௧௬. ஸ்நேஹவிதிரத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஶோதநாதிகணஸங்க்ரஹாத்யாயாதநந்தரஂ ஸ்நேஹாத்யாயாரம்பஃ| யதஃ ஶோதநஂ ஸ்நேஹஸ்வேதாவந்தரேண ந ஸம்பவதி| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௮|௫௯) - "ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய இத்யாதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

௦

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹஸ்ய-ஸர்பிராதேர்விதிஃ ஸ்நேஹவிதிஃ, தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதேஅதேதி| யதஃ பூர்வேऽத்யாயே பேஷஜாந்யுக்தாநி| தேஷாஂ ப்ரயோகோ வக்தவ்யஃ| ஸ ச ஸ்நேஹநஸ்வேதநஶோதநாஸ்தாபநநாவநதூமகண்டூஷாஶ்சோதநதர்பணாதிபேதாதநேகதா| சிகித்ஸாகலிகாயாஂ து (ஶ்லோ. ௬௯-௭௦) -"ப்ராக் பாசநஂ ஸ்நேஹவிதிஸ்ததஶ்ச ஸ்வேதஸ்ததஃ ஸ்யாத்வமநஂ விரேகஃ| நிரூஹணாந்வாஸநபஸ்திகர்ம நஸ்யஂ க்ரமஶ்சேதி பிஷக்வராணாம்|| ராஸ்நாபடோலபிசுமந்தபயோVபிராதௌ ஶுண்ட்யாடரூஷகபலத்ரயவாரிபிர்வா| பக்வாமதோஷவபுஷஸ்ததநந்தரஂ ஹிஸ்நேஹோ ஹிதஃ ஸுரபிவாஸககட்பலாதிஃ||" இதி| ராஸ்நாக்வாதாதித்ரயஂ ஶுண்டீக்வாதாதித்ரயஂ வா வாதாதித்ரயே க்ரமாத் பாசநம்| தத்ர ஸ்நேஹநமஸ்மிந்நத்யாயே| அத ஏவாயஂ ஸ்நேஹவிதிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குர்வாதிகுணயுக்தஂ யத்த்ரவ்யஂ தத் ஸ்நேஹநஂ பவதி| விபரீதமதோ யல்லகூஷ்ணஸ்திரரூக்ஷதீக்ஷ்ணஸ்தூலகடிநஸாந்த்ரகுணோபேதஂ தத்விரூக்ஷணம்| ப்ராயோக்ரஹணஂ விரூக்ஷணே ஸ்நேஹநே ச யோஜ்யம்| ததா ச,- லக்ஹ்வபி ஸார்ஷபஂ தைலஂ சாகஂ ச துக்தஂ ததா விஷ்கிரப்ரதுதமகாக்யஂ வர்கத்ரயஂ ஸ்நேஹநஂ பவதி| ததா, உஷ்ணமபி மத்ஸ்யமஹிஷமாஂஸஂ ஸ்நேஹநஂ பவதி| ஏவஂ ரூக்ஷணேऽபி வேத்யம்| ததா ச,- யவோ குருஶீதஸராதிகுணயுக்தோऽபி விரூக்ஷணஃ, ததா ராஜமாஷோऽபி| ஸ்நேஹநே ப்ரகதேऽபி விரூக்ஷணோபந்யாஸோऽந்வயவ்யதிரேகேண ஸுதராஂ ஸ்நேஹஸ்ய ஸம்யக்ப்ரதிபாதநார்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர ஸ்நேஹநஂ த்ரவ்யமாஹ-குருஶீதேதி| ரூக்ஷணமாஹ-விபரீதமிதி| தஸ்ய ஸ்நேஹநபூர்வாங்கத்வாத் விபரீதஂ-லக்ஹ்வாதிகுணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹேஷு-க்ஷீராநூபாமிஷாதிஷு மத்யே, ஸர்பிராதயஶ்சத்வாரஃ ஸ்நேஹாஃ ப்ரகர்ஷேண வராஃ| தத்ராபி ச-தேஷ்வபி சதுர்ஷு மத்யே, ஸர்பிருத்தமம், ஸஂஸ்காரஸ்யாநுவர்தநாத்| நநு, யதி ஸஂஸ்காரமநுவர்ததே ஸர்பிஸ்ததாநீஂ மரிசசித்ரகாதித்ரவ்யாபிஸஂஸ்கதஸ்ய கதஸ்ய ஶைத்யாதிகுணவிபர்யாஸஃ ப்ராப்தஃ| ந சேதஂ தஷ்டம்| யதஸ்ய ஶைத்யாதயோ குணா விநஶ்யந்த்யௌஷ்ண்யாதயஶ்சோத்பத்யந்தே இதி| அத்ரோச்யதே| அநுஶப்தோऽத்ர ஸஹார்தே, அநேகார்தத்வாந்நிபாதாநாம்| தேநாயமர்தஃ,-ஸர்பிஷோ குணாஃ ஸஂஸ்காரகுணைஃ ஸஹ வர்தந்தே, ந து தைலாதீநாம்| தைலவஸாமஜ்ஜாநோ ஹி ஸஂஸ்காரவஶாத் ஸ்வகுணாஂஸ்த்யஜந்தி| அத்ர சோதாஹரணஂ யதா,-சந்தநாத்யஂ தைலமிதி| அதோ த்ரவ்யகுணாந்தரைரநபிபூதகுணத்வாத்ஸர்பிஷ இதரேஷாஂ ச தைலாதீநாஂ த்ரவ்யைரபிபூதகுணத்வாதுத்தமத்வம்| அத ஏவ ச வாதபித்தஜ்வராதிஷு விகாரேஷு கதஸாத்யேஷு பேஷஜஂ தைலஂ நேஷ்டம், அநிஷ்டஸம்பாதநாத்| தைலஸாத்யேஷு து விகாரேஷு ததுபஶாந்த்யர்த ததாவிதத்ரவ்யஸஂஸ்கதஂ கதமபீஷ்டம்| தத்தி ந ததாऽநிஷ்டஹேதுஃ| தஸ்மாத் ஸர்வஸ்நேஹேப்யஃ ஸர்பிரேவோத்தமம், ஸஂஸ்காரஸ்யாநுவர்தநாதிதி ந்யாயாத் ந்யாய்யமேவ| மாதுர்யாதிஹேதோஶ்ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹநவரமாஹ-ஸர்பிரிதி| ஸ்நேஹநோத்தமமாஹ-தத்ராபீதி| ஸஂஸ்காரஸ்யாநுவர்தநாத்-யதா ஶீதைஃ ஸஂஸ்கதஂ ஶீததாம், உஷ்ணைஃ ஸஂஸ்கதமுஷ்ணதாஂ பஜதே இத்யாதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) - "மாதுர்யாதவிதாஹித்வாஜ்ஜந்மாத்யேவ ச ஶீலநாத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யோ யஃ பூர்வோ-யதாபூர்வம், யோ ய உத்தரோ-யதோத்தரம்| "யதாஸாதஶ்யே" இத்யவ்யயீபாவஃ| உத்தரமபேக்ஷ்ய பூர்வஃ பூர்வஂ சாபேக்ஷ்யோத்தரஃ| தேந சதுர்ணாஂ ஸ்நேஹாநாஂ யதாநிர்திஷ்டாநாஂ ஸர்பிராதீநாஂ த்ரய ஏவ ஸ்நேஹா வஸாமஜ்ஜஸர்பிஃஸஂஜ்ஞகா யதாபூர்வத்வேந ஸம்பத்யந்தே, ந து தைலாக்யஃ ஸ்நேஹஃ, தஸ்ய பூர்வத்வாபாவாத்| ந ஹ்யந்யோऽஸ்மாத் கஶ்சிதுத்தரோऽஸ்தி, யதபேக்ஷ்யைஷஃ பூர்வத்வமாத்மந ஆஸாதயேத்| தஸ்மாந்நாஸ்தி பூர்வத்வஸம்பந்தஸ்தைலஸ்ய| [ததா, சதுர்ணாஂ ஸ்நேஹாநாஂ த்ரய ஏவ ஸ்நேஹா மஜ்ஜவஸாதைலாக்யா யதோத்தரத்வேநாபிஸம்பத்யந்தே, ந ஸர்பிஃஸஂஜ்ஞகஃ ஸ்நேஹஃ, உத்தரத்வாபாவாத்| ந ஹ்யந்யஃ கஶ்சிதஸ்ய பூர்வோ வித்யதே, யதபேக்ஷயைவோத்தரத்வமாத்மந ஆஸாதயதீத்யுக்தம்| ] ததேவஂ யதாபூர்வஂ பித்தக்நத்வஂ வஸாமஜ்ஜஸர்பிஷாஂ ஸாமாந்யேநோக்தம்| விஶேஷேண ச-, வஸா பித்தக்நீ, மஜ்ஜா பித்தக்நதரஃ, ஸர்பிஃ பித்தக்நதமமித்யர்தஃ| இதரக்நா இத்யாதி| இதரௌ-வாதகபௌ பித்தாபேக்ஷயா, தௌ க்ஹ்நந்தி-பராகுர்வந்தீதீதரக்ஹ்நாஃ| யதோத்தரஂ த்ரயஃ ஸ்நேஹா மஜ்ஜவஸாதைலாக்யா வாதஶ்லேஷ்மக்நாஃ| தேந மஜ்ஜா வாதஶ்லேஷ்மக்நோ வஸா வாதஶ்லேஷ்மக்நதரா தைலஂ வாதஶ்லேஷ்மக்நதமமித்யவகந்தவ்யம்| அந்யே த்வேவஂ வ்யாசக்ஷதே-ஶ்லேஷ்மணி ஸ்நேஹநிஷேதாதிதரக்நா இதி ஸாமாந்யோக்தாவபி வாதக்நா இதி கம்யதே| அதவா த்ரவ்யாந்தரஸஂஸ்கதஸர்பிராத்யபேக்ஷயா கபஸ்யாபீதரஶப்தேந க்ரஹணமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்பிராதீநாஂ ஸ்நேஹப்ரயோகே தோஷவிஶேஷேண தாரதம்யமாஹ-பித்தக்ஹ்நா இதி| தைலாத்வஸா, ததோ மஜ்ஜா, ததஃ ஸர்பிஃ பித்தக்நம்| ஸர்பிஷோ மஜ்ஜா, ததோ வஸா, ததஸ்தைலஂ வாதக்நஂ கபக்நஂ ச| ஸ்நேஹநஸாத்யே பித்தரோகேऽபி தைலஸ்யாப்யநுஜ்ஞார்தஂ பித்தக்நத்வமுக்தம்| ஏவமந்யத்ர|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கதாத்குருணஃ ஸகாஶாத்தைலஂ குரு-குருதரமித்யர்தஃ| வஸா து தைலாத்குருதமா| ததோऽப்யதிஶயேந மஜ்ஜா குருதமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- ஸர்பிராதீநாஂ குருத்த்வே தாரதம்யமாஹ- கதாதிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வாப்யாஂ ஸ்நேஹாப்யாஂ-ஸர்பிர்வஸாப்யாஂ ஸர்பிஸ்தைலாப்யாஂ ஸர்பிர்மஜ்ஜப்யாமித்யாதி, த்வாப்யாஂ த்வாப்யாஂ யமகோ நாம்நா ஸ்நேஹஃ| ஏவஂ த்ரிபிஃ ஸ்நேஹைஸ்த்ரிவதஃ, சதுர்பிர்மஹாஸ்நேஹஃ, 'உச்யதே' இதி ஶேஷஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யமகாதிஸஂஜ்ஞாத்ரயமாஹ-த்வாப்யாமிதி| தைஃ-குருத்வோக்தக்ரமைஃ| தேந கததைலாப்யாஂ யமகஃ, கததைலவஸாபிஸ்த்ரிவதஃ, ஸர்வைர்மஹாந்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"ஸ்நேஹாஶயா ததி க்ஷீரஂ மாஂஸாஸ்திபலதாரு ச|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வேத்யாதயஃ ஸ்நேஹ்யாஃ-ஸ்நேஹார்ஹாஃ| ந ஹ்யஸ்நேஹிதஃ ஸ்வேத்ய இத்யர்தஃ| ஏவஂ யோऽபி ஶோத்யஃ ஸோऽபி பூர்வஂ ஸ்நேஹ்யஃ| ஸ்வேத்யாஃ-ஸ்வேதார்ஹாஃ| அர்ஹார்தே கத்யப்ரத்யயோऽத்ர ண்யஃ| ஏவஂ ஸஂஶோத்யாஃ-ஶோதநார்ஹாஃ, மத்யாஸக்தாஃ ஸ்த்ர்யாஸக்தா வ்யாயாமஸக்தாஶ்ச, ததா சிந்தகாஃ, ததா வத்தா பாலா அபலாஃ-அல்பபலாஃ கஶா ரூக்ஷாஃ க்ஷீணருதிராஃ க்ஷீணஶுக்ராஶ்ச, வாதார்தாஃ-வாதபீடிதாஃ, ஸ்யந்தாதிஷு ப்ரத்யேகஸ்மிந் யோஜ்யஃ, ஸ்யந்திநஃ-அக்ஷிரோகயுக்தாஃ, திமிரிணஶ்ச, தாருணப்ரதிபோதிநஃ-கச்ச்ரோந்மீலிநஃ, ஏதே ஸ்நேஹார்ஹாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹநீயாநாஹ-ஸ்வேத்யேத்யாதி| ஸ்வேத்யஃ-கர்தவ்யஸ்வேதஃ| ஸஂஶோத்யஃ-கர்தவ்யஶோதநஃ| மத்யாதிஷு த்ரிஷ்வாஸக்தஃ| சிந்தகஃ-சிந்தாபரஃ| ஸ்யந்தோ-நேத்ரகோபஃ| தாருணப்ரதிபோதஃ-கச்ச்ரோந்மீலநஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதிமந்தாக்ந்யாதயோ ந ஸ்நேஹ்யாஃ| அதிஶப்தோ யாவத்துர்பலேஷு ப்ரத்யேகஂ யோஜ்யஃ| தேநாதிதுர்பலா ந ஸ்நேஹ்யா இத்யர்தஃ| அத ஏவால்பபலாஃ ஸ்நேஹ்யாஃ, ந த்வதிதுர்பலாஃ, இதி ந பூர்வாபரவிரோதஃ| அதிதீக்ஷ்ணாக்நேஃ ஸ்நேஹநாதத்யக்நிவத்திஃ| அதிஸ்தூலஸ்ய சாக்நிமேதஸோர்வத்திஃ| அதிதுர்பலஸ்ய ச ஜரணாஶக்தேஃ ஸ்நேஹஸ்ய வ்யாபத்| ஊருஸ்தம்பாதிபிர்யாவந்மத்யைஶ்ச பீடிதா ந ஸ்நேஹ்யாஃ| அபப்ரஸூதா-ஸ்ருதகர்பா, ந ஸ்நேஹ்யேதி லிங்கவசநவிபரிணாமஃ| ப்ரயுக்தே ச நஸ்யாதிகர்மணி ஸர்வ ஏவ ந ஸ்நேஹ்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அஸ்நேஹநீயாநாஹ-ந த்வதிமந்தாக்நீத்யாதி| அபலஸ்ய ஸ்நேஹ்யத்வமதிதுர்பலஸ்யாஸ்நேஹ்யத்வமித்யவிரோதஃ| அபப்ரஸூதா-அயதாவத்ப்ரஸூதா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு ஸ்நேஹேஷு மத்யே, தீஸ்மத்யாத்யபிலாஷிணாஂ கதஂ ஶஸ்யதே, யாவதக்நிகாங்க்ஷிணாம்| அந்யே து "மேதாதிகாங்க்ஷிணாஂ" இதி படந்தி| ஆதிஶப்தேந ஸ்வராயுர்வர்ணாதிபரிக்ரஹஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கதஸ்ய விஷயமாஹ-தத்ரேதி| ஆதிஶப்தாத் கதகுணோக்தா (ஹ. ஸூ. அ. ௫/௩௭) அக்ந்யாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தைலஂ க்ரந்த்யாதிரோகிஷு ஶஸ்யதே| லாகவதார்ட்யார்திஷு க்ரூரகோஷ்டேஷு ப்ராணிஷு ச ஶஸ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தைலஸ்ய விஷயமாஹ-க்ரந்தீத்யாதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வாதாதீநாஂ க்ஷீணதாதுநா ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| வாதக்ஷீணதாதுஷு ஏவமாதபக்ஷீணதாதுஷ்வித்யாதி, ஶேஷௌ-கததைலாப்யாமுக்தாப்யாமந்யௌ வஸாமஜ்ஜாநௌ, ஶஸ்யேதே| ததா ரூக்ஷாதிஷ்வபி, ஏவஂ க்லேஶஸஹேஷு| அத்யக்நிஷு-மஹாக்நிஷு பலவதக்நிஷ்விதி த்ரஷ்டவ்யம், அந்யதாऽத்யக்நிஷு ஸ்நேஹநிஷேதாத் பூர்வாபரவிரோதஃ ஸ்யாத்| அதவா, அத்யக்நிஷ்வபி வஸாமஜ்ஜாநாவநுஜஜ்ஞே, அபவாதவாக்யத்வாதஸ்யேதி வ்யாக்யேயம்| வாதேநாவதாஃ பந்தாநஃ-சித்ராக்யாஃ, யேஷாஂ தேஷு ச ஶஸ்யேதே ஶேஷௌ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வஸாமஜ்ஜோர்விஷயமாஹ-வாதாதபேத்யாதி| வாதாதிபிஃ ஷட்பிஃ க்ஷீணதாதுஷு| வாதாவதபதோ-மாருதாவருத்தஸ்ரோதாஃ| ஶேஷௌ-வஸாமஜ்ஜாநௌ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்விஶேஷே| சஃ ஸமுச்சயே| ருஜாஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| ஸந்திருஜாஸ்வஸ்திருஜாஸ்வித்யாதி| ததா தக்தருஜ்யாஹதருஜி ச, ததா ப்ரஷ்டயோநிருஜீத்யேவஂ ஸம்பந்தஃ கார்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வஸாயா விஷயாந்தரமாஹ-வஸா த்வித்யாதி| தக்தஃ-அக்நிநா| ஆஹதோ-தண்டாதிநா| ப்ரஷ்டயோநிஃ-ஸ்தாநச்யுதயோநிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தைலஂ ப்ராவஷி ஶஸ்யத இதி ஸம்பந்தஃ| ஏவமுத்தரத்ராபி யோஜநீயம்| ஸ்வஸ்தஸ்ய ஸ்நேஹநார்தஂ ஸர்வஸ்யைவ ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரஸங்கே நியமோऽயஂ க்ரியதே-, தைலஂ ப்ராவஷ்யேவ, வர்ஷாந்தே ஏவ ஸர்பிஃ, அந்யௌ வஸாமஜ்ஜாநௌ, மாதவ ஏவேதி| ஸ௦-ஸாதாரணே தௌ-ஶ்ராவணாதௌ, ஸஂஶோதநாத் பூர்வஂ ஸ்நேஹநார்தஂ ஸ்நேஹஃ-ஸர்பிராதிஶ்சதுஷ்ப்ரகாரோऽபி ஶஸ்தஃ| ததா, அஹ்நி-வாஸரே, ந நிஶி| ததா, விமலே ரவௌ-ஜலதநீஹாராதிநாऽநாச்சாதிதே கராஂஶௌ| ஸ்நேஹ இதி ஸாமாந்யஶப்தப்ரயோகாத் ஸர்வஃ ஸ்நேஹஃ ஸர்பிராதிஶ்சதுஷ்ப்ரகாரோ கஹ்யதே| ஸ௦-த்வராயாஂ ஸத்யாஂ-வ்யாதிக்ரியாஂ ப்ரதி ப்ராப்தே காலே ஸ்நேஹயோக்யதாயாஂ ஸத்யாம், ஶீதே-ஹேமந்தஶிஶிராக்யே காலே, தைலஂ ஸஂஶோதநாத்பூர்வஂ ஸ்நேஹநார்தஂ ஶஸ்தம், நாந்யஃ ஸ்நேஹஃ| அபிஶப்தாந்ந கேவலஂ வர்ஷாஸு, அவர்ஷாஸு ச ஶஸ்தமித்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹாநாஂ காலவிபாகமாஹ-தைலமித்யாதி| ப்ராவஷிதைலம்| வர்ஷாந்தே-ஶரதி, ஸர்பிஃ| மாதவே-வஸந்தே, ஶேஷௌ| ஆ௦ ர௦-யோ யஸ்மிந்நதாவுக்தஃ, ஸ தஸ்மிந் ஸாதாரணபாகே விமலே-ரவௌ-நிரப்ரே திவஸே, ஶஸ்தஃ| ஸாதாரணே-ஶ்ராவணசைத்ர-கார்த்திகேஷு| ஆ௦ ர௦-வ்யாதிவஶாதகாலேऽபி ஸ்நேஹநஂ கார்யமித்யாஹ-தைலமிதி| த்வராயாஂ-ஆத்யயிகே கார்யே, ஶீதேऽபி ஸ்நேஹநஂ கார்யம்| தச்ச தைலேந|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந கேவலஂ ஶரதி கதஂ ப்ரயுஞ்ஜீத யாவத்கர்மேऽபி கதஂ நிஶ்யுபயுஞ்ஜீத|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ரீஷ்மேऽபி கதேந| தச்ச நிஶி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந ச கர்ம ஏவ நிஶ்யுபயுஞ்ஜீத, யாவத்பித்தே குபிதே தஜ்ஜே வா விகாரே, ததா பவநே குபிதே தஜ்ஜே வா விகாரே ஸ்நேஹஸாத்யே, கர்மே கதஂ நிஶ்யுபயுஞ்ஜீத, ந திவா ந ச தைலஂ வஸாமஜ்ஜாநௌ வா| ததா, பித்தவதி-பித்தாதிகே ஸஂஸர்கே வாதபித்தாக்யே ஶ்லேஷ்மபித்தாக்யே குபிதே தஜ்ஜே வா விகாரே ஸ்நேஹஸாத்யே, கர்மே கதமேவ நிஶ்யுபயுஞ்ஜீத| பித்தே பவந இத்யேதத் தோஷவிகாரோபயோபலக்ஷணார்தஂ வேத்யம்| பித்தவதீதி பூம்நி மதுப்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பித்தாதிஷு திவாஸ்நேஹநஸ்யாபவாதமாஹ-நிஶ்யேவேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அந்யதா-உக்தப்ரகாராதபரேண ப்ரகாரேண| யதா,- ஶீதகாலே நிஶி கதோபயோகாத் வாதகபாத்தேதோ ரோகா பவேயுஃ| ததா, திவா கர்மே காலே தைலோபயோகாத் பித்ததஃ-பித்தாத், ரோகாஃ ஸ்யுஃ| வஸாமஜ்ஜோஸ்த்வநிஶ்சிதஸ்வருபத்வாத் ந தூஷ்ணகாலே நாபி ஶீதகாலே த்வராயாஂ ஸத்யாமுபயோகஸ்தந்த்ரகாரேண தர்ஶிதஃ| ததா சோக்தம்-"யதாஸத்வஂ து ஶைத்யோஷ்ணே வஸாமஜ்ஜ்ஞோஸ்து நிர்திஶேத்|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திவாராத்ரிநியமஸ்ய த்யாகே தோஷமாஹ-நிஶ்யந்யதேதி| யேஷாஂ திவா ஸ்நேஹநமுக்தஂ, தேஷாஂ நிஶி கரணே வாதகபஜா ரோகாஃ ஸ்யுஃ| யேஷாஂ நிஶி ஸ்நேஹநமுக்தஂ, தேஷாஂ திவா கரணே பித்தரோகாஃ ஸ்யுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யுக்திஃ-யோக உபாயலக்ஷணஃ| யுக்த்யா-மாத்ராகாலக்ரியாபூமிதேஹதோஷஸ்வபாவயா, ஸ்நேஹஂ-ஸர்பிராதிகம், அவசாரயேத்-உபயுஞ்ஜீத| கேந ஸஹ ? இத்யாஹ-பக்ஷ்யாத்யந்நேந| ஆதிஶப்தேந போஜ்யலேஹ்யபேயஸ்ய த்ரிவிதஸ்யாப்யந்நஸ்ய க்ரஹணம்| ததா, பஸ்திபிர்நஸ்யேநாப்யஞ்ஜநேந கண்டூஷேண ச ஸ்நேஹமவசாரயேத்| மூர்த்தாதீநாஂ தர்பணஶப்தேந ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| தேந, மூர்த்ததர்பணேந-ஶிரோபஸ்த்யாக்யேந| ததா, கர்ணதர்பணேந-கர்ணபூரணாக்யேந| ததா, அக்ஷிதர்பணேந-தர்பணபுடபாகவித்யுக்தேந| பக்ஷ்யஂ-ஶஶாங்ககிரணாதி, தேந பக்ஷ்யேண ஸஹ| ஆதிக்ரஹணாதோதநாதயோ முந்யுக்தா கஹ்யந்தே| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௧௩|௨௩) - "ஓதநஶ்ச விலேபீ ச ரஸோ மாஂஸஂ பயோ ததி| யவாகூஃ ஸூபஶாகே ச யூஷஃ காம்பலிகஃ கலஃ|| ஸக்தவஸ்திலபிஷ்டஂ ச மத்யஂ லேஹாஸ்ததைவ ச| பக்ஷ்யமப்யஞ்ஜநஂ பஸ்திஸ்ததைவோத்தரபஸ்தயஃ||" இதி| பஸ்திபிரிதி பஹுவசநநிர்தேஶோ பஸ்தித்ரயக்ரஹணார்தஃ| தேந நிரூஹோऽந்வாஸநஂ பஸ்திருத்தர இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹதாநப்ரகாரமாஹ-யுக்த்யேத்யாதி| அவசாரயேத்-தத்யாத்| பக்ஷ்யாதிபிரந்நைஃ ஸஂயோஜ்ய பஸ்த்யாதிப்ரயோகேண ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸபேதஶ்சைககத்வஂ ச, தாப்யாஂ ரஸபேதைககத்வாப்யாஂ ஸ்நேஹஸ்யாவசார்யமாணஸ்ய சதுஃஷஷ்டிர்விசாரணா பவந்தி| ரஸபேதேந-"ஷட் பஞ்சகாஃ ஷட் ச பதக்" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௦|௪௩) இத்யாதிக்ரந்தநிர்திஷ்டேந த்ரிஷஷ்டிஸங்க்யாவச்சிந்நேந ஸஹோபயுக்தஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய, ததைககத்வேந-அஸஹாயேந கேவலேந ஸ்நேஹேந ஸதாऽஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய சதுஃஷஷ்டிர்விசாரணாஃ-ஸ்நேஹப்ரயோககல்பநாஃ| யா ஏதா பக்ஷ்யாத்யந்நேந, ததா ரஸபேதேந மூர்தகரணாக்ஷிதர்பணேந ச| யா ஏதாஃ க்ரமாத்-யதாக்ரமஂ நிர்திஷ்டாஃ, தாஃ கல்பநாஃ ஸ்நேஹஸ்யாந்யாபிபூதத்வாத் அந்யேந பக்ஷ்யாதிநா பஹுநா, ததா ரஸபேதேந ஸஹோபயுக்தஸ்யாபிபூதத்வாத், ததாऽல்பத்வாத்-அல்போபயோகித்வாத், மூர்த்தாக்ஷிதர்பணாதௌ ஹி பாந இவ ப்ரபூதஸ்யாவசாரயிதுமஶக்யத்வாச்ச விசாரணாஃ ஸ்மதாஃ| ஆயுர்வேதகர்தபிரிதி ஶேஷஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தாநாஂ ப்ரகாராணாஂ ஸஂஜ்ஞாமாஹ-ரஸபேதைககத்வாப்யாமிதி| உக்தப்ரகாரஃ ஸ்நேஹோ விசாரணாஸஂஜ்ஞஃ| ஸ ச சதுஃஷஷ்டிதா| தத்ர பக்ஷ்யாத்யந்நேந யுக்தோऽந்நஸ்ய மதுராதிரஸபேதைஸ்த்ரிஷஷ்டிபேதத்வாத்ரிஷஷ்டிதா| ஸ சாந்யைஃ ஸஂயோகத்ரவ்யைரபிபூதத்வாதல்பவீர்யஃ| பஸ்த்யாதிப்ரயுக்தஸ்து கேவலத்வாதேகதா| ஸ சால்பமாத்ரத்வாதல்பவீர்யஃ| அல்பவீர்யத்வாத்விவிதோऽபி விசாரணாஸஂஜ்ஞஃ தச்சக்தேர்விசாரணாவிஷயத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹஸ்யாச்சஸ்ய விசாரணாஸஂஜ்ஞாத்வே ந யதாநிர்திஷ்டோ ஹேதுஃ| தஸ்ய யதோக்தஸ்ய ஹேதோரபாவாத்-அவித்யமாநத்வாத், யோऽச்சபேயஸ்நேஹஃ-கேவல ஏவ, ந ஸஂயுக்தஃ, நாஸௌ விசாரணா, கேவலோபயோகித்வாத்பஹூபயோகித்வாச்சேத்யர்தஃ| நநு, இஹ கேவலஃ ஸ்நேஹோ ந விசாரணேத்யுச்யதே| ப்ராக்கேவலஸ்யைவ ஸ்நேஹஸ்ய பஸ்த்யாத்யுபயோகே விசாரணேத்யப்யதாயி| ததேதத்பூர்வாபரவ்யாஹதமிவ மந்யாமஹே| நைததஸ்தி| அச்சபேய இத்யஸ்ய ஹ்யயமர்தஃ,-அச்சஃ கேவலோ யஃ ஸ்நேஹஃ பீயதே ஸா விசாரணா ந பவதி| மூர்த்தாதிதர்பணாதிநா து கேவலஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய ய உபயோகஃ ஸா விசாரணேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அச்சபேயமாஹ-யதோக்தேதி| யஸ்து கேவலஃ பியதே ஸ உத்பூதஶக்தித்வாந்ந விசாரணாஸஂஜ்ஞஃ| அச்சஃ-கேவலஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸஃ-அச்சபேயாக்யஃ, கல்பஃ-ப்ரயோகஃ, ஸ்நேஹஸ்ய ஶ்ரேஷ்டஃ-ப்ரஶஸ்யதமஃ| குதஃ ? இத்யாஹ-ஸ்நேஹகர்மாஶுஸாதநாத்,-ஸ்நேஹகர்மணாஂ-தர்பணமார்தவாதீநாஂ ஶீக்ரஂ ஸம்பாதநாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அச்சபேயஸ்ய ஶ்ரேஷ்டத்வமாஹ-ஸ்நேஹஸ்யேதி| கல்பஃ-ப்ரயோகஃ| ஸஃ-அச்சபேயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வாப்யாஂ யாமாப்யாஂ-ப்ரஹாராப்யாஂ, யா ஸ்நேஹஸ்ய மாத்ரா ப்ரயுக்தா ஜாடராநலவஶாஜ்ஜராஂ யாதி ஸா தஸ்ய ஹ்ரஸ்வா மாத்ரா, சதுர்பிர்யாமைர்யா ஜீர்யதி ஸா தஸ்ய மத்யமா மாத்ரா, அஷ்டாபிர்யாமைர்யா ஜீர்யதி ஸோத்தமா மாத்ரா, க்ரமாத்-யதாக்ரமஂ, தா ஹ்ரஸ்வமத்யமோத்தமா மாத்ராஃ| தாப்யஶ்ச-திஸப்யோ மாத்ராப்யோ, ஹ்ரஸீயஸீஂ-அதிஶயேந ஹ்ரஸ்வாஂ மாத்ராஂ கல்பயேத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| ஹ்ரஸ்வமத்யோத்தமா இதி நிர்தேஶே "ங்யாபோஃ" இத்யாதிநா ஹ்ரஸ்வஃ| ஹ்ரஸ்வா மாத்ரா யாமத்வயஜரணலக்ஷணா உக்தா, ததோऽப்யர்வாக்காலேந யா ஜராஂ யாதி ஸா ஹ்ரஸீயஸீதி| தோஷாதீந்-தோஷபேஷஜதேஶகாலபலஶரீராஹாரஸத்த்வஸாத்ம்யப்ரகதீஃ வீக்ஷ்ய-ஆகலய்ய, ப்ராக்-பூர்வமேவ, அஜ்ஞாதகோஷ்டே புருஷ உத்தமமாத்ராவிஷயே பூர்வஂ ஹ்ரஸீயஸீஂ கல்பயேத்| ததோ ஹ்ரஸ்வாஂ ததோ மத்யமாஂ தத உத்தமாஂ ச ப்ரகலப்யேத்| ஏவஂ மத்யமமாத்ராவிஷயே ஹ்ரஸீயஸீஂ, ஹ்ரஸ்வமாத்ராவிஷயேऽபி ஹ்ரஸீயஸீஂ ப்ராக்கல்பயேத்| அந்யதா ப்ரத்யவாயபயஂ ஸ்யாத்| ஏவகாரோऽவதாரணே| துஶப்தோ யதோத்தரமிதி க்ரமநிர்தேஶார்தஃ| ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ. அ. ௨௫) - "அஜ்ஞாதகோஷ்டே ஹி பஹுஃ குர்யாஜ்ஜீவிதஸஂஶயம்|" இதி| இயஂ ஹ்ரஸ்வா இயஂ ஹ்ரஸ்வா இயமநயோரதிஶயேந ஹ்ரஸ்வா இதி ஹ்ரஸீயஸீஂ| ஹ்ரஸீயஸீத்யத்ர ஈயஸுநி "ஸ்தூலதூர" இத்யாதிநா வலோபஃ| அந்யைஸ்து பலத்வயபலசதுஷ்டயபலஷட்கஸங்க்யாவச்சிந்நா மாத்ரா உக்தாஃ| ந சைதத்யுஜ்யதே| யதோ ஜடராநலஶக்திமநபேக்ஷ்ய ஸ்நேஹமாத்ராஃ ப்ரயுஜ்யமாநா அநர்தாயைவ| அதோऽஸ்மாபிஃ பலத்வயாதிஸங்க்யாவச்சிந்நா நோக்தாஃ| முநேரபி நைதந்மதம்| தத்க்ரந்தோ ஹி (ச. ஸூ. அ. ௧௩|௨௯) - "அஹோராத்ரமஹஃ கத்ஸ்நமர்தாஹஂ ச ப்ரதீக்ஷதே| ப்ரதாநா மத்யமா ஹ்ரஸ்வா ஸ்நேஹமாத்ரா ஜராஂ ப்ரதி||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அச்சபேயஸ்ய மாத்ராத்ரயமாஹ-த்வாப்யாமித்யாதி| அச்சபேயஸ்ய சதுர்தீ மாத்ராமாஹ-தாப்ய இதி| தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய தாப்யோऽபி ஹஸீயஸீஂ-யாமபரிணாமிநீஂ மாத்ராஂ, பரிகல்பயேத்| ஹஸீயஸீமேவ ப்ரதமஂ யோஜயேதித்யாஹ-ப்ராகேவ து ஹஸீயஸீமிதி| தத்ர ஹேதுருக்தஃ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௫) -"அஜ்ஞாதகோஷ்டே ஹி பஹுஃ குர்யாஜ்ஜீவிதஸஂஶயம்|" இதி| மாத்ராணாஂ விஷயஶ்சோக்தஸ்தத்ரைவ (ஸஂ.ஸூ.அ. ௨௫)-"தத்ர துர்பலமந்தாக்நிபாலவத்தஸுகாத்மகைஃ| அபத்யரிக்தகோஷ்டைஶ்ச ஜ்வராதீஸாரகாஸிபிஃ|| ஹஸ்வா பேயா ஸுகா ஸா ஹி பரிஹாரேऽநுவர்ததே| சிரஂ ச பல்யா ந ருஜே வ்யாபந்நாऽபி ப்ரகல்பதே|| மேஹாருஃபிடிகாகுஷ்டவாதஶோணிதபீடிதைஃ| மத்யமா மதுகோஷ்டைஶ்ச ஸ்நேஹநீ ஸ்யாத்ஸுகேந ஸா| ந பலக்ஷபணீ மந்தவிப்ரஂஶா ஶுத்தயேऽப்யலம்| மஹாதேஹாநலபலக்ஷுத்தட்க்லேஶஸஹிஷ்ணுபிஃ|| குல்மோதாவர்தவீ ஸர்பஸர்பதஂஶாபிபீடிதைஃ| உந்மத்தைஃ கச்ச்ரமூத்ரைஶ்ச மஹதீ ஶீக்ரமேவ ஸா|| ஸர்வமார்காநுஸாரேண ஜயேத்வ்யாதீந் ஸுயோஜிதா|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹ்யஸ்தநேऽந்நே-ஆஹாரே, ஜீர்ண ஏவ-ஜீர்ணமாத்ர ஏவ ந த்வந்நாபிலாஷே ஸதி, ஶுத்தயே-ஶோதநார்தஂ, பஹுஃ-உத்தமயா மாத்ரயா, ஸ்நேஹோऽச்சஃ-கேவலஃ, பேயத்வேந ஶஸ்யதே| ஸஞ்ஜாதபுபுக்ஷேண து பீதோ ஜாடராநலஸ்ய தீப்தத்வாச்சோதநகார்யமகுர்வாணஸ்தத்யோக்யதாஂ சாநுத்பாதயந்நாஶ்வேவ ஜராமுபைதி| வமநமபி புபுக்ஷிதஸ்ய ந ஸம்பத்யதே, கபாபசிதேஃ பூர்வோக்தாச்ச ஹேதோஃ| தஸ்மாத்யுக்தமுக்தஂ 'ஹ்யஸ்தநே ஜீர்ண ஏவாந்நே' இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநஸ்யாச்சபேயஸ்ய காலஂ மாத்ராஂ சாஹ-ஹ்யஸ்தந இதி| ஜீர்ண ஏவாந்நே-ஜரணஸமநந்தரமேவ, க்ஷுதிதத்வஸ்ய ஶமலகாலத்வாத்| ஶுத்தயே-ஶுத்த்யர்தம்| ஶுத்த்யர்தத்வஂ ச ஸ்நேஹநத்வாரேண, ந ஸாக்ஷாத்| அத ஏவாத்ர தாதர்த்யே சதுர்தீ| ஶமநபஂஹணௌ து ஸ்வயஂ ஸாதநத்வாச்சமநபஂஹணஶப்தாப்யாமுக்தௌ| ஸ்வயஂ ஶோதநஸ்ய து ஸ்நேஹஸ்ய விரேசநோக்தைவ மாத்ரா| பஹுஃ-உத்தமமாத்ரஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"வாதே ஸலவணஂ ஸர்பிஃ பித்தே கேவலமிஷ்யதே| வைத்யோ தத்யாத்பஹுகபே க்ஷாரத்ரிகடுகாந்விதம்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶமநோ-யோ ரோகஸ்ய ஶமநாயோபயுஜ்யதே ஸ்நேஹஃ, ஸ க்ஷுத்வதோ-ஜாதபுபுக்ஷஸ்ய ஶஸ்யதே, ஜாதாயாஂ புபுக்ஷாயாஂ ந ஜீர்ணமாத்ர ஏவாந்நே ஶோதந இவ| ஶமநோ ஹி ஸ்நேஹோ யத்ரதத்ரஸ்தஂ தோஷஂ குபிதஂ ஸர்வஶரீரவ்யாபித்வாச்சமநரூபத்வாத் [ ச ] ஶமயதி| யதி புநர்ஜீர்ணமாத்ர ஏவாந்நே ஸ்நேஹோऽயமபுபுக்ஷிதஸ்யைவோபயுஜ்யதே, ததாநீஂ ஸ்ரோதஸாஂ கபாத்யுபலேபாநிவர்தநாத் தத்ஸம்பக்தஃ ஸ ஸ்நேஹோ ந ஸர்வஶரீரஂ வ்யாப்நுதே, அவ்யாப்நுவஂஶ்ச தோஷஂ ந ஶமயேத்| தஸ்மாத் க்ஷுத்வத ஏவாயஂ ஶஸ்யதே| ஸ ச மத்யமமாத்ரயா, அநந்நஃ-கேவல ஏவ பக்ஷ்யாதிநாऽऽஹாரேண ரஹிதஃ, அச்ச ஏவ பேய இத்யர்தஃ| அத்ர சோத்தமயா மாத்ரயா ஸ்நேஹபாநதிநாநந்தரஂ பத்யஂ கார்யம்| புநஃ ஸ்நேஹப்ரயோகஃ| புநரந்யஸ்மிந்நஹநி