૧૫. શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહોધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

દ્વિવિધોપક્રમણીયાધ્યાયાદનન્તરં શોધનાદિગણસઙ્હ્ગ્રહાધ્યાયારમ્ભઃ| યતો દોષોપક્રમણીયે દ્વિવિધોપક્રમણીયે ચ નાનાવિધા ઉપક્રમા અભિહિતાઃ | તે ચ મદનમધુકાદિભેષજાશ્રયાઃ, અતસ્તાનિ શોધનાદ્યુપયોગીનિ સર્વોપક્રમાધિકારીણિ સઞ્જિઘૃક્ષુરધ્યાયમિમમારેભે-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શોધનં-શોધનરૂપો દ્રવ્યગણઃ, આદિર્યેષાં ત એવમ્| આદિ શબ્દેન વાતહરાદિગણપરિગ્રહઃ| તેષાં સઙ્ગ્રહો યસ્મિન્નધ્યાયે સ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહઃ, તં શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહસંજ્ઞમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ગણઃ-સમૂહઃ| વિક્ષિપ્તાનાં પદાર્થાનામેકત્ર રાશીકરણં-સઙ્ગ્રહઃ| તત્ર શોધનગણસ્ય સર્વદોષવિજયિત્વેન પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વમુપન્યાસઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શોધનાદિગણીમધ્યાયં વ્ય્ખ્યાતું પ્રતિજાની-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદનં-રાઠઃ| મધુકં-મધુયષ્ટિકા| લમ્બા-તુમ્બી દીર્ઘતિક્તાઽલાબુસંજ્ઞા| નિમ્બઃ-પિચમન્દઃ| બિમ્બી-ગોહ્લા, ઓષ્ઠોપમફલસંજ્ઞા| વિશાલા-ઇન્દ્રવારુણી| ત્રપુસં-તિક્તત્રપુસં વ્રેદ્યમ્, તસ્ય વમનયોગ્યત્વાત્| કુટજં-વત્સકમ્| મૂર્વા-પીલુપર્ણી| દેવદાલી-ગરાગરી| કૃમિઘ્નં-વિડઙ્ગમ્| વિદુલો-જલવેતસઃ| દહનઃ-ચિત્રકઃ| ચિત્રા-મૂષિકપર્ણી| કોશવત્યૌ-ઘણ્ટાલિકે, એકા ધામાર્ગવો દ્વિતીયા રાજકોશાતકી| કરઞ્જો-નક્તમાલઃ| કણા-કૃષ્ણા| લવણં-સૈન્ધવમ્| વચા-ગોલોમી| એલા-ત્રુટીઃ| સર્ષપો-રક્ષોઘ્નઃ| એતાનિ મદનાદીનિ છર્દનાનિ-છર્દિકરાણિ| "વસુમુનિવિરતિશ્ચેન્માલિની નૌ મયોઃ યઃ|" અત્ર ચ મદનવિશાલાત્રપુસકુટજવિડઙ્ગૈલાસર્ષપાણાં ફલાનિ વમનક્રન્તિ| મધુકવિદુલચિત્રકદન્તીવચાનાં તુ મૂલાનિ| રોધ્રસુવર્ણક્ષીરીકમ્પિલ્લાનાં ત્વચઃ| શેષાણાં ફલપત્રપુષ્પાણિ વેદિતવ્યાનીતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શોધનાદિદ્રવ્યગણઃ| તત્ર વમનગણમાહમદનમધુકેત્યાદિ| મદનો-ગેલઃ| મધુકં-યષ્ટીમધુ| લમ્બાકટુતુમ્બી| નિમ્બઃ-પિચુમન્દઃ| બિમ્બી-કટુતુણ્ડિકેરી|વિશાલા-ઇન્દ્રવારુણી| ત્રપુસં-કટુવાલુકમ્| કુટજો-વત્સકઃ| મૂર્વા-મધુરસા| દેવદાલી-જીમૂતકઃ| કૃમિન્ધં-વિઙ્ગગં| તિદુલો-વેતસઃ| દહનઃ-ચિત્રકઃ| ચિત્રાચિત્રાડિકા કટુપટોલફલં પત્રકં ચ| કોશવત્યૌ-કટુકોશાતકી રાજકોશાતકી ચ| કરઞ્જો-નક્તમાલઃ| કણાપિપ્પલી| લવણં-સૈન્ધવમ્| વચા-ઉગ્રા| એલા-ત્રુટિઃ| સર્ષપો-રક્ષોન્ધઃ| છર્દનાનીતિ વમનાનિ| બહુવચનં ગુણબહુત્વાર્થમ્| તેન વમનાદિદ્રવ્યાણાં યસ્ય કસ્યચિત્ ત્રિકચતુષ્કપઞ્ચકાદેઃ પ્રયોજકત્વમ્| ઉક્તં ચ સુશ્રુતેન (સૂ. અ. ૩૭/૩૪|-"સમસ્તં વર્ગમર્ધં વા યથાલાભમથાપિ વા| પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞો યથોદ્દિષ્ટેષુ કર્મસુ||" ઇતિ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| અત એવ સઙ્ગ્રહકારોઽધિકમધીતે (સૂ. અ. ૧૪)- "મદનજીમૂતેક્ષ્વાકુકોશાતકીદ્વયફલપુષ્પપત્રાણિ| કુટજકરઞ્જત્રપુસસર્ષપપિપ્પલીવિડઙ્ગૈલાપ્રત્યક્પુષ્પીહરેણુપૃથ્વીકાકુસ્તુમ્બરીપ્રપુન્નટાનાં ફલાનિ શારદાનિ ચ હસ્તિપર્ણ્યાઃ| કોવિદારકર્બુદારારિષ્ટાશ્વ્વગન્ધાનીપવિદુલબિમ્બીબન્ધુજીવકશ્વેતાશણપુષ્પીસદ્પુષ્પીવચાચિત્રાચિત્રકમૃગૈર્વારુકેન્દ્રવારુણીસુષવીચતુરઙ્ગુલસ્વાદુકણ્ટકપાઠાપાટલીશાર્ઙ્ગેષ્ટામધુકમૂર્વાસત્પપર્ણસોમવલ્કદ્વીપિશિગ્રુસુમનસ્સૌમનસ્યાયવાવીવૃશ્ચીવપુનર્નવામહાસહાક્ષુદ્રસહેસક્ષુકાણ્ડકતકપિપ્પલીમૂલચવિકાનલદોશીરહીબેરમૂલાનિ| શાલ્મલીશાલ્મલુકાભદ્રપર્ણ્યૈરાવણ્યુપોદકૌદ્દાલકધન્વનરસાઞ્જનરાજાદનોપચિત્રાગોપશૃઙ્ગાટિકાપિચ્છાઃ| પ્રિયઙ્ગુપુષ્પમ્| તાલીસપત્રમ્| હરિદ્રાશૃઙ્ગબેરકન્દૌ| મધૂકદારુહરિદ્રાસારૌ| તગરગુડૂચીમધુફાણિતક્ષીરક્ષારલવણાનિ ચેતિ વમનોપયોગીનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિકુમ્ભો-દન્તી| કુમ્ભઃ-ત્રિવૃત્| ત્રિફલા-વરા| ગવાક્ષી-વિશાલા, દ્વિતીયેન્દ્રવારુણી| સ્રુક્-ગુડા| શઙ્ખિની-યવતિક્તા| નીલિની-નીલપુષ્પા, ભારવાહીસંજ્ઞા| તિલ્વકો-રોધ્રઃ| શમ્યાકઃ-કર્ણિકારઃ| કમ્પિલ્લકો-રઞ્જનકઃ| હેમદુગ્ધા-કનકક્ષીરી| દુગ્ધં-ક્ષીરમ્| મૂત્રં-પ્રસિદ્ધમ્| નિકુમ્ભાદીન્યેતાનિ વિરેચનાનિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિરેચનગણમાહ-નિકુંભકુમ્ભેતિ| નિકુમ્ભોદન્તી| કુમ્ભઃ-ત્રિવૃત્| ત્રિફલા-પ્રસિદ્ધા| ગવાક્ષી-શ્વેતપુષ્પેન્દ્રવારુણી| સ્નુક્-સ્નુહી| શઙ્કિનીસદ્દશાશ્વેતપુષ્પા| નીલિની-કાલાઞ્જનિકા| નિલ્વકો-રોધ્રઃ| શમ્યાકઃ-આરગ્વધઃ| કમ્પિલ્લો-રક્તાઙ્ગઃ| હેમદુગ્દા-હેમાવતી કઙ્કુષ્ઠપ્રકૃતિઃ| સઙ્ગ્રહે ત્વધિકમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૧૪) - "ત્રિવૃચ્છ્યામાદન્તીદ્રવન્તીશઙ્ખિનીસત્પલાજગન્ધાજશૃઙ્ગીવચાગવાક્ષીછગલાન્ત્રીસુવર્ણક્ષીરીચિત્રકકિણિહીહ્વસ્વપઞ્ચમૂલવૃશ્ચીવપુનર્નવાપલઙ્કષાવાસ્તુકશાકસાલમૂલાનિ| તિલ્વકરમ્યકકમ્પિલ્લકપાટલીત્વચઃ| ત્રિફલપીલુપ્રિયાલબકુલબદરકર્કન્ધુકાસ્મર્યપરૂષકદ્રાક્ષાનીલિનીક્લીતનકક્ષીરકોદકીર્યાવિટુઙ્ગપૂગપઞ્ચઃઙ્ગુલફલાનિ, ચતુરઙ્ગુલફલપત્રાણિ| પૂતીકત્વક્ફલપત્રાણિ| પૂતિકત્વક્ફલપત્રાણિ| મહાવૃક્ષસત્પપર્ણજ્યોતિષ્મતીક્ષીરાણિ| ક્ષીરમસ્તુમદ્યધાન્યામ્લૂત્રાણિ ચેતિ વિરેચનોપયોગીનિ| કોશાતકીદેવદાલીસપલાકારપેલ્લિકાસ્વરસા અર્કક્ષીરમુષ્ણોદકં ચેત્યુભયાત્મકાનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદનં-મદનફલમ્| કુટજં-વત્સકત્વક્| કુષ્ઠં-ગદનામ| દારુ-દેવદારુઃ| રાસ્ના-યુક્તરસા| મિશિઃ-શતપુષ્પા| કૃતવેધનં-ધામાર્ગવઃ| કુલત્થાઃ-પ્રસિદ્ધાઃ| એતાનિ નિરૂહણાનિ-નિરૂહણસાધનાનિ| "ભવતિ જગતિ નૌ તતઃ પરૌ ર્યૌ નજસહિતૈર્જરગૈશ્ચ પુષ્પિતાગ્રા|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નિરૂહગણમાહ-મદનેત્યાદિ| કુષ્ઠં-પાકલમ્| દશમૂલં-મહદ્ર્હસ્વે પઞ્ચમૂલે| દારુ-દેવદારુ| રાસ્ત્રા-પ્રસિદ્ધા| યવઃ-તીક્ષ્ણશૂકઃ| મિશિઃ-શતપુષ્પા| કૃતવેધનં-કટુકોશાતકી| કુલત્થઃ-શિમ્બીધાન્યવિશેષઃ| મધુ-માક્ષિકમ્| સઙ્ગ્રહે