Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అనంతరాతీతేఽధ్యాయే శృంగాదీన్ లోహితావసేచనోపాయానుక్త్వా 'ప్రచ్ఛానేనైకదేశస్థం' ఇత్యాదివాక్యేన తేషాం విషయో దర్శితః| సిరావ్యధస్య తు బహువక్తవ్యత్వాత్ పృథగధ్యాయౌ యుక్త ఇత్యాహ-
Adhikarana సిరావ్యధవిధిరధ్యాయః (౨) · Śloka ౨
అథాతః సిరావ్యధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|
अथातः सिराव्यधविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సరత్యాభీ రక్తమితి సిరాః, తాసాం వ్యధః, తస్య విధిః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| శేషం పూర్వవత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరావ్యధవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 36)-"బహవో హి రక్తావసేచనోపాయాః ప్రాగభిహితాః| తేషామన్యేషాం చ విరేకాదీనాముపక్రమాణాం తత్సాధ్యేష్వామయేషు శిరావ్యధః ప్రధానం| అమునా హి తే సమూలాః శోషమాయాంతి కేదారసేతుభేదేన శాల్యాదయ ఇవ| తథా చ| శిరావ్యధశ్ఛికిత్సార్ధం సంపూర్ణం వా చికిత్సితం| శల్యతంత్రే స్మృతో యద్వద్బస్తిః కాయచికిత్సితే|| యథా రక్తమధిష్ఠానం వికారాణాం వికారిణాం| అన్యన్న హి తథా దూష్యం కర్మేదం ప్రథమం తతః|| తత్రాంబు శారీరమాహారసారభూతం రసాఖ్యమవికృతమవికృతేన తేజసా రంజితం రక్తమాహుః|" ఇతి|
Adhikarana శుద్ధరక్తస్య లక్షణం శుద్ధరక్తస్యారోగ్యహేతుత్వం (౧-౨) · Śloka ౨
మధురం లవణం కించిదశీతోష్ణమసంహతం| పద్మేంద్రగోపహేమావిశశలోహితలోహితం||1|| లోహితం ప్రభవః శుద్ధం, తనోస్తేనైవ చ స్థితిః| |2|
मधुरं लवणं किञ्चिदशीतोष्णमसंहतम्| पद्मेन्द्रगोपहेमाविशशलोहितलोहितम्||१|| लोहितं प्रभवः शुद्धं, तनोस्तेनैव च स्थितिः| |२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లోహితం మధురగుణం(రసం) , తథా, ఈషల్లవణం, కించిచ్ఛబ్ద ఈషదర్థే, తథాఽశీతోష్ణం-నఞీషదర్థే, ఈషచ్ఛీతమీషదుష్ణం, తథాఽసంహతం-ద్రవం, శుద్ధం స్యాత్| సంప్రతి వర్ణతః శుద్ధలోహితలక్షణమాహ-పద్మేత్యాది| ఇంద్రగోపః-మృగనక్షత్రోత్పన్నః కీటకవిశేషః| హేమ-కనకం| అవిః-మేషః| అవిశశయోర్లోహితశబ్దేన రక్తవాచినా సంబంధః| పద్మాదీనాం ద్వంద్వః| పద్మేంద్రగోపహేమావిశశలోహితమివ లోహితం-రక్తవర్ణం, యద్రక్తం తచ్ఛుద్ధం స్యాత్| తచ్చ తనోః-శరీరస్య, ప్రభవః-ఉత్పత్తిహేతుః| తేనైవరక్తేన, తనోః స్థితిః-ప్రబంధావిచ్ఛేదలక్షణా| అనేకదృష్టాంతోపాదానం చ శుద్ధరక్తస్యానేకవర్ణదర్శనాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుద్ధరక్తస్య లక్షణమాహ-మధురమితి| అసంహతం-ద్రవం| హేమా-మంజిష్ఠా| శుద్ధరక్తస్యారోగ్యహేతుత్వమాహ-తనోరితి| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 36) "తథా దూష్యం| దోషమితి కేచిత్| ఉభయాత్మకమన్యే| తచ్చైవంవిధమేవ విధివదాహారవిహారాభ్యాసాద్విశుద్ధం బలవర్ణసుఖాయుషాం యోనిః|" ఇతి|
Adhikarana రక్తస్య దుష్టికారణం (౨) · Śloka ౨
| తత్పిత్తశ్లేష్మలైః ప్రాయో దూష్యతే|2|
| तत्पित्तश्लेष्मलैः प्रायो दूष्यते|२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తచ్చ-రక్తం, బాహుల్యేన పిత్తశ్లేష్మలైర్దూష్యతే| పిత్తలైః-క్షారోష్ణతీక్ష్ణాదిభిః| శ్లేష్మలైః-మాషతిలాదిభిః| తథా పురాకృతాద్దైవాదపి, శరత్కాలస్వభావాత్ కదాచిద్వాతలైరపి దూష్యత ఇతి ప్రాయోగ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తస్య దుష్టికారణమాహ-తత్పిత్తశ్లేష్మలైరితి|
Adhikarana దుష్టరక్తస్య కార్యం దుష్టరక్తకార్యస్య సామాన్యలక్షణం (౨-౫) · Śloka ౫
| కురుతే తతః||2|| విసర్పవిద్రధిప్లీహగుల్మాగ్నిసదనజ్వరాన్| ముఖనేత్రశిరోరోగమదతృడ్లవణాస్యతాః||3|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రకట్వమ్లోద్గిరణభ్రమాన్| శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరూపక్రాంతాశ్చ యే గదాః||4|| సమ్యక్సాధ్యా న సిధ్యంతి తే చ రక్తప్రకోపజాః| |5|
| कुरुते ततः||२|| विसर्पविद्रधिप्लीहगुल्माग्निसदनज्वरान्| मुखनेत्रशिरोरोगमदतृड्लवणास्यताः||३|| कुष्ठवातास्रपित्तास्रकट्वम्लोद्गिरणभ्रमान्| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैरूपक्रान्ताश्च ये गदाः||४|| सम्यक्साध्या न सिध्यन्ति ते च रक्तप्रकोपजाः| |५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతో-దూషణాత్కారణాత్, విసర్పాదీన్ భ్రమాంతాన్ కురుతే| తథా, శీతోష్ణాదిభిః సమ్యక్చికిత్సితాః సాధ్యా అపి రోగా యే న సిధ్యంతి, తే చ రక్తప్రకోపజాః| న కేవలం విసర్పాదయః, ఇతి చార్థః| ఆదిశబ్దేన స్తంభస్వేదనాదిపరిగ్రహః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుష్టరక్తస్య కార్యమాహ-కురుత ఇతి| దుష్టరక్తకార్యస్య సామాన్యలక్షణమాహ-శీతోష్ణేతి| చకారద్బయకరణాదుక్తేష్వనుక్తేషు చేదం లక్షణం జ్ఞేయం|
Adhikarana దుష్టరక్తకార్యస్య ప్రతీకారః (౫) · Śloka ౫
| తేషు స్రావయితుం రక్తముద్రిక్తం వ్యధయేత్సిరాం||5||
| तेषु स्रावयितुं रक्तमुद्रिक्तं व्यधयेत्सिराम्||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథా, తేషు-విసర్పాదిషు రోగేషు, ఉల్బణం రక్తం స్రావయితం సిరాం వ్యధయేత్| అదంతత్వాదత్ర వృద్ధేరభావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుష్టరక్తకార్యస్య ప్రతీకారమాహ-తేష్వితి|
Adhikarana ఉనషోడశాబ్దాదీనాం సిరావ్యాధనిషేధః (౬-౯) · Śloka ౯
న తూనషోడశాతీతసప్తత్యబ్దస్రుతాసృజాం| అస్నిగ్ధాస్వేదితాత్యర్థస్వేదితానిలరోగిణాం||6|| గర్భిణీసూతికాజీర్ణపిత్తాస్రశ్వాసకాసినాం| అతీసారోదరచ్ఛర్దిపాండుసర్వాంగశోఫినాం||7|| స్నేహపీతే ప్రయుక్తేషు తథా పంచసు కర్మసు| నాయంత్రితాం సిరాం విధ్యేన్న తిర్యంగాప్యనుత్థితాం||8|| నాతిశీతోష్ణవాతాభ్రేష్వన్యత్రాత్యయికాద్గదాత్| |9|
