Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śōdhanādigaṇasaṅgrahādhyāyādanantaraṁ snēhādhyāyārambhaḥ| yataḥ śōdhanaṁ snēhasvēdāvantarēṇa na sambhavati| vakṣyati hi (hr̥. sū. a. 18|59) - "snēhasvēdāvanabhyasya ityādi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
0
Adhikarana snēhavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2
tasmātsnēhasvēdādhyāyayōrārambhō yukta ityāha - - - - athātaḥ snēhavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||
तस्मात्स्नेहस्वेदाध्याययोरारम्भो युक्त इत्याह - - - - अथातः स्नेहविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhasya-sarpirādērvidhiḥ snēhavidhiḥ, taṁ vyākhyāsyāmaḥ| śēṣaṁ pūrvavadyōjyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītēathēti| yataḥ pūrvē'dhyāyē bhēṣajānyuktāni| tēṣāṁ prayōgō vaktavyaḥ| sa ca snēhanasvēdanaśōdhanāsthāpananāvanadhūmagaṇḍūṣāścōtanatarpaṇādibhēdādanēkadhā| cikitsākalikāyāṁ tu (ślō. 69-70) -"prāk pācanaṁ snēhavidhistataśca svēdastatḥ syādvamanaṁ virēkaḥ| nirūhaṇānvāsanabastikarma nasyaṁ kramaścēti bhiṣagvarāṇām|| rāsnāpaṭōlapicumandapayōVbhirādau śuṇṭhyāṭarūṣakaphalatrayavāribhirvā| pakvāmadōṣavapuṣastadanantaraṁ hisnēhō hitaḥ surabhivāsakakaṭphalādiḥ||" iti| rāsnākvāthāditrayaṁ śuṇṭhīkvāthāditrayaṁ vā vātāditrayē kramāt pācanam| tatra snēhanamasminnadhyāyē| ata ēvāyaṁ snēhavidhiḥ|
Adhikarana snēhanavirūkṣaṇayōḥ svarūpam (1) · Śloka 1
guruśītasarasnigdhamandasūkṣmamr̥dudravam| auṣadhaṁ snēhanaṁ prāyō, viparītaṁ virūkṣaṇam||1||
गुरुशीतसरस्निग्धमन्दसूक्ष्ममृदुद्रवम्| औषधं स्नेहनं प्रायो, विपरीतं विरूक्षणम्||१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-gurvādiguṇayuktaṁ yaddravyaṁ tat snēhanaṁ bhavati| viparītamatō yallaghūṣṇasthirarūkṣatīkṣṇasthūlakaṭhinasāndraguṇōpētaṁ tadvirūkṣaṇam| prāyōgrahaṇaṁ virūkṣaṇē snēhanē ca yōjyam| tathā ca,- laghhvapi sārṣapaṁ tailaṁ chāgaṁ ca dugdhaṁ tathā viṣkirapratudamr̥gākhyaṁ vargatrayaṁ snēhanaṁ bhavati| tathā, uṣṇamapi matsyamahiṣamāṁsaṁ snēhanaṁ bhavati| ēvaṁ rūkṣaṇē'pi vēdyam| tathā ca,- yavō guruśītasarādiguṇayuktō'pi virūkṣaṇaḥ, tathā rājamāṣō'pi| snēhanē prakr̥tē'pi virūkṣaṇōpanyāsō'nvayavyatirēkēṇa sutarāṁ snēhasya samyakpratipādanārthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tatra snēhanaṁ dravyamāha-guruśītēti| rūkṣaṇamāha-viparītamiti| tasya snēhanapūrvāṅgatvāt viparītaṁ-laghhvādiguṇam|
Adhikarana snēhēṣu sarpirādīnāṁ pravaratvam, snēhēṣvuttamaṁ sarpiḥ (2-3) · Śloka 3
sarpirmajjā vasā tailaṁ snēhēṣu pravaraṁ matam| tatrāpi cōttamaṁ sarpiḥ saṁskārasyānuvartanāt||2|| mādhuryādavidāhittvājjanmādyēva ca śīlanāt| |3|
सर्पिर्मज्जा वसा तैलं स्नेहेषु प्रवरं मतम्| तत्रापि चोत्तमं सर्पिः संस्कारस्यानुवर्तनात्||२|| माधुर्यादविदाहित्त्वाज्जन्माद्येव च शीलनात्| |३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhēṣu-kṣīrānūpāmiṣādiṣu madhyē, sarpirādayaścatvāraḥ snēhāḥ prakarṣēṇa varāḥ| tatrāpi ca-tēṣvapi caturṣu madhyē, sarpiruttamam, saṁskārasyānuvartanāt| nanu, yadi saṁskāramanuvartatē sarpistadānīṁ maricacitrakādidravyābhisaṁskr̥tasya ghr̥tasya śaityādiguṇaviparyāsaḥ prāptaḥ| na cēdaṁ dr̥ṣṭam| yadasya śaityādayō guṇā vinaśyantyauṣṇyādayaścōtpadyantē iti| atrōcyatē| anuśabdō'tra sahārthē, anēkārthatvānnipātānām| tēnāyamarthaḥ,-sarpiṣō guṇāḥ saṁskāraguṇaiḥ saha vartantē, na tu tailādīnām| tailavasāmajjānō hi saṁskāravaśāt svaguṇāṁstyajanti| atra cōdāharaṇaṁ yathā,-candanādyaṁ tailamiti| atō dravyaguṇāntarairanabhibhūtaguṇatvātsarpiṣa itarēṣāṁ ca tailādīnāṁ dravyairabhibhūtaguṇatvāduttamatvam| ata ēva ca vātapittajvarādiṣu vikārēṣu ghr̥tasādhyēṣu bhēṣajaṁ tailaṁ nēṣṭam, aniṣṭasampādanāt| tailasādhyēṣu tu vikārēṣu tadupaśāntyartha tathāvidhadravyasaṁskr̥taṁ ghr̥tamapīṣṭam| taddhi na tathā'niṣṭahētuḥ| tasmāt sarvasnēhēbhyaḥ sarpirēvōttamam, saṁskārasyānuvartanāditi nyāyāt nyāyyamēva| mādhuryādihētōśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhanavaramāha-sarpiriti| snēhanōttamamāha-tatrāpīti| saṁskārasyānuvartanāt-yathā śītaiḥ saṁskr̥taṁ śītatām, uṣṇaiḥ saṁskr̥tamuṣṇatāṁ bhajatē ityādi| saṅgrahē tu (sū. a. 25) - "mādhuryādavidāhitvājjanmādyēva ca śīlanāt|" iti|
Adhikarana sarpirādīnāṁ snēhaprayōgē dōṣaviśēṣēṇa tāratamyam (3) · Śloka 3
| pittaghnāstē yathāpūrvamitaraghnā yathōttaram||3||
| पित्तघ्नास्ते यथापूर्वमितरघ्ना यथोत्तरम्||३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yō yaḥ pūrvō-yathāpūrvam, yō ya uttarō-yathōttaram| "yathāsādr̥śyē" ityavyayībhāvaḥ| uttaramapēkṣya pūrvaḥ pūrvaṁ cāpēkṣyōttaraḥ| tēna caturṇāṁ snēhānāṁ yathānirdiṣṭānāṁ sarpirādīnāṁ traya ēva snēhā vasāmajjasarpiḥsaṁjñakā yathāpūrvatvēna sambadhyantē, na tu tailākhyaḥ snēhaḥ, tasya pūrvatvābhāvāt| na hyanyō'smāt kaściduttarō'sti, yadapēkṣyaiṣaḥ pūrvatvamātmana āsādayēt| tasmānnāsti pūrvatvasambandhastailasya| [tathā, caturṇāṁ snēhānāṁ traya ēva snēhā majjavasātailākhyā yathōttaratvēnābhisambadhyantē, na sarpiḥsaṁjñakaḥ snēhaḥ, uttaratvābhāvāt| na hyanyaḥ kaścidasya pūrvō vidyatē, yadapēkṣayaivōttaratvamātmana āsādayatītyuktam| ] tadēvaṁ yathāpūrvaṁ pittaghnatvaṁ vasāmajjasarpiṣāṁ sāmānyēnōktam| viśēṣēṇa ca-, vasā pittaghnī, majjā pittaghnataraḥ, sarpiḥ pittaghnatamamityarthaḥ| itaraghnā ityādi| itarau-vātakaphau pittāpēkṣayā, tau ghhnanti-parākurvantītītaraghhnāḥ| yathōttaraṁ trayaḥ snēhā majjavasātailākhyā vātaślēṣmaghnāḥ| tēna majjā vātaślēṣmaghnō vasā vātaślēṣmaghnatarā tailaṁ vātaślēṣmaghnatamamityavagantavyam| anyē tvēvaṁ vyācakṣatē-ślēṣmaṇi snēhaniṣēdhāditaraghnā iti sāmānyōktāvapi vātaghnā iti gamyatē| athavā dravyāntarasaṁskr̥tasarpirādyapēkṣayā kaphasyāpītaraśabdēna grahaṇamiti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sarpirādīnāṁ snēhaprayōgē dōṣaviśēṣēṇa tāratamyamāha-pittaghhnā iti| tailādvasā, tatō majjā, tataḥ sarpiḥ pittaghnam| sarpiṣō majjā, tatō vasā, tatastailaṁ vātaghnaṁ kaphaghnaṁ ca| snēhanasādhyē pittarōgē'pi tailasyābhyanujñārthaṁ pittaghnatvamuktam| ēvamanyatra|
Adhikarana sarpirādīnāṁ gurutvē tāratamyam (4) · Śloka 4
ghr̥tāttailaṁ guru vasā tailānmajjā tatō'pi ca| |4|
घृतात्तैलं गुरु वसा तैलान्मज्जा ततोऽपि च| |४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ghr̥tādguruṇaḥ sakāśāttailaṁ guru-gurutaramityarthaḥ| vasā tu tailādgurutamā| tatō'pyatiśayēna majjā gurutamaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sarpirādīnāṁ guruttvē tāratamyamāha- ghr̥tāditi|
Adhikarana yamakastrivr̥tō mahān iti saṁjñātrayam (4) · Śloka 4
idānīṁ yamakaḥ snēhastrivr̥taḥ snēhō mahāsnēha iti ca tatra tatrōcyantē, na ca tē jñāyanta ityāha - - - - | dvābhyāṁ tribhiścaturbhistairyamakastrivr̥tō mahān||4||
इदानीं यमकः स्नेहस्त्रिवृतः स्नेहो महास्नेह इति च तत्र तत्रोच्यन्ते, न च ते ज्ञायन्त इत्याह - - - - | द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिस्तैर्यमकस्त्रिवृतो महान्||४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvābhyāṁ snēhābhyāṁ-sarpirvasābhyāṁ sarpistailābhyāṁ sarpirmajjabhyāmityādi, dvābhyāṁ dvābhyāṁ yamakō nāmnā snēhaḥ| ēvaṁ tribhiḥ snēhaistrivr̥taḥ, caturbhirmahāsnēhaḥ, 'ucyatē' iti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-yamakādisaṁjñātrayamāha-dvābhyāmiti| taiḥ-gurutvōktakramaiḥ| tēna ghr̥tatailābhyāṁ yamakaḥ, ghr̥tatailavasābhistrivr̥taḥ, sarvairmahān| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"snēhāśayā dadhi kṣīraṁ māṁsāsthiphaladāru ca|" iti|
Adhikarana snēhyāḥ (5-6) · Śloka 6
samprati snēhyānnirūpayati - - - - svēdasaṁśōdhyamadyastrīvyāyāmāsaktacintakāḥ| vr̥ddhabālābalakr̥śā rūkṣāḥ kṣīṇāsrarētasaḥ||5|| vātārtasyandatimiradāruṇapratibōdhinaḥ| snēhyāḥ|6|
सम्प्रति स्नेह्यान्निरूपयति - - - - स्वेदसंशोध्यमद्यस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकाः| वृद्धबालाबलकृशा रूक्षाः क्षीणास्ररेतसः||५|| वातार्तस्यन्दतिमिरदारुणप्रतिबोधिनः| स्नेह्याः|६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svēdyādayaḥ snēhyāḥ-snēhārhāḥ| na hyasnēhitaḥ svēdya ityarthaḥ| ēvaṁ yō'pi śōdhyaḥ sō'pi pūrvaṁ snēhyaḥ| svēdyāḥ-svēdārhāḥ| arhārthē kr̥tyapratyayō'tra ṇyaḥ| ēvaṁ saṁśōdhyāḥ-śōdhanārhāḥ, madyāsaktāḥ stryāsaktā vyāyāmasaktāśca, tathā cintakāḥ, tathā vr̥ddhā bālā abalāḥ-alpabalāḥ kr̥śā rūkṣāḥ kṣīṇarudhirāḥ kṣīṇaśukrāśca, vātārtāḥ-vātapīḍitāḥ, syandādiṣu pratyēkasmin yōjyaḥ, syandinaḥ-akṣirōgayuktāḥ, timiriṇaśca, dāruṇapratibōdhinaḥ-kr̥cchrōnmīlinaḥ, ētē snēhārhāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhanīyānāha-svēdyētyādi| svēdyaḥ-kartavyasvēdaḥ| saṁśōdhyaḥ-kartavyaśōdhanaḥ| madyādiṣu triṣvāsaktaḥ| cintakaḥ-cintāparaḥ| syandō-nētrakōpaḥ| dāruṇapratibōdhaḥ-kr̥cchrōnmīlanaḥ|
Adhikarana snēhanāyōgyāḥ (6-8) · Śloka 8
| na tvatimandāgnitīkṣṇāgnisthūladurbalāḥ||6|| ūrustambhātisārā''magalarōgagarōdaraiḥ| mūrcchācchardyaruciślēṣmatr̥ṣṇāmadyaiśca pīḍitāḥ||7|| apaprasūtā yuktē ca nasyē bastau virēcanē| |8|
| न त्वतिमन्दाग्नितीक्ष्णाग्निस्थूलदुर्बलाः||६|| ऊरुस्तम्भातिसाराऽऽमगलरोगगरोदरैः| मूर्च्छाच्छर्द्यरुचिश्लेष्मतृष्णामद्यैश्च पीडिताः||७|| अपप्रसूता युक्ते च नस्ये बस्तौ विरेचने| |८|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-atimandāgnyādayō na snēhyāḥ| atiśabdō yāvaddurbalēṣu pratyēkaṁ yōjyaḥ| tēnātidurbalā na snēhyā ityarthaḥ| ata ēvālpabalāḥ snēhyāḥ, na tvatidurbalāḥ, iti na pūrvāparavirōdhaḥ| atitīkṣṇāgnēḥ snēhanādatyagnivr̥ddhiḥ| atisthūlasya cāgnimēdasōrvr̥ddhiḥ| atidurbalasya ca jaraṇāśaktēḥ snēhasya vyāpat| ūrustambhādibhiryāvanmadyaiśca pīḍitā na snēhyāḥ| apaprasūtā-srutagarbhā, na snēhyēti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| prayuktē ca nasyādikarmaṇi sarva ēva na snēhyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asnēhanīyānāha-na tvatimandāgnītyādi| abalasya snēhyatvamatidurbalasyāsnēhyatvamityavirōdhaḥ| apaprasūtā-ayathāvatprasūtā|
Adhikarana ghr̥tasya viṣayaḥ (8) · Śloka 8
sāmprataṁ caturṇāṁ snēhānāṁ madhyē yō yēbhyō hitaḥ, taṁ darśayannāha - - - - | tatra dhīsmr̥timēdhādikāṅkṣiṇāṁ śasyatē ghr̥tam||8||
साम्प्रतं चतुर्णां स्नेहानां मध्ये यो येभ्यो हितः, तं दर्शयन्नाह - - - - | तत्र धीस्मृतिमेधादिकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम्||८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu snēhēṣu madhyē, dhīsmr̥tyādyabhilāṣiṇāṁ ghr̥taṁ śasyatē, yāvadagnikāṅkṣiṇām| anyē tu "mēdhādikāṅkṣiṇāṁ" iti paṭhanti| ādiśabdēna svarāyurvarṇādiparigrahaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ghr̥tasya viṣayamāha-tatrēti| ādiśabdāt ghr̥taguṇōktā (hr̥. sū. a. 5/37) agnyādayaḥ|
Adhikarana tailasya viṣayaḥ (9) · Śloka 9
granthināḍīkr̥miślēṣmamēdōmārutarōgiṣu| tailaṁ lāghavadārḍhyārthikrūrakōṣṭhēṣu dēhiṣu||9||
ग्रन्थिनाडीकृमिश्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु| तैलं लाघवदार्ढ्यार्थिक्रूरकोष्ठेषु देहिषु||९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tailaṁ granthyādirōgiṣu śasyatē| lāghavadārḍhyārthiṣu krūrakōṣṭhēṣu prāṇiṣu ca śasyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tailasya viṣayamāha-granthītyādi|
Adhikarana vasāmajjōrviṣayaḥ (10-11) · Śloka 11
vātātapādhvabhārastrīvyāyāmakṣīṇadhātuṣu| rūkṣaklēśakṣamātyagnivātāvr̥tapathēṣu ca||10|| śēṣau| |11|
वातातपाध्वभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु| रूक्षक्लेशक्षमात्यग्निवातावृतपथेषु च||१०|| शेषौ| |११|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātādīnāṁ kṣīṇadhātunā pratyēkaṁ sambandhaḥ| vātakṣīṇadhātuṣu ēvamātapakṣīṇadhātuṣvityādi, śēṣau-ghr̥tatailābhyāmuktābhyāmanyau vasāmajjānau, śasyētē| tathā rūkṣādiṣvapi, ēvaṁ klēśasahēṣu| atyagniṣu-mahāgniṣu balavadagniṣviti draṣṭavyam, anyathā'tyagniṣu snēhaniṣēdhāt pūrvāparavirōdhaḥ syāt| athavā, atyagniṣvapi vasāmajjānāvanujajñē, apavādavākyatvādasyēti vyākhyēyam| vātēnāvr̥tāḥ panthānaḥ-chidrākhyāḥ, yēṣāṁ tēṣu ca śasyētē śēṣau|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vasāmajjōrviṣayamāha-vātātapētyādi| vātādibhiḥ ṣaḍbhiḥ kṣīṇadhātuṣu| vātāvr̥tapathō-mārutāvaruddhasrōtāḥ| śēṣau-vasāmajjānau|
Adhikarana vasāyāḥ viṣayāntaram (11) · Śloka 11
vasāyāstvanyadapi viśēṣāntaramāha - - - - vasā tu sandhyasthimarmakōṣṭharujāsu ca| tathā dagdhāhatabhraṣṭayōnikarṇaśirōruji||11||
वसायास्त्वन्यदपि विशेषान्तरमाह - - - - वसा तु सन्ध्यस्थिमर्मकोष्ठरुजासु च| तथा दग्धाहतभ्रष्टयोनिकर्णशिरोरुजि||११||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-turviśēṣē| caḥ samuccayē| rujāśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| sandhirujāsvasthirujāsvityādi| tathā dagdharujyāhataruji ca, tathā bhraṣṭayōnirujītyēvaṁ sambandhaḥ kāryaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vasāyā viṣayāntaramāha-vasā tvityādi| dagdhaḥ-agninā| āhatō-daṇḍādinā| bhraṣṭayōniḥ-sthānacyutayōniḥ|
Adhikarana kālaviśēṣē snēhaviśēṣōpayōgaḥ (12-13) · Śloka 13
| idānīṁ kasminkālē kasya snēhasyōpayōgaḥ śasta iti darśayannāha - ] - - - - tailaṁ prāvr̥ṣi, varṣāntē sarpiranyau tu mādhavē| nanu, varṣāsu tailaṁ varṣāntē sarpirvasāmajjānau mādhava iti yō'yaṁ niyamaḥ, sa kiñcidapēkṣya vartatē āhōsvidanapēkṣya ? ityasmin paryanuyōga idamāha - - - - r̥tau sādhāraṇē snēhaḥ śastō'hni vimalē ravau||12|| tailaṁ tvarāyāṁ śītē'pi| |13|