ત્વધિકમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૧૪) - "બસ્તિષુ તુ તેષુ તેષ્વવસ્થાન્તરેષુ યાન્યુપયુજ્યન્તે દ્રવ્યાણિ, તાન્યસઙ્ખયેયત્વાન્નોપદિશ્યન્તે| રસસ્કન્ધેભ્ય એવ યથાદોષં યથાવસ્થં ચ વિભજેત્| સર્વેષુ પ્રાયો મદનકુટજજીમૂતકેક્ષ્વાકુકોત્રિવૃદ્વચાયષ્ટ્યાદ્વકુષ્ઠરાસ્નાપુનર્નવાકટતૃણમૂલાનિ, સરલદેવદારુહપુષહિઙ્ગુરસાઞ્જનદયોષપત્રૈલામૃતાયવકોલકુલત્યા ગુડલવણમસ્તુધાન્યામ્લમૂત્રસ્નહક્ષીરક્ષૌદ્રાણિ ચેતિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વેલ્લં-વિડઙ્ગમ્| અપામાર્ગઃ-પ્રત્યુક્પુષ્પી| વ્યોષં-ત્રિકટુકમ્| દાર્વી-પીતદ્રુઃ| સુરાલા-શ્રેષ્ઠસર્જરસઃ| શૈરીશં-શિરીષબીજમ્| બાર્હતં-બૃહતીબીજમ્| શૈગ્રવં-શિગ્રુબીજમ્| સારો માધૂકો-મધૂકપુષ્પસારઃ| સૈન્ધવં-સિન્ધૂત્થમ્| તાર્ક્ષ્યશૈલં-શુષ્કરસાઞ્જનમ્| ત્રુટ્યૌ-સૂક્ષ્મૈલા સ્થૂલૈલા ચ| પૃથ્વીકા-હિઙ્ગુપત્રી| એતાન્યુત્તમાઙ્ગં શોધયન્તિ,- મૂર્ધવિરેચનાનીત્યર્થઃ| "મૌ યૌ પઞ્ચાશ્વૈર્વૈશ્વદેવીતિ નામ્ના|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નાવનગણમાહ-વેલ્લાપામાર્ગેતિ| સુરાલાશ્રેષ્ઠઃ સર્જરસઃ| શિરિષબૃહતીશિગ્રણાં બીજમ્| મધુકસ્યસારઃ| તાર્ક્ષ્યશૈલં-રસાઞ્જનમ્| ત્રુટ્યૌ-એલાદ્વયમ્| પૃષ્વીકા-બાષ્પિકા| સઙ્ગ્રહે ત્વધિકમુક્તમ્ (સૂ. અ. ૧૪) - "અપામાર્ગવિડઙ્ગમરિચપિપ્પલીશિરીષબિલ્વાજાજ્યજનોદાવાર્તાકપૂથ્વીકૈલાહરેણુફલાનિ| તાલીસતમતર્કારીહરીતકવર્ગપત્રાણિ| સર્ષપફલપત્રાણિ| શિગ્રુફલપત્રત્વજઃ| હરિદ્રામૂલકલશુનનાગરકન્દપત્રાણિ| અતિવિષાકન્દા| કુષ્ઠથચાભાર્ઙીશ્વેતાકિણિહીનાગન્તીજ્યોતિષ્મતીગવાક્ષીવયસ્યાવૃશ્ચિકાલીબિમ્બીકરઞ્જમૂલાનિ| અર્કાલર્કપુષ્પમૂલાનિ| રોધ્રમદનસત્પપર્ણનિમ્બીકરઞ્જમૂલાનિ| મુરઙ્ગીમાતુલુઙ્ગીલવઙ્ગાપ્પુષ્પણિ| અગુરુસુરદારુસરલશલુકીજિઙ્ગિણ્યશનરસાઞ્જનહિઙ્ગુલાક્ષાનિર્યાસાઃ| શાલતાલમધૂકદાર્વીસારાઃ| તેજસ્વિનીમેષશૃઙ્ગીવરાઙ્ગેદીબૃહતીદ્વયત્વચઃ| રાજાદતમજ્જા|ક્ષૌદ્રલવણમદ્યાનિ, ગવાદિશકૃન્મૂત્રપિત્તાનિ, એવવુધાનિ ચેન્દ્રિયોપશમનીયાન્યન્યાન્યપિ| તથા સ્નેહાઃ ક્ષીરં રક્તં માંસરસો ધાન્યરસસ્તોયમિતિ શિરોવિરેચનોપયોગીનિ| મધુકપદ્મકમઞ્જિષ્ઠાસારિવામુસ્તા પુન્નાગનાગકેશરૈલવાલુકસુવર્ણત્વક્ત્માલપત્રપૃથ્વીકાહરેણુલાક્ષાશતપુષ્પાશલુકીશકરાદમનક્રમક્બકન્પ્યગ્રોધોદુમ્બંરાશ્વત્શ્ચપ્લક્ષરોધ્રત્વક્પદ્મોત્પલાનિ સર્વગન્ધદ્ગમ્યાણિ ચ કુષ્ઠતગરવર્જ્યાનિપ્રાયોગિકધૂમોપયોગીનિ| અગુરુગુલિશલ્લકીશૈલેયકનલદહ્રીવેરરેણૂશીરમુસ્તધ્યામકવરાઙ્ગશ્રીવેષ્ટકસ્યૌણેયકપરિપેલૈવૈલવાલુકકન્દુરુકસર્જરસયષ્ઠ્યાઙ્કફલસારસ્નૈહિધૂમોપયોગીનિ| શિરોવિરેલદ્રવ્યાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ કુષ્ઠતગરવર્જ્યાનિ પ્રાયોગિકધૂમોપયોગીનિ| અગુરુગુગ્ગુલિશલ્લકીશૈલેયકનલદહ્નીવેરેણૂશીરમુસ્તધ્યામકારાઙ્ગશ્ચીવેષ્ટકસ્યૌણેયકપરિલૈવૈલવાલુકકન્દુરુકસર્જરસયષ્ઠ્યાઙ્કફલસારસ્નેહમધૂચ્છિષ્ટબિલ્વફલમજ્જતિલયવમાષકુઙ્કુરાનિ મેદોમજ્જવસાસર્પીષિ ચ સ્નૈહિકધૂમોપયોગીનિ| શિરોવિરેકદ્રવ્યાણિ ગન્ધદ્રવ્યાણિ ચ તીક્ષ્ણનિ મનોહ્વા હરિતાલં ચેતિ તીક્ષ્ણધૂમોપયોગીનિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભદ્રાદારુ-કિલિમમ્| નતં-તગરમ્| કુષ્ઠં-ગદઃ| દશમૂલં=દ્વિપઞ્ચમૂલમ્| બલાદ્વયં-બલાઽતિબલા ચ| એતાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, ચ-અપરં, વક્ષ્યમાણો વીરતરાદિર્વિદાર્યાદિશ્ચ ગણો વાયું નાશયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વાતન્ધગણમાહ-ભદ્રદારુ નતમિસ્યાદિ| ભદ્રદારુ-દેવદારુ| નતં-તગરમ્| વીરતરાદિવિદાર્યાદી-વક્ષ્યગાણૌ ગશ્રૌ| તયોર્યાનિ પુનરુક્તાનિ તાનિ દ્વિગુણં યોજ્યાનિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૪) - "ભદ્રદારુકુષ્ઠતગરવરુણબલાતિઅલાર્તગલકચ્છુરાબાઙ્કીકકુબેરાક્ષિવત્સાદન્યર્કાલર્કકિંશુકકતકભાર્ઙ્ગીકાર્પાસીવૃશ્ચિકાત્સ્ત્રીપત્તૂરપ્રભૃતીનિ વિદાર્યાદિર્વર્વક્ષ્યમાષગણો વીરસરાદિસ્તૃણાલ્યવર્જ્યાનિ ષટ્ પઞ્ચમૂલાનિ ચેતિ વાઅશમનાનિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દૂર્વા-શાદ્વલમ્| અનન્તા-યવાસકઃ| નિમ્બઃ-પ્રસિદ્ધઃ| વાસા-આટરૂષકઃ| આત્મગુપ્તા-કપિકચ્છૂઃ| ગુન્દ્રા-પદએરકઃ| અભીરુઃ-શતાવરી| શીતપાકી-શિખણ્ડિકા કાકણન્તિકાભેદઃ| પ્રિયઙ્ગુઃ-શ્યામા| એષ દૂર્વાદિર્ગણઃ, તથા વક્ષ્યમાણો ન્યગ્રોધાદિઃ પદ્મકાદિશ્ચ ગણઃ, તથા શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ, તથા પદ્મં-જલજમ્, વન્યં-કુટન્નટમ્, તથા સાવાદિશ્ચ ગણઃ, એતે પિત્તં નાશયન્તિ| "મ્તૌ તૌ ગૌ ચેચ્છાલિની વેદલોકેઃ|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પિત્તન્ધગણમાહ-દૂર્વેત્યાદિ| અનન્તા-દુરાલભા| ગુન્દ્રા-એરકા શીતપાકી-ગુઞ્જા|સ્થિરે દ્વે-શાલિપર્ણી દયો-વક્ષ્યમાણા ગણાંઃ| અત્રાપિ પુનરુક્તાનિ દ્વિગુણાનિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૪) - "દૂર્વાનન્તામોચરસમઞ્જિષ્ઠાપરિપેલવકાલાકાલીયકકદલીકન્દલીપયસ્યાત્મગુત્પાનારુકેલખર્જૂરદ્રાક્ષાવિદારીબદરીબલાનાગબલાનાગબલાનાગપુષ્પાશતાવરીશીયપાક્યોદનપાકીધવન્વનસ્યન્દનખદિરકદરપ્રિયાલતાલશાઅસર્જતિનિશાશ્વકર્ણગુન્દ્રાવાનીરપદ્માપદ્મકપદ્મબીજમૃણાલકુમુદનલિ નસૌગન્ધિકપુણ્ડરીકશતપત્રશેવાલક~હ્નારોત્પલકાકોલ્યુત્પલિકાશાલૂકશૃઙ્ગાટકકસેરુકક્રૌઞ્ચાદનપ્રભૃતીનિ શીતવીર્યાણિ| સારિવાદિઃ પદ્મકાદિઃ પટોઆદિર્ન્યગ્રોધાદિર્દાહહરોમહાકષાયરતૃણપઞ્ચમૂલં ચેતિ પિત્તશમનાનિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આરગ્વધાદ્યાદયો ગણાઃ સપ્તૈતે બલાસં-શ્લેષ્મણં જયન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શ્લેષ્મન્ધગણમાહ-આરગ્વધાદિરિતિ| એતે સત્પગણા વક્ષ્યમાણાઃ| અતાપિ પુનક્તાનિ દ્વિગુણાનિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૪) - "શીતશિવશતપુષ્પાસરલસુરદારુરાસ્નેઙ્ગ્રુદીસાતલસુમનઃકાકાદનીલાઙ્ગલિકાહસ્તિકર્ણમુઞ્જાતલામજ્જકપ્રભૃતીન્યારગ્વાધાદિરસનાદિરર્કાદિઃ સુરસાદિર્મુષ્કકાદિર્વત્સકાદિર્મુસ્તાદિઃ શીતન્ધો મહાકષાયો વલ્લીકણ્ટકપઞ્ચમૂલે ચેતિ શ્લેષ્મપ્રશમનાનીતિ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જીવન્ત્યાદિર્ગણો