न तूनषोडशातीतसप्तत्यब्दस्रुतासृजाम्| अस्निग्धास्वेदितात्यर्थस्वेदितानिलरोगिणाम्||६|| गर्भिणीसूतिकाजीर्णपित्तास्रश्वासकासिनाम्| अतीसारोदरच्छर्दिपाण्डुसर्वाङ्गशोफिनाम्||७|| स्नेहपीते प्रयुक्तेषु तथा पञ्चसु कर्मसु| नायन्त्रितां सिरां विध्येन्न तिर्यङ्गाप्यनुत्थिताम्||८|| नातिशीतोष्णवाताभ्रेष्वन्यत्रात्ययिकाद्गदात्| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊనషోడశవర్షాదీనాం తు సిరాం న వ్యధయేత్| స్నేహపీతే-పీతస్నేహ ఇత్యర్థః, ఆహితాగ్న్యాదిత్వాత్ పరనిపాతః| తథా, పంచసు-వమనాదిషు, కర్మసు విహితేషు సత్సు, సిరాం న వ్యధయేత్| తథా, అయంత్రితాం-అబద్ధాం, సిరాం న వ్యధయేత్| తథా, న తిర్యక్, న చానుత్థితాం, నాతిశీతే, నాత్యుష్ణే, నాతివాతే, న చ మేఘోదయే, సిరాం వ్యధయేత్| ఆత్యయికాత్-రోహిణీవిషాదికాత్, అన్యత్ర న వ్యధయేత్| ఆత్యయికే తు రోగే శీతోష్ణవృష్టీనాం యథాయథం ప్రతీకారం విధాయ సిరాం మోక్షయేదేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఊనషోడశాబ్దాదీనాం శిరావ్యధం నిషేధతి-నతూనేతి| పంచసు కర్మసు-వమనవిరేచననిరూహానువాసననస్యేషు| వమనాదౌ స్నేహపానే యావత్తత్కృతదోషక్షోభ(భా)నివృత్తిస్తావన్నిషేధః| అయంత్రితాం-అకృతవక్ష్యమాణయంత్రణాం| తిర్యక్-తిర్యగ్గతాం| అనుత్థితాం-అప్రకటాం| సంగ్రహే తు (సూ.అ.36)-"తత్ర స్నేహపీతాదిషు సమ్యగ్విద్ధా అపి శిరా న స్రవంత్యతిస్రవంతి వా| సమ్యక్స్నిగ్ధస్విన్నస్య పునర్ద్రవీభూతా దోషాః శోణితమనుప్రవిష్టాః సమ్యక్ ప్రచ్యవంతే| న త్వేష నిషేధో విషసంసృష్టోపసర్గాత్యయికవ్యాధిషు|" ఇతి|
Adhikarana శిరోరోగే నేత్రరోగే చ వేధ్యాః సిరాః (౯-౧౦) · Śloka ౧౦
| శిరోనేత్రవికారేషు లలాట్యాం మోక్షయేత్సిరాం||9|| ఆపాంగ్యాముపనాస్యాం వా| |10|
| शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्यां मोक्षयेत्सिराम्||९|| आपाङ्ग्यामुपनास्यां वा| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శిరోనయనవికారేషు లలాట్యాం సిరాం మోక్షయేత్| లలాటే భవా-లలాట్యా, శరీరావయవాద్యత్, ఏవమగ్రేఽపి| అపాంగే భవాం అపాంగ్యాం, నాసికాసమీపే భవాం-ఉపనాస్యాం, వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరోరోగే నేత్రరోగే చ వేధ్యాః శిరా ఆహ-శిరోనేత్రవికారేష్వితి| లలాటే భవా లలాట్యాః| "శరీరావయవాద్యత్" ఇతి యత్| ఏవమపాంగ్యా ఉపనాస్యాః [చ]| ఉపనాస్యాః-కనీనికాభవాః (?)|
Adhikarana కర్ణరోగేషు సిరాః (౧౦) · Śloka ౧౦
కర్ణరోగేషు కర్ణజాం| |10|
कर्णरोगेषु कर्णजाम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్ణామయేషు కర్ణజాం-కర్ణసమీపభవాం, సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణరోగేషు శిరా ఆహ-కర్ణరోగేష్వితి|
Adhikarana నాసారోగే సిరాః (౧౦) · Śloka ౧౦
| నాసారోగేషు నాసాగ్రే స్థితాం|10|
| नासारोगेषु नासाग्रे स्थिताम्|१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నాసామయేషు నాసాగ్రే స్థితాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నాసారోగేషు శిరా ఆహ-నాసారోగేష్వితి|
Adhikarana పీనసే సిరాః (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| నాసాలలాటయోః||10|| పీనసే| |11|
| नासाललाटयोः||१०|| पीनसे| |११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పీనసే-ప్రతిశ్యాయే, నాసాలలాటమధ్యస్థాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పీనసే శిరా ఆహ-నాసాలలాటయోరితి|
Adhikarana ముఖరోగేషు సిరాః (౧౧) · Śloka ౧౧
ముఖరోగేషు జిహ్వౌష్ఠహనుతాలుగాః| |11|
मुखरोगेषु जिह्वौष्ठहनुतालुगाः| |११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముఖరోగేషు జిహ్వాదిగాః సిరా విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ముఖరోగేషు శిరా ఆహ-ముఖరోగేష్వితి|
Adhikarana జత్రూర్ధ్వగ్రంథిషు సిరాః (౧౧) · Śloka ౧౧
| జత్రూర్ధ్వగ్రంథిషు గ్రీవాకర్ణశంఖశిరఃశ్రితాః||11||
| जत्रूर्ध्वग्रन्थिषु ग्रीवाकर्णशङ्खशिरःश्रिताः||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జత్రూర్ధ్వం-వక్షోంసయోః సంధ్యూర్ధ్వం, యే గ్రంథయస్తేషు గ్రీవాద్యాశ్రితాః సిరా విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జత్రూర్ధ్వగ్రంథిషు శిరా ఆహ-జత్రూర్ధ్వగ్రంథిష్వితి|
Adhikarana ఉన్మాదే సిరాః (౧౨) · Śloka ౧౨
ఉరోపాంగలలాటస్థా ఉన్మాదే| |12|
उरोपाङ्गललाटस्था उन्मादे| |१२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉన్మాదే ఉరఃస్థా అపాంగస్థా లలాటాశ్రితాశ్చ విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉన్మాదే శిరా ఆహ-ఉరోపాంగలలాటస్థా ఇతి|
Adhikarana అపస్మారే సిరాః శిరోరోగాదిషు సామాన్యతః సిరాః (౧౨) · Śloka ౧౨
ఽపస్మృతౌ పునః| హనుసంధౌ సమస్తే వా శిరాం భ్రూమధ్యగామినీం||12||
ऽपस्मृतौ पुनः| हनुसन्धौ समस्ते वा शिरां भ्रूमध्यगामिनीम्||१२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపస్మారే తు హనుసంధౌ స్థితాం సిరాం విధ్యేత్| సమస్తే-సర్వస్మిన్, వా హనౌ సిరాం విధ్యేత్| భ్రూమధ్యగామినీం- భ్రూమధ్యస్థాం, సిరాం వాఽపరస్మృతౌ విధ్యేదితి వాశబ్దోఽత్రానువర్త్య యోజ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అపస్మారే శిరా ఆహ-అపస్మృతావితి| ఉక్తేషు శిరోరోగాదిషు సమాన్యతఃశిరా ఆహ-సమస్తే వేతి|
Adhikarana విద్రధిపార్శ్చశూలయోః సిరాః (౧౩) · Śloka ౧౩
విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వకక్షాస్తనాంతరే| |13|
विद्रधौ पार्श्वशूले च पार्श्वकक्षास्तनान्तरे| |१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విద్రధౌ పార్శ్వశూలే చ పార్శ్వస్థాః కక్షాస్థాః స్తనాంతరస్థాశ్చ సిరా విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విద్రధిపార్శ్వశూలయోఃశిరా ఆహ-విద్రధావితి|
Adhikarana తృతీయకజ్వరే సిరాః (౧౩) · Śloka ౧౩
| తృతీయకేంఽసయోర్మధ్యే|13|
| तृतीयकेंऽसयोर्मध्ये|१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తృతీయకే జ్వరేంఽసయోర్మధ్యే-స్కంధసంధౌ స్థితాం సిరాం, విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తృతీయకజ్వరే శిరా ఆహ-తృతీయక ఇతి|
Adhikarana చతుర్థకజ్వరే సిరాః (౧౩) · Śloka ౧౩
| స్కంధస్యాధశ్చతుర్థకే||13||
| स्कन्धस्याधश्चतुर्थके||१३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-చతుర్థకే జ్వరే స్కంధస్యాధోగతాం-అన్యతరపార్శ్వాశ్రయాం, సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-చతుర్థకజ్వరే శిరా ఆహ-స్కంధస్యాధ ఇతి|
Adhikarana సశూలప్రావాహికాయాం సిరాః (౧౪) · Śloka ౧౪
ప్రవాహికాయాం శూలిన్యాం శ్రోణితో ద్వ్యంగులే స్థితాం| |14|