| इदानीं कस्मिन्काले कस्य स्नेहस्योपयोगः शस्त इति दर्शयन्नाह - ] - - - - तैलं प्रावृषि, वर्षान्ते सर्पिरन्यौ तु माधवे| ननु, वर्षासु तैलं वर्षान्ते सर्पिर्वसामज्जानौ माधव इति योऽयं नियमः, स किञ्चिदपेक्ष्य वर्तते आहोस्विदनपेक्ष्य ? इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - ऋतौ साधारणे स्नेहः शस्तोऽह्नि विमले रवौ||१२|| तैलं त्वरायां शीतेऽपि| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tailaṁ prāvr̥ṣi śasyata iti sambandhaḥ| ēvamuttaratrāpi yōjanīyam| svasthasya snēhanārthaṁ sarvasyaiva snēhasya prasaṅgē niyamō'yaṁ kriyatē-, tailaṁ prāvr̥ṣyēva, varṣāntē ēva sarpiḥ, anyau vasāmajjānau, mādhava ēvēti| sa0-sādhāraṇē r̥tau-śrāvaṇādau, saṁśōdhanāt pūrvaṁ snēhanārthaṁ snēhaḥ-sarpirādiścatuṣprakārō'pi śastaḥ| tathā, ahni-vāsarē, na niśi| tathā, vimalē ravau-jaladanīhārādinā'nācchāditē kharāṁśau| snēha iti sāmānyaśabdaprayōgāt sarvaḥ snēhaḥ sarpirādiścatuṣprakārō gr̥hyatē| sa0-tvarāyāṁ satyāṁ-vyādhikriyāṁ prati prāptē kālē snēhayōgyatāyāṁ satyām, śītē-hēmantaśiśirākhyē kālē, tailaṁ saṁśōdhanātpūrvaṁ snēhanārthaṁ śastam, nānyaḥ snēhaḥ| apiśabdānna kēvalaṁ varṣāsu, avarṣāsu ca śastamityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhānāṁ kālavibhāgamāha-tailamityādi| prāvr̥ṣitailam| varṣāntē-śaradi, sarpiḥ| mādhavē-vasantē, śēṣau| ā0 ra0-yō yasminnr̥tāvuktaḥ, sa tasmin sādhāraṇabhāgē vimalē-ravau-nirabhrē divasē, śastaḥ| sādhāraṇē-śrāvaṇacaitra-kārttikēṣu| ā0 ra0-vyādhivaśādakālē'pi snēhanaṁ kāryamityāha-tailamiti| tvarāyāṁ-ātyayikē kāryē, śītē'pi snēhanaṁ kāryam| tacca tailēna|
Adhikarana gharmē'pi ca niśi ghr̥tōpayōgaḥ (13) · Śloka 13
sarvasya snēhasyānhyupayōgādrātrāvaprayōgaḥ prāpta ityāha - - - - gharmē'pi ca ghr̥taṁ niśi| |13|
सर्वस्य स्नेहस्यान्ह्युपयोगाद्रात्रावप्रयोगः प्राप्त इत्याह - - - - घर्मेऽपि च घृतं निशि| |१३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na kēvalaṁ śaradi ghr̥taṁ prayuñjīta yāvadgharmē'pi ghr̥taṁ niśyupayuñjīta|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-grīṣmē'pi ghr̥tēna| tacca niśi|
Adhikarana pittādiṣu divāsnēhanasyāpavādaḥ (13) · Śloka 13
| niśyēva pittē pavanē saṁsargē pittavatyapi||13||
| निश्येव पित्ते पवने संसर्गे पित्तवत्यपि||१३||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na ca gharma ēva niśyupayuñjīta, yāvatpittē kupitē tajjē vā vikārē, tathā pavanē kupitē tajjē vā vikārē snēhasādhyē, gharmē ghr̥taṁ niśyupayuñjīta, na divā na ca tailaṁ vasāmajjānau vā| tathā, pittavati-pittādhikē saṁsargē vātapittākhyē ślēṣmapittākhyē kupitē tajjē vā vikārē snēhasādhyē, gharmē ghr̥tamēva niśyupayuñjīta| pittē pavana ityētat dōṣavikārōbhayōpalakṣaṇārthaṁ vēdyam| pittavatīti bhūmni matup|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pittādiṣu divāsnēhanasyāpavādamāha-niśyēvēti|
Adhikarana divārātriniyamasya tyāgē dōṣaḥ (14) · Śloka 14
niśyanyathā vātakaphādrōgāḥ syuḥ pittatō divā| |14|
निश्यन्यथा वातकफाद्रोगाः स्युः पित्ततो दिवा| |१४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyathā-uktaprakārādaparēṇa prakārēṇa| yathā,- śītakālē niśi ghr̥tōpayōgāt vātakaphāddhētō rōgā bhavēyuḥ| tathā, divā gharmē kālē tailōpayōgāt pittataḥ-pittāt, rōgāḥ syuḥ| vasāmajjōstvaniścitasvarupatvāt na tūṣṇakālē nāpi śītakālē tvarāyāṁ satyāmupayōgastantrakārēṇa darśitaḥ| tathā cōktam-"yathāsatvaṁ tu śaityōṣṇē vasāmajjñōstu nirdiśēt|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-divārātriniyamasya tyāgē dōṣamāha-niśyanyathēti| yēṣāṁ divā snēhanamuktaṁ, tēṣāṁ niśi karaṇē vātakaphajā rōgāḥ syuḥ| yēṣāṁ niśi snēhanamuktaṁ, tēṣāṁ divā karaṇē pittarōgāḥ syuḥ|
Adhikarana snēhōpayōgaprakāraḥ (14-15) · Śloka 15
kathaṁ snēha upayōjya ityāha - - - - | yuktyā'vacārayētsnēhaṁ bhakṣyādyannēna bastibhiḥ||14|| nasyābhyañjanagaṇḍūṣamūrddhakarṇākṣitarpaṇaiḥ| |15|
कथं स्नेह उपयोज्य इत्याह - - - - | युक्त्याऽवचारयेत्स्नेहं भक्ष्याद्यन्नेन बस्तिभिः||१४|| नस्याभ्यञ्जनगण्डूषमूर्द्धकर्णाक्षितर्पणैः| |१५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yuktiḥ-yōga upāyalakṣaṇaḥ| yuktyā-mātrākālakriyābhūmidēhadōṣasvabhāvayā, snēhaṁ-sarpirādikam, avacārayēt-upayuñjīta| kēna saha ? ityāha-bhakṣyādyannēna| ādiśabdēna bhōjyalēhyapēyasya trividhasyāpyannasya grahaṇam| tathā, bastibhirnasyēnābhyañjanēna gaṇḍūṣēṇa ca snēhamavacārayēt| mūrddhādīnāṁ tarpaṇaśabdēna pratyēkaṁ sambandhaḥ| tēna, mūrddhatarpaṇēna-śirōbastyākhyēna| tathā, karṇatarpaṇēna-karṇapūraṇākhyēna| tathā, akṣitarpaṇēna-tarpaṇapuṭapākavidhyuktēna| bhakṣyaṁ-śaśāṅkakiraṇādi, tēna bhakṣyēṇa saha| ādigrahaṇādōdanādayō munyuktā gr̥hyantē| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 13|23) - "ōdanaśca vilēpī ca rasō māṁsaṁ payō dadhi| yavāgūḥ sūpaśākē ca yūṣaḥ kāmbalikaḥ khalaḥ|| saktavastilapiṣṭaṁ ca madyaṁ lēhāstathaiva ca| bhakṣyamabhyañjanaṁ bastistathaivōttarabastayaḥ||" iti| bastibhiriti bahuvacananirdēśō bastitrayagrahaṇārthaḥ| tēna nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttara iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhadānaprakāramāha-yuktyētyādi| avacārayēt-dadyāt| bhakṣyādibhirannaiḥ saṁyōjya bastyādiprayōgēṇa ca|
Adhikarana snēhasya catuḥ ṣaṣṭhirvicāraṇāḥ (15-16) · Śloka 16
| rasabhēdaikakatvābhyāṁ catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ||15|| snēhasyānyābhibhūtatvādalpatvācca kramātsmr̥tāḥ| |16|
| रसभेदैककत्वाभ्यां चतुःषष्टिर्विचारणाः||१५|| स्नेहस्यान्याभिभूतत्वादल्पत्वाच्च क्रमात्स्मृताः| |१६|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rasabhēdaścaikakatvaṁ ca, tābhyāṁ rasabhēdaikakatvābhyāṁ snēhasyāvacāryamāṇasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇā bhavanti| rasabhēdēna-"ṣaṭ pañcakāḥ ṣaṭ ca pr̥thak" (hr̥. sū. a. 10|43) ityādigranthanirdiṣṭēna triṣaṣṭisaṅkhyāvacchinnēna sahōpayuktasya snēhasya, tathaikakatvēna-asahāyēna kēvalēna snēhēna satā'sya snēhasya catuḥṣaṣṭirvicāraṇāḥ-snēhaprayōgakalpanāḥ| yā ētā bhakṣyādyannēna, tathā rasabhēdēna mūrdhakaraṇākṣitarpaṇēna ca| yā ētāḥ kramāt-yathākramaṁ nirdiṣṭāḥ, tāḥ kalpanāḥ snēhasyānyābhibhūtatvāt anyēna bhakṣyādinā bahunā, tathā rasabhēdēna sahōpayuktasyābhibhūtatvāt, tathā'lpatvāt-alpōpayōgitvāt, mūrddhākṣitarpaṇādau hi pāna iva prabhūtasyāvacārayitumaśakyatvācca vicāraṇāḥ smr̥tāḥ| āyurvēdakartr̥bhiriti śēṣaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-uktānāṁ prakārāṇāṁ saṁjñāmāha-rasabhēdaikakatvābhyāmiti| uktaprakāraḥ snēhō vicāraṇāsaṁjñaḥ| sa ca catuḥṣaṣṭidhā| tatra bhakṣyādyannēna yuktō'nnasya madhurādirasabhēdaistriṣaṣṭibhēdatvātriṣaṣṭidhā| sa cānyaiḥ saṁyōgadravyairabhibhūtatvādalpavīryaḥ| bastyādiprayuktastu kēvalatvādēkadhā| sa cālpamātratvādalpavīryaḥ| alpavīryatvādvividhō'pi vicāraṇāsaṁjñaḥ tacchaktērvicāraṇāviṣayatvāt|
Adhikarana acchapēyaḥ snēhaḥ (16) · Śloka 16
| yathōktahētvabhāvācca nācchapēyō vicāraṇā||16||