જીવનીયસંજ્ઞઃ| ઉદાહરણમાત્રં ચેદમ્| ધીમતા સ્વાદુશીતસ્નિગ્ધાદીન્ જીવન્ત્યાદિષુ સાધારણગુણાનાલોચ્ય ક્ષીરેક્ષુદ્રાક્ષાક્ષોડવિદારિકન્દાદિષુ (ષ્વપિ) તદ્ગુણેષુ જીવનીયાદિત્વમવધારયિતું યુક્તમિતિ| જીવન્તી-જીવવર્દ્ધની| કાકોલ્યૌ દ્વે-એકા કાકોલી કેવડીસંજ્ઞા, અન્યા ક્ષીરકાકોલી પયસ્વિનીસંજ્ઞા| દ્વે મેદે-એકા મેદા મણિચ્છિદ્રાસંજ્ઞા, અન્યા મહામેદા વૃક્ષરુહાસંજ્ઞા| મુદ્ગપર્ણ્યાદીનાં નામાનિ પ્રાગુક્તાનીતિ| "હ્યન્તાન્તરાદિગુરુભિઃ સોદધિલૈઃ સપ્તભિર્ગણૈર્ગુરુણા| આર્યાર્ધે નાત્રાયુજિ જઃ ષષ્ઠોઽયં નલઘુકૌ વા|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ મહાકશાયાઃ| તત્ર જીવનીયગણમાહજીવન્તીત્યાદિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૧૪) - "આનમ્ત્યાદૌષધાનામામયાનાં ચાનન્તા એવ કષાયાઃ| યેતુ સુતરાષધાનામામયાનાં ચાનન્તા એવ કશાયાઃ| યે તુ સુતરામુપયોગવન્તઃ પ્રકર્ષવર્તિનો વા તે જીવનીયાદિસંજ્ઞાઃ| પ્રત્યેકં દશકષાયસંયોગાત્ પઞ્ચચત્વારિંશન્મહાકષાયા વક્ષ્યન્તે| તત્પ્રતિપત્યર્થમ્| શક્યં હિ બુદ્ધિમદ્ભિઃ સ્વાદુસ્નિગ્ધશીતાદીન્ જીવન્ત્યાદિષુ સાધારણાન્ દુનાનાનાલોચ્ય ક્ષીરેક્ષુક્ષૌદ્રદ્રાક્ષાક્ષોડવિદારિકન્દાદિષ્વપિ તદ્ગુણેષુ જીવનીયાદિત્વમવધારયિતુમ્| યથોક્તાનુસરણમેવ શ્રેયો મન્દબુદ્ધેરિતિ| વ્યાસ્તાશ્ચ તે ચત્વારિ શતાનિ પઞ્ચાશદધિકાનિ તદભિધાનાન્યેવ| યદ્યપિ ચ તાનિ તાન્યેવ દ્રવ્યાણીતિ દ્રવ્યસઙ્કરઃ કાષાયેષુ, તથાઽપિ નસંજ્ઞાવિરોધઃ| એકસ્યાપિ બહુકાર્યનિર્વનાત્| તત્રલવણવર્જ્યાઃ પઞ્ચ રસાઃ કલ્પનાયાં કષાયા ઇત્યુચ્યન્તે, તદ્યોનિત્વાત્| લવણે તુ નિર્યાસાદિકલ્પનાનામસમ્ભવઃ, પૃથદુપયોગોપકારરહિતત્વાચ્ચ નૈરર્થક્યમિતિ| ભવન્તિ ચાત્ર| જીવન્તી કાકોલ્યૌ દ્વે મેદે મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ચ| ક્રષભકજીવકમધુકં ચેતિ ગણો જીવનીયાઆખ્યઃ|| ૧|| વાઠ્યા બલા પયસ્યા કાકોલ્યાવૃષભવાજિગન્ધે ચ| ક્ષીરિણિરાજક્ષવકે ભારદ્વાજી ચ બૃહણીયોઽયમ્|| ૨|| વાઠ્યા-અતિબલા| પયસ્યા-ક્રષ્યગન્ધા, વિદારી ક્ષીરવિદારી [ વા ]| ક્ષીરિણી-શ્રીપર્ણી| રાજક્ષવકં-દિગ્ધિકા| ભારદ્વાજી-વનકાર્પાસી| હૈમવતી વિરિબિલ્વં મુસ્તા કુષ્ઠં વચા હરિદ્રે ચ| ચિત્રકકટુકાતિવિષા વર્ગોઽયં લેખનીયાખ્યઃ|| ૩|| હૈમવતી-શ્વેવતી-શ્વેતવચા| અર્કૈરણ્ડૌ ચિત્રા ચિત્રકચિરિબિલ્વશઙ્ખિનીસરલાઃ| હેમક્ષીરી કટુકા વહ્નિમુખી ભેદનીયાનિ|| ૪|| ચિત્રા-દન્તી| સરલા-ત્રિવૃત્| વહ્નિમુખી-લાઙ્ગલી| મધુમધુકપૃશ્ર્નિપર્ણીકટ્ફલરોધ્રપ્રિયઙ્ગુધાતક્યઃ| અમ્બષ્ઠકી સમઙ્ગા મોચરસશ્ચેતિ સન્ધાનમ્|| ૫|| અમ્બશ્ઠકી-માચિકા| હુઙ્ગુમરિચામ્લવેતસદીપ્યકભલ્લાતકાસ્થિસંયોગાત્| વર્ગઃ સપઞ્ચકોલો નિદ્રિષ્ટો દિપનીયોઽયમ્|| ૬|| એન્દ્ર્યતિરસા પયસ્યા ક્રષ્યપ્રોક્તાસ્થિરા બલાઽતિબલા| ઇતિ બલ્યો દશકોઽયં હયગન્ધા રોહિણી ક્રષભી|| ૭|| ઐન્દ્રી-ઇન્દ્રવારુણી| અતિરસા-મૂર્વા| ક્રષ્યપ્રોક્ત-શતાવરી| રોહિણી-શ્રીપર્ણી| ક્રષમીકપિકચ્છૂઃ| ચન્દનતુઙ્ગપયસ્યાસિતાલતામછુકપદ્મોકોષીરમ્| વર્ણ્યો ગણોઽયમિદિતો મઞ્ચિષ્ઠાસારિવાસહિતઃ|| ૮|| તુઙ્ગકિઞ્જલ્કમ્| સિતા-શ્વેરદૂર્વા| લતા-પ્રિયઙ્ગુઃ| હંસપદીબૃહતીદ્વયમૃદ્વીકાસારિવેક્ષુમૂલાનિ| કૈડર્યમધુકકૃષ્ણાઃ સવિદાર્યઃ કણ્ઠજનનાનિ|| ૯|| કૈડર્યઃ-કટ્ફલઃ| વૃક્ષામ્લબદરદાડિસામ્લવેતસં વર્ગમ્|| ૧૦|| કુવલં-કોલમ્| નાગરચવિકાચિત્રકચિડઙ્ગમૂર્વામૃતાવચામિસ્તાઃ| સહપિપ્પલીપટોલાસ્તૃત્પિન્ધોઽયં ગણઃ પ્રથિતઃ|| ૧૧|| કુટજફલબિલ્વચિત્રકમહૌષધપ્રતિવિષાવચાચવિકાઃ| અન્વયવાસં પથ્યા દારુહરિદ્રા ગણોઽર્શોન્ધઃ|| ૧૨|| સ્વદિરામલકારુષ્કરનિશાભયાસત્પપર્ણકરવીરાઃ| કુષ્ઠન્ધાશ્ચતુરઙ્ગુલવિડઙ્ગજાઈપ્રવાલાશ્ચ|| ૧૩|| નલદકૃતમાલચન્દનસર્ષપધનનિમ્બકુટજમધુકાનિ| કણ્ડૂં દારુહરિદ્રા સનક્તમાલાનિ નિન્ધાન્તિ|| ૧૪|| નલદંમાંસી| કૃતમાલઃ-આરગ્વધઃ| અક્ષીવમરિચકેમ્બુકવિડઙ્ગકાણ્ડીરકિણિહિનિર્ગુણ્ડ્યઃ| ન્ધન્તિ કૃમીન્ શ્વદંષ્ટ્રાવૃષાખુપર્ણ્યસ્તથા ન ચિરાત્|| ૧૫|| અક્ષીવઃ-શિગ્રુઃ| કાણ્ડીરઃ-ઉગ્ર્કાણ્ડઃ| મઞ્જિષ્ઠાશ્લેષ્માતકરજનીસુવહાશિરીષપાલિન્યઃ| સૈલાચન્દનકતકાઃ સસિન્દુવારા વિષં શ્રન્તિ|| ૧૬|| સુવાહા-ગન્ધનાકુલી| પાલિન્દી-ત્રિવૃતા| શાલિકૃજ્ઞકાશષષ્ટિકવીરણદર્ભેક્ષુબાલિકેક્શૂણામ્| તદ્વદ્ગુન્દ્રોરકટયોર્મૂલમલં સ્તન્યજમનાય|| ૧૭|| ઇક્ષુબાલિકા-હ્વસ્વેક્ષુઃ| પાઠાનાગરસુરતરુઘનામૃતાસારિવેન્દ્રયવમૂર્વાઃ| કટુકાકિરાતતિક્તં વર્ગોઽયં સ્તન્યશુદ્ધિકરઃ|| ૧૮|| મેદાકાકોલીદ્રયવૃક્ષરુહાજીવકર્હભકુલિઙ્ગાઃ| શુક્રજનનો ગણોઽયં સહજનિલાશૂર્પપર્ણીભિઃ|| ૧૯|| કુલિઙ્ગા-કર્કટશૃઙ્ગી| જટિલા-ઉત્રઠા| કુષ્ટૈલવાલુકક્ટ્ફલકાણ્ડેક્ષુસમુમ્રફેનકોશીરૈઃ| વસુકેક્ષિવક્શુરકઈઃ શુક્રં શુધ્યેત્સકદમ્બનિર્યાસૈઃ||૨૦|| કાણ્ડેક્ષુઃકાશઃ| વસુકઃ-બુક્તઃ| ઇક્ષુરકઃ-કોકિલાક્ષઃ| દ્રાક્ષાકાકોલીદ્વયમધુપર્ણીમહુકજીવકવિદાર્યઃ| સ્નેહોપગાઃ સમેદાજીવન્તીશાલિપર્ણીકાઃ|| ૨૧|| સૌભાઞ્જનકપુનર્નવવૃશ્ચીવકુલત્થમાષબદરાણિ| સ્વેદોપગાનિ વિદ્યાત્સયવતિલાર્કોરુબૂકાણિ|| ૨૨|| લાજામ્લબદરદાડિમયવશષ્ટિકમાતુલુઙ્ગસ્વ્યાનિ| જમ્બામ્રપલ્લવાનિ ચ દમિનિગ્રહણાનિ મૃસ્ત્રા ચ|| ૨૩|| નાગરધન્વયવાસકવાલકપર્પટકચન્દનગુડૂચ્યઃ| મીનિમ્બધનપટોલીકુસ્તુમ્બર્યસ્તૃષં ન્ધન્તિ|| ૨૪|| બૃહતીદ્વયવૃક્ષરુટાપ્લષ્કરમૂલામયાકણાશૃઙ્ગ્યઃ| હિધ્માં નિન્ધન્તિ શઠી દુરાલમા બદરબીજં ચ|| ૨૪|| શ્યામાઽવન્તા પદ્મા કટ્વઙ્ગઃ પદ્મોકેશરં રોધ્રમ્| ધાતકિકુસુમસમઙ્ગા મોચેરસામ્રાસ્થિબિઙ્ગહપામ્|| ૨૬|| સ્યામા-પ્રિયઙ્ગુ| અનન્તા-ધન્વયાસકઃ| પદ્મા-પદ્મચારિણી| જમ્બૂશલ્લકિમધુકંનીલોત્પલકચ્છુરાતિલત્ર્યાહ્વમ્| ભૃષ્ટા ચ મૃત્ પયસ્યા સશાલ્મલી વુઙ્ગિરજનાનિ|| ૨૭|| કચ્છુરા-ધન્વયાસકઃ| શ્ર્યહ્વઃ- શ્રીવેષ્ટકઃ| જગ્બ્વમ્રોદુમ્વરવટકપીતનપ્લક્ષપિપ્પલાશ્મન્તમ્| મલ્લાતસોમવલ્કં મૂત્રગ્રહણાય નિર્દિષ્ટમ્|| ૨૮|| ક,અલમલિમકુમુદમધુકસૌગન્ધિકધાતકીલતાકુસુમમ્| મૂત્રં નયતિ વિરાગં સોત્પલશતપત્રપિણ્ડરીકં ચ|| ૨૯|| મધુકધાતકીલતાકુસુમેમ્યોઽન્યાનિ પદ્માનિ| લતા-પ્રિયઙ્ગુ| કમલં-મ્રિવર્ણમ્, નલિનં-રક્તમ્, શતપત્રં-નીલમ્, પુણ્ડરીકં-શ્વેતમ્, તાનિ દિવા વિકસન્તિ| કુમુદં-શ્વેતમ્, સત્પલં-નીલમ્, તે ચ રાત્રૌ| સૌગન્ધિકં