૨૭. સિરાવ્યધવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અનન્તરાતીતેઽધ્યાયે શૃઙ્ગાદીન્ લોહિતાવસેચનોપાયાનુક્ત્વા 'પ્રચ્છાનેનૈકદેશસ્થં' ઇત્યાદિવાક્યેન તેષાં વિષયો દર્શિતઃ| સિરાવ્યધસ્ય તુ બહુવક્તવ્યત્વાત્ પૃથગધ્યાયૌ યુક્ત ઇત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સરત્યાભી રક્તમિતિ સિરાઃ, તાસાં વ્યધઃ, તસ્ય વિધિઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| શેષં પૂર્વવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાવ્યધવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૬)-"બહવો હિ રક્તાવસેચનોપાયાઃ પ્રાગભિહિતાઃ| તેષામન્યેષાં ચ વિરેકાદીનામુપક્રમાણાં તત્સાધ્યેષ્વામયેષુ શિરાવ્યધઃ પ્રધાનમ્| અમુના હિ તે સમૂલાઃ શોષમાયાન્તિ કેદારસેતુભેદેન શાલ્યાદય ઇવ| તથા ચ| શિરાવ્યધશ્છિકિત્સાર્ધં સમ્પૂર્ણં વા ચિકિત્સિતમ્| શલ્યતન્ત્રે સ્મૃતો યદ્વદ્બસ્તિઃ કાયચિકિત્સિતે|| યથા રક્તમધિષ્ઠાનં વિકારાણાં વિકારિણામ્| અન્યન્ન હિ તથા દૂષ્યં કર્મેદં પ્રથમં તતઃ|| તત્રામ્બુ શારીરમાહારસારભૂતં રસાખ્યમવિકૃતમવિકૃતેન તેજસા રઞ્જિતં રક્તમાહુઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લોહિતં મધુરગુણં(રસં) , તથા, ઈષલ્લવણં, કિઞ્ચિચ્છબ્દ ઈષદર્થે, તથાઽશીતોષ્ણં-નઞીષદર્થે, ઈષચ્છીતમીષદુષ્ણં, તથાઽસંહતં-દ્રવં, શુદ્ધં સ્યાત્| સમ્પ્રતિ વર્ણતઃ શુદ્ધલોહિતલક્ષણમાહ-પદ્મેત્યાદિ| ઇન્દ્રગોપઃ-મૃગનક્ષત્રોત્પન્નઃ કીટકવિશેષઃ| હેમ-કનકમ્| અવિઃ-મેષઃ| અવિશશયોર્લોહિતશબ્દેન રક્તવાચિના સમ્બન્ધઃ| પદ્માદીનાં દ્વન્દ્વઃ| પદ્મેન્દ્રગોપહેમાવિશશલોહિતમિવ લોહિતં-રક્તવર્ણં, યદ્રક્તં તચ્છુદ્ધં સ્યાત્| તચ્ચ તનોઃ-શરીરસ્ય, પ્રભવઃ-ઉત્પત્તિહેતુઃ| તેનૈવરક્તેન, તનોઃ સ્થિતિઃ-પ્રબન્ધાવિચ્છેદલક્ષણા| અનેકદૃષ્ટાન્તોપાદાનં ચ શુદ્ધરક્તસ્યાનેકવર્ણદર્શનાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુદ્ધરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-મધુરમિતિ| અસંહતં-દ્રવમ્| હેમા-મઞ્જિષ્ઠા| શુદ્ધરક્તસ્યારોગ્યહેતુત્વમાહ-તનોરિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૬) "તથા દૂષ્યમ્| દોષમિતિ કેચિત્| ઉભયાત્મકમન્યે| તચ્ચૈવંવિધમેવ વિધિવદાહારવિહારાભ્યાસાદ્વિશુદ્ધં બલવર્ણસુખાયુષાં યોનિઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તચ્ચ-રક્તં, બાહુલ્યેન પિત્તશ્લેષ્મલૈર્દૂષ્યતે| પિત્તલૈઃ-ક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણાદિભિઃ| શ્લેષ્મલૈઃ-માષતિલાદિભિઃ| તથા પુરાકૃતાદ્દૈવાદપિ, શરત્કાલસ્વભાવાત્ કદાચિદ્વાતલૈરપિ દૂષ્યત ઇતિ પ્રાયોગ્રહણમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તસ્ય દુષ્ટિકારણમાહ-તત્પિત્તશ્લેષ્મલૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-દૂષણાત્કારણાત્, વિસર્પાદીન્ ભ્રમાન્તાન્ કુરુતે| તથા, શીતોષ્ણાદિભિઃ સમ્યક્ચિકિત્સિતાઃ સાધ્યા અપિ રોગા યે ન સિધ્યન્તિ, તે ચ રક્તપ્રકોપજાઃ| ન કેવલં વિસર્પાદયઃ, ઇતિ ચાર્થઃ| આદિશબ્દેન સ્તમ્ભસ્વેદનાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુષ્ટરક્તસ્ય કાર્યમાહ-કુરુત ઇતિ| દુષ્ટરક્તકાર્યસ્ય સામાન્યલક્ષણમાહ-શીતોષ્ણેતિ| ચકારદ્બયકરણાદુક્તેષ્વનુક્તેષુ ચેદં લક્ષણં જ્ઞેયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, તેષુ-વિસર્પાદિષુ રોગેષુ, ઉલ્બણં રક્તં સ્રાવયિતં સિરાં વ્યધયેત્| અદન્તત્વાદત્ર વૃદ્ધેરભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુષ્ટરક્તકાર્યસ્ય પ્રતીકારમાહ-તેષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊનષોડશવર્ષાદીનાં