| यथोक्तहेत्वभावाच्च नाच्छपेयो विचारणा||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhasyācchasya vicāraṇāsaṁjñātvē na yathānirdiṣṭō hētuḥ| tasya yathōktasya hētōrabhāvāt-avidyamānatvāt, yō'cchapēyasnēhaḥ-kēvala ēva, na saṁyuktaḥ, nāsau vicāraṇā, kēvalōpayōgitvādbahūpayōgitvāccētyarthaḥ| nanu, iha kēvalaḥ snēhō na vicāraṇētyucyatē| prākkēvalasyaiva snēhasya bastyādyupayōgē vicāraṇētyabhyadhāyi| tadētatpūrvāparavyāhatamiva manyāmahē| naitadasti| acchapēya ityasya hyayamarthaḥ,-acchaḥ kēvalō yaḥ snēhaḥ pīyatē sā vicāraṇā na bhavati| mūrddhāditarpaṇādinā tu kēvalasya snēhasya ya upayōgaḥ sā vicāraṇēti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acchapēyamāha-yathōktēti| yastu kēvalaḥ piyatē sa udbhūtaśaktitvānna vicāraṇāsaṁjñaḥ| acchaḥ-kēvalaḥ|
Adhikarana tasya śrēṣṭhatvam (17) · Śloka 17
snēhasya kalpaḥ sa śrēṣṭhaḥ snēhakarmāśusādhanāt| |17|
स्नेहस्य कल्पः स श्रेष्ठः स्नेहकर्माशुसाधनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-saḥ-acchapēyākhyaḥ, kalpaḥ-prayōgaḥ, snēhasya śrēṣṭhaḥ-praśasyatamaḥ| kutaḥ ? ityāha-snēhakarmāśusādhanāt,-snēhakarmaṇāṁ-tarpaṇamārdavādīnāṁ śīghraṁ sampādanāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acchapēyasya śrēṣṭhatvamāha-snēhasyēti| kalpaḥ-prayōgaḥ| saḥ-acchapēyaḥ|
Adhikarana acchapēyasya mātrātrayam, acchapēyasya caturthī mātrā (17-18) · Śloka 18
adhunā snēhasya trividhamātrālakṣaṇamadhikr̥tyāha - - - - | dvābhyāṁ caturbhiraṣṭābhiryāmairjīryanti yāḥ kramāt||17|| hrasvamadhyōttamā mātrāstāstābhyaśca hrasīyasīm| kalpayēdvīkṣya dōṣādīn prāgēva tu hrasīyasīm||18||
अधुना स्नेहस्य त्रिविधमात्रालक्षणमधिकृत्याह - - - - | द्वाभ्यां चतुर्भिरष्टाभिर्यामैर्जीर्यन्ति याः क्रमात्||१७|| ह्रस्वमध्योत्तमा मात्रास्तास्ताभ्यश्च ह्रसीयसीम्| कल्पयेद्वीक्ष्य दोषादीन् प्रागेव तु ह्रसीयसीम्||१८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dvābhyāṁ yāmābhyāṁ-prahārābhyāṁ, yā snēhasya mātrā prayuktā jāṭharānalavaśājjarāṁ yāti sā tasya hrasvā mātrā, caturbhiryāmairyā jīryati sā tasya madhyamā mātrā, aṣṭābhiryāmairyā jīryati sōttamā mātrā, kramāt-yathākramaṁ, tā hrasvamadhyamōttamā mātrāḥ| tābhyaśca-tisr̥bhyō mātrābhyō, hrasīyasīṁ-atiśayēna hrasvāṁ mātrāṁ kalpayēt| vaidya iti śēṣaḥ| hrasvamadhyōttamā iti nirdēśē "ṅyāpōḥ" ityādinā hrasvaḥ| hrasvā mātrā yāmadvayajaraṇalakṣaṇā uktā, tatō'pyarvākkālēna yā jarāṁ yāti sā hrasīyasīti| dōṣādīn-dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasattvasātmyaprakr̥tīḥ vīkṣya-ākalayya, prāk-pūrvamēva, ajñātakōṣṭhē puruṣa uttamamātrāviṣayē pūrvaṁ hrasīyasīṁ kalpayēt| tatō hrasvāṁ tatō madhyamāṁ tata uttamāṁ ca prakalapyēt| ēvaṁ madhyamamātrāviṣayē hrasīyasīṁ, hrasvamātrāviṣayē'pi hrasīyasīṁ prākkalpayēt| anyathā pratyavāyabhayaṁ syāt| ēvakārō'vadhāraṇē| tuśabdō yathōttaramiti kramanirdēśārthaḥ| saṅgrahē'pyuktam (sū. a. 25) - "ajñātakōṣṭhē hi bahuḥ kuryājjīvitasaṁśayam|" iti| iyaṁ hrasvā iyaṁ hrasvā iyamanayōratiśayēna hrasvā iti hrasīyasīṁ| hrasīyasītyatra īyasuni "sthūladūra" ityādinā valōpaḥ| anyaistu paladvayapalacatuṣṭayapalaṣaṭkasaṅkhyāvacchinnā mātrā uktāḥ| na caitadyujyatē| yatō jaṭharānalaśaktimanapēkṣya snēhamātrāḥ prayujyamānā anarthāyaiva| atō'smābhiḥ paladvayādisaṅkhyāvacchinnā nōktāḥ| munērapi naitanmatam| tadgranthō hi (ca. sū. a. 13|29) - "ahōrātramahaḥ kr̥tsnamardhāhaṁ ca pratīkṣatē| pradhānā madhyamā hrasvā snēhamātrā jarāṁ prati||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acchapēyasya mātrātrayamāha-dvābhyāmityādi| acchapēyasya caturthī mātrāmāha-tābhya iti| dōṣādīn vīkṣya tābhyō'pi hasīyasīṁ-yāmapariṇāminīṁ mātrāṁ, parikalpayēt| hasīyasīmēva prathamaṁ yōjayēdityāha-prāgēva tu hasīyasīmiti| tatra hēturuktaḥ saṅgrahē (sū. a. 25) -"ajñātakōṣṭhē hi bahuḥ kuryājjīvitasaṁśayam|" iti| mātrāṇāṁ viṣayaścōktastatraiva (saṁ.sū.a. 25)-"tatra durbalamandāgnibālavr̥ddhasukhātmakaiḥ| apathyariktakōṣṭhaiśca jvarātīsārakāsibhiḥ|| hr̥svā pēyā sukhā sā hi parihārē'nuvartatē| ciraṁ ca balyā na rujē vyāpannā'pi prakalpatē|| mēhāruḥpiṭikākuṣṭhavātaśōṇitapīḍitaiḥ| madhyamā mr̥dukōṣṭhaiśca snēhanī syātsukhēna sā| na balakṣapaṇī mandavibhraṁśā śuddhayē'pyalam| mahādēhānalabalakṣuttr̥ṭklēśasahiṣṇubhiḥ|| gulmōdāvartavī sarpasarpadaṁśābhipīḍitaiḥ| unmattaiḥ kr̥cchramūtraiśca mahatī śīghramēva sā|| sarvamārgānusārēṇa jayēdvyādhīn suyōjitā|" iti|
Adhikarana śōdhanasyācchapēyasya kālō mātrā ca (19) · Śloka 19
adhunā śōdhanaśamanabr̥ṁhaṇabhēdāttrividhasya snēhasya kālamātrālakṣaṇamadhikr̥tyāha - - - - hyastanē jīrṇa ēvānnē snēhō'cchaḥ śuddhayē bahuḥ| |19|
अधुना शोधनशमनबृंहणभेदात्त्रिविधस्य स्नेहस्य कालमात्रालक्षणमधिकृत्याह - - - - ह्यस्तने जीर्ण एवान्ने स्नेहोऽच्छः शुद्धये बहुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hyastanē'nnē-āhārē, jīrṇa ēva-jīrṇamātra ēva na tvannābhilāṣē sati, śuddhayē-śōdhanārthaṁ, bahuḥ-uttamayā mātrayā, snēhō'cchaḥ-kēvalaḥ, pēyatvēna śasyatē| sañjātabubhukṣēṇa tu pītō jāṭharānalasya dīptatvācchōdhanakāryamakurvāṇastadyōgyatāṁ cānutpādayannāśvēva jarāmupaiti| vamanamapi bubhukṣitasya na sampadyatē, kaphāpacitēḥ pūrvōktācca hētōḥ| tasmādyuktamuktaṁ 'hyastanē jīrṇa ēvānnē' iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śōdhanasyācchapēyasya kālaṁ mātrāṁ cāha-hyastana iti| jīrṇa ēvānnē-jaraṇasamanantaramēva, kṣudhitatvasya śamalakālatvāt| śuddhayē-śuddhyartham| śuddhyarthatvaṁ ca snēhanadvārēṇa, na sākṣāt| ata ēvātra tādarthyē caturthī| śamanabr̥ṁhaṇau tu svayaṁ sādhanatvācchamanabr̥ṁhaṇaśabdābhyāmuktau| svayaṁ śōdhanasya tu snēhasya virēcanōktaiva mātrā| bahuḥ-uttamamātraḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"vātē salavaṇaṁ sarpiḥ pittē kēvalamiṣyatē| vaidyō dadyādbahukaphē kṣāratrikaṭukānvitam||" iti|
Adhikarana śamanasyācchapēyasya kālō mātrā ca (19) · Śloka 19
| śamanaḥ kṣudvatō'nannō madhyamātraśca śasyatē||19||
| शमनः क्षुद्वतोऽनन्नो मध्यमात्रश्च शस्यते||१९||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śamanō-yō rōgasya śamanāyōpayujyatē snēhaḥ, sa kṣudvatō-jātabubhukṣasya śasyatē, jātāyāṁ bubhukṣāyāṁ na jīrṇamātra ēvānnē śōdhana iva| śamanō hi snēhō yatratatrasthaṁ dōṣaṁ kupitaṁ sarvaśarīravyāpitvācchamanarūpatvāt [ ca ] śamayati| yadi punarjīrṇamātra ēvānnē snēhō'yamabubhukṣitasyaivōpayujyatē, tadānīṁ srōtasāṁ kaphādyupalēpānivartanāt tatsampr̥ktaḥ sa snēhō na sarvaśarīraṁ vyāpnutē, avyāpnuvaṁśca dōṣaṁ na śamayēt| tasmāt kṣudvata ēvāyaṁ śasyatē| sa ca madhyamamātrayā, anannaḥ-kēvala ēva bhakṣyādinā''hārēṇa rahitaḥ, accha ēva pēya ityarthaḥ| atra cōttamayā mātrayā snēhapānadinānantaraṁ pathyaṁ kāryam| punaḥ snēhaprayōgaḥ| punaranyasminnahani pathyaṁ kāryam| madhyamamātrayā snēhapānē tu laghubhōjinō yāmamātrē'nnākāṅkṣā bhavati| tadā ca snēhōpayōgē rātryārambhē rātriyāmārddhē gatē vā rasakaudanaprāyaṁ bhōjanaṁ bhōjyaṁ mātrayaiva| granthakārō hi śamanē svalpabhōjanamēvānujajñē| vakṣyati hi (ślō. 29) - "upacārastu śamanē kāryaḥ snēhē viriktavat|" iti| suśrutē cōktam (ci. a. 31|34) - "pariṣicyādbhiruṣṇābhirjīrṇasnēhaṁ tatō naram| yavāgūṁ pāyayēduṣṇāṁ suklinnāmalpataṇḍulām|| pēyō yūṣō rasō vā syādakr̥taḥ saurabhāyutaḥ| kr̥tau vā'lpālpasarpiṣkau vilēpī vā vidhīyatē||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śamanasyācchapēyasya kālaṁ mātrāṁ cāha-śamana iti| anannaḥ-annasambandharahitaḥ, yāvadēṣa[na]jīryati tāvanna bhōktavyamityarthaḥ|