સન્ધ્યાયામ્| સૃક્ષાતલીશ્વંદદ્રાદ્રભૌત્કટચસુકવશિરકુશકાશાઃ| મૂત્રં વિરેચરેયેયુર્ગુન્દ્રા પાશાણમેદશ્ચ|| ૩૦|| વશિરઃ-કરિપિપ્પલી| ન્દ્રાહ્યાન્મલકપુનર્નબવૃદુરાલભાભયાકૃષ્ણાઃ| કાસં ન્ધનિ સશઙ્ગી તામલકી કણ્ટકારી ચ|| ૩૧|| ચણ્ડામ્લવેતસશઠીતામલીસુરસહિઙ્ગુજીવન્ત્યઃ| પુષ્કરમૂલૈલાગુરુ વર્ગોઽયં શ્વાસશમનાય|| ૩૨|| દ્રાક્ષાપીલુપરૂષકમઞ્જિષ્ઠાસારિવાસુતાપલાઃ|| ત્રિફલા વેતિ ગણોઽયં જ્વરસંશમનાય નિર્દિષ્ટઃ|| ૩૩|| દાડિમફલ્ગુપરૂષકપ્રિયાલયવષષ્ટિકેક્ષુબદરાણિ| અમકાશનનિ વિદ્યાદ્દાક્ષાખર્જૂરસહિતાનિ|| ૩૪|| પદ્મકલાજોશીરં મધુત્પલસારિવાસિતોદીચ્યમ્| કાશ્મર્યફલં સ્વન્દ્રનમેષ ગણો દાહહા પ્રોક્તઃ|| ૩૫|| નતનાગરાગુરુવનાધાન્યકસૂતીકપિમ્પલીવ્યાધ્યઃ| શીતં શમયન્ત્યચિરાચ્છ્થોતાકઃ સાગ્નિમન્થશ્ચ|| ૩૬|| ભૂતીકં-કટ્તૃણમ્| તિન્દુકપિયાલબીજકસપ્તચ્છદખદરબદરાણિ| અહિમારવાઆલિકગૌ કકુભશ્ચોદર્દશમનાનિ|| ૩૭|| કાકોલ્યેલા સેવ્યં નિદ્રિગ્ધિકે શાળિપૃશ્ર્નિપર્ણ્યૌ ચ| ન્ધન્ત્યઙ્ગમર્દમચિરાસ્તન્દનમધુકોરુબૂકં ચ|| ૩૮|| દીપ્યકામરિચાજાજીગણ્ડીરં સાલગન્ધમથ શૂલમ્| શમયતિ સપઞ્જકોલં, શોફં દશમ્ સ્લમાદ્યં ચ|| ૩૯|| ૪૦|| મધુમધિકલાજગૈરિકફલિનીમોચરસમૃત્કાપાલાનિ| સંસ્થાપયન્તિ રિધિરં રુધિરં ચ શર્કરં રોધ્રમ્|| ૪૧|| મૃત્કપાલં-કર્પરમ્| રુધિરં-કુઙ્કુમમ્| શૈલૈલાવાલુકટ્ફલમોચરસાશોકપદ્મકશિરીષમ્| સ્થાપયતિ વેદનામથ સહતુઙ્ગકદમ્બવિદુલં ચ|| ૪૨|| વિદુલો-વેતસઃ| કૈડર્યહિઙ્ગુચોરકપઙ્કષાશોકરોહિણિવયઃસ્થાઃ| પૂત્યરિમેદો જટિલાગોલોમિવચાશ્ચ સંજ્ઞાદાઃ|| ૪૩|| પલઙ્કષા-ગુગ્ગુલુઃ| અશોકરોહિણી-કટુકા| વયઃસ્થા-હરીતકી| પૂયરિમેદો-દુર્ગન્ધોઽહિમારકઃ| જટિલા-માંસી| દૂર્વા| ઐન્દ્રી દૂર્વાઽમોધા વિષ્વક્સેનાઽવ્યાથા શિવાઽરિષ્ટા| બ્રાહ્યી સવાઠ્યપુષ્પી-અતિબલા| શતવીર્યા-શતવરી| અમૃતા પથ્યા ધાત્રી જીવન્તી શ્રેયસી સ્થિરા યુક્તા| મણ્ડૂકપર્ણ્યતિરસા સ્થાપયતિ પુનર્નવા ચ વયઃ|| ૪૫|| શ્રેયસી-પાઠા| યુક્તા-રાસ્ના| ઇતિ નાનાવિધવ્યાધિવિધાતાર્થમુદાહૃતાઃ| યોગા રોગાતુરવશાત્ કલ્પયેતાન્ યથાયથમ્||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિદારી-વૃષ્યકન્દા| પઞ્ચાઙ્ગુલઃ-એરણ્ડઃ| વૃશ્ચિકાલી-ઉષ્ટ્રધૂમકા મેષશ્રૃઙ્ગી વા| વૃશ્ચીવઃ-ક્ષુદ્રવર્ષાભૂઃ| દેવાહ્વયઃ-સુરદારુ| [દેવાદ્વયેતિ પાઠે એકા સહદેવા દ્વિતીયા વિશ્વદેવા ચેતિ દેવાદ્વયમ્| ] શૂર્પર્ણ્યૌ-મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| કણ્ડૂકરી-કપિકચ્છૂઃ| જીવનેત્યાદિ| "અભીરુવીરાજીવન્તીજીવકર્ષભકૈઃ સ્મૃતમ્| જીવનાખ્યમ્" (હૃ. સૂ. અ. ૬|૧૭૦) ઇતિ જીવનસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલમ્| બૃહતી કણ્ટકારિકા શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ગોક્ષુરકમિતિ હ્રસ્વસંજ્ઞં પઞ્ચમૂલમ્| ગોપસુતા-સારિવા| ત્રિપાદિ-હંસપાદી કીટમારિકાખ્યા| એષ વિદાર્યાદિગણો બૃંહણો વાતપિત્તઘ્નઃ શોષાદિહરશ્ચ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથવિદાર્યાદિપ્રભૃતયઃ| તત્ર વિદાર્યાદિગણમાહ-વિદારીતિ| વૃશ્ચિકાલી-વૃશ્ચિકાલી-વૃશ્ચિકપત્રા| વૃશ્ચિવઃ-પુનર્નવા| દેવાદ્વયં-સહદેવા વિશ્વદેવા ચ| શૂર્પપર્ણ્યૌ-મુદ્રપર્ણી માષપર્ણી ચ| કણ્ડૂકરી-કપિકચ્છૂઃ| જીવનં હસ્વં ચ પઞ્ચમૂલં-પ્રાગુક્તમ્| દોપસુતા-સારિવા| ત્રોપાદી-હંસપાદી| અયં વિદાર્યાદિગણો હૃદ્યર્વાદિગુણઃ| શોષો-રાજયક્ષ્મા| ઊર્ધ્વઃ-ઉદવર્તઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સારિવા-કૃષ્ણવલ્લી| ઉશીરં-વીરતરુ (રમ્)| કાશ્મર્યઃ-સર્વતોભદ્રા| મધૂકો-ગુડપુષ્પકઃ| શિશિરદ્વયં-એકં સિતચન્દનં મલયજસંજ્ઞમન્યદ્રક્તચન્દનસંજ્ઞમ્| યષ્ટી-ક્લીતકસંજ્ઞમ્| પરૂષકં-મૃદુફલમ્| સારિવાદિરયં દાહાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સારિવાદિગણમાહ-સારિવેતિ| શિશિરદ્વયં શ્વેતપીતચન્દને|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પદ્મકં-હેમપદ્મમ્| પુણ્ડ્રઃ-પ્રપૌણ્ડરીકમ્| વૃદ્ધિઃ-મહાશ્રાવણી| તુગા-તુગાક્ષીરી| ઋદ્ધિઃ-શ્રાવણી| શ્રૃઙ્ગી-કુલીરશ્રૃઙ્ગી| અમૃતા-છિન્નરુહા| દશ જીવનસંજ્ઞાઃ-જીવન્ત્યાદિગણોક્તાઃ| એતે પદ્મકાદયઃ સ્તન્યહેતવઃ, તથા વાતપિત્તં ઘ્નન્તિ, તથા પ્રીણનાદિગુણયુક્તાઃ| "અષ્ટાભ્યો ભદ્ગૌ યોજ્યાવુપચિત્રા|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પદ્મકાદિગણમાહ-પદ્મકપુણ્દ્રાવિતિ| પુણ્ડ્રઃ-પ્રપૌણ્ડરીકમ્| તુગા-વંશરોચના| શ્રૃઙ્ગી-કર્કટશૃઙ્ગી| અમૃતા-ગુડૂચી| જીવનસંજ્ઞા દશ-જીવનીયો ગણઃ| ઈરણો-વાયુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પુરૂષકો-મૃદુફલો ધન્વનચ્છદઃ| વરા-શ્રેષ્ઠા| દ્રાક્ષા-મધુફલા| કટ્ફલં-રોહિણી સોમવલ્કઃ| કતકફલં-વારિપ્રસાદનમ્| રાજાહ્વં-ક્ણિકારમ્| દાડિમં-શુકેષ્ટમ્| શાકં-ખરચ્છદવૃક્ષવિશેષઃ| પરૂષકાદિરેષ તૃડામયાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પરૂષાદિગણમાહ-પરૂષકમિત્યાદિ| વસત્રિફલા| રાજાહ્વં-રાજાદનમ્| શાકં-શાકવૃક્ષફલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અઞ્જનં દ્વિધા,-એકં સ્રોતોઞ્જનં યામુનસંજ્ઞમપરં સૌવીરં નેત્રભૂષણાખ્યમ્| ફલિની-પ્રિયઙ્ગુઃ| માંસી-કૃષ્ણજટા| પદ્મં-પુષ્કરમ્| ઉત્પલં-શશિપ્રિયમ્| રસાઞ્જનં-તાર્ક્ષ્યશૈલમ્| એલા-બહુલા| મધુકં-મધુયષ્ટી| નાગાહ્વં-નાગકેસરમ્| એષોઽઞ્જનાદિર્વિષાદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અઞ્જનાદિગણમાહ-અઞ્જનમિત્યાદિ| અઞ્જનંસ્ત્રોતોઞ્જનમ્| સઓલા-સૂક્ષ્મૈલા,સશબ્દ ઈષદ્વાચી| નામાહ્વંનાગકેસરમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પટોલં-પાણ્ડુફલમ્| કટુરોહિણી-કટુકા| ચન્દનં-ગન્ધસારમ્| મધુસ્રવો-મુરઙ્ગી| ગુડૂચી-છિન્નરુહા| પાઠા-અમ્બષ્ઠા| એતૈર્દ્રવ્યૈર્યુક્તમેતત્ પટોલાદિકં કફાદીન્ નિહન્તિ| "માત્રાસમકં નવમો લ્ગાન્તમ્ (મો લગોન્ત્યઃ) " (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૨|૩૨)

