanasyaṁ garbhadhāraṇānām| 127| sannipātō duścikitsyānām| 128| āmaviṣamacikitsyānām| 129| jvarō rōgāṇām| 130| kuṣṭhaṁ dīrgharōgāṇām| 131| rājayakṣmā rōgasamūhānām| 132| pramēhō'nuṣaṅgiṇām| 133| jalaukasō'nuśastrāṇām| 134| bastiryantraṇām| himavānauṣadhabhūmīnām| 136| sōma ōṣadhīnām| 137| marubhūmirārigyadēśānām| 138| ānūpabhūmirahitadēśānām| 139| nidēśakāritvamāturaguṇanām| 140| anirdēśakāritvaṁ riṣṭānām| 141| bhiṣak cikitsāṅgānām| 142| siddhirvaidyaguṇānām| 143| nāstikō varjyānām| 144 laulyaṁ klēśakarāṇām| 145| ātmavattōpakāriṇām| 146| śāstrasahitastarkaḥ sādhakānām| 147| ddaṣṭakarmatā niḥsaṁśayakarāṇām| 148| asamarthatā bhayakarāṇām| 149| tavidyasambhāṣā buddhibarddhanānām| 150| ācāryaḥ śāstrādhigamahētūnām| 151| āyurvēdō'mr̥tānām| 152| sadvaidyadvēṣaḥ prāṇatyāgahētūnām| 153| sadvacanamanuṣṭhēyānām| 154| sarvasannyāsaḥ sukhānāmiti| 155| tatrōdakagnimr̥dbhr̥ṣṭalōṣṭhaprasādatakrābhyāsaraktāvasēkairaṇḍatailābhyāsōṣṭrīkṣīramadanaphalamadyākṣēpaikarasābhyāsagarbhiṇīnāmēkaikasmāt samudāyacca nirdhāraṇam| puṣkaramūlādīnāṁ tu samudāyādēvēti| bhavati cātra| agryāṇāṁ śatamuddiṣṭaṁ pañcapañcāśaduttaram| alamētadvijānīyāddhitāhitaviniścayē||" iti| iti hēmādriṭīkāyamāyurvēdarasāyanē| śudhyādigaṇasaṅgrahaḥ sāmastyēna nirūpitaḥ|| 15||