Adhikarana br̥ṁhaṇasya kālō mātrā ca (20) · Śloka 20
br̥ṁhaṇō rasamadyādyaiḥ sabhaktō'lpaḥ| |20|
बृंहणो रसमद्याद्यैः सभक्तोऽल्पः| |२०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-br̥ṁhaṇaḥ snēhō rasamadyādyaiḥ saha śasyatē| " rasa ityaviśēṣōktau jñēyō māṁsabhavō rasaḥ|" iti tantrāntarōktyā rasaśabdēna māṁsarasō'tra bōddhavyaḥ| ādyaśabdēna kṣīrakhaṇḍādērdravarūpasya grahaṇam| tathā, saha bhaktēna-ōdanādinā vartatē iti sabhaktaśca śasyatē| ēṣa ca snēhō'lpō-hrasīyasītō'pi mātrātō'lpaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇasya kālaṁ mātrāṁ cāha-br̥ṁhaṇa iti| rasamadyādyairyathāruci yathāsātmyaṁ miśritaḥ ēṣa vicāraṇākhyaḥ| sabhaktō-bhōjanasyādau madhyē'ntē vā pītaḥ| alpaḥ-alpamātraḥ|
Adhikarana br̥ṁhaṇasya viṣayaḥ (20-21) · Śloka 21
hitaḥ sa ca| bālavr̥ddhapipāsārtasnēhadviṇmadyaśīliṣu||20|| strīsnēhanityamandāgnisukhitaklēśabhīruṣu| mr̥dukōṣṭhālpadōṣēṣu kālē cōṣṇē kr̥śēṣu ca||21||
हितः स च| बालवृद्धपिपासार्तस्नेहद्विण्मद्यशीलिषु||२०|| स्त्रीस्नेहनित्यमन्दाग्निसुखितक्लेशभीरुषु| मृदुकोष्ठाल्पदोषेषु काले चोष्णे कृशेषु च||२१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sa ca-snēhō, bālādiṣu hitaḥ| bālādīnāmitarētaradvandvaḥ| pipāsārtāḥ-tr̥ṭpīḍitāḥ| snēhādviṣō-yē svabhāvēnaiva snēhaṁ dviṣanti| strīsnēhayōrnityaśabdēna sambandhaḥ, strīnityēṣu snēhanityēṣu cētyarthaḥ| kālē cōṣṇē-grīṣmādau, kr̥śēṣu ca narēṣu hitaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇasya viṣayamāha-hitaḥ sa cēti| snēhadviṭ-snēhārōcakī| madyaśīlī-madyanityaḥ| snēhanityaḥ-snēhaśīlī| sukhitaḥ-sukhī|
Adhikarana br̥ṁhaṇasyaiva prāgbhaktādibhēdēna viṣayaḥ (22) · Śloka 22
sa cōpayuktaḥ kiṁ karōti ? ityāha - - - - prāṅmadhyōttarabhaktō'sāvadhōmadhyōrdhva-dēhajān| vyādhīñjayēdbalaṁ kuryādaṅgānāṁ ca yathākramam||22||
स चोपयुक्तः किं करोति ? इत्याह - - - - प्राङ्मध्योत्तरभक्तोऽसावधोमध्योर्ध्व-देहजान्| व्याधीञ्जयेद्बलं कुर्यादङ्गानां च यथाक्रमम्||२२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāk ca madhyaṁ cōttaraṁ ca prāṅmadhyōttaram| prāṅmadhyōttaraṁ bhaktaṁ yasminsnēhē sa ēvam| tēnāyamarthaḥ,-bhaktasyādāvupayuktō'sau snēhō'dhōdēhajān vyādhīn jayēt, madhya upayuktō madhyadēhajān, bhaktasyōparyupayukta ūrdhvadēhajāniti yathākramam| tathā, aṅgānāṁ-śarīrāvayavānāmadhōmadhyōrdhvasaṁjñakānāṁ, balaṁ kuryāt| idaṁ cōktam-"mārutē'bhyadhikē sarpiḥ sadā salavaṇaṁ hitam| kēvalaṁ tvadhikē pittē, kaphē satryūṣaṇaṁ tathā||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-br̥ṁhaṇasyaiva prāgbhaktādibhēdēna viṣayamāha prāṅmadhyēti|
Adhikarana acchapēyasyānupānam, tuvarabhallātakasnēhayōruṣṇōdakaniṣēdhaḥ (23-24) · Śloka 24
vāryuṣṇamacchē'nu pibēt snēhē tatsukhapaktayē| āsyōpalēpaśuddhyai ca, tauvarāruṣkarē na tu||23|| jīrṇājīrṇaviśaṅkāyāṁ punaruṣṇōdakaṁ pibēt| tēnōdgāraviśuddhiḥ syāttataśca laghutā ruciḥ||24||
वार्युष्णमच्छेऽनु पिबेत् स्नेहे तत्सुखपक्तये| आस्योपलेपशुद्ध्यै च, तौवरारुष्करे न तु||२३|| जीर्णाजीर्णविशङ्कायां पुनरुष्णोदकं पिबेत्| तेनोद्गारविशुद्धिः स्यात्ततश्च लघुता रुचिः||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-acchē-acchapēyē, snēhē-uttamamadhyamahrasvamātrōpayōjitē, anu-paścāt, uṣṇaṁ vāri pibēt| kimartham ? tatsukhapaktayē-tasya-snēhasya, sukhapaktiḥ-sukhēna pākaḥ, tadartham| tathā, āsyōpalēpaśuddhyai ca snēhaliptasya mukhasya śuddhinimittaṁ ca| tauvarāruṣkarē na tu-tuvaratailē bhallātakatailē cācchapēyē'pyuṣṇōdakaṁ na pibēt, tayōratyuṣṇavīryatvāditi bhāvaḥ| tuvarasyāyaṁ vikāraḥ snēhastauvaraḥ| tasya vikāra ityaṇ| ēvamāruṣkarē ca| cirapītē ca snēhē jīrṇājīrṇaṁ prati saṁśayē sati bhūyō'pyuṣṇaṁ jalaṁ pibēt| anupānāpēkṣaṁ punargrahaṇam, na vīpsārtham| tēna-uṣṇōdakapānēna, udgārasya viśuddhirbhavēt| tataśca-jīrṇājīrṇaviśaṅkātaḥ, adhikamaṅgalāghavaṁ ruciśca snēhapāyinaḥ syāt| saṅgrahē'nyadapyuktam (sū. a. 25)| yathā-"tatō guruprāvaraṇō nivātē śayanē sthitaḥ| jaraṇāntaṁ pratīkṣēta tr̥ṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirōrugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbhēṣajaṁ jīryajjīrṇaṁ tacchāntilāghavāt|| anulōmānilasvāsthyakṣuttr̥ṣṇōdgāraśuddhibhiḥ|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acchapēyasyānupānamāha-vāryuṣṇamiti| tuvarabhallātakasnēhayōruṣṇōdakaṁ niṣēdhati-tauvarāruṣkarē natviti| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 25) -"tauvarāruṣkarē na tu| uṣṇōpacāraḥ snēhē syāduṣṇō hyuṣṇarvirudhyatē||" iti| yathākālamajīryati snēhē punaruṣṇōdakapānamāha-jīrṇājīrṇēti| tasya phalamāha-tēnōdgāraviśuddhiriti| jīrṇājīrṇalakṣaṇamuktaṁ saṅgrahē (sū. a. 25) - "tatō guruprāvaraṇō nivātē śayanē sthitaḥ| jaraṇāntaṁ pratīkṣēta tr̥ṣyannuṣṇālpavāripaḥ|| śirōrugbhramaniṣṭhīvamūrcchāsādāruciklamaiḥ| jānīyādbhēṣajaṁ jīryajjīrṇaṁ tacchāntilāghavāt|| anulōmanilasvāsthyakṣuttr̥ṣṇōdgāraśuddhibhiḥ|" iti|
Adhikarana snēhaprayōgē bhōjananiyamaḥ (25) · Śloka 25
mātrāmāha - - - - bhōjyō'nnaṁ mātrayā pāsyan śvaḥ piban pītavānapi| dravōṣṇamanabhiṣyandi nātisnigdhamasaṅkaram||25||
मात्रामाह - - - - भोज्योऽन्नं मात्रया पास्यन् श्वः पिबन् पीतवानपि| द्रवोष्णमनभिष्यन्दि नातिस्निग्धमसङ्करम्||२५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhōjyō-bhōjayitavyō naraḥ| kiṁ tat ? annam| kimbhūtam ? dravōṣṇam| atra cōbhayathā samāsaḥ,-dravēṇamudgayūṣādinā sahōṣṇamannaṁ dravōṣṇam, tathā kēvalaṁ dravaṁ ca taduṣṇaṁ ca dravōṣṇaṁ vilēpyādikaṁ kēvalamēva, iti| tathā, anabhiṣyandi-na kaphakr̥t| tathā, nātisnigdhaṁ-īṣatsnigdhamityarthaḥ| tathā, asaṅkaraṁ-asaṅkīrṇam, apathyēnāmiśritamityarthaḥ| kaḥ puruṣaḥ kiṁ kurvannīdr̥śamannaṁ mātrayā bhōjyaḥ ? ityāha-śvaḥ snēhaṁ pāsyan-pātumicchan| tathā, tasminnēva dinē snēhaṁ piban| tathā, pītavānapi yaḥ snēham| apiḥ samuccayē| nanu, "mātrāśī sarvakālaṁ syāt" (hr̥. sū. a. 8|1) iti prāguktamēva| tatkimiha punarmātrāgrahaṇēna ? brūmaḥ| mātrāśabdastatra pramāṇārthaḥ, iha tvalpārthaḥ| tēnāyamarthaḥ,-yāvadannamasya samyagyathākālaṁ pariṇamati tāvatō'pyannādanēna svalpaṁ bhōjyamiti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhanaprayōgē bhōjananiyamamāha-bhōjyō'nnamiti| bhōjyō-bhōjayitavyaḥ| mātrayā-alpamānēna| śvaḥpāsyan-snēhapānātpūrvadinē| piban-yāvanti dināni snēhaṁ pibati tāvanti| pītavān-samāptē snēhapānē tāvantyēva dināni| asaṅkaraṁ-nānājātīyabhakṣyādisaṅkararahitam|