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પટોલાદિગણમાહ-પટોલેત્યાદિ| મધુસ્ત્રવામૂર્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગુડૂચી-છિન્નોદ્ભવા| પદ્મકો-મરુદ્ભવઃ| અરિષ્ટો-નિમ્બઃ| ધાનકા-ધાન્યકમ્| રક્તચન્દનં-રક્તકાષ્ઠમ્| એષ ગુડૂચ્યાદિઃ પિત્તાદીન્ હન્તિ, [અગ્નિકરશ્ચ ]|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ગુડૂચ્યાદિગણમાહ-ગુડૂચીત્યાદિ| અરિષ્ટોનિમ્બઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આરગ્વધઃ-શમ્યાકઃ| ઇન્દ્રયવાઃ-કલિઙ્ગકાઃ| પાટલિઃ-વસન્તદૂતી| કાકપિક્તા-શાર્ઙ્ગેષ્ટા| નિમ્બઃ-પારિભદ્રકઃ| અમૃતા-ગુડૂચી| મધુરસા-મૂર્વા| સ્રુવવૃક્ષો-વિકઙ્કતઃ, [કણ્ટકીવૃક્ષઃ કણ્ટકારિકેતિ પ્રસિદ્ધઃ ]| પાઠા-અમ્બષ્ઠા| ભૂનિમ્બઃ-કૈરાતઃ| સૈર્યકઃ-સહચરઃ| પટોલં-કર્કશચ્છદમ્| કરઞ્જયુગ્મં-એકઃ પૂતિકકરઞ્જશ્ચિરિબિલ્વાખ્યોઽપરો નક્તમાલાખ્યઃ| સપ્તચ્છદઃ-અયુગ્મચ્છદઃ| અગ્નિઃ-ચિત્રકઃ| સુષવી-કારવી, પાનીયવલ્લીસંજ્ઞા| ફલં-મદનફલમ્| બાણઃ-સહચરઃ| ઘોણ્ટા-પૂગવિશેષઃ| અયમારગ્વધાદિશ્ચ્છર્દ્યાદીન્નિહન્તિ| [મેદોદરાન્ વિશોધયતિ-પરાકરોતિ| ] વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આરબધાદિગણમાહ-આરમ્બધેત્યાદિ| કાકતિક્તા-કરઞ્જિકા- સ્ત્રુવવૃક્ષો-વિકઙ્કતઃ| સૈર્યકઃ-સહચરઃ| [ સુષવી-કારવેલ્લુકમ્| ફલં-મદનફલમ્| વાણો-વીલસહચરઃ| ] ઘોણ્ટા-બદરી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસનઃ-પીતશાલાખ્યઃ| તિનિશઃ-સ્યન્દનસંજ્ઞઃ| ભૂર્જો-બહુપુટાખ્યઃ| શ્વેતવાહઃ-અર્જુનઃ| પ્રકીર્યઃ-પૂતિકરઞ્જઃ| ખદિરો-ગાયત્રી| કદરઃ-ખદિરાકૃતિઃ શ્વેતસારઃ| ભણ્ડી-શિરીષઃ| શિંશિપા-મણ્ડલપત્રિકા| મેષશૃઙ્ગી-અજશૃઙ્ગી| ત્રિહિમં-ચન્દનત્રયમ્, મલયજરક્તચન્દનદારુહરિદ્રાભેદેન| તલઃ-તાલઃ| પલાશઃ-કિંશુકઃ| જોઙ્ગકઃ-અગુરુસંજ્ઞઃ| શાકં-વરદારુ| શાલો-રસનિર્યાસાખ્યઃ| ક્રમુકઃ-પૂગમ્| ધવઃ-શકટાખ્યઃ| કલિઙ્ગાઃ-શક્રયવાઃ| છાગકર્ણો-બસ્તકર્ણઃ| અશ્વકર્ણઃ-કુશિકઃ| અયમસનાદિઃ શ્વિત્રાદીન્ વિજયતે-શમયતિ| વિજયત ઇતિ "વિપરાભ્યાં જેઃ" ઇત્યાત્મનેપદમ્| તથા, મેદોદોષં નિબર્હતિ-પરાકરોતિ| માલિનીવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અસનાદિગણમાહ-અસનેત્યાદિ| શ્વેતવાહઃ-અર્જુનઃ| પ્રકીર્યઃ-પૂતિકરઞ્જઃ| કદરઃ-શ્વેતખદિરઃ| ભણ્ડી-શિરીષઃ| ત્રિહિમં-ચન્દનત્રયમ્| તલઃ-તાલવૃક્ષઃ| જોઙ્ગકઃ-અગુરુ| ક્રમુકઃ-ઇન્દ્રયવઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વરુણઃ-તમાલઃ| સૈર્યકયુગ્મં-સહચરદ્વયમ્, એકો રક્તપુષ્પઃ કુરવકાખ્યોઽન્યઃ પીતપુષ્પઃ કુરણ્ટકાખ્યઃ| શતાવરી-વરી| દહનો-વહ્નિઃ| મોરટો-મૂર્વા| બિલ્વઃ-પૂતિવાતઃ| વિષાણિકા-અજશૃઙ્ગી| દ્વિબૃહત્યૌ-કણ્ટકારિકામહોટિકાખ્યે| દ્વિકરઞ્જઃ-કરઞ્જદ્વયં પ્રાગુક્તમ્| તર્કારી હરીતકી ચેતિ-જયાદ્વયમ્| બહલપલ્લવઃ-શોભાઞ્જનઃ| દર્ભઃ-કુશઃ| રુજાકરો-હિન્તાલઃ| વરુણાદિરયં કફાદીન્ હન્તિ| "દ્રુતવિલમ્બિતમાહનભૌ ભરૌ" (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૩|૪૯)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વરુણાદિગણમાહ-વરુણેત્યાદિ|મોરટઃ-ક્ષીરમૂર્વા| વિષાણિકા-મેષશૂઙ્ગી| જયદ્વયં-તર્કારીદ્વયમ્| બહલપલ્લવઃ-શિગ્રુઃ| આઢ્યવાતં-ઊરુસ્તમ્ભમ્| આન્તરં ગુલ્મં વિદ્ગધિં ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊષકો-વૃષકઃ, કલ્લર ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| તુત્થકં-ખર્પરં કિટિહાપરસંજ્ઞમ્| હિઙ્ગુ-રામઠમ્| કાસીસદ્વયં-એકં પાંશુધાતુસંજ્ઞમપરં પુષ્પકાસીસાખ્યમ્| સૈન્ધવં-માણિમન્થમ્| શિલાજતુ-શિલાજમ્| ઊષકાદિરયં મૂત્રકૃચ્છ્રાદીન્ હન્તિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઊષકાદિગણમાહ-ઊષક ઇત્યાદિ| ઊષકઃ-ક્ષારમૃત્તિકા| કૃચ્છ્રં-મૂત્રકૃચ્છ્રમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વેલ્લન્તરો-વીરતર ઉશીરાખ્યઃ| અરણિકઃ-અગ્નિમન્થઃ| બૂકઃ-ઈશ્વરમલ્લિકા| વૃષઃ-આટરૂષકઃ| અશ્મભેદઃ-પાષાણભેદઃ| ગોકણ્ટકો-ગોક્ષુરકઃ| ઇત્કટા-સૂક્ષ્મપત્રિકા દીર્ઘલોહિતયષ્ટિકા કાણ્ડવિશેષઃ, 'ઇકડિ' ઇતિ લોકે| સહાચરઃ-સહચરઃ| બાણો-નીલપુષ્પઃ સૈર્યકઃ| કાશઃ-શ્વેતચામરકઃ| વૃક્ષાદની-કામવૃક્ષકઃ| નલો-મૃત્યુપુષ્પાખ્યઃ| કુશદ્વયં-સ્થૂલસૂક્ષ્મભેદેન દર્ભદ્વયમ્| ગુણ્ઠો-વૃત્તતૃણઃ, કુદગુણ્ઠિકાપરસંજ્ઞઃ| ગુન્દ્રા-પદએરકઃ| ભલ્લૂકઃ-શ્યોનાકઃ| મોરટઃ-ક્ષીરમોરટઃ| કુરણ્ટઃ-સિતિવારકઃ| કરમ્ભઃ-ઉત્તમારણિઃ| પાર્થા-સુવર્ચલા| એષ વીરતરાદિર્વર્ગો-ગણો, વાતજાન્ રોગાન્ હન્તિ| તથા, અશ્મર્યાદિહરઃ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વીરતરાદિગણમાહ-વેલ્લન્તરેત્યાદિ| અરણિકઃ-તર્કારી| બૂકો-બકપુષ્પઃ| ઉત્કટઃ-ઇક્ષુઃ| ઋક્ષાદની-વન્દાકઃ| ભલ્લૂકઃ-ટિણ્ટુકઃ| કરમ્ભા-ઉત્તમારણી| પાર્થા-આદિત્યભક્તા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોધ્રઃ-તિલ્વકઃ| શાબરકો-દ્વિતીયરોધ્રઃ, અક્ષિભેષજાપરસંજ્ઞઃ| કદમ્બપલાશૌ-પ્રસિદ્ધૌ| જિઙ્ગિણી-કૃષ્ણશાલ્મલી| સરલં-દેવદારુ| કટ્ફલં-કુમુદા, રોહિણીભેદઃ| યુક્તા-રાસ્ના, ગિરિકર્ણિકેત્યન્યે| કુત્સિતામ્બઃ-કદમ્બઃ| કદલી-રમ્ભા| ગતશોકઃ-અશોકઃ| એલવાલુ-ઐલેયમ્| પરિપેલવં-કુટન્નટં ગોપાલદમનકાખ્યમ્| મોચા-શલ્લકી| અયં રોધ્રાદિકો ગણો મેદઃકફાપહો યોનિદોષઘ્નશ્ચ| તથા, સ્તમ્ભી દોષાણાં શકૃદાદેશ્ચ| તથા, વર્ણાય હિતો વિષઘ્નશ્ચ| સ્વાગતવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રોધ્રાદિગણમાહ-રોધ્રેત્યાદિ| શાબરરોધ્રઃ-શ્વેતરોધ્રઃ| જિઙ્ગિણી-મોદકી| યુક્તા-રાસ્ના| કુત્સિતીમ્બઃ-કદમ્બઃ| ગતશોકઃ-અશોકઃ| પરિપલવં-ક્ષુદ્ગમુસ્તા| મોચા-સલ્લકિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અર્કઃ-સદાપુષ્પી| અલર્કો-મન્દારકાખ્યઃ શ્વેતકુસુમઃ| નાગદન્તી-પર્વપુષ્પિકા| વિશલ્યા-લાઙ્ગલી| ભાર્ઙ્ગી-ફઞ્જી| રસ્ના-રસ્યા| વૃશ્ચિકાલી-ઉષ્ટ્રધૂમકઃ| પ્રકીર્યા-કરઞ્જઃ| પ્રત્યક્પુષ્પી-અપામાર્ગઃ| પીતતેલા-કાકાદની| ઉદકીર્યા-કરઞ્જઃ| શ્વેતાયુગ્મં-એકા કિણિહીસંજ્ઞાઽન્યા મહાશ્વેતા પાલિન્દીસંજ્ઞા| તાપસાનાં વૃક્ષઃ-ઇઙ્ગુદી| એષોઽર્કાદિર્વર્ગઃ કફાદિઘ્નોઽતિશયેન વ્રણશોધનઃ| શાલિનીવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અર્કાદિગણમાહ-અર્કેત્યાદિ| અલર્કો-મન્દારઃ| નાગદન્તી-પર્વપુષ્પી| વિશલ્યા-લાઙ્ગલીં| પ્રત્યવપુષ્પી-અપામાર્ગઃ| પિતતૈલા-જ્યોતિષ્મતી| ઉદકીર્યાં-પૂતિકરઞ્જઃ| શ્વેતાયુગ્મં-કિણિહી કટમી ચ| તાપસાનાં વૃક્ષઃ- ઇઞ્જુદી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુરસયુગં-તુલસીદ્વયં