प्रवाहिकायां शूलिन्यां श्रोणितो द्व्यङ्गुले स्थितां| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రవాహికాయాం శూలయుక్తాయాం శ్రోణితః-కఠ్యాః, ద్వ్యంగులే స్థితాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సశూలప్రవాహికాయాం శిరా ఆహ-ప్రవాహికాయామితి|
Adhikarana శుక్రరోగేమేఢ్రరోగే చ సిరాః (౧౪) · Śloka ౧౪
| శుక్రమేఢ్రామయే మేఢ్రే|14|
| शुक्रमेढ्रामये मेढ्रे|१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శుక్రరోగే మేఢ్రరోగే చ మేడ్రస్థితాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శుక్రరోగే మేఢ్రరోగే చ శిరా ఆహ-శుక్రమేఢ్రామయ ఇతి|
Adhikarana గలగండయోః సిరాః (౧౪) · Śloka ౧౪
| ఊరుగాం గలగండయోః||14||
| ऊरुगां गलगण्डयोः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గలగండయోశ్చోభయోరూరుస్థాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గలగండమాలయోః శిరా ఆహ-ఊరుగామితి| ద్వివచనసామర్థ్యాత్ గండమాలాగ్రహణం|
Adhikarana గృధ్రస్యాం సిరాః (౧౫) · Śloka ౧౫
గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాదూర్ధ్వం వా చతురంగులే| |15|
गृध्रस्यां जानुनोऽधस्तादूर्ध्वं वा चतुरङ्गुले| |१५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాచ్చతురంగుల ఊర్ధ్వం వా జానునశ్చతురంగులే స్థితాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గృధ్రస్యాం శిరా ఆహ-గృధ్రస్యామితి|
Adhikarana అపచ్యాం సిరాః (౧౫) · Śloka ౧౫
| ఇంద్రబస్తేరధోఽపచ్యాం ద్వ్యంగులే|15|
| इन्द्रबस्तेरधोऽपच्यां द्व्यङ्गुले|१५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపచీసంజ్ఞే రోగే ఇంద్రబస్తేరధో ద్వ్యంగులే సిరాం విధ్యేత్| ఇంద్రబస్తిః-జంఘాంతరే వక్ష్యమాణః (హృ. శా. అ. 4|5)
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అపచ్యాం శిరా ఆహ-ఇంద్రబస్తేరితి| ఇంద్రబస్తిః-జంఘామధ్యే మర్మ|
Adhikarana సక్థిశూలే క్రోష్టుకశీర్షకే చ సిరాః (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
| చతురంగులే||15|| ఊర్ధ్వం గుల్ఫస్య సక్థ్యర్తౌ, తథా క్రోష్టుకశీర్షకే| |16|
| चतुरङ्गुले||१५|| ऊर्ध्वं गुल्फस्य सक्थ्यर्तौ, तथा क्रोष्टुकशीर्षके| |१६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సక్థిపీడాయాం గుల్ఫస్యోర్ధ్వం చతురంగులే సిరాం విధ్యేత్| క్రోష్టుకశీర్షాఖ్యే వాతరోగవిశేషే గుల్ఫస్యోర్ధ్వం చతురంగులే విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సక్థిశూలే క్రోష్టుకశీర్షకే చ శిరా ఆహ-చతురంగుల ఇతి|
Adhikarana పాదదాహాదిషు షట్సు సిరాః (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| పాదదాహే ఖుడే హర్షే విపాద్యాం వాతకంటకే||16|| చిప్పే చ ద్వ్యంగులే విధ్యేదుపరి క్షిప్రమర్మణః| |17|
| पाददाहे खुडे हर्षे विपाद्यां वातकण्टके||१६|| चिप्पे च द्व्यङ्गुले विध्येदुपरि क्षिप्रमर्मणः| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాదదాహాదిషు క్షిప్రమమర్ణ ఉపరి ద్వ్యంగులే విధ్యేత్| ఖుడం-వాతరక్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పాదదాహాదిషు షట్సు శిరా ఆహ-పాదదాహ ఇతి| హర్షే-పాదహర్షే| చిప్పే-నఖరోగే| క్షిప్రం-అంగుష్ఠాంగులిమధ్యే మర్మ| సంగ్రహే తు (సూ.అ.36)-"ఏతేనేతరసక్థిబాహూ చ వ్యాఖ్యాతౌ| విశేషతస్తు వామబాహావభ్యంతరతో బాహుమధ్యే ప్లీహోదరే| ఏవమేవ చ దక్షిణబాహౌ యకృదాఖ్యే| తథా కాసశ్వాసయోరప్యాదిశంతి|" ఇతి|
Adhikarana విశ్వాచ్యాం సిరాః (౧౭) · Śloka ౧౭
| గృధ్రస్యామివ విశ్వాచ్యాం|17|
| गृध्रस्यामिव विश्वाच्याम्|१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశ్వాచ్యాం గృధ్రసీప్రోక్తాం సిరాం విధ్యేత్| "గృధ్రస్యాం జానునోఽధస్తాత్ " ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విశ్వాచ్యాం శిరా ఆహ-గృధ్రస్యామివేతి| సంగ్రహే తు (సూ.అ.36)-"బాహుశోషావబాహుకయోరప్యేకే|" ఇతి|
Adhikarana యథోక్తసిరాణామదర్శనే తదాసన్నాః సిరాః (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
| యథోక్తానామదర్శనే||17|| మర్మహీనే యథాసన్నే దేశేఽన్యాం వ్యధయేత్ సిరాం| |18|
| यथोक्तानामदर्शने||१७|| मर्महीने यथासन्ने देशेऽन्यां व्यधयेत् सिराम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథోక్తానాం సిరాణామదర్శనే సతి మర్మవర్జితే యథాసన్నే స్థానే వ్యాధివశాదపరాం వ్యధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యథోక్తశిరాణామదర్శనే తదాసన్నా శిరా వేధ్యా ఇత్యాహ-యథోక్తానామితి|
Adhikarana సిరావ్యధవిధిః కంఠోర్ధసిరాణాం యంత్రణం (౧౮-౨౨) · Śloka ౨౨
| అథ స్నిగ్ధతనుః సజ్జసర్వోపకరణో బలీ||18|| కృతస్వస్త్యయనః స్నిగ్ధరసాన్నప్రతిభోజితః| అగ్నితాపాతపస్విన్నో జానూచ్చాసనసంస్థితః||19|| మృదుపట్టాత్తకేశాంతో జానుస్థాపితకూర్పరః| ముష్టిభ్యాం వస్త్రగర్భాభ్యాం మన్యే గాఢం నిపీడయేత్||20|| దంతప్రపీడనోత్కాసగండాధ్మానాని చాచరేత్| పృష్ఠతో యంత్రయేచ్చైనం వస్త్రమావేష్టయన్నరః||21|| కంధరాయాం పరిక్షిప్య న్యస్యాంతర్వామతర్జనీం| ఏషోఽంతర్ముఖవర్జ్యానాం సిరాణాం యంత్రణే విధిః||22||
| अथ स्निग्धतनुः सज्जसर्वोपकरणो बली||१८|| कृतस्वस्त्ययनः स्निग्धरसान्नप्रतिभोजितः| अग्नितापातपस्विन्नो जानूच्चासनसंस्थितः||१९|| मृदुपट्टात्तकेशान्तो जानुस्थापितकूर्परः| मुष्टिभ्यां वस्त्रगर्भाभ्यां मन्ये गाढं निपीडयेत्||२०|| दन्तप्रपीडनोत्कासगण्डाध्मानानि चाचरेत्| पृष्ठतो यन्त्रयेच्चैनं वस्त्रमावेष्टयन्नरः||२१|| कन्धरायां परिक्षिप्य न्यस्यान्तर्वामतर्जनीम्| एषोऽन्तर्मुखवर्ज्यानां सिराणां यन्त्रणे विधिः||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథేత్యానంతర్యే| స్నిగ్ధా తనుర్యస్య స స్నిగ్ధతనుః| తథా, సజ్జాని-ప్రగుణాని, { సర్వాణి } ఉపకరణాని-వస్త్రషండపటోదకస్నేహగైరికాదీని, యస్య స సజ్జసర్వోపకరణః| తథా, బలీపుష్టః| తథా, కృతం స్వస్త్యయనం-బలిమంగలహోమాదికం, యస్య స కృతస్వస్త్యయనః| తథా, స్నిగ్ధరసయుక్తేనాన్నేన ప్రతిభోజితః| తథా, అగ్నితాపశ్చాతపశ్చ, తాభ్యాం స్విన్నః| తథా, జానుతుల్యే ఉచ్చాసనే, సంస్థితః-సముపవిష్టః| తథా, మృదునా-సూక్ష్మేణ, వస్త్రపట్టేనాత్తో-గృహీతో బద్ధః కేశాంతో యస్య స ఏవం| తథా, జానునోః స్థాపితౌ కూర్పరౌ యేన స ఏవం| తథా, ముష్టిభ్యాం వస్త్రగర్భాభ్యాం మన్యేఽతిశయేన పీడయేత్| తథా, దంతప్రపీడనాదీన్యాచరేత్| ఏనం చాతురం పృష్ఠదేశే వసనమావేష్టయన్నరో యంత్రయేత్| కథం ? గ్రీవాయాం వస్త్రం పరిక్షిప్య, తథాఽంతః-మధ్యే, వామతర్జనీం న్యస్య| సిరాణాం యంత్రణ ఏష విధిః-ఏతద్విధానం| కింభూతానాం ? అంతర్ముఖవర్జ్యానాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరావ్యధవిధిమాహ-అథేతి| అల్పం స్నిగ్ధం రసాన్నం-స్నిగ్ధరసాన్నప్రతి| "సుప్ప్రతినా మాత్రార్థే" ఇత్య్వ్యయీభావః| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 36)-"వ్యాధిబలసాత్మ్యాద్యపేక్ష్య స్నిగ్ధం జాంగలరసం యవాగూం వా పాయయిత్వా ముహూర్తమాత్రమాశ్వాసితం పూర్వాహ్ణేఽపరాహ్ణే వా|" ఇతి|