பத்யஂ கார்யம்| மத்யமமாத்ரயா ஸ்நேஹபாநே து லகுபோஜிநோ யாமமாத்ரேऽந்நாகாங்க்ஷா பவதி| ததா ச ஸ்நேஹோபயோகே ராத்ர்யாரம்பே ராத்ரியாமார்த்தே கதே வா ரஸகௌதநப்ராயஂ போஜநஂ போஜ்யஂ மாத்ரயைவ| க்ரந்தகாரோ ஹி ஶமநே ஸ்வல்பபோஜநமேவாநுஜஜ்ஞே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௨௯) - "உபசாரஸ்து ஶமநே கார்யஃ ஸ்நேஹே விரிக்தவத்|" இதி| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (சி. அ. ௩௧|௩௪) - "பரிஷிச்யாத்பிருஷ்ணாபிர்ஜீர்ணஸ்நேஹஂ ததோ நரம்| யவாகூஂ பாயயேதுஷ்ணாஂ ஸுக்லிந்நாமல்பதண்டுலாம்|| பேயோ யூஷோ ரஸோ வா ஸ்யாதகதஃ ஸௌரபாயுதஃ| கதௌ வாऽல்பால்பஸர்பிஷ்கௌ விலேபீ வா விதீயதே||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநஸ்யாச்சபேயஸ்ய காலஂ மாத்ராஂ சாஹ-ஶமந இதி| அநந்நஃ-அந்நஸம்பந்தரஹிதஃ, யாவதேஷ[ந]ஜீர்யதி தாவந்ந போக்தவ்யமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஂஹணஃ ஸ்நேஹோ ரஸமத்யாத்யைஃ ஸஹ ஶஸ்யதே| " ரஸ இத்யவிஶேஷோக்தௌ ஜ்ஞேயோ மாஂஸபவோ ரஸஃ|" இதி தந்த்ராந்தரோக்த்யா ரஸஶப்தேந மாஂஸரஸோऽத்ர போத்தவ்யஃ| ஆத்யஶப்தேந க்ஷீரகண்டாதேர்த்ரவரூபஸ்ய க்ரஹணம்| ததா, ஸஹ பக்தேந-ஓதநாதிநா வர்ததே இதி ஸபக்தஶ்ச ஶஸ்யதே| ஏஷ ச ஸ்நேஹோऽல்போ-ஹ்ரஸீயஸீதோऽபி மாத்ராதோऽல்பஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணஸ்ய காலஂ மாத்ராஂ சாஹ-பஂஹண இதி| ரஸமத்யாத்யைர்யதாருசி யதாஸாத்ம்யஂ மிஶ்ரிதஃ ஏஷ விசாரணாக்யஃ| ஸபக்தோ-போஜநஸ்யாதௌ மத்யேऽந்தே வா பீதஃ| அல்பஃ-அல்பமாத்ரஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ ச-ஸ்நேஹோ, பாலாதிஷு ஹிதஃ| பாலாதீநாமிதரேதரத்வந்த்வஃ| பிபாஸார்தாஃ-தட்பீடிதாஃ| ஸ்நேஹாத்விஷோ-யே ஸ்வபாவேநைவ ஸ்நேஹஂ த்விஷந்தி| ஸ்த்ரீஸ்நேஹயோர்நித்யஶப்தேந ஸம்பந்தஃ, ஸ்த்ரீநித்யேஷு ஸ்நேஹநித்யேஷு சேத்யர்தஃ| காலே சோஷ்ணே-க்ரீஷ்மாதௌ, கஶேஷு ச நரேஷு ஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணஸ்ய விஷயமாஹ-ஹிதஃ ஸ சேதி| ஸ்நேஹத்விட்-ஸ்நேஹாரோசகீ| மத்யஶீலீ-மத்யநித்யஃ| ஸ்நேஹநித்யஃ-ஸ்நேஹஶீலீ| ஸுகிதஃ-ஸுகீ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ராக் ச மத்யஂ சோத்தரஂ ச ப்ராங்மத்யோத்தரம்| ப்ராங்மத்யோத்தரஂ பக்தஂ யஸ்மிந்ஸ்நேஹே ஸ ஏவம்| தேநாயமர்தஃ,-பக்தஸ்யாதாவுபயுக்தோऽஸௌ ஸ்நேஹோऽதோதேஹஜாந் வ்யாதீந் ஜயேத், மத்ய உபயுக்தோ மத்யதேஹஜாந், பக்தஸ்யோபர்யுபயுக்த ஊர்த்வதேஹஜாநிதி யதாக்ரமம்| ததா, அங்காநாஂ-ஶரீராவயவாநாமதோமத்யோர்த்வஸஂஜ்ஞகாநாஂ, பலஂ குர்யாத்| இதஂ சோக்தம்-"மாருதேऽப்யதிகே ஸர்பிஃ ஸதா ஸலவணஂ ஹிதம்| கேவலஂ த்வதிகே பித்தே, கபே ஸத்ர்யூஷணஂ ததா||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பஂஹணஸ்யைவ ப்ராக்பக்தாதிபேதேந விஷயமாஹ ப்ராங்மத்யேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அச்சே-அச்சபேயே, ஸ்நேஹே-உத்தமமத்யமஹ்ரஸ்வமாத்ரோபயோஜிதே, அநு-பஶ்சாத், உஷ்ணஂ வாரி பிபேத்| கிமர்தம் ? தத்ஸுகபக்தயே-தஸ்ய-ஸ்நேஹஸ்ய, ஸுகபக்திஃ-ஸுகேந பாகஃ, ததர்தம்| ததா, ஆஸ்யோபலேபஶுத்த்யை ச ஸ்நேஹலிப்தஸ்ய முகஸ்ய ஶுத்திநிமித்தஂ ச| தௌவராருஷ்கரே ந து-துவரதைலே பல்லாதகதைலே சாச்சபேயேऽப்யுஷ்ணோதகஂ ந பிபேத், தயோரத்யுஷ்ணவீர்யத்வாதிதி பாவஃ| துவரஸ்யாயஂ விகாரஃ ஸ்நேஹஸ்தௌவரஃ| தஸ்ய விகார இத்யண்| ஏவமாருஷ்கரே ச| சிரபீதே ச ஸ்நேஹே ஜீர்ணாஜீர்ணஂ ப்ரதி ஸஂஶயே ஸதி பூயோऽப்யுஷ்ணஂ ஜலஂ பிபேத்| அநுபாநாபேக்ஷஂ புநர்க்ரஹணம், ந வீப்ஸார்தம்| தேந-உஷ்ணோதகபாநேந, உத்காரஸ்ய விஶுத்திர்பவேத்| ததஶ்ச-ஜீர்ணாஜீர்ணவிஶங்காதஃ, அதிகமங்கலாகவஂ ருசிஶ்ச ஸ்நேஹபாயிநஃ ஸ்யாத்| ஸங்க்ரஹேऽந்யதப்யுக்தம் (ஸூ. அ. ௨௫)| யதா-"ததோ குருப்ராவரணோ நிவாதே ஶயநே ஸ்திதஃ| ஜரணாந்தஂ ப்ரதீக்ஷேத தஷ்யந்நுஷ்ணால்பவாரிபஃ|| ஶிரோருக்ப்ரமநிஷ்டீவமூர்ச்சாஸாதாருசிக்லமைஃ| ஜாநீயாத்பேஷஜஂ ஜீர்யஜ்ஜீர்ணஂ தச்சாந்திலாகவாத்|| அநுலோமாநிலஸ்வாஸ்த்யக்ஷுத்தஷ்ணோத்காரஶுத்திபிஃ|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அச்சபேயஸ்யாநுபாநமாஹ-வார்யுஷ்ணமிதி| துவரபல்லாதகஸ்நேஹயோருஷ்ணோதகஂ நிஷேததி-தௌவராருஷ்கரே நத்விதி| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௫) -"தௌவராருஷ்கரே ந து| உஷ்ணோபசாரஃ ஸ்நேஹே ஸ்யாதுஷ்ணோ ஹ்யுஷ்ணர்விருத்யதே||" இதி| யதாகாலமஜீர்யதி ஸ்நேஹே புநருஷ்ணோதகபாநமாஹ-ஜீர்ணாஜீர்ணேதி| தஸ்ய பலமாஹ-தேநோத்காரவிஶுத்திரிதி| ஜீர்ணாஜீர்ணலக்ஷணமுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௫) - "ததோ குருப்ராவரணோ நிவாதே ஶயநே ஸ்திதஃ| ஜரணாந்தஂ ப்ரதீக்ஷேத தஷ்யந்நுஷ்ணால்பவாரிபஃ|| ஶிரோருக்ப்ரமநிஷ்டீவமூர்ச்சாஸாதாருசிக்லமைஃ| ஜாநீயாத்பேஷஜஂ ஜீர்யஜ்ஜீர்ணஂ தச்சாந்திலாகவாத்|| அநுலோமநிலஸ்வாஸ்த்யக்ஷுத்தஷ்ணோத்காரஶுத்திபிஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-போஜ்யோ-போஜயிதவ்யோ நரஃ| கிஂ தத் ? அந்நம்| கிம்பூதம் ? த்ரவோஷ்ணம்| அத்ர சோபயதா ஸமாஸஃ,-த்ரவேணமுத்கயூஷாதிநா ஸஹோஷ்ணமந்நஂ த்ரவோஷ்ணம், ததா கேவலஂ த்ரவஂ ச ததுஷ்ணஂ ச த்ரவோஷ்ணஂ விலேப்யாதிகஂ கேவலமேவ, இதி| ததா, அநபிஷ்யந்தி-ந கபகத்| ததா, நாதிஸ்நிக்தஂ-ஈஷத்ஸ்நிக்தமித்யர்தஃ| ததா, அஸங்கரஂ-அஸங்கீர்ணம், அபத்யேநாமிஶ்ரிதமித்யர்தஃ| கஃ புருஷஃ கிஂ குர்வந்நீதஶமந்நஂ மாத்ரயா போஜ்யஃ ? இத்யாஹ-ஶ்வஃ ஸ்நேஹஂ பாஸ்யந்-பாதுமிச்சந்| ததா, தஸ்மிந்நேவ திநே ஸ்நேஹஂ பிபந்| ததா, பீதவாநபி யஃ ஸ்நேஹம்| அபிஃ ஸமுச்சயே| நநு, "மாத்ராஶீ ஸர்வகாலஂ ஸ்யாத்" (ஹ. ஸூ. அ. ௮|௧) இதி ப்ராகுக்தமேவ| தத்கிமிஹ புநர்மாத்ராக்ரஹணேந ? ப்ரூமஃ| மாத்ராஶப்தஸ்தத்ர ப்ரமாணார்தஃ, இஹ த்வல்பார்தஃ| தேநாயமர்தஃ,-யாவதந்நமஸ்ய ஸம்யக்யதாகாலஂ பரிணமதி தாவதோऽப்யந்நாதநேந ஸ்வல்பஂ போஜ்யமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹநப்ரயோகே போஜநநியமமாஹ-போஜ்யோऽந்நமிதி| போஜ்யோ-போஜயிதவ்யஃ| மாத்ரயா-அல்பமாநேந| ஶ்வஃபாஸ்யந்-ஸ்நேஹபாநாத்பூர்வதிநே| பிபந்-யாவந்தி திநாநி ஸ்நேஹஂ பிபதி தாவந்தி| பீதவாந்-ஸமாப்தே ஸ்நேஹபாநே தாவந்த்யேவ திநாநி| அஸங்கரஂ-நாநாஜாதீயபக்ஷ்யாதிஸங்கரரஹிதம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததா, அஸௌ ஸ்நேஹஸ்ய பாதா உஷ்ணோதகோபசார்யாதிகுணயுக்தஃ ஸ்யாத்| உஷ்ணோதகமுபசரிதுஂ ஸேவிதுஂ-ஶீலமஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ப்ரஹ்மசாரீ-லலநாஸங்கரஹிதஃ| க்ஷபாஶய இதி "அதிகரணே ஶேதேஃ" இத்யச்| க்ஷபாஶய இத்யநேந திவாஸ்வப்நஸ்ய ராத்ரிஜாகரணஸ்ய ச நிஷேதஃ| ஸ்நேஹஂ பிபதி யாவந்த்யஹாநி, தாந்யபரஂ தாவத்ஸங்க்யாநி ஸ்நேஹபாநரஹிதாந்யப்யஹாநி யாவத் வ்யாயாமாதீஂஸ்த்யஜேத்| ஸ௦-ஸர்வகர்மஸு-வமநவிரேசநாதிஷு, அயஂ-"உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாத்" இத்யாதிகஃ, க்ரமோ-விதிரித்யர்தஃ| யாபநாதிஷ்வஹஃஸ்வப்நாஜீர்ணவர்ஜ்யோ நாயஂ விதிரிதி ப்ரதர்ஶநார்தஂ ப்ராயோக்ரஹணம்| வ்யாதிக்ஷீணேஷு ச ப்ராயோऽயமேவ விதிஃ| அத்ரப்யதீஸாராதிஷ்வஹஃஸ்வப்நாதீநாமநுஜ்ஞாநாத் ப்ராயோக்ரஹணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹநப்ரயோகே விஹாரநியமமாஹ-உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாதிதி| உபசாரஃ-ஸ்நாநபாநாதிஃ| வ்யாயாமாதீஂஸ்த்யஜேத்| யாநயாநஂ-அஶ்வாதிநா கமநம்| ஸஂஸ்திதிஃ-ஊர்த்வதயாऽவஸ்தாநம்| நீசமுத்யுச்சஂ வா உபதாநஂ-உச்சீர்ஷகம்| ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹநோக்தமுஷ்ணோதகோபசாராதிநியமஂ ஸ்வேதநாதிஷு வ்யாதிக்ஷீணேஷு சாதிதிஶதி-ஸர்வகர்மஸ்விதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துர்வ்யதிரேகே| ஶமநே ஸ்நேஹே தூபயுக்தே உபசாரோऽபோஜநாதிவிதிஃ, விரிக்தவத் கார்யஃ,-யதா விரிக்தஸ்ய பேயாதிகஃ க்ரமஸ்ததா தஸ்யாபீத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநஸ்நேஹே விரிக்தோபசாரமதிதிஶதி-உபசாரஸ்த்வதி| விரிக்தவத்-பேயாதிக்ரமேண| உபசாரோ-போஜநாதிவிதிஃ| ஸங்க்ரஹே து ஸ்நேஹபாநஸ்ய பூர்வாங்கமுக்தம்| (ஸூ. அ. ௨௫) -"ஸ்நேஹஸ்ய பாநாத்பூர்வஂ ச தாதவ்யஂ மது பேஷஜம்| உத்தேஜநஂ ஹுதாஶஸ்ய கோஷ்டலாகவகாரி ச||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மதௌ கோஷ்டே ஸதி புருஷஸ்த்ரிதிநமச்சஂ ஸ்நேஹஂ பிபேத்| க்ரூரகோஷ்டே ஸப்தாஹஂ பிபேத்| மத்யகோஷ்டஸ்த்வத ஏவ லக்ஷணாததிகம்யதே| யதா,-சத்வார்யஹாநி பஞ்ச வா ஸ்நேஹஂ பிபேதிதி| யதி ச [ மதுகோஷ்டே ] த்ரயேண ஸம்யக்ஸ்நிக்தலக்ஷணஂ ந ஸ்யாத் ததா சதுஷ்பஞ்சராத்ரமபி ஸ்நேஹஂ பிபேத்| மத்யகோஷ்டஸ்து ஷட்ராத்ரமபி பிபேதித்யாஹ-ஸம்யக்ஸ்நிக்தோऽதவா யாவதித்யாதி| அதவா நைஷ நியமஃ, ஸம்யக்ஸ்நிக்தலக்ஷணோத்பத்திரேவ நியமஃ| அதஃ ஸப்தாஹாதப்யூர்த்வமச்சஃ ஸ்நேஹஃ பேயோ யாவத்ஸ்நிக்தலக்ஷணஂ ஸ்யாத்| அதஃபரஂ ஸ்நேஹஃ ஸாத்ம்யீ பவேத்| ஸாத்ம்யீபூதே ச ஸ்நேஹே யோ தோஷஃ ஸ ஸங்க்ரஹே கதிதஃ| யதா (ஸூ. அ. ௨௫) - "ஸாத்ம்யீபூதோ ஹி குருதே ந மலாநாமுதீரணம்| அதியோகேந வா வ்யாதீந் யதாऽம்ப்வோகோऽதியோஜநாத்||" இதி| யதி து ஸப்தாஹேநாபி ஸ்நிக்தலக்ஷணஂ நோத்பத்யதே ததா திநமேகஂ விஶ்ரம்ய புநஃ ஸ்நேஹோ யோஜ்ய இதி ஸத்வைத்யாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அச்சபேயஸ்ய பாநாவதிமாஹ-த்ர்யஹமித்யாதி| மதௌ கோஷ்டே த்ரிதிநம், க்ரூரே ஸப்ததிநம், யாவத்வா ஸ்நிக்தலக்ஷணோத்பத்திர்மதௌ க்ரூரே ச| அவத்யதிக்ரமே தோஷமாஹ-அத இதி| ஸாத்ம்யீபூதஸ்ய தோஷத்வமுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௫) -"ஸாத்ம்யீபூதோ ஹி குருதே ந மலாநாமுதீரணம்| அதியோகேந வா வ்யாதீந் யதாऽம்ப்வோகோऽதியோஜநாத்|| நிஹத்ய ஸேதுஂ மத்கோஷ்டாத் ஸ்ரவதி க்ஷபயந்மதம்| ஸ்நேஹோऽப்யக்நிஂ ததா ஹத்வா ஸ்ரவதி க்ஷபயஂஸ்தநும்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸம்யக்ஸ்நிக்தே புருஷே வாதாநுலோம்யாதி க்லமாந்தஂ லக்ஷணஂ பவதி| வர்சஃ-ஶகத், ஸ்நிக்தஂ ததாऽஸஂஹதஂ-ஶிதிலம்| ரூக்ஷே-அஸ்நிக்தே, விபர்யயோ-வைபரீத்யம்| அதிஸ்நிக்தே து-ஸ்நேஹஸ்யாதியோஜநாத், பாண்டுத்வாதயோ பவந்தி| ஸ்ரவஶப்தஸ்ய க்ராணாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸம்யக்ஸ்நிக்தலக்ஷணமாஹ-வாதாநுலோம்யமிதி| "மதுஸ்நிக்தாங்கதாஂ லாகவஂ விமலேந்த்ரியதா ச" இத்யதிகஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௫)| அஸ்நிக்தலக்ஷணமாஹ-ரூக்ஷ இதி| விபர்யயோ-வாதப்ராதிலோம்யாதிஃ| அதிஸ்நிக்தலக்ஷணமாஹ-அதிஸ்நிக்த இதி| பாண்டுத்வஂ-பாண்டுரோகஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"குததாஹாருசிச்சர்திமூர்ச்சாதஷ்ணாப்ரவாஹிகாஃ| ஶுக்தோத்காரப்ரமஶ்வாஸகாஸாஃ ஸ்நேஹாதிஸேவநாத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அமாத்ரஃ பீதஃ ஸ்நேஹஃ-ஸர்பிராதிஃ, ஶோபாதீந் கரோதி| ஆதிஶப்தேந பலக்ஷயஜாட்யவாக்க்ரஹாதயஃ ஸங்க்ரஹோக்தா கஹ்யந்தே| அஹிதோ-யோ யஸ்ய ப்ரதிஷித்தஃ ஸ்நேஹஃ| ததா, அகாலே-க்ரீஷ்மாதௌ பூர்வஂ ப்ரதிஷித்தே| ததா, மித்யாஹாரதோ-"த்ரவோஷ்ணஂ " இத்யாதிவிபர்யயேண| ததா, மித்யாவிஹாரதஃ-"உஷ்ணோதகோபசாரீ ஸ்யாத்" இத்யாதிவிபர்யயேண|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மித்யாஸ்நிக்தலக்ஷணமாஹ-அமாத்ரயேதி| அஹிதஃ-அநுசிதஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"ஜடரேந்த்ரியதௌர்பல்யஜாட்யாமஸ்தம்பவாக்க்ரஹாந்| தாஂஸ்தாந் ஸ்வதோஷஹேதூத்தாந் பாண்ட்வாதீஂஶ்சாதியோகஜாந்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நேஹவ்யாபதி-ஸ்நேஹவிதிவிப்ரஂஶே ஸதி, க்ஷுத்தஷ்ணாதி ஸாதநஂ-சிகித்ஸா| க்ஷுத்தஷ்ணாநிக்ரஹௌ க்ஷுத்தஷ்ணாஶப்தேநாத்ரோக்தௌ| உல்லேகநஂ-வமநம்| ரூக்ஷஶப்தஸ்ய பாநாதிபிஸ்த்ரிபிர்யோகஃ| தக்ராணி சாரிஷ்டாஶ்சேத்யேவஂ ஸமாஸஃ| கலோ-வ்யஞ்ஜநவிஶேஷஃ ப்ராகுக்தஃ| உத்தாலஃ-ஶாலிவிஶேஷஃ| யதாஸ்வஂ-தோஷாநுகுண்யேந, ப்ரதிரோகஂ-யத்யஸ்மிந் ரோகே ஸ்வே ஸ்வேऽத்யாய உக்தஂ தத், ததபி ஸாதநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதிஸ்நிக்தமித்யாஸ்நிக்தயோஶ்சிகித்ஸிதமாஹ-க்ஷுத்தஷ்ணோல்லேகநேத்யாதி| உல்லேகநஂ-வமநம்| ரூக்ஷஂ பாநாதித்ரயம்| உத்தாலோ-வநகோத்ரவஃ| ப்ரதிரோகஂ யதாஸ்வஂ ச-யஸ்மிந் ரோகே யதுக்தஂ ததபி,குர்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-விரூக்ஷணே ஸம்யகுத்பந்நே ததாऽத்யர்தோத்பந்நே ச லங்கநவத் கதாதிகதலக்ஷணஂ ஜ்ஞேயம்| கதஂ சாதிகதஂ ச கதாதிகதே, தயோர்லக்ஷணஂ கதாதிகதலக்ஷணம்| கதஶப்தேந ஸம்யக்கதமுச்யதே| விரூக்ஷணாயோகலக்ஷணஂ து ஸ்நேஹாதியோகலக்ஷணேநைவோக்தம்| தத்ர ஸம்யக்கதஸ்ய லங்கநஸ்ய யல்லக்ஷணஂ விமலேந்த்ரியதாதி ததேவ ஸம்யக்விரூக்ஷணே கதே லக்ஷணஂ போத்யம்| ததா, அதிகதே விரூக்ஷணேऽதிலங்கிதஸ்ய லக்ஷணஂ கார்ஶ்யாதிகஂ வேத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நேஹவ்யாபத்யுக்தவிரூக்ஷணஸ்ய ஸம்யக்யோகாதியோகலக்ஷணமாஹ-விரூக்ஷண இதி| லங்கநவத்-லங்கநஸ்ய ஸம்யக்யோகே "விமலேந்த்ரியதா" இத்யாதி, அதியோகே "அதிகார்ஶ்யஂ" இத்யாதி| கதஂ-ஸம்யக்யோகஃ| அதிகதஂ-அதியோகஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"ஸ்நேஹேந பைத்திகஸ்யாக்நிர்யதா தீக்ஷ்ணதரீ கதஃ| ஸ்நேஹமாஶு ஜராஂ நீத்வா புநரோஜோऽபிதஶ்சரந்|| உதீரயேத்ஸோபஸர்காஂ பிபாஸாமஸ்ய சாதிகாம்| ஸோऽஸூஂஸ்த்யஜேத்யத்யுதகஂ ந பிபேதாஶு ஶீதலம்|| ஶீதஸேகாவகாஹாஂஶ்ச தத்தஷ்ணாபீடிதோ பஜேத்| ஸ்நேஹாக்நிநா தஹ்யமாநஃ ஸ்வவிஷேணேவ பந்நகஃ| அஜீர்ணே பலவத்யாஂ து ஶீதைர்திஹ்யாச்சிரோமுகம்| சர்தயேத்ததஶாந்தௌ ச பீத்வா ஶீதோதகஂ புநஃ|| ரூக்ஷாந்நமுல்லிகேத்புக்த்வா தாதஶ்யாஂ து கபாநிலே| ஸமதோஷஶ்ச நிஃஶேஷஂ ஸ்நேஹமுஷ்ணாம்புநோத்பரேத்|| ததோ தோஷாதிபலதஃ பூர்வோக்தஂ ச விதிஂ ஶ்ரயேத்| ந ஸர்பிஃ கேவலஂ பித்தே தேயஂ ஸாமே விஶேஷதஃ|| ஸர்வஂ ஹ்யநுருஜேத்தேஹஂ ஹத்வ ஸஂஜ்ஞாஂ ச மாரயேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்நிக்தஶ்சாஸௌ த்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸஶ்ச, தஂ புங்க்தே யஃ ஸ ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸபுக்| தந்வோத்தரஸோ-ஜாங்கலதேஶமாஂஸஸமுத்பூதோ ரஸஃ, தஂ புஞ்ஜாநஃ ஸ்வேதமாசரேத்| மாஂஸரஸஸ்ய ஸ்வபாவத ஏவ ஸ்நிக்தத்ரவத்வாத் ஸ்நிக்தத்ரவக்ரஹணமதிகயோகாயேதி வேத்யம்| உஷ்ணஂ-உபயதா வீர்யதோऽக்நிஸஂயோகாச்ச| ஏவம்பூதஃ புருஷஃ பூர்வஂ ஸ்நிக்தோऽநந்தரஂ ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸபுக் ஸ்வேதமாசரந் திநத்ரயஂ ஸ்திதஃ ஸந் விரேகஂ குர்யாத்| வமநஂ புநரிதி| யதா து ஸ்நேஹாதநந்தரஂ வமநமேவோபயுங்க்தே ததைகாஹமநேநைவ ப்ரகாரேண ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணதந்வோத்தரஸபுக் ஸ்வேதமாசரந் ஸ்திதோऽந்யச்ச திநஂ-த்விதீயமஹஃ, கபமுத்க்லேஶ்ய-ஸ்தாநாத் ப்ரச்யாவ்ய, ஸ்திதோ வமநஂ குர்யாத்| கைருத்க்லேஶ்ய ? தத்கரைஃ,-கபகரணஹேதுபிர்மாஷக்ஷீரமத்ஸ்யகுடாதிபிஃ| தத்கரைரிதி கஞோ ஹேத்வாதிநா ஹேதௌ டஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்நிக்தஸ்ய ஸமநந்தரமேவ ஸ்வேதஃ கார்ய இத்யாஹ-ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணேதி| ஸ்நிக்தஃ புருஷோऽநந்தரமேவ ஸ்வேதமாசரேத்| ஸ்வேதே ச க்ரியமாணே ஸ்நிக்தத்ரவோஷ்ணமந்நஂ ஜாங்கலமாஂஸரஸஂ ச புஞ்ஜீத| ஸ்நிக்தஸ்ய த்ரிதிநஂ விஶ்ராந்தஸ்ய விரேசநஂ கார்யமித்யாஹ-த்ர்யஹமிதி| ஸ்நிக்தஸ்ய த்வ்யஹஂ விஶ்ராந்தஸ்ய வமநஂ கார்யமித்யாஹ-வமநமிதி| ஸ்நிக்த ஏகாஹஂ விஶ்ராந்தோ த்விதீயே திநே கபகரைஃ கபமுத்க்லேஶ்ய ததீயே வமநஂ குர்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஂஸலத்வாதியுக்தாஃ புருஷா யே ஶோத்யத்வேந ஸ்நேஹயிதுமபீஷ்டாஃ, தாந் பூர்வஂ-ப்ரதமஂ, ரூக்ஷயேத்| ததோ-ரூக்ஷயித்வாऽநந்தரஂ, ஸஂஸ்நேஹ்ய ஶோதயேத்| கிமேவஂ ஸ்யாத் ? இத்யாஹ-ஏவஂ ஸ்நேஹவ்யாபந்ந ஜாயதே| மாஂஸலாஃ-உபசிதமாஂஸாஃ| மேதுராஃ-மேதஸ்விநஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மாஂஸலாதீநாஂ விரூக்ஷணபூர்வகஂ ஸ்நேஹநஂ கார்யமித்யாஹ-மாஂஸலா இதி| ஸ்நேஹோசிதாஃ-ஸ்நேஹஸாத்ம்யாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ந கேவலஂ ஸ்நேஹவ்யாபதேவஂ ந ஸ்யாத்| யாவத் ஸ்நேஹோऽஸாத்ம்யதாஂ கதஃ ஸந் மலாந்-வாதாதீந் புரீஷாதீஂஶ்ச, ஈரயிதுஂ-ப்ரேரயிதுஂ, அலஂ-பர்யாப்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூர்வஸ்நேஹாபநயநே யுக்திமாஹ-அலமித்யாதி| ஸ்நேஹோசிதஸ்ய ஸ்நேஹஸாத்ம்யத்வாதநுத்க்லேஶநமித்யர்தஃ| அத ஏவாந்யத்ர ஸ்நேஹநஸ்ய பாசநபூர்வகத்வமுக்தம்| பாசநஂ ஹி ரூக்ஷணமேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ-பாலாதிஷு ததா யஃ ஸ்நேஹவிஷயே பரிஹாரஃ-ஶீதோதகாதிஃ, தமஸஹிஷ்ணுஷு-அக்ஷமேஷு, ஸத்யஃஸ்நேஹாக்யாநநுத்வேகாந்-அநுத்வேஜகாந், ஏதா(இமா) ந்-வக்ஷ்யமாணாந், யோகாந் ப்ரயோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦- பாலாதிஷு ஸத்யஃஸ்நேஹநஂ கார்யமித்யாஹ-பாலேயாதி| இமாந்-வக்ஷ்யமாணாந்| அநுத்வேகாந்-ஸுகஸேவ்யாந்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஷு-பாலாதிஷு, ப்ராஜ்யமாஂஸரஸாஃ-ப்ரபூதமாஂஸாநி நிஷ்க்வாத்ய தத்ரஸாஃ| ததா, ஸ்நேஹபர்ஜிதா பேயா| ததா, திலசூர்ணஃ-பலலாக்யஃ, ஸஸ்நேஹபாணிதஃ-[ ஸ்நேஹேந- ] ஸர்பிராதிநா யுக்தஃ, பாணிதேந-க்ஷௌத்ரகுடவிகாரவிஶேஷேண ச யுக்தஃ| ததா, கஶரா ததேதி ஸ்நேஹபாணிதயுக்தேத்யர்தஃ| ததா, க்ஷீரபேயா-க்ஷைரேயீ ஸர்பிஷ்மத்யுஷ்ணா ச| [ ததா, ] ததிஸரோ வா ஸகுடஃ| [ ததா, ] பேயா ச பஞ்சப்ரஸதா, 'த்வே பலே-ப்ரஸதஂ விதுஃ' பஞ்ச ப்ரஸதாநி யஸ்யாஂ ஸா பஞ்சப்ரஸதா| கேஷாஂ புநஸ்தாநி பஞ்ச ப்ரஸதாநி ? இதி வ்யாசஷ்டே-ஸ்நேஹைஸ்தண்டுலபஞ்சமைரிதி| ஸர்பிஸ்தைலஂ வஸா மஜ்ஜேதி சதுர்ணாஂ ஸ்நேஹாநாஂ சத்வாரி ப்ரஸதாநி தண்டுலாஶ்ச ப்ரஸதமேகமித்யர்தஃ| ஏதே ஸப்த பூர்வோக்தாஃ ஸத்யஃ-ஶீக்ரஂ ஸ்நேஹநாஃ,- த்ரிசதுரைரஹோபிர்விநாऽபி ஸ்நேஹநாஃ, நிஷ்பரிஹாராஶ்ச| ந கேவலமேத ஏவ ஸத்யஃஸ்நேஹநா இத்யாஹ-ஸ்நேஹாஶ்ச லவணோல்பணா இதி| ஸ்நேஹாஃ-ஸர்பிராதயோऽபக்வா ஏவ| கிஂ விஶிஷ்டாஃ ? லவணோல்பணாஃ-லவணாட்யாஃ, ஸத்யஃஸ்நேஹநா இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸத்யஃஸ்நேஹநாந் ஸப்த யோகாநாஹ-ப்ராஜ்யமாஂஸரஸா இதி| ப்ராஜ்யமாஂஸாஃ-ப்ரபூதமாஂஸா, அல்போதகஸித்தா ரஸா இத்யேகஃ| தேஷு-மாஂஸரஸேஷு, ஸித்தா ஸ்நேஹபஷ்டா பேயேதி த்விதீயஃ| ஸ்நேஹபாணிதாப்யாஂ யுக்தஸ்திலசூர்ண இதி ததீயஃ| தாப்யாமேவ யுக்தா கஶரேதி சதுர்தஃ| உஷ்ணா கதாட்யா க்ஷீரஸித்தா பேயேதி பஞ்சமஃ| குடஸஹிதோ ததிஸர இதி ஷஷ்டஃ| கததைலவஸாமஜ்ஜதண்டுலைஃ ப்ரத்யேகஂ ப்ரஸதப்ரமாணைஃ கதா பேயேதி ஸப்தமஃ| அஷ்டமஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநமாஹ-ஸ்நேஹாஶ்சேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஸ்மால்லவணமபிஷ்யந்தி-ஸ்ரோதஸாஂ ஸ்ராவகஂ, அரூக்ஷத்வாதிகுணயுக்தஂ ச| ஸூக்ஷ்மஂ-ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதோகாமி| 'வ்யவாயி-தேஹமகிலஂ வ்யாப்ய பாகாய கல்பதே'|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லவணஸஂயோகாத் கதஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநத்வம்? இத்யத ஆஹ-தத்தீதி| தத்-லவணம்| ஹி-யஸ்மாத்| விஷ்யந்தி-ஸ்ரோதோலீநமலோத்க்லேஶநம்| அரூக்ஷஂ-ஸ்நேஹாவிபரீதம்| ஸூக்ஷ்மஂ-ஸூக்ஷ்மஸ்ரோதஃஸஞ்சாரி| உஷ்ணஂ-ஸ்நேஹவிலாயநம்| வ்யவாயி-விசரணஶீலம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௨௫) -"ப்ரபூதமாஂஸநிஷ்க்வாதாந் ஜாங்கலாநூபஜாந் ரஸாந்| ஸ்நேஹபஷ்டேஷு வா தேஷு யவாகூஂ நாதிஸஂஹதாம்|| திலகாம்பலிகஂ பூரிஸ்நேஹஂ ஸர்பிஷ்மதீமபி| பேயாஂ ஸுகோஷ்ணாஂ க்ஷைரேயீஂ பாத்ரே வ ஸஸிதாகதே|| ஸர்பிலவணயுக்தஂ வா ஸத்யோதுக்தஂ ததா பயஃ| பாயஸஂ மாஷமிஶ்ரஂ ச பஹுஸ்நேஹஸமாயுதம்|| தைலஶுண்டீகுடஸுராஂ ஜீர்ணே மாஂஸரஸாஶிநஃ| ஸ்நேஹஂ சைகஂ ஸுராச்சேந தத்நோ வா ஸகுடஂ ஸரம்|| வஸாஂ வராஹஜாஂ ஸர்பிஃ பிப்பலீஂ லவணஂ திலாந்| பிப்பலீஂ லவணஂ ஸ்நேஹாஂஶ்சதுரோ ததிமஸ்துகம்|| தத்நா ஸித்தஂ வ்யோஷகர்பஂ தாத்ரீத்ராக்ஷாரஸே கதம்| யவகோலகுலத்தாம்புக்ஷாரக்ஷீரஸுராததி|| கதஂ ச ஸித்தஂ துல்யாஂஶஂ ஸத்யஃஸ்நேஹநமுத்தமம்| ஸித்தாஂஶ்ச சதுரஃ ஸ்நேஹாந் பதரத்ரிபலாரஸைஃ|| யோநிஶுக்ராமயஹராந் ஸத்யஃஸ்நேஹாந் ப்ரயோஜயேத்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குஷ்டாதிஷு ஸ்நேஹயோக்யத்வே ஸதி குடாதி ஸ்நேஹநார்தஂ ந ப்ரகல்பயேத்-ந யோஜயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குஷ்டாதிஷு குடாதீநி ஸ்நேஹநாநி நிஷேததி-குடாநூபேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏதேஷாஂ-குஷ்டாதீநாம், த்ரிபலாதிபிர்விபாசிதாந்-ஸாதிதாந், அவிகாரிணஃ-அவிகாரகாந், ஸ்நேஹாந் யோஜயேத்| யதாஸ்வஂ-யதாயோக்யம்| குஷ்டாதீநாஂ ஸம்பந்தீ யோ விகாரஸ்தத்வதாம், தேந குஷ்டிநாஂ ஶோபிநாஂ மேஹிநாமித்யர்தோऽவதிஷ்டதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குஷ்டாதிஷூசிதாநி ஸ்நேஹநாந்யாஹ-த்ரிபலேத்யாதி| ஏதேஷாஂ-குஷ்டஶோபப்ரமேஹாணாம்| அவிகாரிண இதி ஹேதுகர்பஂ விஶேஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆமயைஃ-வ்யாதிபிஃ, க்ஷீணாநாஂ புநஃ புஂஸாமக்நிதேஹஸந்துக்ஷணக்ஷமாந் ஸ்நேஹாந் யோஜயேத்| அக்நிஶ்ச தேஹஶ்சாக்நிதேஹௌ, ஸந்துக்ஷணாஶ்ச க்ஷமாஶ்ச ஸந்துக்ஷணக்ஷமாஃ, தாந்| யதாஸங்க்யேநாத்ர ஸம்பந்தஃ| அக்நேஃ ஸந்துக்ஷணாஃ-உத்தீபகாஃ, தேஹஸ்ய க்ஷமாஃ-புஷ்ட்யாவஹாஃ| அத்ர சாயஂ பாவஃ,-கில வ்யாதிபிஃ க்ஷீணாநாஂ வஹ்நிரபி க்ஷீணோ பவதி| அதஸ்தேஷாஂ ந கேவலஂ யே புஷ்ட்யாவஹாஃ [ தே உபயோஜ்யாஃ| குதஃ ? தே ] வஹ்நிமாந்த்யமாவஹந்தி| அதவா வஹ்நிஸந்துக்ஷணா ந புஷ்ட்யாவஹாஃ| ந தே ஸ்நேஹா உபயோக்துஂ யுக்தாஃ| கிஂ தர்ஹி ? உபயகாரிண ஏவ யோக்துஂ யுக்தா இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாதிக்ஷீணாநாமுசிதாநி ஸ்நேஹநாந்யாஹ-க்ஷீணாநாமிதி| அக்நிதேஹயோஃ ஸந்துக்ஷணே-ஸஂவர்த்தநே க்ஷமாந், தீபநபஂஹணத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யஃ புமாநாபீக்ஷ்ண்யேந ஸ்நேஹமுபஸேவதே, ஸ தீப்தாந்தராக்நித்வாதிகுணயுக்தோ பவதீதி ப்ரதிஷ்டஃ| ஸத்வைத்யைரிதி ஶேஷஃ| உபஜாதிர்வத்தம்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஸ்நேஹவித்யத்யாயஃ ஷோடஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௬||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ ரஂ-ஸ்நேஹஶீலநஸ்ய பலமாஹ-தீப்தாந்தராக்நிரிதி| ப்ரத்யக்ரதாதுஃ-நூதநதாதுஃ| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| ஸ்நேஹநஸ்ய ப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௧௬||