તુ સિરાં ન વ્યધયેત્| સ્નેહપીતે-પીતસ્નેહ ઇત્યર્થઃ, આહિતાગ્ન્યાદિત્વાત્ પરનિપાતઃ| તથા, પઞ્ચસુ-વમનાદિષુ, કર્મસુ વિહિતેષુ સત્સુ, સિરાં ન વ્યધયેત્| તથા, અયન્ત્રિતાં-અબદ્ધાં, સિરાં ન વ્યધયેત્| તથા, ન તિર્યક્, ન ચાનુત્થિતાં, નાતિશીતે, નાત્યુષ્ણે, નાતિવાતે, ન ચ મેઘોદયે, સિરાં વ્યધયેત્| આત્યયિકાત્-રોહિણીવિષાદિકાત્, અન્યત્ર ન વ્યધયેત્| આત્યયિકે તુ રોગે શીતોષ્ણવૃષ્ટીનાં યથાયથં પ્રતીકારં વિધાય સિરાં મોક્ષયેદેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઊનષોડશાબ્દાદીનાં શિરાવ્યધં નિષેધતિ-નતૂનેતિ| પઞ્ચસુ કર્મસુ-વમનવિરેચનનિરૂહાનુવાસનનસ્યેષુ| વમનાદૌ સ્નેહપાને યાવત્તત્કૃતદોષક્ષોભ(ભા)નિવૃત્તિસ્તાવન્નિષેધઃ| અયન્ત્રિતાં-અકૃતવક્ષ્યમાણયન્ત્રણામ્| તિર્યક્-તિર્યગ્ગતામ્| અનુત્થિતાં-અપ્રકટામ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૬)-"તત્ર સ્નેહપીતાદિષુ સમ્યગ્વિદ્ધા અપિ શિરા ન સ્રવન્ત્યતિસ્રવન્તિ વા| સમ્યક્સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય પુનર્દ્રવીભૂતા દોષાઃ શોણિતમનુપ્રવિષ્ટાઃ સમ્યક્ પ્રચ્યવન્તે| ન ત્વેષ નિષેધો વિષસંસૃષ્ટોપસર્ગાત્યયિકવ્યાધિષુ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શિરોનયનવિકારેષુ લલાટ્યાં સિરાં મોક્ષયેત્| લલાટે ભવા-લલાટ્યા, શરીરાવયવાદ્યત્, એવમગ્રેઽપિ| અપાઙ્ગે ભવાં અપાઙ્ગ્યાં, નાસિકાસમીપે ભવાં-ઉપનાસ્યાં, વા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરોરોગે નેત્રરોગે ચ વેધ્યાઃ શિરા આહ-શિરોનેત્રવિકારેષ્વિતિ| લલાટે ભવા લલાટ્યાઃ| "શરીરાવયવાદ્યત્" ઇતિ યત્| એવમપાઙ્ગ્યા ઉપનાસ્યાઃ [ચ]| ઉપનાસ્યાઃ-કનીનિકાભવાઃ (?)|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્ણામયેષુ કર્ણજાં-કર્ણસમીપભવાં, સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણરોગેષુ શિરા આહ-કર્ણરોગેષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાસામયેષુ નાસાગ્રે સ્થિતાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાસારોગેષુ શિરા આહ-નાસારોગેષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પીનસે-પ્રતિશ્યાયે, નાસાલલાટમધ્યસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પીનસે શિરા આહ-નાસાલલાટયોરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મુખરોગેષુ જિહ્વાદિગાઃ સિરા વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુખરોગેષુ શિરા આહ-મુખરોગેષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જત્રૂર્ધ્વં-વક્ષોંસયોઃ સન્ધ્યૂર્ધ્વં, યે ગ્રન્થયસ્તેષુ ગ્રીવાદ્યાશ્રિતાઃ સિરા વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જત્રૂર્ધ્વગ્રન્થિષુ શિરા આહ-જત્રૂર્ધ્વગ્રન્થિષ્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉન્માદે ઉરઃસ્થા અપાઙ્ગસ્થા લલાટાશ્રિતાશ્ચ વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉન્માદે શિરા આહ-ઉરોપાઙ્ગલલાટસ્થા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપસ્મારે તુ હનુસન્ધૌ સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્| સમસ્તે-સર્વસ્મિન્, વા હનૌ સિરાં વિધ્યેત્| ભ્રૂમધ્યગામિનીં- ભ્રૂમધ્યસ્થાં, સિરાં વાઽપરસ્મૃતૌ વિધ્યેદિતિ વાશબ્દોઽત્રાનુવર્ત્ય યોજ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અપસ્મારે શિરા આહ-અપસ્મૃતાવિતિ| ઉક્તેષુ શિરોરોગાદિષુ સમાન્યતઃશિરા આહ-સમસ્તે વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિદ્રધૌ પાર્શ્વશૂલે