Adhikarana సిరోత్థాపనవిధిః (౨౩) · Śloka ౨౩
తతో మధ్యమయాఽంగుల్యా వైద్యోఽంగుష్ఠవిముక్తయా| తాడయేత్|23|
ततो मध्यमयाऽङ्गुल्या वैद्योऽङ्गुष्ठविमुक्तया| ताडयेत्|२३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తతో-యంత్రణాదనంతరం, వైద్యోఽంగుష్ఠవిముక్తయా వామపాణిజయా మధ్యమయాఽంగుల్యా తాడయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరోత్థాపనవిధిమాహ-తత ఇతి|
Adhikarana సిరాలక్షీకరణవిధిః సిరామోక్షణవిధిః (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
| ఉత్థితాం జ్ఞాత్వా స్పర్శాద్వాఽంగుష్ఠపీడనైః||23|| కుఠార్యా లక్షయేన్మధ్యే వామహస్తగృహీతయా| ఫలోద్దేశే సునిష్కంపం సిరాం, తద్వచ్చ మోక్షయేత్||24|| తాడయన్ పీడయంశ్చైనాం| |25|
| उत्थितां ज्ञात्वा स्पर्शाद्वाऽङ्गुष्ठपीडनैः||२३|| कुठार्या लक्षयेन्मध्ये वामहस्तगृहीतया| फलोद्देशे सुनिष्कम्पं सिरां, तद्वच्च मोक्षयेत्||२४|| ताडयन् पीडयंश्चैनां| |२५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్పర్శేన తథాఽంగుష్ఠపీడనైర్వోత్థితాం జ్ఞాత్వా, ఊర్ధ్వదండసిరాయా మధ్యే న్యస్య ఫలోద్దేశే సునిష్కంపం వామహస్తగృహీతయా కుఠార్యా సిరాం లక్షయేత్| తద్వచ్చ మోక్షయేత్| యథైవ లక్షయేత్తథైవేత్యర్థః| వ్రీహిముఖేన పునస్తాడయన్-వ్యథయన్, తథాఽంగుష్ఠాదినా పీడయన్, ఏనాం-కుఠారికావిషయజాం సిరాం, విధ్యేత్| నను, కుఠారికావిషయే కథం వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగః ? యతః 'అపవాదవిషయం పరిహృత్యోత్సర్గః ప్రవర్తతే ఇతి న్యాయాత్ వ్రీహివక్త్రస్యైవ సామాన్యేన ప్రయోగోఽనుజ్ఞాతః| తథా చాహ (హృ. సూ. అ. 26|11)- "వ్రీహివక్త్రం ప్రయోజ్యం చ తత్సిరోదరయోర్వ్యధే|" ఇతి| కుఠార్యాః పునర్విశేషోఽభిహితః (హృ. సూ. అ. 26|12)-"తయోర్ధ్వదండయావిధ్యేదుపర్యస్థ్నాం స్థితాం శిరాం|" ఇతి| తస్మాదయుక్తమేతత్| అత్రోచ్యతే జ్ఞాపకం| కుఠారికావిషయే వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగో న్యాయ్య ఏవ| యదయమాచార్యో వక్ష్యతి (శ్లో.33)-"మాంసలే నిక్షిపేద్దేశే వ్రీహాస్యం వ్రీహిమాత్రకం|" ఇతి| అనేన హి వచనేన గ్రంథకార ఇదం ప్రత్యపాదయత్,- బహుమాంసే శరీరావయవే వ్రీహిముఖం వ్రీహిమాత్రం నిక్షేప్యం, అన్యత్ర త్వాశయానురోధేన వ్రీహివక్త్రస్య ప్రయోగః కార్య ఇతి| అనేనైవాభిప్రాయేణ శాస్త్రకృతా "ప్రమాణపరిమాణాభ్యాం సంఖ్యాయాశ్చాపి సంశయే మాత్రచ్ వక్తవ్యః ఇత్యనేన మాత్రచ్ కృతః| అన్యథా తు స్పష్టం కృత్వా "వ్రీహిప్రమాణం వ్రీహ్యాస్యం మాంసలే నిక్షిపేద్వ్యధే|" ఇతి పాఠం కుర్యాత్| తస్మాద్యుక్తో వ్రీహిముఖస్య కుఠారికావిషయే ప్రయోగ ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరాలక్షీకరణవిధిమాహ-ఉత్థితామితి| ఉత్థితాం-స్పందమానాం, స్పర్శేన జ్ఞాత్వా| గంభీరాం త్వంగుష్ఠపీడనేన జ్ఞాత్వా| ఫలోద్దేశే వామేన హస్తేన సునిష్కంపం గృహీతయా కుఠార్యా మధ్యే లక్షయేత్| శిరామోక్షణవిధిమాహ-తద్వదితి| ఏనాం-కుఠారికాం, అంగుష్టగృహీతయా మధ్యమాంగుల్యా తాడయన్, అంగుష్ఠోదరేణ వా పీడయన్, శిరాం మోక్షయేత్|
Adhikarana ఉపనాసికాయా వ్యధనం (౨౫) · Śloka ౨౫
విధ్యేద్వ్రీహిముఖేన తు| అంగుష్ఠేనోన్నమయ్యాగ్రే నాసికాముపనాసికాం||25||
विध्येद्व्रीहिमुखेन तु| अङ्गुष्ठेनोन्नमय्याग्रे नासिकामुपनासिकाम्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అగ్రే-అగ్రదేశే, నాసికామంగుష్ఠేనోన్నమయ్య, ఉపనాసికాం- నాసికాసన్నదేశస్థాం సిరాం, విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉపనాసికాయా వ్యధనమాహ-విధ్యేదితి|
Adhikarana జిహ్వాధః సిరావ్యధం (౨౬) · Śloka ౨౬
అభ్యున్నతవిదష్టాగ్రజిహ్వస్యాధస్తదాశ్రయాం| |26|
अभ्युन्नतविदष्टाग्रजिह्वस्याधस्तदाश्रयाम्| |२६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఆభిముఖ్యేనోన్నతా-ఉపరి తాలుదేశే నీతా, తథా విశేషేణ దంతైర్దష్టా-విదష్టా, అగ్రే జిహ్వా-అగ్రజిహ్వా, యేనాసావభ్యున్నతవిదష్టాగ్రజిహ్వః, తస్యాధః-ప్రకృతత్వాజ్జిహ్వాయా ఏవాధస్తాత్, తదాశ్రయాం-జిహ్వాధఃస్థాం సిరాం విధ్యేత్| తదిత్యనేన జిహ్వాధః పరామృశ్యతే| జిహ్వాధ ఆశ్రయో యస్యాః సిRరాయాః, తాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జిహ్వాధః శిరావ్యధనమాహ-అభ్యున్నతేతి|
Adhikarana గ్రీవాసిరాణాం యంత్రణం (౨౬) · Śloka ౨౬
| యంత్రయేత్స్తనయోరూర్ధ్వం గ్రీవాశ్రితసిరావ్యధే||26||
| यन्त्रयेत्स्तनयोरूर्ध्वं ग्रीवाश्रितसिराव्यधे||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రీవాశ్రితానాం సిరాణాం వ్యధో-గ్రీవాశ్రితసిరావ్యధః, తస్మిన్ స్తనయోరూర్ధ్వం యంత్రయేత్-వాససా వేష్టయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రీవాశిరాణాం యంత్రణమాహ-యంత్రయేదితి|
Adhikarana భుజసిరాణం యంత్రణం (౨౭) · Śloka ౨౭
పషాణగర్భహస్తస్య జానుస్థే ప్రసృతే భుజే| కుక్షేరారభ్య మృదితే విధ్యేద్బద్ధోర్ధ్వపట్టకే||27||
पषाणगर्भहस्तस्य जानुस्थे प्रसृते भुजे| कुक्षेरारभ्य मृदिते विध्येद्बद्धोर्ध्वपट्टके||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పాషాణగర్భౌ హస్తౌ యస్య, తస్య నరస్య భుజే జానుస్థే-జానుపృష్ఠస్థితే, ప్రసృతే-ప్రసారితే| 'భుజే ఇత్యేకవచనమతంత్రం, ద్వావపి హి భుజౌ గృహ్యేతే| కుక్షేరారభ్య యావద్గ్రీవం తావన్మృదితే- మలితే| కస్మిన్ ? గ్రీవాశ్రితసిరావ్యర్ధార్హేఽంగే| తథా బద్ధ ఊర్ధ్వం పట్టకో యస్మింస్తస్మిన్ విధ్యేత్| ప్రకృతత్వాత్ సిరాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-భుజశిరాణాం యంత్రణమాహ-పాషాణగర్భహస్తస్యేతి|
Adhikarana హస్తసిరాణాం యంత్రణం (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
విధ్యేద్ధస్తశిరాం బాహావనాకుంచితకూర్పరే| బద్ధ్వా సుఖోపవిష్టస్య ముష్టిమంగుష్ఠగార్భిణం||28|| ఊర్ధ్వం వేధ్యప్రదేశాచ్చ పట్టికాం చతురంగులే| |29|
विध्येद्धस्तशिरां बाहावनाकुञ्चितकूर्परे| बद्ध्वा सुखोपविष्टस्य मुष्टिमङ्गुष्ठगार्भिणम्||२८|| ऊर्ध्वं वेध्यप्रदेशाच्च पट्टिकां चतुरङ्गुले| |२९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హస్తసిరాం విధ్యేత్| కథం ? బాహావనాకుంచితకూర్పరే,-అనాకుంచితః-ప్రసారితః, కూర్పరో యస్య బాహోస్తస్మిన్| తథా, సుఖోపవిష్టస్య-సుఖాసీనస్య| తథా, ముష్టిం బద్ధ్వా| కింభూతం ? అంగుష్ఠేన గర్భిణం-అంగుష్ఠగర్భిణం| గూఢాంగుష్ఠం ముష్టిం బద్ధ్వేత్యర్థః| తథా, వేధ్యస్థానాదుపరి చతురంగులపరిమాణే స్థానే పట్టికాం బద్ధ్వా విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హస్తశిరాణాం యంత్రణవిధిమాహ-విధ్యేదితి|
Adhikarana పార్శ్వసిరాణాం యంత్రణం (౨౯) · Śloka ౨౯
| విధ్యేదాలంబమానస్య బాహుభ్యాం పార్శ్వయోః సిరాం||29||
| विध्येदालम्बमानस्य बाहुभ्यां पार्श्वयोः सिराम्||२९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బాహుభ్యామాలంబమానస్య-అవలంబ్యం వస్తు భుజాభ్యామాసజతః పార్శ్వయోః సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పార్శ్వశిరాణాం యంత్రణమాహ-విధ్యేదితి|
Adhikarana మేఢ్రసిరాణాం యంత్రణం (౩౦) · Śloka ౩౦
ప్రహృష్టే మేహనే| |30|
प्रहृष्टे मेहने| |३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రహృష్టే-స్తబ్ధే, మేఢ్రే తదాశ్రితాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మేఢ్రశిరాణాం యంత్రణమాహ-ప్రహృష్ట ఇతి|
Adhikarana జంఘాసిరాణాం యంత్రణం (౩౦) · Śloka ౩౦
జంఘాసిరాం జానున్యకుంచితే| |30|
जङ्घासिरां जानुन्यकुञ्चिते| |३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జానున్యకుంచితే స్పష్టే స్థితే సతి, జంఘాయాం సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జంఘాశిరాణాం యంత్రణమాహ-జంఘాశిరామితి|
Adhikarana పాదసిరాణాం యంత్రణం (౩౦-౩౨) · Śloka ౩౨
| పాదే తు సుస్థితేఽధస్తాజ్జానుసంధేర్నిపీడితే||30|| గాఢం కరాభ్యామాగుల్ఫం చరణే తస్య చోపరి| ద్వితీయే కుంచితే కించిదారూఢే హస్తవత్తతః||31|| బద్ధ్వా విధ్యేత్సిరాం| |32|
| पादे तु सुस्थितेऽधस्ताज्जानुसन्धेर्निपीडिते||३०|| गाढं कराभ्यामागुल्फं चरणे तस्य चोपरि| द्वितीये कुञ्चिते किञ्चिदारूढे हस्तवत्ततः||३१|| बद्ध्वा विध्येत्सिराम्| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుఖం కృత్వా భూమ్యాదిదేశే స్థితే పాదే సతి పాదసిరాం విధ్యేత్| తథా జానుసంధేరధస్తాదాగుల్ఫం-గుల్ఫం యావత్, కరాభ్యాం గాఢం కృత్వా పీడితే సతి, తస్య చరణస్యోపరి-ఉపరిష్టాత్ ద్వితీయే చరణ ఈషత్సంకుచితే, తథా ఆరూఢే-తత్కలితే సతి, తతో హస్తవత్-వేధ్యస్థానాదుపరి చతురంగులే పట్టికాం, బద్ధ్వా సిరాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పాదశిరాణాం యంత్రణమాహ-పాదే త్వితి| హస్తవద్వేధ్యప్రదేశాదూర్ధ్వం చతురంగులే పట్టికాం బద్ధ్వా|
Adhikarana అనుక్తసిరాణాం యంత్రణం (౩౨) · Śloka ౩౨
ఇత్థమనుక్తేష్వపి కల్పయేత్| తేషు తేషు ప్రదేశేషు తత్తద్యంత్రముపాయవిత్||32||
इत्थमनुक्तेष्वपि कल्पयेत्| तेषु तेषु प्रदेशेषु तत्तद्यन्त्रमुपायवित्||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇత్థం-అనేన ప్రకారేణ యంత్రలక్షణోద్దేశేన, అనుక్తమపి యంత్రం తత్తద్దేశమాహాత్మ్యాత్ క్రియాసౌకర్యార్థం తేషు తేషు శరీరావయవేషు స్వబుద్ధ్యా తత్తద్యంత్రం యథాయోగం కల్పయేత్, ఉపాయజ్ఞో వైద్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుక్తశిరాణాం యంత్రణమాహ-ఇత్థమితి|
Adhikarana వ్రీహిముఖస్య నిఖననం కుఠారికాయా నిఖననం (౩౩) · Śloka ౩౩
మాంసలే నిక్షిపేద్దేశే వ్రీహ్యాస్యం వ్రీహిమాత్రకం| యవార్ధమస్థ్నాముపరి సిరాం విధ్యన్ కుఠారికాం||33||
मांसले निक्षिपेद्देशे व्रीह्यास्यं व्रीहिमात्रकम्| यवार्धमस्थ्नामुपरि सिरां विध्यन् कुठारिकाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసలే శరీరావయవే వ్రీహిముఖం శస్త్రం వ్రీహిప్రమాణం నిక్షిపేత్| అస్థ్నాముపరి కుఠారికాం యవార్ధమాత్రాం నిక్షిపేత్| కిం కుర్వన్ ? సిరాం విధ్యన్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వ్రీహిముఖస్య నిఖననమాహ-మాంసల ఇతి| కుఠారికాయా నిఖననమాహ-యవార్ధమితి|
Adhikarana సమ్యగ్విద్ధాలక్షణం (౩౪) · Śloka ౩౪
సమ్యగ్విద్ధా స్రవేద్ధారాం యంత్రే ముక్తే తు న స్రవేత్| |34|
सम्यग्विद्धा स्रवेद्धारां यन्त्रे मुक्ते तु न स्रवेत्| |३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమ్యగ్విద్ధే సతి(ద్వా సతీ) ధారాం స్రవేత్| యంత్రే చ ముక్తే సతి న స్రవేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యగ్విద్ధాలక్షణమాహ-సమ్యగ్విద్ధ ఇతి|
Adhikarana దుర్విద్ధాలక్షణం అతివిద్ధాలక్షణం (౩౪-౩౫) · Śloka ౩౫
| అల్పకాలం వహత్యల్పం, దుర్విద్ధా తైలచూర్ణనైః||34|| సశబ్దమతివిద్ధా తు స్రవేద్దుఃఖేన ధార్యతే| |35|
| अल्पकालं वहत्यल्पं, दुर्विद्धा तैलचूर्णनैः||३४|| सशब्दमतिविद्धा तु स्रवेद्दुःखेन धार्यते| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అల్పం విద్ధా సతీ సిరా స్తోకం కాలం వహతి| దుర్విద్ధా-అసమ్యగ్విద్ధా సతీ, సిరా తైలయుక్తైశ్చూర్ణనైః స్రవేత్| అతివిద్ధా తు సిరా సశబ్దం స్రవేత్| దుఃఖేన-కృచ్ఛ్రేణ ధార్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుర్విద్ధాలక్షణమాహ-అల్పకాలమితి| తైలచూర్ణేనైః-తైలక్షారసేచనైః| అతివిద్ధాలక్షణమాహ-సశబ్దమితి|
Adhikarana రక్తావరోధకారణాని (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| భీమూర్చ్ఛాయంత్రశైథిల్యకుంఠశస్త్రాతితృప్తయః||35|| క్షామత్వవేగితాస్వేదా రక్తస్యాస్రుతిహేతవః| |36|