ગૌરકૃષ્ણભેદેન| ફણિજ્જો-મરીચકઃ| કાલમાલા-કૃષ્ણાર્જકઃ, કુઠેરકભેદઃ| વિડઙ્ગં-વેલ્લમ્| ખરબુસો-મરુબકઃ| વૃષકર્ણી-મૂષિકકર્ણી| કટ્ફલં-સોમવલ્કમ્| કાસમર્દઃ-કાસઘ્નઃ| ક્ષવકઃ-ક્ષુદ્વિબોધનઃ| સરસી-તુમ્બરપત્રિકા| ભાર્ઙ્ગી-અઙ્ગારવલ્લી| કાર્મુકા-રક્તમઞ્જરી, અતિમુક્તક ઇત્યન્યે| કાકમાચી-ગુડફલા| કુલહલો-ભૂકદમ્બકોઽલમ્બુસાખ્યઃ| વિષમુષ્ટિઃ-કર્કોટી, મહાનિમ્બ ઇત્યન્યે| ભૂસ્તૃણં-ગુહ્યબીજમતિચ્છત્રાખ્યમ્| ભૂતકેશી-માંસી પુત્રજારી| સુરસાદિરેષ ગણઃ શ્લેષ્માદિઘ્નઃ પ્રતિશ્યાયાદિહરો વ્રણશુદ્ધિકૃત્ [ચ]| માલિનીવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સુરસાદિગણમાહ-સુરસેત્યાદિ| સુરસયુગં-શ્વેતકૃષ્ણે તુળસ્યૌ| ફણિજ્જો-મરિચકઃ| કાલમાલા-અર્જકઃ| ખરબુસો-મરુચકઃ| વૃષકર્ણી-આખુકર્ણી| ક્ષવકઃ-ક્ષુરકારી| સરાસી-કપિત્થપર્ણી| કાર્મુકઃ-પ્રાચીબલઃ| કુલહલો-મુણ્ડી,| ભૂસ્તૃણો-ભૂતિકતૃણમ્| ભૂતકેશી-નિર્ગુણ્ડી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુષ્કકો-મોક્ષકઃ| સ્નુક્-ગુડા ઉગ્રકાણ્ડઃ| વરાદીનાં પ્રોક્તાનિ નામાનિ| મુષ્કકાદિરેષ ગુલ્માદિજિત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મુષ્કકાદિગણમાહ-મુષ્કકેત્યાદિ| મુષ્કકોમોક્ષકઃ| દ્વીપી-ચિત્રિકઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વત્સકો-વનતિક્તકઃ| મૂર્વા-મધુરસા| મરિચં-ઊષણમ્| ઘુણપ્રિયા-અતિવિષા| ગણ્ડીરં-સ્નુહી| એલા-બાલૈલા| પાઠા-પ્રાચીના| અજાજી-જીરકઃ| કટ્વઙ્ગફલં-અરલુકફલમ્| કેચિતુ કટ્વઙ્ગફલં-તિન્દુકીફલમિત્યાહુઃ| અજમોદો-દીપ્યકઃ| સિદ્ધાર્થો-ગૌરસર્ષપઃ| અન્યેષાં નામાન્યુક્તાનિ| "ગુર્વન્તાષ્ટગણાભાગાઽઽર્યા પૂર્વાર્દ્ધસદૃશશકલદ્વિતયા| આર્યૈરાર્યાગીતિઃ સઙ્ગીતા સઙ્ગીતગીતસંવિધ્યૈઃ||" પશુગન્ધા-અજગન્ધા મકરન્તરાખ્યા| પઞ્ચકોલકં-પ્રાગુક્તમ્| વત્સકાદિરસૌ વાતાદીન્નિહન્તિ| આર્યા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વત્સકાદિગણમાહ-વત્સકેત્યાદિ| ઘુપ્રિયા-અતિવિષા| ગણ્ડીરં-સ્નિહી| કટ્વઙ્ગઃ-ટુન્ટુકઃ| ફલં-મદનફલમ્| પશુગન્ધા| ચલો-વાયુઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વચા-ગોલોમી| જલદઃ-અમ્બુધરઃ| દેવાહ્વં-કિલિમમ્| નાગરં-વિશ્વમ્| અતિવિષા-ભઙ્ગુરા| અભયા-અમૃતા| હરિદ્રાદ્વયં-એકા પિણ્ડા, અપરા પચમ્પચા દારુહરિદ્રા| યષ્ટ્યાહ્વં-ક્લીતિકા| કલશી-પૃશ્નિપર્ણી| કુટજોદ્ભવાઃ-ઇન્દ્રયવાઃ| એતૌ વચાદિહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારઘ્નૌ મેદઃકફાદિહરૌ ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વચાહરિદ્રાદિગણાવાહ-વચેત્યાદિ, હરિદ્રાદ્વયેત્યાદિ| કલશી-પૃશ્ર્નિપર્ણી| કટજોદ્ભવઃ-ઇન્દ્રયવઃ| આઢ્યપવનઃ-ઊરુસ્તમ્ભઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રિયઙ્ગુઃ-શ્યામા| પુષ્પાઞ્જનં-રીતિપુષ્પમ્| યુગ્મેત્યત્રાનુવૃત્તિકૃતેન સમ્બન્ધેનાઞ્જનમિતિ સમ્બધ્યતે| તેનાઞ્જનયુગ્મં-એકં સ્રોતોઞ્જનમન્યત્સૌવીરમિત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| પદ્મા-પદ્મચારિણી| પદ્માત્-કમલાત્, રજઃ-કેસરમ્| યોજનવલ્લી-મઞ્જિષ્ઠા| અનન્તા-યવાસકઃ| માનદ્રુમઃ-શાલ્મલી| મોચરસઃ-શાલ્મલીનિર્યાસઃ| સમઙ્ગા-નમસ્કારી રક્તમૂલાખ્યા| પુન્નાગઃ-તુઙ્ગો રક્તકેસરાખ્યઃ| શીતં-ચન્દનમ્| મદનીયહેતુઃ-ધાતુકી| ઉપજાતિવૃત્તમ્| અમ્બષ્ઠા-પાઠા મયૂરશિખાખ્યા| મધુકં-મધુયષ્ટિકા| નમસ્કરી-સમઙ્ગા| નન્દીવૃક્ષઃ-પ્રરોહી| પલાશઃ-પ્રસિદ્ધઃ| કચ્છુરા-ફણિહારી ધન્વયવાસકાખ્યઃ| બિલ્વપેશિકા-બિલ્વમજ્જા| કટ્વઙ્ગઃ-સ્યોનાકઃ| કમલોદ્ભવં રજઃ-પદ્મરેણુઃ| એતૌ પ્રિયડ્ગ્વંબષ્ઠાદી ગણો પક્વાતીસારનાશનૌ સન્ધાનીયૌ પિત્તે હિતૌ વ્રણરોપણૌ ચ| "મ્સો જ્ગૌ શુદ્ધવિરાડિતં મતમ્" (વૃત્તરત્નાકરે અ. ૩|૨૧)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રિયડૂગ્વમ્બષ્ઠાગણાવાહ-પ્રિયઙિગ્વત્યાદિ, અમ્બષ્ઠેત્યાદિ| પુષ્પં-[ઉષ્પાઞ્જનમ્| અઞ્જનયુગ્મં-સ્ત્રોતોઞ્જનં રસાઞ્જનં ચ| પદ્મા_ભાર્ઙી| પદ્માદ્રજઃ-પદ્મકેશરમ્| યોજનવલ્લી-મઞ્જિષ્ઠા| અનન્તા-દુરાલભા| માનદ્રુમઃ-શાલ્મલીવૃક્ષઃ, મોચરસઃ-તન્નિર્યાસઃ| સમઙ્ગા-લજ્જિકા| પુન્નામ-પુન્નાગમ્| શીતં-ચન્દનમ્| મદનીયહેતુઃ-ધાતકી| અમ્બષ્ઠા-મયૂરશિખા| નમસ્કરી-લજ્જિકા| બિલ્વપેશિકા-શુષ્કબિલ્વપેશિકા| સન્ધાનીયૌ-ભન્ગસન્ધાનજનનૌ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુસ્તા-ગાઙ્ગેયી| તિક્તાદ્વયં-એકા કટુકાઽન્યા કાકતિક્તા| વિષાખ્યા-શુક્લકન્દા| હૈમવતી-શ્વેતવચા| એતે યોન્યામયઘ્નાઃ સ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ| "તૌ જો ગુરુ ચેદ્ભવતીન્દ્રવજ્રા|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મુસ્તાદિગણમાહ-મુસ્તેત્યાદિ| દ્વિતિક્તા-કટુકા કરઞ્જિકા ચ| હૈમવતી-શ્વેતવચા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન્યગ્રોધો-વટઃ| પિપ્પલઃ-આશ્વત્થઃ| સદાફલઃ-ઉદુમ્બરઃ| જમ્બૂદ્વયં-એકા રાજજમ્બૂર્બૃહત્ફલાઽન્યા હ્રસ્વફલા કાકજમ્બૂઃ| અર્જુનઃ-પાર્થઃ| કપીતનઃ-કપિચૂડો વાનીરાખ્યઃ| સોમવલ્કઃ-શ્વેતસારઃ ખદિરઃ| પ્લક્ષઃ-શૃઙ્ગી પ્લવાખ્યઃ| આમ્રઃ-ચૂતઃ| વઞ્જુલો-વેતસઃ| પિયાલો-દ્રાક્ષારસપ્રિયઃ ખરસ્કન્ધાખ્યઃ| નન્દી-જયવૃક્ષઃ| કોલી-બદરી| વિરલા-તિન્દુકી| મધુકં-યષ્ટી| મધૂકં-મધૂકપુષ્પમ્| ન્યગ્રોધાદિરયં સઙ્ગ્રહણાદિગુણયુક્તઃ| વસન્તતિલકાવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ન્યગ્રોધાદિગણમાહ-ન્યગ્રોધેત્યાદિ| સદાફલઃ-ઉદ્રુમ્બરઃ| જમ્બૂદ્વયં-જમ્બૂ રાજજમ્બૂશ્ચ| કપીતનઃ-આમ્રાતકઃ| સોમવલ્કઃ-કટ્ફલઃ| પિયાલઃ-ચારઃ| નન્દી-નન્દીવૃક્ષઃ| કોલી-બદરી| વિરલા-તિન્દુકી| ભગ્રસાધનો-ભન્ગસધાનકૃત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એલાયુગ્મં-સૂક્ષ્મૈલા સ્થૂલૈલા ચ| તુરુષ્કઃ-કૃત્રિમો નિર્યાસવિશેષઃ| કુષ્ઠં-ગદઃ| ફલિની-ગન્ધપ્રિયઙ્ગુઃ| માંસી-નલદમ્| જલં-હ્રીબેરમ્| ધ્યામકં-દેવદગ્ધકમ્| સ્પૃક્કા-દેવી| ચોરકો-ગ્રન્થિપર્ણઃ| ચોચં-ત્વક્| પત્રં-તમાલપત્રમ્| તગરં-વક્રમ્| સ્થૌણેયં-તૈલપીતકમ્| જાતિરસો-બોલઃ| શુક્તિઃ-નખઃ| વ્યાઘ્રનખઃ-સમુદ્રજઃ| અમરાહ્વં-દેવદારુ| અગુરુઃ-પ્રસિદ્ધઃ| શ્રીવાસકઃ-ચીડા