ચ પાર્શ્વસ્થાઃ કક્ષાસ્થાઃ સ્તનાન્તરસ્થાશ્ચ સિરા વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિદ્રધિપાર્શ્વશૂલયોઃશિરા આહ-વિદ્રધાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃતીયકે જ્વરેંઽસયોર્મધ્યે-સ્કન્ધસન્ધૌ સ્થિતાં સિરાં, વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તૃતીયકજ્વરે શિરા આહ-તૃતીયક ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ચતુર્થકે જ્વરે સ્કન્ધસ્યાધોગતાં-અન્યતરપાર્શ્વાશ્રયાં, સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચતુર્થકજ્વરે શિરા આહ-સ્કન્ધસ્યાધ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રવાહિકાયાં શૂલયુક્તાયાં શ્રોણિતઃ-કઠ્યાઃ, દ્વ્યઙ્ગુલે સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સશૂલપ્રવાહિકાયાં શિરા આહ-પ્રવાહિકાયામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શુક્રરોગે મેઢ્રરોગે ચ મેડ્રસ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શુક્રરોગે મેઢ્રરોગે ચ શિરા આહ-શુક્રમેઢ્રામય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગલગણ્ડયોશ્ચોભયોરૂરુસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગલગણ્ડમાલયોઃ શિરા આહ-ઊરુગામિતિ| દ્વિવચનસામર્થ્યાત્ ગણ્ડમાલાગ્રહણમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાચ્ચતુરઙ્ગુલ ઊર્ધ્વં વા જાનુનશ્ચતુરઙ્ગુલે સ્થિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગૃધ્રસ્યાં શિરા આહ-ગૃધ્રસ્યામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અપચીસંજ્ઞે રોગે ઇન્દ્રબસ્તેરધો દ્વ્યઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્| ઇન્દ્રબસ્તિઃ-જઙ્ઘાન્તરે વક્ષ્યમાણઃ (હૃ. શા. અ. ૪|૫)

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અપચ્યાં શિરા આહ-ઇન્દ્રબસ્તેરિતિ| ઇન્દ્રબસ્તિઃ-જઙ્ઘામધ્યે મર્મ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સક્થિપીડાયાં ગુલ્ફસ્યોર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્| ક્રોષ્ટુકશીર્ષાખ્યે વાતરોગવિશેષે ગુલ્ફસ્યોર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સક્થિશૂલે ક્રોષ્ટુકશીર્ષકે ચ શિરા આહ-ચતુરઙ્ગુલ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાદદાહાદિષુ ક્ષિપ્રમમર્ણ ઉપરિ દ્વ્યઙ્ગુલે વિધ્યેત્| ખુડં-વાતરક્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાદદાહાદિષુ ષટ્સુ શિરા આહ-પાદદાહ ઇતિ| હર્ષે-પાદહર્ષે| ચિપ્પે-નખરોગે| ક્ષિપ્રં-અઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમધ્યે મર્મ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૬)-"એતેનેતરસક્થિબાહૂ ચ વ્યાખ્યાતૌ| વિશેષતસ્તુ વામબાહાવભ્યન્તરતો બાહુમધ્યે પ્લીહોદરે| એવમેવ ચ દક્ષિણબાહૌ યકૃદાખ્યે| તથા કાસશ્વાસયોરપ્યાદિશન્તિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિશ્વાચ્યાં ગૃધ્રસીપ્રોક્તાં સિરાં વિધ્યેત્| "ગૃધ્રસ્યાં જાનુનોઽધસ્તાત્ " ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિશ્વાચ્યાં શિરા આહ-ગૃધ્રસ્યામિવેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૬)-"બાહુશોષાવબાહુકયોરપ્યેકે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથોક્તાનાં સિરાણામદર્શને સતિ મર્મવર્જિતે યથાસન્ને સ્થાને વ્યાધિવશાદપરાં વ્યધયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યથોક્તશિરાણામદર્શને તદાસન્ના શિરા વેધ્યા ઇત્યાહ-યથોક્તાનામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યે| સ્નિગ્ધા