| भीमूर्च्छायन्त्रशैथिल्यकुण्ठशस्त्रातितृप्तयः||३५|| क्षामत्ववेगितास्वेदा रक्तस्यास्रुतिहेतवः| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-భీమూర్ఛాదయో రక్తస్యాస్రవణహేతవః| భీః-భయం| మూర్చ్ఛా-మోహస్తమసీవ ప్రవేశః| యంత్రశైథిల్యం-అగాఢం కృత్వా యంత్రపీడనం| తథా, కుంఠం-భగ్నం శస్త్రం| తథా, అతితృప్తిః-అతిసౌహిత్యం| క్షామత్వం-నిర్బలతా| వేగితా-సంజాతవేగత్వం| అస్వేదః-స్వేదాయోగః| యతశ్చైతే రుధిరస్యాస్రుతిహేతవస్తతో రక్తస్రుతావేతే పరిహార్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తావరోధకారణాన్యాహ-భీమూర్చ్ఛేతి| వేగితా-మూత్రితత్వాదిః| అస్వేదో-అసమ్యక్స్వేదః|
Adhikarana సమ్యక్స్రావార్థమౌషధం (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
| అసమ్యగస్త్రే స్రవతి వేల్లవ్యోషనిషానతైః||36|| సాగారధూమలవణతైలైర్దిహ్యాచ్ఛిరాముఖం| |37|
| असम्यगस्त्रे स्रवति वेल्लव्योषनिषानतैः||३६|| सागारधूमलवणतैलैर्दिह्याच्छिरामुखम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అసమ్యగస్త్రే స్రవతి వేల్లాదిభిః సిరావదనం దిహ్యాత్ ప్రలేపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యక్స్రావార్థమౌషధమాహ-అసమ్యగస్ర ఇతి|
Adhikarana సమ్యక్స్రావనిర్వాహార్థమౌషధం (౩౭) · Śloka ౩౭
| సమ్యక్ప్రవృత్తే కోష్ణేన తైలేన లవణేన చ||37||
| सम्यक्प्रवृत्ते कोष्णेन तैलेन लवणेन च||३७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సమ్యక్ప్రవృత్తే రక్తే సిరాముఖం కోష్ణాభ్యాం తైలలవణాభ్యాం దిహ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యక్స్రావనిర్వాహార్థమౌషధమాహ-సమ్యక్ప్రవృత్త ఇతి| దిహ్యాదిత్యనుషజ్యతే|
Adhikarana దుష్ఠాస్రమేవాగ్రే సిరాః స్రవంతి (౩౮) · Śloka ౩౮
అగ్రే స్రవతి దుష్టాస్రం కుసుంభాదివ పీతికా| |38|
अग्रे स्रवति दुष्टास्रं कुसुम्भादिव पीतिका| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథా రాగపీతికామిశ్రీభూతాత్ కుసుంభాదగ్రే-పూర్వం, పీతికా స్రవతి, ఏవం దుష్టాదుష్టరక్తాదేకలోలీభూతాత్ పూర్వం దుష్టమస్రం స్రవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అగ్రగ్రహణాత్ పశ్చాదదుష్టమపి రక్తమవశ్యం స్రవతీత్యాశంక్యేదమాహ-స్వభావాద్దుష్టాస్రమేవాగ్రే శిరాః స్రవంతీత్యాహ అగ్ర ఇతి|
Adhikarana స్వయం స్థితం రక్తం నాహరేత్ (౩౮) · Śloka ౩౮
| సమ్యక్స్రుత్వా స్వయం తిష్ఠేచ్ఛుద్ధం తదితి నాహరేత్||38||
| सम्यक्स्रुत्वा स्वयं तिष्ठेच्छुद्धं तदिति नाहरेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యథావత్ప్రస్రుత్య స్వయం-యత్నేన వినా, యత్ తిష్ఠేత్-న స్రవేత్, శుద్ధం తదితి నాహరేత్-న స్రావయేత్, జీవితహేతుత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సమ్యక్స్రుత్వా యత్స్వయం స్థితం రక్తం తచ్ఛుద్ధత్వాన్నాహరేదిత్యాహ-సమ్యక్స్రుత్వేతి|
Adhikarana మూర్చ్ఛాయాం ప్రతీకారః (౩౯) · Śloka ౩౯
యంత్రం విముచ్య మూర్చ్ఛాయాం వీజితే వ్యజనైః పునః| స్రావయేన్మూర్చ్ఛతి పునస్త్వపరేద్యుస్త్ర్యహేఽపి వా||39||
यन्त्रं विमुच्य मूर्च्छायां वीजिते व्यजनैः पुनः| स्रावयेन्मूर्च्छति पुनस्त्वपरेद्युस्त्र्यहेऽपि वा||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూర్చ్ఛాయాం సత్యాం యంత్రం విముచ్య వ్యజనైర్వీజితే-సమాశ్వస్తేనరే సతి, పునరస్రం స్రావయేత్| పునర్మూర్చ్ఛతి త్వాతురేఽశుద్ధమపి రక్తం తస్మిన్నహని న స్రావయేత్| కదా తర్హి స్రావయేత్ ? ఇత్యాహ-అపరేద్యుః,-అన్యస్మిన్ దినే, త్ర్యహేఽపి వా-తృతీయే వాఽహ్ని, స్రావయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మూర్చ్ఛాయాం ప్రతీకారమాహ-యంత్రమితి| పునర్మూర్చ్ఛాయామపరదినాదౌ స్రావయేదిత్యాహ-స్రావయేదితి|
Adhikarana వాతదుష్టరక్తస్య లక్షణం (౪౦) · Śloka ౪౦
వాతాచ్ఛ్యావారుణం రూక్షం వేగస్రావ్యచ్ఛఫేనిలం| |40|
वाताच्छ्यावारुणं रूक्षं वेगस्राव्यच्छफेनिलम्| |४०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతాత్ శ్యావాదిలక్షణం రక్తం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వాతదుష్టరక్తస్య లక్షణమాహ-వాతాదితి|
Adhikarana పిత్తదుష్టరకస్య లక్షణం (౪౦) · Śloka ౪౦
| పిత్తాత్ పీతాసితం విస్రమస్కంద్యౌష్ణ్యాత్సచంద్రికం||40||
| पित्तात् पीतासितं विस्रमस्कन्द्यौष्ण्यात्सचन्द्रिकम्||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిత్తాత్ పీతాదిలక్షణమస్రం స్యాత్| అస్కంది-అస్త్యానం, ఉష్ణత్వాత్| సచంద్రికం చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పిత్తదుష్టరక్తస్య లక్షణమాహ-పిత్తాదితి| ఔష్ణ్యాదస్కంది-ఘనీభావరహితం|
Adhikarana కఫదుష్టరక్తస్య లక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
కఫాత్ స్నిగ్ధమసృక్పాండు తంతుమత్పిచ్ఛ్హిలం ఘనం| |41|
कफात् स्निग्धमसृक्पाण्डु तन्तुमत्पिच्छिलं घनम्| |४१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫాత్ స్నిగ్ధాదిలక్షణమసృక్ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కఫదుష్టరక్తస్య లక్షణమాహ-కఫాదితి| ఘనంస్రావరహితం|
Adhikarana ద్వంద్వదుష్టరక్తస్య లక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్|41|
| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्|४१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంసర్గాద్దోషాణాం సంసృష్టలింగం రక్తం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్వంద్వదుష్టరక్తస్య లక్షణమాహ-సంసృష్టలింగమితి|
Adhikarana త్రిదోషదుష్టరక్తస్య లక్షణం (౪౧) · Śloka ౪౧
| త్రిదోషం మలినావిలం||41||
| त्रिदोषं मलिनाविलम्||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్రిదోషరక్తం మలినం-కలుషం, ఆవిలం-ఘనం చ| ఏతచ్చ దోషత్రయసంసర్గలక్షణాదధికం లక్షణం మంతవ్యం| న చైతావదేవ త్రిదోషలక్షణం మంతవ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్రిదోషదుష్టరక్తస్య లక్షణమాహ-త్రిదోషమితి| మలినం-నీలం| ఆవిలం-కలుషం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 36)-"కషాయరసం లోహగంధి శీతం చ రక్తం వాతాత్| గృహధూమాంజనోదకకృష్ణం హరితం మత్స్యగంధి కటుత్వాన్మక్షికానిష్ఠం గోమూత్రాభం చ పిత్తాత్| కోవిదారపుష్పగైరికోదకపాండు శీతం స్కంది వ్రణద్వారా వసాదిలవణరసం వసాగంధి చ కఫాత్| కాంస్యనీలం దుర్గంధి చ సన్నిపాతాత్|" ఇతి|
Adhikarana స్రావప్రమాణం (౪౨) · Śloka ౪౨