શ્રીવેષ્ટકાખ્યઃ| કુઙ્કુમં-બાહ્લીકમ્| ચણ્ડા-કોપના| ગુગ્ગુલુઃ-પુરઃ| દેવધૂપઃ-સર્જરસઃ| ખપુરઃ-કુન્દુરુકઃ| પુન્નાગો-રક્તકેસરઃ| નાગાહ્વયં-નાગકેસરમ્| એલાદિરયં વાતાદીન્ હન્તિ| તથા, વર્ણપ્રસન્નત્વકૃત્ કણ્ડ્વાદિહૃચ્ચ| "મ્સૌ જ્સૌ તૌ ગુરુકં ચ સૂર્યતુરગૈઃ શાર્દૂલવિક્રીડિતમ્|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એલાદિગણમાહ-એલાયુગ્મેત્યાદિ| તુરુષ્કઃ-સિહ્લકઃ| ધ્યામકં-રોહિષમ્| ચોરકો-ગ્રન્થિપર્ણઃ| ચોચં-ત્વચમ્| પત્રં-પત્રકમ્| જાતીરસો-બોલઃ| શુક્તિઃ-નખમ્| વ્યાધ્રનખઃ-તદ્ભેદઃ| શ્રીવાસકઃ-સરલનિર્યાસઃ| દેવધૂપો-રાલઃ| ખપુરઃ-સલ્લકીનિર્યાસઃ| નાગાહ્વયં-નાગકેશમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શ્યામા-માલવિકા ત્રિવૃત્ મસૂરવિદલાખ્યા| દન્તી-મુકૂલકશ્ચિત્રાખ્યઃ| દ્રવન્તી-ઉન્દુરકર્ણિકા| ક્રમુકઃ-પટ્ટિકારોધ્રઃ| કુટરણા-શુક્લા ત્રિવૃત્| શઙ્ખિની-યવતિક્તા| ચર્મસાહ્વા-સાતલા, બ્રાહ્મીત્યન્યે| સ્વર્ણક્ષીરી-કઙ્કુષ્ઠમ્| ગવાક્ષી-ગવાદની સ્થાણુકર્ણીસંજ્ઞા, ઇન્દ્રવારુણીત્યન્યે| શિખરી-અપામાર્ગઃ| રજનકઃ-કમ્પિલ્લકઃ| છિન્નરોહા-અમૃતવલ્લી| કરઞ્જઃ-કૈડર્યઃ| બસ્તાન્ત્રી-વૃષગન્ધા| વ્યાધિઘાતઃ- કૃતમાલઃ| બહુલો-બહુફલઃ| બહુરસઃ-ઇક્ષુઃ| તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્-પીલોઃ ફલાનિ| શ્યામાદિરેષ ગુલ્માદીન્ હન્તિ| [અત્ર પિપ્પલ્યાદિઃ પ્રસિદ્ધત્વાન્નોક્તઃ| ] "મ્રૌ ભ્રૌ યાશ્ચ ત્રયઃ સ્યુઃ સ્વરમુનિતુરગૈઃ સ્રગ્ધરાસ્યાદ્વિરામૈઃ|"

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શ્યામાદિગણમાહ-શ્યામેત્યાદિ| શ્યામા-કૃષ્ણમૂલા ન્નિવૃત્| દ્રવન્તી-ચીરિતપત્રા દન્તીભેદઃ| ક્રસુકઃ-પૂરાઃ| કુઠરણા-અરુણમૂલા ત્રિવ્undefined્ત્| ચર્મસાહ્વા-સત્પલા| શિખરી-અપામાર્ગઃ| રજનકઃ-કમ્પિલ્લઃ| છિન્નરોહા-ગુડૂચી| યસ્તાન્ત્રી-વૃદ્ધદારુકઃ| વ્યાધિધાતઃ-આરગ્વદઃ| બહલઃ-શિગ્રુઃ| બહુરસઃ-ઇક્ષુઃ| તીક્ષ્ણવૃક્ષઃ-પીલુઃ, સસ્ય ફલાનિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇતિ-એવં પ્રકારેણ, ત્રયસ્ત્રિંશત્સઙ્ખ્યા વર્ગાઃ કથિતાઃ| અત્ર સઙ્ખ્યોપાદાનમેષાં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| અન્યેઽપ્યેવંપ્રકારાઃ સન્તિ, એતે તુ પ્રધાના ઇત્યર્થઃ| સુખસ્મરણાર્થં ચ સઙ્ખ્યાવચનમ્| એષુ ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્સુ વર્ગેષ્વલાભતઃ-અલાભે સતિ, તદ્વિધં-રસવીર્યપાકૈસ્તુલ્યં, દ્રવ્યમન્યત્-અનુક્તમપિ યુઞ્જ્યાત્| ન કેવલમેતાવદેવ વિધેયમિત્યાહ-જહ્યાદયૌગિકમ્,-ન કેવલમેષુ વર્ગેષુ તદ્દ્રવ્યલાભે યથાલાભમન્યત્તદ્વિધં દ્રવ્યં યુઞ્જ્યાત્, યાવદયૌગિકં યત્ દ્રવ્યં તચ્ચ ત્યજેત્| દોષરોગાદ્યપેક્ષયા પુરુષસ્યાસ્મિન્ કાલે વયસિ વા અયમેવ ગણઃ પ્રશસ્તઃ, તદા તત્સમસ્તગણદ્રવ્યલાભે તદ્વિધમેકં દ્રવ્યં દ્વે વા બહૂનિ વા દ્રવ્યાણિ સંયોજ્ય પ્રયોજ્ય એવ, ન સમસ્તદ્રવ્યાપેક્ષા કાર્યેતિ| તથા ચ સુશ્રુતઃ (સુ. અ. ૩૮|૮૨) - "સમીક્ષ્ય દોષભેદાંશ્ચ ગણાન્ ભિન્નાન્ પ્રયોજયેત્| પૃથઙ્મિશ્રાન્ સમસ્તાંશ્ચ ગણાન્ વા વ્યસ્તસંહતાન્||" ઇતિ| ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ "ત્રેસ્ત્રયશ્ચ" ઇતિ ત્રયસાદેશઃ| અયૌગિકમિતિ અયોગાય પ્રભવતીત્યર્થઃ| યોગાદ્યચ્ચેતિ ઠઞ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઉપસંહરતિ-ત્રયસ્ત્રિંશદિતિ| એતે ગણા ન યાવદુક્તા ગ્રાહ્યાઃ| કિં તર્હિ ? ઊહાપોહયોગ્યાઃ, ઇત્યાહ-તેષુ ત્વલાભત ઇતિ| દેશતઃ કાલતો વા કસ્યચિદ્દ્રવ્યસ્યાલાભે તત્સદ્દશગુણમન્યત્-અનુક્તમપિ યૌગિકં યુઞ્જ્યાત્| ઉક્તમપ્યૌષધમયૌગિકં જહ્યાત્| દેશકાલાવસ્થાદ્યપેક્ષયા ઉચિતં-યૌગિકમ્, અનુચિતં-અયૌગિકમ્| યથાલાભપ્રયોગોઽપિ સુશ્રુતેનોક્તઃ (સૂ. અ. ૬૭|૬૪) - "સમસ્તં વર્ગમર્દ્ધ વા યથાલાભમથાપિ વા| પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ પ્રાજ્ઞો યથોદ્વિષ્ટેષુ કર્મસુ||' ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-એતે-પૂર્વોક્તાઃ, વર્ગા દોષદૂષ્યવયોબલાદીન્યપેક્ષ્યવિકલ્પ્ય, કલ્કાદિયુક્તાઃ સુકૃચ્છ્રાન્ રોગાન્-આમયાન્ ઘ્નન્તિ| યુક્તા ઇત્યત્રાન્તર્ભાવિતણ્યર્થો યુજિઃ| તતઃ કલ્કાદિષુ વૈદ્યેન યોજિતા ઇત્યર્થોઽવતિષ્ઠતે| આદિશબ્દેન ફાણ્ટશીતકષાયાદિપરિગ્રહઃ| કથમેતે ઘ્નન્તિ ? ઇતિ પ્રકારં યુક્ત્યાઽઽહ-પાન ઇત્યાદિ| પાને-પાનાદ્યુપયોગે સતિ| લેપાભ્યઙ્ગૈરિતિ બહુવચનેન લેપાભ્યઙ્ગસ્રાનાદિભિશ્ચેતિ યોજ્યમ્| શાલિનીવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહાધ્યાયઃ પઞ્ચદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૫||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- એતે વર્ગાઃ સર્વકલ્પયોગ્યાશ્ચેત્યાહ-એતે વર્ગા ઇતિ| દોષાદ્યપેક્ષયા કલ્કાદીનામન્યતમેન કલ્પેન, પાનાદીનામન્યતમેનાન્તઃપ્રયોગેણ, લેપાદીનામન્યતમેન બહિઃપ્રયોગેણ વા, દુઃસાધ્યાનપિ રોગાન્ ન્ધન્તિ| અથાગ્ર્યસઙ્ગ્રહઃસઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૩) - " શ્રેષ્ઠમુદકમાશ્વાસનસ્તમ્ભનક્લેદનાનામ્| ૧| વાયુઃ પ્રાણસંજ્ઞાપ્રદાનહેતૂનામ્| ૨| અગ્નિરામસ્તમ્ભશીરશૂલોદ્વેષ્ટકમ્પપ્રશમનાનામ્| ૩| સ્નાનં સુરા ચ શ્રમહરાણામ્| ૪| ક્ષીરં જીવનીયાનામ્| ૫| માંસં બૃંહણીયાનામ્| ૬| [ઇર્ષશ્ચ ] પ્રીણનાનામ્| ૭| લવણમન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્| ૮| તિન્દુકમનન્નદ્રવ્યરુચિકરાણામ્| ૯| અમ્લં હૃદ્યાનામ્| ૧૦| કુક્કુટો બલ્યાનામ્| ૧૧| તૈલં વાતશ્લેષ્મપ્રશમનાનામ્| ૧૨| સર્પિર્વાતપિર્રપ્રશમનાનામ્| ૧૩| મધુ શ્લેષ્મપિત્તપ્રશમનાનામ્| ૧૪| સ્વેદો માર્દવકરાણામ્| ૧૫| વ્યાયામઃ સ્તૈર્યકરાણામ્| ૧૬| ક્ષારઃ પુંસ્ત્વોપધાતિનામ્| ૧૭| આમં કપિત્થમકણ્ઠ્યાનામ્| ૧૮| આવિકં સર્પિરહૃદ્યાનામ્| ૧૯| માહિષં ક્ષીરં સ્વન્પજનનાનામ્| ૨૦| મન્દકં દધિ અભિષ્યન્દકરાણામ્| ૨૧| ઇક્ષુર્નૂત્રજનનાનામ્| ૨૨| યવાઃ પુરીષજનનાનામ્| ૨૩| જામ્બવં વાતજનનાનામ્| ૨૪| કુલત્થા અમ્લપિત્તજનનાનામ્| ૨૫| માષાઃ શષ્કુલ્યોઽવિક્ષીરં ચ શ્લેષ્મપિત્તજનનાનામ્| ૨૬| દુરાલભા પિત્તશ્લેષ્મોપસમનાનામ્| ૨૭| ઉપવાસો જ્વરહરાણામ્| ૨૮| વૃષો રક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્| ૨૯| કણ્ટકારિકા કાસન્ધાનામ્| ૩૦ લાક્ષા સદ્યઃક્ષતન્ધાનામ્| ૩૧ નાગબલાભ્યાસઃ ક્ષયક્ષતન્ધાનામ્| ૩૨ પુષ્કરમૂલં હિક્કાશ્વાસકાસપાર્શ્વશૂલારુચિહારાણામ્|| ૩૩| અજાપયઃ શોષન્ધસ્તન્યકરરક્તસઙ્ગ્રહણપ્રશમનાનામ્|| ૩૪| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રસાદશ્ચછર્દિતૃષ્ણાતિયોગપ્રશમનાનામ્| ૩૫| અરુષ્કરશ્ચિત્રકમૂલં ચ શુષ્કાર્શઃ પ્રશમનાનામ્| ૩૬| કુટજો રક્તાર્શઃપ્રશમનાનામ્| ૩૭| લાજાશ્ચ્છર્દિન્ધાનામ્| ૩૭| યાવશૂકઃ સ્ત્રંસનીયપાચનીયાર્શોન્ધાનામ્| ૩૯| તક્રાભ્યાસોઽર્શઃશ્વયથુગ્રહણીદોશધૃતવ્યાપત્પ્રશમનાનામ્| ૪૦| ક્રવ્યાન્માંસાભ્યાસોઽર્શઃ શોષગ્રહનીદોષન્ધાનામ્| ૪૧| મુસ્તં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયાનામ્| ૪૨| અતિવિષા પાચનીયસઙ્ગ્રહણીયસર્વદોષહરાણામ્| ૪૩ બિલ્વં શોણિતપિત્તાતિવેગપ્રશમનીયાનામ્| ૪૫| ઉદીચ્યં નિર્વાપણદીપનીયચ્છર્દ્યતીસારહરાણામ્| ૪૬| કટ્વઙ્ગં સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયાનામ્| ૪૭| કુટજત્વક્ શ્લેષ્મપિત્ત્રક્તસઙ્ગ્રહણીયોપશોષણીયાનામ્| ૪૮| ઉત્પલકુમુદકિઞ્જલ્કોઽનન્તા ચ સઙ્ગ્રહણિયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્| ૪૯| કાશ્મર્યફલં રક્તસઙ્ગ્રહણીયરક્તપિત્તપ્રશમનાનામ્| ૫૦| પૃસ્નિપર્ણી રક્તસઙ્ગ્રહણીયદીપનીયપાચનીયવાતહરવૃષ્યાણામ્| ૫૧| શાલિપર્ણી વૃષ્યસર્વદોષહરાણામ્| ૫૨| બલા સઙ્ગ્રહણીયબલ્યવાતહરાણામ્| ૫૩| પિપ્પલીમૂલં દીપનીયાનાહહરાણામ્| ૫૪| વિત્રકમૂલં દીપનીયગુદશોફશૂલહરાણામ્|| ૫૫|| યોક્ષુરકો મૂત્રકૃચ્છ્રાનિલહરાણામ્|૫૬| હરિદ્રા પ્રમેહહરાણામ્| ૫૭| રક્તાવસેકો વિદ્રધિવીસર્પપિટિકાગણ્ડમાલામયહરાણામ્| ૫૮| એરણ્ડતૈલામ્યાસો વર્ધ્મગુલ્મશૂલહરાણામ્| ૫૯| લશુનો ગુલ્માનિલહરાણામ્| ૬૦| હિઙ્ગુનિર્યાસશ્ચછેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવરકફપ્રશમનીયાનામ્| ૬૧| અમ્લવેતસો ભેદનીયદીપનીયાનુલોમિકવાતશ્લેષ્મહણામ્| ૬૨| ઉદ્રીક્ષીરમુદરશ્વયથુન્ધાનામ્| ૬૩| અયોરજઃ પાણ્ડુરોગન્ધાનામ્| ૬૪| ખદિરઃ કુષ્ઠન્ધાનામ્| ૬૫| વિડઙ્ગ કૃમિન્વાનામ્| ૬૬| રસ્ના વાતહરાણામ્| ૬૭| એરણ્ડમૂલં વૃષ્યવાતહરાણામ્| ૬૮| ગુગ્ગુલિર્મેદોનિલહરાણામ્| ૬૯| અમૃતા સઙ્ગ્રહણીયદીપનીયવાતશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનામ્| ૭૦| મદનફલં વમનાસ્થાપનાનુવાસનિપયોગિનામ્| ૭૧| ત્રિવૃત્સુખવિરેચનાનામ્| ૭૨ ચતુરઙ્ગુલો મૃદુવિરેચનાનામ્| ૭૩| સ્નુક્પયસ્તીક્ષ્ણવિરેચનાનામ્| ૭૪| પ્રત્યક્પુષ્પી શિરોવિરેચનાનામ્| ૭૫| ત્રિફલા તિમિરન્ધાનામ્| ૭૬| ત્રિફલામિગ્ગુલુર્વ્રણ્યાનામ્| ૭૭| શિરીષો વિષન્ધાનામ્| ૭૮| આમલકં વયઃ સ્થાપનાનામ્| ૭૯| હરીતકી પથ્થાનામ્| ૮૦| ઞીરવૂતામ્યાસો રસાયનાનામ્| ૮૧| સમધૃતસક્તુપ્રાશામ્યાસો વૃષ્યોદાવર્તહરાણામ્| ૮૨| સઙ્કલ્પો નક્રરેતશ્ચ વૃષ્યાણામ્| ૮૩| દૌર્મનસ્યમવૃષ્યાણામ્| ૮૪ તૈલગણ્ડૂષામ્યાસો દન્તબલરુચિકરાણામ્| ૮૫| ચન્દનોદુમ્બરં દાહનિર્વાપણાલેપનાનામ્| ૮૬| રાસ્નાદુરુણી શીતાપનયનપ્રલેપનાનામ્| ૮૭| લામજ્જકોશીરે દાહત્વગ્દોષસ્વંદાપનયનપ્રલેપનાનામ્| ૮૮| કુષ્ઠં વારહરામ્યઙ્ગોપનાહોપયોગિનામ્| ૮૯| મધુકં ચક્ષુષ્યવૃષ્યકેશ્ગકણ્ઠ્યવર્ણ્યદ્યન્યવિરઞ્જનીયરોપણીયાનામ્| ૯૦| અજીર્ણાશનં ગ્રહણીદૂષણાનામ્| ૯૧| વિરુદ્ધવીર્યાશનં નિન્દિતવ્યાધિકરાણામ્| ૯૨| ગુરુભોજનં દુર્વિપાકાનામ્| ૯૩| અતિમાત્રાશનમાભદોષહેરૂનામ્| ૯૪| યથાગ્ન્યભ્યવહારોઽગ્નિસન્ધુક્ષણાનામ્| ૯૫| યથાસાત્મ્યમાહારવિહારૌ સેવ્યાનામ્| ૯૬| એકાસનશયનમોજનં સુખપરિણામકરાણામ્| ૯૭| વિષમાશનમગ્નિચૈષમ્યકરાણામ્| ૯૮| કાલે ભોજનમારોગ્યકરાર્મ્| ૯૯| વગોદીરણધારણમનારોગ્યકરાણામ્| ૧૦૦| તૃત્પિરહારગુણાનામ્| ૧૦૧| અનશનમાયુષો હ્વાસકરાણામ્| ૧૦૨| પ્રમિતાશનં ગવેધુકાન્નં ચ કર્ષણિયાનામ્| ૧૦૩| ઉદ્દાલકાન્નં રૂક્ષણીયાનામ્| ૧૦૪| મદ્યં સૌમનસ્યજનનાનામ્| ૧૦૫| મદ્યાક્ષેપો ધીધૃતિસ્મૃતિહરાણામ્| ૧૦૬ સ્નીષ્વતિપ્રસઙ્ગઃ શોષકરાણામ્| ૧૦૭ શુક્રવેગનિગ્રગઘ્ ષાણ્ઢ્યકરાણામ્| ૧૦૮| પાદામ્યામુદ્વર્તનમન્નશ્રદ્ધાજનાનામ્| ૧૦૯| સૂનાદર્શનમન્નાઅદ્ધાજનનાનામ્| ૧૧૦| મિધ્યાય્ગો વ્યાધિમુખાનામ્| ૧૧૧| રજસ્વલારાગનમલશ્મીસુખાનામ્| ૧૧૨| બ્રહ્યચર્યમાયુષ્યાણામ્| ૧૧૩ પરદારગમનમનાયુષ્યાણામ્| ૧૧૪| અયથાપ્રાકમારમ્ભઃ પ્રાણોપરોધિનામ્| ૧૧૪| વિષાદો રોગાવર્દ્ધનાનામ્| ૧૧૬| શિકઃ શોષણાનામ્| ૧૧૭| નિર્વૃતિઃ પિષ્ટિકરાણામ્| ૧૧૮| સ્વપ્નસ્તન્દ્રાકરાણમ્| ૧૧૯| સર્વરસાભ્યાસો બલકરાણામ્| ૧૨૦| એકરસાભ્યાસો દૌર્બલ્યારોચકન્યતમદ્ષપ્રકોપકરાણામ્| ૧૨૧| ગર્ભશલ્યમહાર્યાણામ્| ૧૨૨| અજીર્ણમુદ્ધાર્યાણામ્| ૧૨૩| બાલો મૃદુભેષજાહાર્યાણામ્| ૧૨૪| વૃદ્ધો યાપ્યાનામ્| ૧૨૫| ગર્ભિણી રીક્ષ્ણૌષધવ્યાયામવર્જનીયાનામ્| ૧૨૬| સૌમનસ્યં ગર્ભધારણાનામ્| ૧૨૭| સન્નિપાતો દુશ્ચિકિત્સ્યાનામ્| ૧૨૮| આમવિષમચિકિત્સ્યાનામ્| ૧૨૯| જ્વરો રોગાણામ્| ૧૩૦| કુષ્ઠં દીર્ઘરોગાણામ્| ૧૩૧| રાજયક્ષ્મા રોગસમૂહાનામ્| ૧૩૨| પ્રમેહોઽનુષઙ્ગિણામ્| ૧૩૩| જલૌકસોઽનુશસ્ત્રાણામ્| ૧૩૪| બસ્તિર્યન્ત્રણામ્| હિમવાનૌષધભૂમીનામ્| ૧૩૬| સોમ ઓષધીનામ્| ૧૩૭| મરુભૂમિરારિગ્યદેશાનામ્| ૧૩૮| આનૂપભૂમિરહિતદેશાનામ્| ૧૩૯| નિદેશકારિત્વમાતુરગુણનામ્| ૧૪૦| અનિર્દેશકારિત્વં રિષ્ટાનામ્| ૧૪૧| ભિષક્ ચિકિત્સાઙ્ગાનામ્| ૧૪૨| સિદ્ધિર્વૈદ્યગુણાનામ્| ૧૪૩| નાસ્તિકો વર્જ્યાનામ્| ૧૪૪ લૌલ્યં ક્લેશકરાણામ્| ૧૪૫| આત્મવત્તોપકારિણામ્| ૧૪૬| શાસ્ત્રસહિતસ્તર્કઃ સાધકાનામ્| ૧૪૭| દ્દષ્ટકર્મતા નિઃસંશયકરાણામ્| ૧૪૮| અસમર્થતા ભયકરાણામ્| ૧૪૯| તવિદ્યસમ્ભાષા બુદ્ધિબર્દ્ધનાનામ્| ૧૫૦| આચાર્યઃ શાસ્ત્રાધિગમહેતૂનામ્| ૧૫૧| આયુર્વેદોઽમૃતાનામ્| ૧૫૨| સદ્વૈદ્યદ્વેષઃ પ્રાણત્યાગહેતૂનામ્| ૧૫૩| સદ્વચનમનુષ્ઠેયાનામ્| ૧૫૪| સર્વસન્ન્યાસઃ સુખાનામિતિ| ૧૫૫| તત્રોદકગ્નિમૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ઠપ્રસાદતક્રાભ્યાસરક્તાવસેકૈરણ્ડતૈલાભ્યાસોષ્ટ્રીક્ષીરમદનફલમદ્યાક્ષેપૈકરસાભ્યાસગર્ભિણીનામેકૈકસ્માત્ સમુદાયચ્ચ નિર્ધારણમ્| પુષ્કરમૂલાદીનાં તુ સમુદાયાદેવેતિ| ભવતિ ચાત્ર| અગ્ર્યાણાં શતમુદ્દિષ્ટં પઞ્ચપઞ્ચાશદુત્તરમ્| અલમેતદ્વિજાનીયાદ્ધિતાહિતવિનિશ્ચયે||" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયમાયુર્વેદરસાયને| શુધ્યાદિગણસઙ્ગ્રહઃ સામસ્ત્યેન નિરૂપિતઃ|| ૧૫||