તનુર્યસ્ય સ સ્નિગ્ધતનુઃ| તથા, સજ્જાનિ-પ્રગુણાનિ, { સર્વાણિ } ઉપકરણાનિ-વસ્ત્રષણ્ડપટોદકસ્નેહગૈરિકાદીનિ, યસ્ય સ સજ્જસર્વોપકરણઃ| તથા, બલીપુષ્ટઃ| તથા, કૃતં સ્વસ્ત્યયનં-બલિમઙ્ગલહોમાદિકં, યસ્ય સ કૃતસ્વસ્ત્યયનઃ| તથા, સ્નિગ્ધરસયુક્તેનાન્નેન પ્રતિભોજિતઃ| તથા, અગ્નિતાપશ્ચાતપશ્ચ, તાભ્યાં સ્વિન્નઃ| તથા, જાનુતુલ્યે ઉચ્ચાસને, સંસ્થિતઃ-સમુપવિષ્ટઃ| તથા, મૃદુના-સૂક્ષ્મેણ, વસ્ત્રપટ્ટેનાત્તો-ગૃહીતો બદ્ધઃ કેશાન્તો યસ્ય સ એવમ્| તથા, જાનુનોઃ સ્થાપિતૌ કૂર્પરૌ યેન સ એવમ્| તથા, મુષ્ટિભ્યાં વસ્ત્રગર્ભાભ્યાં મન્યેઽતિશયેન પીડયેત્| તથા, દન્તપ્રપીડનાદીન્યાચરેત્| એનં ચાતુરં પૃષ્ઠદેશે વસનમાવેષ્ટયન્નરો યન્ત્રયેત્| કથમ્ ? ગ્રીવાયાં વસ્ત્રં પરિક્ષિપ્ય, તથાઽન્તઃ-મધ્યે, વામતર્જનીં ન્યસ્ય| સિરાણાં યન્ત્રણ એષ વિધિઃ-એતદ્વિધાનમ્| કિમ્ભૂતાનામ્ ? અન્તર્મુખવર્જ્યાનામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાવ્યધવિધિમાહ-અથેતિ| અલ્પં સ્નિગ્ધં રસાન્નં-સ્નિગ્ધરસાન્નપ્રતિ| "સુપ્પ્રતિના માત્રાર્થે" ઇત્ય્વ્યયીભાવઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૬)-"વ્યાધિબલસાત્મ્યાદ્યપેક્ષ્ય સ્નિગ્ધં જાઙ્ગલરસં યવાગૂં વા પાયયિત્વા મુહૂર્તમાત્રમાશ્વાસિતં પૂર્વાહ્ણેઽપરાહ્ણે વા|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતો-યન્ત્રણાદનન્તરં, વૈદ્યોઽઙ્ગુષ્ઠવિમુક્તયા વામપાણિજયા મધ્યમયાઽઙ્ગુલ્યા તાડયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરોત્થાપનવિધિમાહ-તત ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્પર્શેન તથાઽઙ્ગુષ્ઠપીડનૈર્વોત્થિતાં જ્ઞાત્વા, ઊર્ધ્વદણ્ડસિરાયા મધ્યે ન્યસ્ય ફલોદ્દેશે સુનિષ્કમ્પં વામહસ્તગૃહીતયા કુઠાર્યા સિરાં લક્ષયેત્| તદ્વચ્ચ મોક્ષયેત્| યથૈવ લક્ષયેત્તથૈવેત્યર્થઃ| વ્રીહિમુખેન પુનસ્તાડયન્-વ્યથયન્, તથાઽઙ્ગુષ્ઠાદિના પીડયન્, એનાં-કુઠારિકાવિષયજાં સિરાં, વિધ્યેત્| નનુ, કુઠારિકાવિષયે કથં વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગઃ ? યતઃ 'અપવાદવિષયં પરિહૃત્યોત્સર્ગઃ પ્રવર્તતે' ઇતિ ન્યાયાત્ વ્રીહિવક્ત્રસ્યૈવ સામાન્યેન પ્રયોગોઽનુજ્ઞાતઃ| તથા ચાહ (હૃ. સૂ. અ. ૨૬|૧૧)- "વ્રીહિવક્ત્રં પ્રયોજ્યં ચ તત્સિરોદરયોર્વ્યધે|" ઇતિ| કુઠાર્યાઃ પુનર્વિશેષોઽભિહિતઃ (હૃ. સૂ. અ. ૨૬|૧૨)-"તયોર્ધ્વદણ્ડયાવિધ્યેદુપર્યસ્થ્નાં સ્થિતાં શિરામ્|" ઇતિ| તસ્માદયુક્તમેતત્| અત્રોચ્યતે જ્ઞાપકમ્| કુઠારિકાવિષયે વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગો ન્યાય્ય એવ| યદયમાચાર્યો વક્ષ્યતિ (શ્લો.૩૩)-"માંસલે નિક્ષિપેદ્દેશે વ્રીહાસ્યં વ્રીહિમાત્રકમ્|" ઇતિ| અનેન હિ વચનેન ગ્રન્થકાર ઇદં પ્રત્યપાદયત્,- બહુમાંસે શરીરાવયવે વ્રીહિમુખં વ્રીહિમાત્રં નિક્ષેપ્યમ્, અન્યત્ર ત્વાશયાનુરોધેન વ્રીહિવક્ત્રસ્ય પ્રયોગઃ કાર્ય ઇતિ| અનેનૈવાભિપ્રાયેણ શાસ્ત્રકૃતા "પ્રમાણપરિમાણાભ્યાં સઙ્ખ્યાયાશ્ચાપિ સંશયે માત્રચ્ વક્તવ્યઃ ઇત્યનેન માત્રચ્ કૃતઃ| અન્યથા તુ સ્પષ્ટં કૃત્વા "વ્રીહિપ્રમાણં વ્રીહ્યાસ્યં માંસલે નિક્ષિપેદ્વ્યધે|" ઇતિ પાઠં કુર્યાત્| તસ્માદ્યુક્તો વ્રીહિમુખસ્ય કુઠારિકાવિષયે પ્રયોગ ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાલક્ષીકરણવિધિમાહ-ઉત્થિતામિતિ| ઉત્થિતાં-સ્પન્દમાનાં, સ્પર્શેન જ્ઞાત્વા| ગમ્ભીરાં ત્વઙ્ગુષ્ઠપીડનેન જ્ઞાત્વા| ફલોદ્દેશે વામેન હસ્તેન સુનિષ્કમ્પં ગૃહીતયા કુઠાર્યા મધ્યે લક્ષયેત્| શિરામોક્ષણવિધિમાહ-તદ્વદિતિ| એનાં-કુઠારિકાં, અઙ્ગુષ્ટગૃહીતયા મધ્યમાઙ્ગુલ્યા તાડયન્, અઙ્ગુષ્ઠોદરેણ વા પીડયન્, શિરાં મોક્ષયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અગ્રે-અગ્રદેશે, નાસિકામઙ્ગુષ્ઠેનોન્નમય્ય, ઉપનાસિકાં- નાસિકાસન્નદેશસ્થાં સિરાં, વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઉપનાસિકાયા વ્યધનમાહ-વિધ્યેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આભિમુખ્યેનોન્નતા-ઉપરિ તાલુદેશે નીતા, તથા વિશેષેણ દન્તૈર્દષ્ટા-વિદષ્ટા, અગ્રે જિહ્વા-અગ્રજિહ્વા, યેનાસાવભ્યુન્નતવિદષ્ટાગ્રજિહ્વઃ, તસ્યાધઃ-પ્રકૃતત્વાજ્જિહ્વાયા એવાધસ્તાત્, તદાશ્રયાં-જિહ્વાધઃસ્થાં સિરાં વિધ્યેત્| તદિત્યનેન જિહ્વાધઃ પરામૃશ્યતે| જિહ્વાધ આશ્રયો યસ્યાઃ સિ્રાયાઃ, તામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જિહ્વાધઃ શિરાવ્યધનમાહ-અભ્યુન્નતેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ગ્રીવાશ્રિતાનાં સિરાણાં વ્યધો-ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યધઃ, તસ્મિન્ સ્તનયોરૂર્ધ્વં યન્ત્રયેત્-વાસસા વેષ્ટયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ગ્રીવાશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-યન્ત્રયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાષાણગર્ભૌ હસ્તૌ યસ્ય, તસ્ય નરસ્ય ભુજે જાનુસ્થે-જાનુપૃષ્ઠસ્થિતે, પ્રસૃતે-પ્રસારિતે| 'ભુજે' ઇત્યેકવચનમતન્ત્રમ્, દ્વાવપિ હિ ભુજૌ ગૃહ્યેતે| કુક્ષેરારભ્ય યાવદ્ગ્રીવં તાવન્મૃદિતે- મલિતે| કસ્મિન્ ? ગ્રીવાશ્રિતસિરાવ્યર્ધાર્હેઽઙ્ગે| તથા બદ્ધ ઊર્ધ્વં પટ્ટકો યસ્મિંસ્તસ્મિન્ વિધ્યેત્| પ્રકૃતત્વાત્ સિરામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભુજશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-પાષાણગર્ભહસ્તસ્યેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-હસ્તસિરાં વિધ્યેત્| કથમ્ ? બાહાવનાકુઞ્ચિતકૂર્પરે,-અનાકુઞ્ચિતઃ-પ્રસારિતઃ, કૂર્પરો યસ્ય બાહોસ્તસ્મિન્| તથા, સુખોપવિષ્ટસ્ય-સુખાસીનસ્ય| તથા, મુષ્ટિં બદ્ધ્વા| કિમ્ભૂતમ્ ? અઙ્ગુષ્ઠેન ગર્ભિણં-અઙ્ગુષ્ઠગર્ભિણમ્| ગૂઢાઙ્ગુષ્ઠં મુષ્ટિં બદ્ધ્વેત્યર્થઃ| તથા, વેધ્યસ્થાનાદુપરિ ચતુરઙ્ગુલપરિમાણે સ્થાને પટ્ટિકાં બદ્ધ્વા વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-હસ્તશિરાણાં યન્ત્રણવિધિમાહ-વિધ્યેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બાહુભ્યામાલમ્બમાનસ્ય-અવલમ્બ્યં વસ્તુ ભુજાભ્યામાસજતઃ પાર્શ્વયોઃ સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાર્શ્વશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-વિધ્યેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રહૃષ્ટે-સ્તબ્ધે, મેઢ્રે તદાશ્રિતાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મેઢ્રશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-પ્રહૃષ્ટ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-જાનુન્યકુઞ્ચિતે સ્પષ્ટે સ્થિતે સતિ, જઙ્ઘાયાં સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જઙ્ઘાશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-જઙ્ઘાશિરામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સુખં કૃત્વા ભૂમ્યાદિદેશે સ્થિતે પાદે સતિ પાદસિરાં વિધ્યેત્| તથા જાનુસન્ધેરધસ્તાદાગુલ્ફં-ગુલ્ફં યાવત્, કરાભ્યાં ગાઢં કૃત્વા પીડિતે સતિ, તસ્ય ચરણસ્યોપરિ-ઉપરિષ્ટાત્ દ્વિતીયે ચરણ ઈષત્સઙ્કુચિતે, તથા આરૂઢે-તત્કલિતે સતિ, તતો હસ્તવત્-વેધ્યસ્થાનાદુપરિ ચતુરઙ્ગુલે પટ્ટિકાં, બદ્ધ્વા સિરાં