అశుద్ధౌ బలినోఽప్యస్రం న ప్రస్థాత్స్రావయేత్పరం| అతిస్రుతౌ హి మృత్యుః స్యాద్దారుణా వా చలామయాః||42||
अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात्स्रावयेत्परम्| अतिस्रुतौ हि मृत्युः स्याद्दारुणा वा चलामयाः||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశుద్ధమస్రం బలినోఽపి-కిం పునరబలినః, ప్రస్థాత్ పరం-అధికం, న స్రావయేత్| { కస్మాత్ ? ఇత్యాహ- } అతిస్రావే హి రక్తస్య, మృత్యుర్భవేత్| అథవా వాతరోగాశ్చ కృచ్ఛ్రాః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రావప్రమాణమాహ-అశుద్ధావితి| అశుద్ధౌ-కిం పునః శుద్ధౌ| బలినోఽపి-కిం పునరబలస్య| ప్రస్థోఽత్ర సార్ద్ధత్రయోదశపలః|
Adhikarana అతిస్రావే భేషజం (౪౩) · Śloka ౪౩
తత్రాభ్యంగరసక్షీరరక్తపానాని భేషజం| |43|
तत्राभ्यङ्गरसक्षीररक्तपानानि भेषजम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-రక్తాతిస్రుతౌ, అభ్యంగాదీని భేషజం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతిస్రావే భేషజమాహ-తత్రేతి|
Adhikarana స్రుతరక్తస్యానంతరం కృత్యం (౪౩-౪౪) · Śloka ౪౪
| స్రుతే రక్తే శనైర్యంత్రమపనీయ హిమాంబునా||43|| ప్రక్షాల్య తైలప్లోతాక్తం బంధనీయం సిరాముఖం| |44|
| स्रुते रक्ते शनैर्यन्त्रमपनीय हिमाम्बुना||४३|| प्रक्षाल्य तैलप्लोताक्तं बन्धनीयं सिरामुखम्| |४४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రుతే రక్తే సతి యంత్రం శనైర్విముర్చ్య-మందం మందమపనీయ, సిరాముఖం శీతోదకేన ప్రక్షాల్య, తైలప్లోతేనాక్తం సద్బంధనీయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రుతరక్తస్థానంతరం కృత్యమాహ-స్రుత ఇతి| ప్లోతం-వస్త్రఖండం|
Adhikarana అసమ్యక్శుద్ధౌపునః స్రావకాలః (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
| అశుద్ధం స్రావయేద్భూయః సాయమహ్న్యపరేఽపి వా||44|| స్నేహోపస్కృతదేహస్య పక్షాద్వా భృశదూషితం| |45|
| अशुद्धं स्रावयेद्भूयः सायमह्न्यपरेऽपि वा||४४|| स्नेहोपस्कृतदेहस्य पक्षाद्वा भृशदूषितम्| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశుద్ధం-వాతాదిదుష్టరుధిరలక్షణేన దుష్టం జ్ఞాత్వా, భూయః-పునః, స్రావయేత్| కదా ? సాయం-అపరాహ్నే, తస్మిన్నేవ దినే| అథవా, అపరేఽహ్ని-ద్వితీయే దినే| అథవా స్నేహేనోపస్కృతోభావితో, దేహో యస్య తథావిధస్య భృశదూషితం-అతిశయేన దుష్టం రక్తం, పక్షాదూర్ధ్వం పునః స్రావయేత్| ఏవమశుద్ధం రక్తం యథాయోగం సాయమహ్న్యపరే పక్షాదూర్ధ్వం వా ప్రస్థపరిమాణమేవ స్రావయేన్న తతోఽధికమితి రక్తస్రుతౌ క్రమః| ప్రస్థపరిమాణం చ తంత్రాంతరే గదితం "వమనే చ విరేకే చ రక్తాతీసారయోరపి| సార్ద్ధత్రయోదశపలం ప్రస్థమాహుర్మనీషిణః||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కించిచ్ఛ్హేషం దుష్టరక్తం స్థాపయేదుత సర్వం స్రావయేత్ ? ఇతి సంశయాపనోదార్థమిదమాహ-[ప్రథమస్రావేణాసమ్యక్ శుద్ధౌ] పునః స్రావకాలమాహ-అశుద్ధమితి| భృశదూషితం తు పునః స్నేహయిత్వా పక్షాత్ స్రావయేత్|
Adhikarana కించిద్దుష్టరక్తశేషేఽపి న స్రుతిః (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| కించిద్ధి శేషే దుష్టాస్రే నైవ రోగోఽతివర్తతే||45|| సశేషమప్యతో ధార్యం న చాతిస్రుతిమాచరేత్| |46|
| किञ्चिद्धि शेषे दुष्टास्रे नैव रोगोऽतिवर्तते||४५|| सशेषमप्यतो धार्यं न चातिस्रुतिमाचरेत्| |४६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యస్మాత్ కించిచ్ఛేషే దుష్టరక్తే నైవ రోగో-దుష్టరక్తోద్భవో వ్యాధిః, అతివర్తతే-క్రియాపథమతిక్రమ్య మార్గాంతరమసౌ నాసాదయతి| అతో దుష్టమపి రక్తం సశేషం ధార్యం| నాస్య దుష్టరక్తస్యాతిస్రుతిమాచరేత్, ప్రాణాయతనత్వాత్| సుశ్రుతోఽప్యధ్యగీష్ట (?) "సశేషం దుష్టరుధిరమపి కుర్యాద్విచక్షణః| న చాతిప్రస్రుతం కుర్యాచ్ఛేషం సంశమనైర్జయేత్||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- అథ కించిచ్ఛేషం రక్తముపేక్షణీయముత ప్రతిక్రియా కాచిత్తత్ర కార్యాః ? ఇత్యాహ-దుష్టేఽప్యనేనైవ క్రమేణ స్రుతిః కార్యా| న త్వతిస్రుతిరిత్యాహ-కించిద్ధీతి| అతివర్తతే-బాధతే|
Adhikarana దుష్టరక్తశేషస్య శృంగాదిభిర్హరణం (౪౬) · Śloka ౪౬
| హరేచ్ఛృంగాదిభిః శేషం|46|
| हरेच्छृङ्गादिभिः शेषम्|४६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రుతశేషం దుష్టరక్తం శృంగతుంబఘటికాదిభిర్హరేత్, న తు సిరయా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరావ్యధేఽతిస్రుతిశంకాయాం శృంగాదిభిర్హరేదిత్యాహ-హరేదితి|
Adhikarana అథవా తస్య శీతోపచారాదిభిః ప్రసాదనం (౪౬-౪౭) · Śloka ౪౭
| ప్రసాదమథవా నయేత్||46|| శీతోపచారపిత్తాస్రక్రియాశుద్ధివిశోషణైః| దుష్టం రక్తమనుద్రిక్తమేవమేవ ప్రసాదయేత్||47||
| प्रसादमथवा नयेत्||४६|| शीतोपचारपित्तास्रक्रियाशुद्धिविशोषणैः| दुष्टं रक्तमनुद्रिक्तमेवमेव प्रसादयेत्||४७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా శీతోపచారేణ, పిత్తాస్రక్రియయా, శుద్ధ్యా-వమనవిరేచనాదిరూపయా, విశోషణేన-లంఘనరూపేణ, తద్దుష్టం రక్తం ప్రసాదయేత్-కలుషతాం పరిత్యజ్య తస్య ప్రసన్నత్వముపపాదయేత్| న తు కేవలం స్రుతశేషం రుధిరం శీతోపచారేణ (చారాదినా) ప్రసాదయేత్| యావదనుద్రిక్త-అప్రవృద్ధం దుష్టం రుధిరం, ఏవమేవ-అనేనైవ శీతోపచారాదినా, ప్రసాదం నయేత్| న తు తన్నిర్హరణే సిరావ్యధాదినా యతనీయం, అనుద్రిక్తరక్తనిర్హరణస్య సాపాయత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శృంగాదిభిరప్యతిస్రుతిశంకాయాం శమయేదిత్యాహ-ప్రసాదమితి| పిత్తాస్రక్రియా-రక్తపిత్తచికిత్సా| అకృతశిరావ్యధస్యాప్యేతదేవ రక్తప్రసాదనమిత్యాహ-దుష్టం రక్తమితి| అనుద్రిక్తం-ఉద్రేకాభావాత్ స్రావాయోగ్యం|
Adhikarana అతిస్రావే స్తంభనం (౪౮) · Śloka ౪౮
రక్తే త్వతిష్ఠతి క్షిప్రం స్తంభనీమాచరేత్క్రియాం| |48|
रक्ते त्वतिष्ठति क्षिप्रं स्तम्भनीमाचरेत्क्रियाम्| |४८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తే త్వతిష్ఠతి-స్థితిమలభమానే, త్వరితమేవ స్తంభనీం క్రియాం-వక్ష్యమాణాం, కుర్యాత్, రక్తస్య ప్రాణాయతనత్వాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- తదేవ స్తంభనమాహ-అతిస్రావే స్తంభనమాహ-రక్తే త్వితి|
Adhikarana స్తంభన విశేషః (౪౮-౫౦) · Śloka ౫౦