Adhikarana snēhaprayōgē vihāraniyamaḥ (26-28) · Śloka 28
uṣṇōdakōpacārī syādbrahmacārī kṣapāśayaḥ| na vēgarōdhī vyāyāmakrōdhaśōkahimātapān||26|| pravātayānayānādhvabhāṣyātyāsana saṁsthitīḥ| nīcātyuccōpadhānāhaḥ svapnadhūmarajāṁsi ca||27|| yānyahāni pibēttāni tāvantyanyānyapi tyajēt| sarvakarmasvayaṁ prāyō vyādhikṣīṇēṣu ca kramaḥ||28||
उष्णोदकोपचारी स्याद्ब्रह्मचारी क्षपाशयः| न वेगरोधी व्यायामक्रोधशोकहिमातपान्||२६|| प्रवातयानयानाध्वभाष्यात्यासन संस्थितीः| नीचात्युच्चोपधानाहः स्वप्नधूमरजांसि च||२७|| यान्यहानि पिबेत्तानि तावन्त्यन्यान्यपि त्यजेत्| सर्वकर्मस्वयं प्रायो व्याधिक्षीणेषु च क्रमः||२८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā, asau snēhasya pātā uṣṇōdakōpacāryādiguṇayuktaḥ syāt| uṣṇōdakamupacarituṁ sēvituṁ-śīlamasya sa ēvam| tathā, brahmacārī-lalanāsaṅgarahitaḥ| kṣapāśaya iti "adhikaraṇē śētēḥ" ityac| kṣapāśaya ityanēna divāsvapnasya rātrijāgaraṇasya ca niṣēdhaḥ| snēhaṁ pibati yāvantyahāni, tānyaparaṁ tāvatsaṅkhyāni snēhapānarahitānyapyahāni yāvat vyāyāmādīṁstyajēt| sa0-sarvakarmasu-vamanavirēcanādiṣu, ayaṁ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaḥ, kramō-vidhirityarthaḥ| yāpanādiṣvahaḥsvapnājīrṇavarjyō nāyaṁ vidhiriti pradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam| vyādhikṣīṇēṣu ca prāyō'yamēva vidhiḥ| atrapyatīsārādiṣvahaḥsvapnādīnāmanujñānāt prāyōgrahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhanaprayōgē vihāraniyamamāha-uṣṇōdakōpacārī syāditi| upacāraḥ-snānapānādiḥ| vyāyāmādīṁstyajēt| yānayānaṁ-aśvādinā gamanam| saṁsthitiḥ-ūrdhvatayā'vasthānam| nīcamutyuccaṁ vā upadhānaṁ-ucchīrṣakam| ā0 ra0-snēhanōktamuṣṇōdakōpacārādiniyamaṁ svēdanādiṣu vyādhikṣīṇēṣu cātidiśati-sarvakarmasviti|
Adhikarana śamanasnēhē viriktavadupacāraḥ (29) · Śloka 29
upacārastu śamanē kāryaḥ snēhē viriktavat| |29|
उपचारस्तु शमने कार्यः स्नेहे विरिक्तवत्| |२९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-turvyatirēkē| śamanē snēhē tūpayuktē upacārō'bhōjanādividhiḥ, viriktavat kāryaḥ,-yathā viriktasya pēyādikaḥ kramastathā tasyāpītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śamanasnēhē viriktōpacāramatidiśati-upacārastvati| viriktavat-pēyādikramēṇa| upacārō-bhōjanādividhiḥ| saṅgrahē tu snēhapānasya pūrvāṅgamuktam| (sū. a. 25) -"snēhasya pānātpūrvaṁ ca dātavyaṁ mr̥du bhēṣajam| uttējanaṁ hutāśasya kōṣṭhalāghavakāri ca||" iti|
Adhikarana acchapānasya pānāvadhiḥ, avadhyatikramē dōṣaḥ (29-30) · Śloka 30
| tryahamacchaṁ mr̥dau kōṣṭhē krūrē saptadinaṁ pibēt||29|| samyaksnigdhō'thavā yāvadataḥ sātmyī bhavētparam| |30|
| त्र्यहमच्छं मृदौ कोष्ठे क्रूरे सप्तदिनं पिबेत्||२९|| सम्यक्स्निग्धोऽथवा यावदतः सात्म्यी भवेत्परम्| |३०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mr̥dau kōṣṭhē sati puruṣastridinamacchaṁ snēhaṁ pibēt| krūrakōṣṭhē saptāhaṁ pibēt| madhyakōṣṭhastvata ēva lakṣaṇādadhigamyatē| yathā,-catvāryahāni pañca vā snēhaṁ pibēditi| yadi ca [ mr̥dukōṣṭhē ] trayēṇa samyaksnigdhalakṣaṇaṁ na syāt tadā catuṣpañcarātramapi snēhaṁ pibēt| madhyakōṣṭhastu ṣaḍrātramapi pibēdityāha-samyaksnigdhō'thavā yāvadityādi| athavā naiṣa niyamaḥ, samyaksnigdhalakṣaṇōtpattirēva niyamaḥ| ataḥ saptāhādapyūrdhvamacchaḥ snēhaḥ pēyō yāvatsnigdhalakṣaṇaṁ syāt| ataḥparaṁ snēhaḥ sātmyī bhavēt| sātmyībhūtē ca snēhē yō dōṣaḥ sa saṅgrahē kathitaḥ| yathā (sū. a. 25) - "sātmyībhūtō hi kurutē na malānāmudīraṇam| atiyōgēna vā vyādhīn yathā'mbvōghō'tiyōjanāt||" iti| yadi tu saptāhēnāpi snigdhalakṣaṇaṁ nōtpadyatē tadā dinamēkaṁ viśramya punaḥ snēhō yōjya iti sadvaidyāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-acchapēyasya pānāvadhimāha-tryahamityādi| mr̥dau kōṣṭhē tridinam, krūrē saptadinam, yāvadvā snigdhalakṣaṇōtpattirmr̥dau krūrē ca| avadhyatikramē dōṣamāha-ata iti| sātmyībhūtasya dōṣatvamuktaṁ saṅgrahē (sū. a. 25) -"sātmyībhūtō hi kurutē na malānāmudīraṇam| atiyōgēna vā vyādhīn yathā'mbvōghō'tiyōjanāt|| nihatya sētuṁ mr̥tkōṣṭhāt sravati kṣapayanmr̥dam| snēhō'pyagniṁ tathā hatvā sravati kṣapayaṁstanum||" iti|
Adhikarana samyaksnigdhalakṣaṇam, asnigdhalakṣaṇam, atisnigdhalakṣaṇam (30-31) · Śloka 31
| vātānulōmyaṁ dīptō'gnirvarcaḥ snigdhamasaṁhatam||30|| snēhōdvēgaḥ klamaḥ samyaksnigdhē, rūkṣē viparyayaḥ| atisnigdhē tu pāṇḍutvaṁ ghrāṇavaktragudasravāḥ||31||
| वातानुलोम्यं दीप्तोऽग्निर्वर्चः स्निग्धमसंहतम्||३०|| स्नेहोद्वेगः क्लमः सम्यक्स्निग्धे, रूक्षे विपर्ययः| अतिस्निग्धे तु पाण्डुत्वं घ्राणवक्त्रगुदस्रवाः||३१||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-samyaksnigdhē puruṣē vātānulōmyādi klamāntaṁ lakṣaṇaṁ bhavati| varcaḥ-śakr̥t, snigdhaṁ tathā'saṁhataṁ-śithilam| rūkṣē-asnigdhē, viparyayō-vaiparītyam| atisnigdhē tu-snēhasyātiyōjanāt, pāṇḍutvādayō bhavanti| sravaśabdasya ghrāṇādibhiḥ pratyēkaṁ sambandhaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-samyaksnigdhalakṣaṇamāha-vātānulōmyamiti| "mr̥dusnigdhāṅgatāṁ lāghavaṁ vimalēndriyatā ca" ityadhikaṁ saṅgrahē (sū. a. 25)| asnigdhalakṣaṇamāha-rūkṣa iti| viparyayō-vātaprātilōmyādiḥ| atisnigdhalakṣaṇamāha-atisnigdha iti| pāṇḍutvaṁ-pāṇḍurōgaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"gudadāhārucicchardimūrcchātr̥ṣṇāpravāhikāḥ| śuktōdgārabhramaśvāsakāsāḥ snēhātisēvanāt||" iti|
Adhikarana mithyāsnigdhalakṣaṇam (32-33) · Śloka 33
amātrayā'hitō kālē mithyāhāravihārataḥ| snēhaḥ karōti śōphārśastandrāstambhavisaṁjñatāḥ||32|| kaṇḍūkuṣṭhajvarōtklēśaśūlānāhabhramādikān| |33|
अमात्रयाऽहितो काले मिथ्याहारविहारतः| स्नेहः करोति शोफार्शस्तन्द्रास्तम्भविसंज्ञताः||३२|| कण्डूकुष्ठज्वरोत्क्लेशशूलानाहभ्रमादिकान्| |३३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-amātraḥ pītaḥ snēhaḥ-sarpirādiḥ, śōphādīn karōti| ādiśabdēna balakṣayajāḍyavāggrahādayaḥ saṅgrahōktā gr̥hyantē| ahitō-yō yasya pratiṣiddhaḥ snēhaḥ| tathā, akālē-grīṣmādau pūrvaṁ pratiṣiddhē| tathā, mithyāhāratō-"dravōṣṇaṁ " ityādiviparyayēṇa| tathā, mithyāvihārataḥ-"uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādiviparyayēṇa|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mithyāsnigdhalakṣaṇamāha-amātrayēti| ahitaḥ-anucitaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"jaṭharēndriyadaurbalyajāḍyāmastambhavāggrahān| tāṁstān svadōṣahētūtthān pāṇḍvādīṁścātiyōgajān||" iti|
Adhikarana atisnigdhamithyāsnigdhayōścikitsitam (33-35) · Śloka 35
| kṣuttr̥ṣṇōllēkhanasvēdarūkṣapānānnabhēṣajam||33|| takrāriṣṭakhalōddālayavaśyāmākakōdravam| pippalītriphalākṣaudrapathyāgōmūtraguggulu||34|| yathāsvaṁ pratirōgaṁ ca snēhavyāpadi sādhanam| |35|