વિધ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાદશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-પાદે ત્વિતિ| હસ્તવદ્વેધ્યપ્રદેશાદૂર્ધ્વં ચતુરઙ્ગુલે પટ્ટિકાં બદ્ધ્વા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઇત્થં-અનેન પ્રકારેણ યન્ત્રલક્ષણોદ્દેશેન, અનુક્તમપિ યન્ત્રં તત્તદ્દેશમાહાત્મ્યાત્ ક્રિયાસૌકર્યાર્થં તેષુ તેષુ શરીરાવયવેષુ સ્વબુદ્ધ્યા તત્તદ્યન્ત્રં યથાયોગં કલ્પયેત્, ઉપાયજ્ઞો વૈદ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુક્તશિરાણાં યન્ત્રણમાહ-ઇત્થમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માંસલે શરીરાવયવે વ્રીહિમુખં શસ્ત્રં વ્રીહિપ્રમાણં નિક્ષિપેત્| અસ્થ્નામુપરિ કુઠારિકાં યવાર્ધમાત્રાં નિક્ષિપેત્| કિં કુર્વન્ ? સિરાં વિધ્યન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્રીહિમુખસ્ય નિખનનમાહ-માંસલ ઇતિ| કુઠારિકાયા નિખનનમાહ-યવાર્ધમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યગ્વિદ્ધે સતિ(દ્વા સતી) ધારાં સ્રવેત્| યન્ત્રે ચ મુક્તે સતિ ન સ્રવેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યગ્વિદ્ધાલક્ષણમાહ-સમ્યગ્વિદ્ધ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અલ્પં વિદ્ધા સતી સિરા સ્તોકં કાલં વહતિ| દુર્વિદ્ધા-અસમ્યગ્વિદ્ધા સતી, સિરા તૈલયુક્તૈશ્ચૂર્ણનૈઃ સ્રવેત્| અતિવિદ્ધા તુ સિરા સશબ્દં સ્રવેત્| દુઃખેન-કૃચ્છ્રેણ ધાર્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દુર્વિદ્ધાલક્ષણમાહ-અલ્પકાલમિતિ| તૈલચૂર્ણેનૈઃ-તૈલક્ષારસેચનૈઃ| અતિવિદ્ધાલક્ષણમાહ-સશબ્દમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભીમૂર્છાદયો રક્તસ્યાસ્રવણહેતવઃ| ભીઃ-ભયમ્| મૂર્ચ્છા-મોહસ્તમસીવ પ્રવેશઃ| યન્ત્રશૈથિલ્યમ્-અગાઢં કૃત્વા યન્ત્રપીડનમ્| તથા, કુણ્ઠં-ભગ્નં શસ્ત્રમ્| તથા, અતિતૃપ્તિઃ-અતિસૌહિત્યમ્| ક્ષામત્વં-નિર્બલતા| વેગિતા-સઞ્જાતવેગત્વમ્| અસ્વેદઃ-સ્વેદાયોગઃ| યતશ્ચૈતે રુધિરસ્યાસ્રુતિહેતવસ્તતો રક્તસ્રુતાવેતે પરિહાર્યાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તાવરોધકારણાન્યાહ-ભીમૂર્ચ્છેતિ| વેગિતા-મૂત્રિતત્વાદિઃ| અસ્વેદો-અસમ્યક્સ્વેદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અસમ્યગસ્ત્રે સ્રવતિ વેલ્લાદિભિઃ સિરાવદનં દિહ્યાત્ પ્રલેપયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યક્સ્રાવાર્થમૌષધમાહ-અસમ્યગસ્ર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સમ્યક્પ્રવૃત્તે રક્તે સિરામુખં કોષ્ણાભ્યાં તૈલલવણાભ્યાં દિહ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યક્સ્રાવનિર્વાહાર્થમૌષધમાહ-સમ્યક્પ્રવૃત્ત ઇતિ| દિહ્યાદિત્યનુષજ્યતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથા રાગપીતિકામિશ્રીભૂતાત્ કુસુમ્ભાદગ્રે-પૂર્વં, પીતિકા સ્રવતિ, એવં દુષ્ટાદુષ્ટરક્તાદેકલોલીભૂતાત્ પૂર્વં દુષ્ટમસ્રં સ્રવતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અગ્રગ્રહણાત્ પશ્ચાદદુષ્ટમપિ રક્તમવશ્યં સ્રવતીત્યાશઙ્ક્યેદમાહ-સ્વભાવાદ્દુષ્ટાસ્રમેવાગ્રે શિરાઃ સ્રવન્તીત્યાહ અગ્ર ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યથાવત્પ્રસ્રુત્ય સ્વયં-યત્નેન વિના, યત્ તિષ્ઠેત્-ન સ્રવેત્, શુદ્ધં તદિતિ નાહરેત્-ન સ્રાવયેત્, જીવિતહેતુત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સમ્યક્સ્રુત્વા યત્સ્વયં સ્થિતં રક્તં તચ્છુદ્ધત્વાન્નાહરેદિત્યાહ-સમ્યક્સ્રુત્વેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂર્ચ્છાયાં સત્યાં યન્ત્રં વિમુચ્ય વ્યજનૈર્વીજિતે-સમાશ્વસ્તેનરે