| రోధ్రప్రియంగుపత్తంగమాషయష్ట్యాహ్వగైరికైః||48|| మృత్కపాలాంజనక్షౌ మమషీక్షీరిత్వగంకురైః| విచూర్ణయేద్వ్రణముఖం పద్మకాదిహిమం పిబేత్||49|| తామేవ వా సిరాం విధ్యేద్వ్యధాత్తస్మాదనంతరం| సిరాముఖం వా త్వరితం దహేత్తప్తశలాకయా||50||
| रोध्रप्रियङ्गुपत्तङ्गमाषयष्ट्याह्वगैरिकैः||४८|| मृत्कपालाञ्जनक्षौ ममषीक्षीरित्वगङ्कुरैः| विचूर्णयेद्व्रणमुखं पद्मकादिहिमं पिबेत्||४९|| तामेव वा सिरां विध्येद्व्यधात्तस्मादनन्तरम्| सिरामुखं वा त्वरितं दहेत्तप्तशलाकया||५०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రోధ్రాదిభిః సిరావ్రణముఖం విచూర్ణయేత్| పద్మకాదిహిమం-శీతకషాయం, పిబేత్| తామేవ-ప్రాగ్విద్ధాం, సిరాం తస్మాత్ప్రాగ్వ్యధాదనంతరం, అవ్యవహితం విధ్యేత్| అథవా సిరాద్వారం క్షిప్రం కృత్వాఽగ్నినోపతప్తయా శలాకయా దహేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-రక్తస్య స్రావణాదనంతరం యద్విధేయం తదాహ-స్తంభనవిశేషమాహ-రోధ్రప్రియంగ్వితి| మృత్కపాలం-ఖర్పరం| క్షౌమమషీ-వస్త్రభస్మ| విచూర్ణయేత్-చూర్ణం వికిరేత్| పద్మకాదిహిమం-పద్మకాదిగణస్య శీతకషాయం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 36)-"అతిష్ఠతి తు రక్తే శిరాముఖం సంధాతుం చూర్ణైరవచుర్ణ్యాంగుల్యగ్రేణ పీడయేత్| శాల్మల్యుపోదకాపిచ్ఛాం వా వ్రణముఖే దత్త్వా గాఢం బధ్నీయాత్| మధూచ్ఛిష్టప్రలిప్తం వా పట్టకం| శీతాంబునా వా సించేత్| శీతమధురకషాయాన్నపానసేకప్రదేహప్రవాతవేశ్మభిర్వా స్కందనాయోపచరేత్| పద్మకాదిక్వాథం శర్కరామధుమధురం క్షీరమిక్షురసమేణహరిణాజోరభ్రమహిషవరాహాణామన్యతమస్య వా సిరాం విద్ధ్వా రుధిరమామం ఘృతభృష్టం వా పానం దద్యాత్| తేనైవ వా దర్భపాదమృదితేనానువాసయేత్| స్నిగ్ధైశ్చ యూషరసైర్భోజయేత్| సర్వథా చానవతిష్ఠమానే పాచనాయ క్షారం దద్యాత్| న చ క్షణమప్యుపేక్షేత| క్షీణరక్తస్య హి వాయుర్మర్మాణ్యుపసంగృహ్య మూర్చ్ఛాసంజ్ఞానాశశిరఃకంపభ్రమమన్యాస్తంభాపతానకహనుభ్రంశహిధ్మాపాండుత్వబాధిర్యధాతుక్షయాక్షేపకాదీన్ కరోతి, మరణం వా| ప్రాణాః ప్రాణభృతాం రక్తం తత్క్షయాత్క్షీయతేఽనలః| వర్ద్ధతే చానిలస్తస్మాద్యుక్త్యా బృంహణమాచరేత్|| దుర్వ్యధాతివ్యధకుట్టితతిర్యగ్వ్యధాదేర్వ్యధదోషావ్ద్యాపదో యాః స్యుస్తా యథాస్వం సాధయేదితి|" ఇతి|
Adhikarana స్రుతరక్తస్య పథ్యనియమకాలావధిః (౫౧) · Śloka ౫౧
ఉన్మార్గగా యంత్రనిపీడనేన స్వస్థానమాయాంతి పునర్న యావత్| దోషాః ప్రదుష్టా రుధిరం ప్రపన్నా స్తావద్ధితాహారవిహారభాక్ స్యాత్||51||
उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत्| दोषाः प्रदुष्टा रुधिरं प्रपन्ना स्तावद्धिताहारविहारभाक् स्यात्||५१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యంత్రనిపీడనేనోన్మార్గగాః-స్వమార్గముల్లంఘ్య మార్గాంతరసమాశ్రయణేనోత్పథం ప్రతిపన్నాః| కింభూతా దోషాః? ప్రదృష్టాః, తథావిధం రక్తం ప్రాప్తా |తే పునర్యావత్స్వాశ్రయం న ప్రతిపద్యంతే తావద్ధితాహారవిహారభాక్ స్యాత్-హితావాహారవిహారౌ భజేత్| "భజో ణ్విః ఇతి ణ్విః| ఇంద్రవజ్రావృత్తం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రుతరక్తస్య పథ్యనియమకాలావధిమాహ-ఉన్మార్గగా ఇతి|
Adhikarana పథ్యం ఉక్తే పథ్యే యుక్తిః (౫౨) · Śloka ౫౨
నాత్యుష్ణశీతం లఘు దీపనీయం రక్తేఽపనీతే హితమన్నపానం| తదా శరీరం హ్యనవస్థితాసృ గగ్నిర్విశేషాదితి రక్షితవ్యః||52||
नात्युष्णशीतं लघु दीपनीयं रक्तेऽपनीते हितमन्नपानम्| तदा शरीरं ह्यनवस्थितासृ गग्निर्विशेषादिति रक्षितव्यः||५२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తే స్రావితేఽన్నపానం నాత్యుష్ణశీతం హితం| అత్యుష్ణం హ్యన్నపానం రక్తం ప్రదూషయేత్| అతిశీతం త్వగ్నిం సాదయేత్| తథా, లఘు-స్వభావతో మాత్రాసంస్కారాదినా వా, తథా దీపనీయం| కుత ఏవమన్నపానం హితం ? ఇత్యాహ-యస్మాత్తస్మిన్ కాలే శరీరమనవస్థితం-చలితవృత్తి, రక్తం యస్య శరీరస్య తదేవంభూతం భవతి| తచ్చాసృక్ శరీరస్యాధారో, రక్తస్య చ పిత్తం, పిత్తం చ వహ్నిః| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. శా. అ. 3|90)- "పిత్తం వహ్నిః" ఇతి| తస్మాద్విశేషాత్-మహతా యత్నేన, వహ్నిర్నాత్యుష్ణశీతాదినాఽఽహారవిహారేణ రక్షితవ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కృతసిరావ్యధస్య పురుషస్య లక్షణమంతరేణోన్మార్గగామినాం దోషాణాం స్వస్థానప్రతిపత్తౌ కాలో నావగమ్యతే, న చ నిర్హృతదుష్టరక్తః పురుషో లక్షణం వినా జ్ఞాయతే, ఇతి ద్వయస్యాపి పరిజ్ఞానార్థమాహ-పథ్యమాహ-నాత్యుష్ణశీతమితి| ఉక్తే పథ్యే యుక్తిమాహ-తదా శరీరమితి| ఇతి-అతో హేతోః|
Adhikarana విశుద్ధరక్తస్య లక్షణం (౨౭) · Śloka ౨౭
ప్రసన్నవర్ణేంద్రియమింద్రియార్థా- నిచ్ఛ్హంతమవ్యాహతపక్తృవేగం| సుఖాన్వితం పుష్టిబలోపపన్నం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి||53|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శిరావ్యధవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||27||
प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्था- निच्छन्तमव्याहतपक्तृवेगम्| सुखान्वितं पुष्टिबलोपपन्नं विशुद्धरक्तं पुरुषं वदन्ति||५३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शिराव्यधविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వర్ణశ్చేంద్రియాణి చ వర్ణేంద్రియాణి, ప్రసన్నాని వర్ణేంద్రియాణి యస్య తం ప్రసన్నవర్ణేంద్రియం| తథా, ఇంద్రియార్థాన్ శబ్దాదీన్ స్వభావాభిప్రేతాన్, ఇచ్ఛంతం-అభిలషంతం| తథా, పక్తుర్వేగః-సామర్థ్యం, అవ్యాహతః-అనభిభూతః, పక్తృవేగో యస్య తమవ్యాహతపక్తృవేగం| తథా, సుఖాన్వితం-ఆరోగ్యయుక్తం ప్రకృతిమాపన్నం| తథా పుష్టిబలాభ్యాం యుక్తం| ఏవంవిధం విశుద్ధరక్తం పురుషం వదంతి, ఇతి శరీరస్య లక్షణముక్తం| "మధురం లవణం" ఇత్యాదినా తు రక్తస్యైవ విశుద్ధలక్షణమభిహితమితి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శిరావ్యధవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 27||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విశుద్ధరక్తస్య లక్షణమాహ-ప్రసన్నవర్ణేతి| పక్తాఅగ్నిః| వేగో-విణ్మూత్రాదిప్రవృత్తిః| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| శిరావ్యధప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 27||