| क्षुत्तृष्णोल्लेखनस्वेदरूक्षपानान्नभेषजम्||३३|| तक्रारिष्टखलोद्दालयवश्यामाककोद्रवम्| पिप्पलीत्रिफलाक्षौद्रपथ्यागोमूत्रगुग्गुलु||३४|| यथास्वं प्रतिरोगं च स्नेहव्यापदि साधनम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snēhavyāpadi-snēhavidhivibhraṁśē sati, kṣuttr̥ṣṇādi sādhanaṁ-cikitsā| kṣuttr̥ṣṇānigrahau kṣuttr̥ṣṇāśabdēnātrōktau| ullēkhanaṁ-vamanam| rūkṣaśabdasya pānādibhistribhiryōgaḥ| takrāṇi cāriṣṭāścētyēvaṁ samāsaḥ| khalō-vyañjanaviśēṣaḥ prāguktaḥ| uddālaḥ-śāliviśēṣaḥ| yathāsvaṁ-dōṣānuguṇyēna, pratirōgaṁ-yadyasmin rōgē svē svē'dhyāya uktaṁ tat, tadapi sādhanam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atisnigdhamithyāsnigdhayōścikitsitamāha-kṣuttr̥ṣṇōllēkhanētyādi| ullēkhanaṁ-vamanam| rūkṣaṁ pānāditrayam| uddālō-vanakōdravaḥ| pratirōgaṁ yathāsvaṁ ca-yasmin rōgē yaduktaṁ tadapi,kuryāt|
Adhikarana virūkṣaṇasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇam (35) · Śloka 35
snēhavyāpatsādhanasya virūkṣaṇasvabhāvatvāt prasaṅgēna virūkṣaṇasya samyakkr̥tātikr̥talakṣaṇamāha - - - - | virūkṣaṇē laṅghanavatkr̥tātikr̥talakṣaṇam||35||
स्नेहव्यापत्साधनस्य विरूक्षणस्वभावत्वात् प्रसङ्गेन विरूक्षणस्य सम्यक्कृतातिकृतलक्षणमाह - - - - | विरूक्षणे लङ्घनवत्कृतातिकृतलक्षणम्||३५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-virūkṣaṇē samyagutpannē tathā'tyarthōtpannē ca laṅghanavat kr̥tātikr̥talakṣaṇaṁ jñēyam| kr̥taṁ cātikr̥taṁ ca kr̥tātikr̥tē, tayōrlakṣaṇaṁ kr̥tātikr̥talakṣaṇam| kr̥taśabdēna samyakkr̥tamucyatē| virūkṣaṇāyōgalakṣaṇaṁ tu snēhātiyōgalakṣaṇēnaivōktam| tatra samyakkr̥tasya laṅghanasya yallakṣaṇaṁ vimalēndriyatādi tadēva samyagvirūkṣaṇē kr̥tē lakṣaṇaṁ bōdhyam| tathā, atikr̥tē virūkṣaṇē'tilaṅghitasya lakṣaṇaṁ kārśyādikaṁ vēdyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snēhavyāpadyuktavirūkṣaṇasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇamāha-virūkṣaṇa iti| laṅghanavat-laṅghanasya samyagyōgē "vimalēndriyatā" ityādi, atiyōgē "atikārśyaṁ" ityādi| kr̥taṁ-samyagyōgaḥ| atikr̥taṁ-atiyōgaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"snēhēna paittikasyāgniryadā tīkṣṇatarī kr̥taḥ| snēhamāśu jarāṁ nītvā punarōjō'bhitaścaran|| udīrayētsōpasargāṁ pipāsāmasya cādhikām| sō'sūṁstyajēdyadyudakaṁ na pibēdāśu śītalam|| śītasēkāvagāhāṁśca tattr̥ṣṇāpīḍitō bhajēt| snēhāgninā dahyamānaḥ svaviṣēṇēva pannagaḥ| ajīrṇē balavatyāṁ tu śītairdihyācchirōmukham| chardayēttadaśāntau ca pītvā śītōdakaṁ punaḥ|| rūkṣānnamullikhēdbhuktvā tādr̥śyāṁ tu kaphānilē| samadōṣaśca niḥśēṣaṁ snēhamuṣṇāmbunōdbharēt|| tatō dōṣādibalataḥ pūrvōktaṁ ca vidhiṁ śrayēt| na sarpiḥ kēvalaṁ pittē dēyaṁ sāmē viśēṣataḥ|| sarvaṁ hyanurujēddēhaṁ hatva saṁjñāṁ ca mārayēt|" iti|
Adhikarana snigdhasya svēdaḥ kāryaḥ, snigdhasya tryahādvirēcanam, snigdhasya dvyahādvamanam (36-37) · Śloka 37
snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācarēt| snigdhastryahaṁ sthitaḥ kuryādvirēkaṁ, vamanaṁ punaḥ||36|| ēkāhaṁ dinamanyacca kaphamutklēśya tatkaraiḥ| |37|
स्निग्धद्रवोष्णधन्वोत्थरसभुक् स्वेदमाचरेत्| स्निग्धस्त्र्यहं स्थितः कुर्याद्विरेकं, वमनं पुनः||३६|| एकाहं दिनमन्यच्च कफमुत्क्लेश्य तत्करैः| |३७|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snigdhaścāsau dravōṣṇadhanvōttharasaśca, taṁ bhuṅktē yaḥ sa snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk| dhanvōttharasō-jāṅgaladēśamāṁsasamudbhūtō rasaḥ, taṁ bhuñjānaḥ svēdamācarēt| māṁsarasasya svabhāvata ēva snigdhadravatvāt snigdhadravagrahaṇamadhikayōgāyēti vēdyam| uṣṇaṁ-ubhayathā vīryatō'gnisaṁyōgācca| ēvambhūtaḥ puruṣaḥ pūrvaṁ snigdhō'nantaraṁ snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācaran dinatrayaṁ sthitaḥ san virēkaṁ kuryāt| vamanaṁ punariti| yadā tu snēhādanantaraṁ vamanamēvōpayuṅktē tadaikāhamanēnaiva prakārēṇa snigdhadravōṣṇadhanvōttharasabhuk svēdamācaran sthitō'nyacca dinaṁ-dvitīyamahaḥ, kaphamutklēśya-sthānāt pracyāvya, sthitō vamanaṁ kuryāt| kairutklēśya ? tatkaraiḥ,-kaphakaraṇahētubhirmāṣakṣīramatsyaguḍādibhiḥ| tatkarairiti kr̥ñō hētvādinā hētau ṭaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snigdhasya samanantaramēva svēdaḥ kārya ityāha-snigdhadravōṣṇēti| snigdhaḥ puruṣō'nantaramēva svēdamācarēt| svēdē ca kriyamāṇē snigdhadravōṣṇamannaṁ jāṅgalamāṁsarasaṁ ca bhuñjīta| snigdhasya tridinaṁ viśrāntasya virēcanaṁ kāryamityāha-tryahamiti| snigdhasya dvyahaṁ viśrāntasya vamanaṁ kāryamityāha-vamanamiti| snigdha ēkāhaṁ viśrāntō dvitīyē dinē kaphakaraiḥ kaphamutklēśya tr̥tīyē vamanaṁ kuryāt|
Adhikarana māṁsalādīnāṁ rūkṣaṇapūrvakaṁ snēhanam (37-38) · Śloka 38
| māṁsalā mēdurā bhūriślēṣmāṇō viṣamāgnayaḥ||37|| snēhōcitāśca yē snēhyāstān pūrvaṁ rūkṣayēttataḥ| saṁsnēhya śōdhayēdēvaṁ snēhavyāpanna jāyatē||38||
| मांसला मेदुरा भूरिश्लेष्माणो विषमाग्नयः||३७|| स्नेहोचिताश्च ये स्नेह्यास्तान् पूर्वं रूक्षयेत्ततः| संस्नेह्य शोधयेदेवं स्नेहव्यापन्न जायते||३८||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsalatvādiyuktāḥ puruṣā yē śōdhyatvēna snēhayitumabhīṣṭāḥ, tān pūrvaṁ-prathamaṁ, rūkṣayēt| tatō-rūkṣayitvā'nantaraṁ, saṁsnēhya śōdhayēt| kimēvaṁ syāt ? ityāha-ēvaṁ snēhavyāpanna jāyatē| māṁsalāḥ-upacitamāṁsāḥ| mēdurāḥ-mēdasvinaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsalādīnāṁ virūkṣaṇapūrvakaṁ snēhanaṁ kāryamityāha-māṁsalā iti| snēhōcitāḥ-snēhasātmyāḥ|
Adhikarana malaprēraṇam (39) · Śloka 39
alaṁ malānīrayituṁ snēhaścāsātmyatāṁ gataḥ| |39|
अलं मलानीरयितुं स्नेहश्चासात्म्यतां गतः| |३९|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na kēvalaṁ snēhavyāpadēvaṁ na syāt| yāvat snēhō'sātmyatāṁ gataḥ san malān-vātādīn purīṣādīṁśca, īrayituṁ-prērayituṁ, alaṁ-paryāptaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pūrvasnēhāpanayanē yuktimāha-alamityādi| snēhōcitasya snēhasātmyatvādanutklēśanamityarthaḥ| ata ēvānyatra snēhanasya pācanapūrvakatvamuktam| pācanaṁ hi rūkṣaṇamēva|
Adhikarana bālavr̥ddhādiṣu sadyaḥ snēhanam (39-40) · Śloka 40
| bālavr̥ddhādiṣu snēhaparihārāsahiṣṇuṣu||39|| yōgānimānanudvēgān sadyaḥsnēhān prayōjayēt| |40|
| बालवृद्धादिषु स्नेहपरिहारासहिष्णुषु||३९|| योगानिमाननुद्वेगान् सद्यःस्नेहान् प्रयोजयेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa-bālādiṣu tathā yaḥ snēhaviṣayē parihāraḥ-śītōdakādiḥ, tamasahiṣṇuṣu-akṣamēṣu, sadyaḥsnēhākhyānanudvēgān-anudvējakān, ētā(imā) n-vakṣyamāṇān, yōgān prayōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bālādiṣu sadyaḥsnēhanaṁ kāryamityāha-bālēyādi| imān-vakṣyamāṇān| anudvēgān-sukhasēvyān|
Adhikarana sadyaḥ snēhanā aṣṭau yōgāḥ (40-42) · Śloka 42
kāṁstān ? ityāha - - - - | prājyamāṁsarasāstēṣu, pēyā vā snēhabharjitā||40|| tilacūrṇaśca sasnēhaphāṇitaḥ, kr̥śarā tathā| kṣīrapēyā ghr̥tāḍhyōṣṇā, dadhnō vā saguḍaḥ saraḥ||41|| pēyā ca pañcaprasr̥tā snēhaistaṇḍulapañcamaiḥ| saptaitē snēhanāḥ sadyaḥ, snēhāśca lavaṇōlbaṇāḥ||42||
कांस्तान् ? इत्याह - - - - | प्राज्यमांसरसास्तेषु, पेया वा स्नेहभर्जिता||४०|| तिलचूर्णश्च सस्नेहफाणितः, कृशरा तथा| क्षीरपेया घृताढ्योष्णा, दध्नो वा सगुडः सरः||४१|| पेया च पञ्चप्रसृता स्नेहैस्तण्डुलपञ्चमैः| सप्तैते स्नेहनाः सद्यः, स्नेहाश्च लवणोल्बणाः||४२||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣu-bālādiṣu, prājyamāṁsarasāḥ-prabhūtamāṁsāni niṣkvāthya tadrasāḥ| tathā, snēhabharjitā pēyā| tathā, tilacūrṇaḥ-palalākhyaḥ, sasnēhaphāṇitaḥ-[ snēhēna- ] sarpirādinā yuktaḥ, phāṇitēna-kṣaudraguḍavikāraviśēṣēṇa ca yuktaḥ| tathā, kr̥śarā tathēti snēhaphāṇitayuktētyarthaḥ| tathā, kṣīrapēyā-kṣairēyī sarpiṣmatyuṣṇā ca| [ tathā, ] dadhisarō vā saguḍaḥ| [ tathā, ] pēyā ca pañcaprasr̥tā, 'dvē palē-prasr̥taṁ viduḥ' pañca prasr̥tāni yasyāṁ sā pañcaprasr̥tā| kēṣāṁ punastāni pañca prasr̥tāni ? iti vyācaṣṭē-snēhaistaṇḍulapañcamairiti| sarpistailaṁ vasā majjēti caturṇāṁ snēhānāṁ catvāri prasr̥tāni taṇḍulāśca prasr̥tamēkamityarthaḥ| ētē sapta pūrvōktāḥ sadyaḥ-śīghraṁ snēhanāḥ,- tricaturairahōbhirvinā'pi snēhanāḥ, niṣparihārāśca| na kēvalamēta ēva sadyaḥsnēhanā ityāha-snēhāśca lavaṇōlbaṇā iti| snēhāḥ-sarpirādayō'pakvā ēva| kiṁ viśiṣṭāḥ ? lavaṇōlbaṇāḥ-lavaṇāḍhyāḥ, sadyaḥsnēhanā ityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sadyaḥsnēhanān sapta yōgānāha-prājyamāṁsarasā iti| prājyamāṁsāḥ-prabhūtamāṁsā, alpōdakasiddhā rasā ityēkaḥ| tēṣu-māṁsarasēṣu, siddhā snēhabhr̥ṣṭā pēyēti dvitīyaḥ| snēhaphāṇitābhyāṁ yuktastilacūrṇa iti tr̥tīyaḥ| tābhyāmēva yuktā kr̥śarēti caturthaḥ| uṣṇā ghr̥tāḍhyā kṣīrasiddhā pēyēti pañcamaḥ| guḍasahitō dadhisara iti ṣaṣṭhaḥ| ghr̥tatailavasāmajjataṇḍulaiḥ pratyēkaṁ prasr̥tapramāṇaiḥ kr̥tā pēyēti saptamaḥ| aṣṭamaṁ sadyaḥsnēhanamāha-snēhāścēti|
Adhikarana lavaṇasaṁyōgāt kathaṁ sadyaḥ snēhanatvam (43) · Śloka 43
kasmāllavaṇasaṁyōgāt snēhā apakvā api sadyaḥsnēhanāḥ ? ityāha - - - - taddhyabhiṣyandyarūkṣaṁ ca sūkṣmamuṣṇaṁ vyavāyi ca| |43|
कस्माल्लवणसंयोगात् स्नेहा अपक्वा अपि सद्यःस्नेहनाः ? इत्याह - - - - तद्ध्यभिष्यन्द्यरूक्षं च सूक्ष्ममुष्णं व्यवायि च| |४३|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yasmāllavaṇamabhiṣyandi-srōtasāṁ srāvakaṁ, arūkṣatvādiguṇayuktaṁ ca| sūkṣmaṁ-sūkṣmasrōtōgāmi| 'vyavāyi-dēhamakhilaṁ vyāpya pākāya kalpatē'|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-lavaṇasaṁyōgāt kathaṁ sadyaḥsnēhanatvam? ityata āha-taddhīti| tat-lavaṇam| hi-yasmāt| viṣyandi-srōtōlīnamalōtklēśanam| arūkṣaṁ-snēhāviparītam| sūkṣmaṁ-sūkṣmasrōtaḥsañcāri| uṣṇaṁ-snēhavilāyanam| vyavāyi-vicaraṇaśīlam| saṅgrahē tu (sū. a. 25) -"prabhūtamāṁsaniṣkvāthān jāṅgalānūpajān rasān| snēhabhr̥ṣṭēṣu vā tēṣu yavāgūṁ nātisaṁhatām|| tilakāmbalikaṁ bhūrisnēhaṁ sarpiṣmatīmapi| pēyāṁ sukhōṣṇāṁ kṣairēyīṁ pātrē va sasitāghr̥tē|| sarpilavaṇayuktaṁ vā sadyōdugdhaṁ tathā payaḥ| pāyasaṁ māṣamiśraṁ ca bahusnēhasamāyutam|| tailaśuṇṭhīguḍasurāṁ jīrṇē māṁsarasāśinaḥ| snēhaṁ caikaṁ surācchēna dadhnō vā saguḍaṁ saram|| vasāṁ varāhajāṁ sarpiḥ pippalīṁ lavaṇaṁ tilān| pippalīṁ lavaṇaṁ snēhāṁścaturō dadhimastukam|| dadhnā siddhaṁ vyōṣagarbhaṁ dhātrīdrākṣārasē ghr̥tam| yavakōlakulatthāmbukṣārakṣīrasurādadhi|| ghr̥taṁ ca siddhaṁ tulyāṁśaṁ sadyaḥsnēhanamuttamam| siddhāṁśca caturaḥ snēhān badaratriphalārasaiḥ|| yōniśukrāmayaharān sadyaḥsnēhān prayōjayēt|" iti|
Adhikarana kuṣṭhādiṣu snēhārthaṁ guḍādiniṣēdhaḥ (43-44) · Śloka 44
| guḍānūpāmiṣakṣīratilamāṣasurādadhi||43|| kuṣṭhaśōphapramēhēṣu snēhārthaṁ na prakalpayēt| |44|
| गुडानूपामिषक्षीरतिलमाषसुरादधि||४३|| कुष्ठशोफप्रमेहेषु स्नेहार्थं न प्रकल्पयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kuṣṭhādiṣu snēhayōgyatvē sati guḍādi snēhanārthaṁ na prakalpayēt-na yōjayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kuṣṭhādiṣu guḍādīni snēhanāni niṣēdhati-guḍānūpēti|
Adhikarana tēṣāṁ snēhanaprakāraḥ (44-45) · Śloka 45
tarhi tē kathaṁ snēhyāḥ ? ityāha - - - - | triphalāpippalīpathyāguggulvādivipācitān||44|| snēhān yathāsvamētēṣāṁ yōjayēdavikāriṇaḥ| |45|
तर्हि ते कथं स्नेह्याः ? इत्याह - - - - | त्रिफलापिप्पलीपथ्यागुग्गुल्वादिविपाचितान्||४४|| स्नेहान् यथास्वमेतेषां योजयेदविकारिणः| |४५|
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ētēṣāṁ-kuṣṭhādīnām, triphalādibhirvipācitān-sādhitān, avikāriṇaḥ-avikārakān, snēhān yōjayēt| yathāsvaṁ-yathāyōgyam| kuṣṭhādīnāṁ sambandhī yō vikārastadvatām, tēna kuṣṭhināṁ śōphināṁ mēhināmityarthō'vatiṣṭhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kuṣṭhādiṣūcitāni snēhanānyāha-triphalētyādi| ētēṣāṁ-kuṣṭhaśōphapramēhāṇām| avikāriṇa iti hētugarbhaṁ viśēṣaṇam|
Adhikarana āmayakṣīṇānāṁ snēhanaprakāraḥ (45) · Śloka 45
| kṣīṇānāṁ tvāmayairagnidēhasandhukṣaṇakṣamān||45||
| क्षीणानां त्वामयैरग्निदेहसन्धुक्षणक्षमान्||४५||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmayaiḥ-vyādhibhiḥ, kṣīṇānāṁ punaḥ puṁsāmagnidēhasandhukṣaṇakṣamān snēhān yōjayēt| agniśca dēhaścāgnidēhau, sandhukṣaṇāśca kṣamāśca sandhukṣaṇakṣamāḥ, tān| yathāsaṅkhyēnātra sambandhaḥ| agnēḥ sandhukṣaṇāḥ-uddīpakāḥ, dēhasya kṣamāḥ-puṣṭyāvahāḥ| atra cāyaṁ bhāvaḥ,-kila vyādhibhiḥ kṣīṇānāṁ vahnirapi kṣīṇō bhavati| atastēṣāṁ na kēvalaṁ yē puṣṭyāvahāḥ [ tē upayōjyāḥ| kutaḥ ? tē ] vahnimāndyamāvahanti| athavā vahnisandhukṣaṇā na puṣṭyāvahāḥ| na tē snēhā upayōktuṁ yuktāḥ| kiṁ tarhi ? ubhayakāriṇa ēva yōktuṁ yuktā iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vyādhikṣīṇānāmucitāni snēhanānyāha-kṣīṇānāmiti| agnidēhayōḥ sandhukṣaṇē-saṁvarddhanē kṣamān, dīpanabr̥̄ṁhaṇatvāt|
Adhikarana snēhaśīlanasya phalam (16) · Śloka 16
dīptāntarāgniḥ pariśuddhakōṣṭhaḥ pratyagradhāturbalavarṇayuktaḥ| dr̥ḍhēndriyō mandajaraḥ śatāyuḥ snēhōpasēvī puruṣaḥ pradiṣṭaḥ||46|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē snēhavidhirnāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
दीप्तान्तराग्निः परिशुद्धकोष्ठः प्रत्यग्रधातुर्बलवर्णयुक्तः| दृढेन्द्रियो मन्दजरः शतायुः स्नेहोपसेवी पुरुषः प्रदिष्टः||४६|| इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने स्नेहविधिर्नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yaḥ pumānābhīkṣṇyēna snēhamupasēvatē, sa dīptāntarāgnitvādiguṇayuktō bhavatīti pradiṣṭaḥ| sadvaidyairiti śēṣaḥ| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē snēhavidhyadhyāyaḥ ṣōḍaśaḥ samāptaḥ|| 16||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā raṁ-snēhaśīlanasya phalamāha-dīptāntarāgniriti| pratyagradhātuḥ-nūtanadhātuḥ| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| snēhanasya prakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 16||