સતિ, પુનરસ્રં સ્રાવયેત્| પુનર્મૂર્ચ્છતિ ત્વાતુરેઽશુદ્ધમપિ રક્તં તસ્મિન્નહનિ ન સ્રાવયેત્| કદા તર્હિ સ્રાવયેત્ ? ઇત્યાહ-અપરેદ્યુઃ,-અન્યસ્મિન્ દિને, ત્ર્યહેઽપિ વા-તૃતીયે વાઽહ્નિ, સ્રાવયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મૂર્ચ્છાયાં પ્રતીકારમાહ-યન્ત્રમિતિ| પુનર્મૂર્ચ્છાયામપરદિનાદૌ સ્રાવયેદિત્યાહ-સ્રાવયેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતાત્ શ્યાવાદિલક્ષણં રક્તં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વાતદુષ્ટરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-વાતાદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પિત્તાત્ પીતાદિલક્ષણમસ્રં સ્યાત્| અસ્કન્દિ-અસ્ત્યાનમ્, ઉષ્ણત્વાત્| સચન્દ્રિકં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પિત્તદુષ્ટરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-પિત્તાદિતિ| ઔષ્ણ્યાદસ્કન્દિ-ઘનીભાવરહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કફાત્ સ્નિગ્ધાદિલક્ષણમસૃક્ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કફદુષ્ટરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-કફાદિતિ| ઘનંસ્રાવરહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સંસર્ગાદ્દોષાણાં સંસૃષ્ટલિઙ્ગં રક્તં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દ્વન્દ્વદુષ્ટરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-સંસૃષ્ટલિઙ્ગમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ત્રિદોષરક્તં મલિનં-કલુષં, આવિલં-ઘનં ચ| એતચ્ચ દોષત્રયસંસર્ગલક્ષણાદધિકં લક્ષણં મન્તવ્યમ્| ન ચૈતાવદેવ ત્રિદોષલક્ષણં મન્તવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ત્રિદોષદુષ્ટરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-ત્રિદોષમિતિ| મલિનં-નીલમ્| આવિલં-કલુષમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૬)-"કષાયરસં લોહગન્ધિ શીતં ચ રક્તં વાતાત્| ગૃહધૂમાઞ્જનોદકકૃષ્ણં હરિતં મત્સ્યગન્ધિ કટુત્વાન્મક્ષિકાનિષ્ઠં ગોમૂત્રાભં ચ પિત્તાત્| કોવિદારપુષ્પગૈરિકોદકપાણ્ડુ શીતં સ્કન્દિ વ્રણદ્વારા વસાદિલવણરસં વસાગન્ધિ ચ કફાત્| કાંસ્યનીલં દુર્ગન્ધિ ચ સન્નિપાતાત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશુદ્ધમસ્રં બલિનોઽપિ-કિં પુનરબલિનઃ, પ્રસ્થાત્ પરં-અધિકં, ન સ્રાવયેત્| { કસ્માત્ ? ઇત્યાહ- } અતિસ્રાવે હિ રક્તસ્ય, મૃત્યુર્ભવેત્| અથવા વાતરોગાશ્ચ કૃચ્છ્રાઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્રાવપ્રમાણમાહ-અશુદ્ધાવિતિ| અશુદ્ધૌ-કિં પુનઃ શુદ્ધૌ| બલિનોઽપિ-કિં પુનરબલસ્ય| પ્રસ્થોઽત્ર સાર્દ્ધત્રયોદશપલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તત્ર-રક્તાતિસ્રુતૌ, અભ્યઙ્ગાદીનિ ભેષજમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અતિસ્રાવે ભેષજમાહ-તત્રેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રુતે રક્તે સતિ યન્ત્રં શનૈર્વિમુર્ચ્ય-મન્દં મન્દમપનીય, સિરામુખં શીતોદકેન પ્રક્ષાલ્ય, તૈલપ્લોતેનાક્તં સદ્બન્ધનીયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્રુતરક્તસ્થાનન્તરં કૃત્યમાહ-સ્રુત ઇતિ| પ્લોતં-વસ્ત્રખણ્ડમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશુદ્ધં-વાતાદિદુષ્ટરુધિરલક્ષણેન દુષ્ટં જ્ઞાત્વા, ભૂયઃ-પુનઃ, સ્રાવયેત્| કદા ? સાયં-અપરાહ્ને, તસ્મિન્નેવ દિને| અથવા, અપરેઽહ્નિ-દ્વિતીયે દિને| અથવા સ્નેહેનોપસ્કૃતોભાવિતો, દેહો યસ્ય તથાવિધસ્ય ભૃશદૂષિતં-અતિશયેન દુષ્ટં રક્તં, પક્ષાદૂર્ધ્વં પુનઃ સ્રાવયેત્| એવમશુદ્ધં રક્તં યથાયોગં સાયમહ્ન્યપરે પક્ષાદૂર્ધ્વં વા પ્રસ્થપરિમાણમેવ સ્રાવયેન્ન તતોઽધિકમિતિ રક્તસ્રુતૌ ક્રમઃ| પ્રસ્થપરિમાણં ચ તન્ત્રાન્તરે ગદિતમ્ "વમને ચ વિરેકે ચ રક્તાતીસારયોરપિ| સાર્દ્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કિઞ્ચિચ્છેષં દુષ્ટરક્તં સ્થાપયેદુત સર્વં સ્રાવયેત્ ? ઇતિ સંશયાપનોદાર્થમિદમાહ-[પ્રથમસ્રાવેણાસમ્યક્ શુદ્ધૌ] પુનઃ સ્રાવકાલમાહ-અશુદ્ધમિતિ| ભૃશદૂષિતં તુ પુનઃ સ્નેહયિત્વા પક્ષાત્ સ્રાવયેત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યસ્માત્ કિઞ્ચિચ્છેષે દુષ્ટરક્તે નૈવ રોગો-દુષ્ટરક્તોદ્ભવો વ્યાધિઃ, અતિવર્તતે-ક્રિયાપથમતિક્રમ્ય માર્ગાન્તરમસૌ નાસાદયતિ| અતો દુષ્ટમપિ રક્તં સશેષં ધાર્યમ્| નાસ્ય દુષ્ટરક્તસ્યાતિસ્રુતિમાચરેત્, પ્રાણાયતનત્વાત્| સુશ્રુતોઽપ્યધ્યગીષ્ટ (?) "સશેષં દુષ્ટરુધિરમપિ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ| ન ચાતિપ્રસ્રુતં કુર્યાચ્છેષં સંશમનૈર્જયેત્||" ઇતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ કિઞ્ચિચ્છેષં રક્તમુપેક્ષણીયમુત પ્રતિક્રિયા કાચિત્તત્ર કાર્યાઃ ? ઇત્યાહ-દુષ્ટેઽપ્યનેનૈવ ક્રમેણ સ્રુતિઃ કાર્યા| ન ત્વતિસ્રુતિરિત્યાહ-કિઞ્ચિદ્ધીતિ| અતિવર્તતે-બાધતે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્રુતશેષં દુષ્ટરક્તં શૃઙ્ગતુમ્બઘટિકાદિભિર્હરેત્, ન તુ સિરયા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શિરાવ્યધેઽતિસ્રુતિશઙ્કાયાં શૃઙ્ગાદિભિર્હરેદિત્યાહ-હરેદિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથવા શીતોપચારેણ, પિત્તાસ્રક્રિયયા, શુદ્ધ્યા-વમનવિરેચનાદિરૂપયા, વિશોષણેન-લઙ્ઘનરૂપેણ, તદ્દુષ્ટં રક્તં પ્રસાદયેત્-કલુષતાં પરિત્યજ્ય તસ્ય પ્રસન્નત્વમુપપાદયેત્| ન તુ કેવલં સ્રુતશેષં રુધિરં શીતોપચારેણ (ચારાદિના) પ્રસાદયેત્| યાવદનુદ્રિક્ત-અપ્રવૃદ્ધં દુષ્ટં રુધિરં, એવમેવ-અનેનૈવ શીતોપચારાદિના, પ્રસાદં નયેત્| ન તુ તન્નિર્હરણે સિરાવ્યધાદિના યતનીયમ્, અનુદ્રિક્તરક્તનિર્હરણસ્ય સાપાયત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શૃઙ્ગાદિભિરપ્યતિસ્રુતિશઙ્કાયાં શમયેદિત્યાહ-પ્રસાદમિતિ| પિત્તાસ્રક્રિયા-રક્તપિત્તચિકિત્સા| અકૃતશિરાવ્યધસ્યાપ્યેતદેવ રક્તપ્રસાદનમિત્યાહ-દુષ્ટં રક્તમિતિ| અનુદ્રિક્તં-ઉદ્રેકાભાવાત્ સ્રાવાયોગ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તે ત્વતિષ્ઠતિ-સ્થિતિમલભમાને, ત્વરિતમેવ સ્તમ્ભનીં ક્રિયાં-વક્ષ્યમાણાં, કુર્યાત્, રક્તસ્ય પ્રાણાયતનત્વાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તદેવ સ્તમ્ભનમાહ-અતિસ્રાવે સ્તમ્ભનમાહ-રક્તે ત્વિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રોધ્રાદિભિઃ સિરાવ્રણમુખં વિચૂર્ણયેત્| પદ્મકાદિહિમં-શીતકષાયં, પિબેત્| તામેવ-પ્રાગ્વિદ્ધાં, સિરાં તસ્માત્પ્રાગ્વ્યધાદનન્તરં, અવ્યવહિતં વિધ્યેત્| અથવા સિરાદ્વારં ક્ષિપ્રં કૃત્વાઽગ્નિનોપતપ્તયા શલાકયા દહેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-રક્તસ્ય સ્રાવણાદનન્તરં યદ્વિધેયં તદાહ-સ્તમ્ભનવિશેષમાહ-રોધ્રપ્રિયઙ્ગ્વિતિ| મૃત્કપાલં-ખર્પરમ્| ક્ષૌમમષી-વસ્ત્રભસ્મ| વિચૂર્ણયેત્-ચૂર્ણં વિકિરેત્| પદ્મકાદિહિમં-પદ્મકાદિગણસ્ય શીતકષાયમ્| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૬)-"અતિષ્ઠતિ તુ રક્તે શિરામુખં સંધાતું ચૂર્ણૈરવચુર્ણ્યાઙ્ગુલ્યગ્રેણ પીડયેત્| શાલ્મલ્યુપોદકાપિચ્છાં વા વ્રણમુખે દત્ત્વા ગાઢં બધ્નીયાત્| મધૂચ્છિષ્ટપ્રલિપ્તં વા પટ્ટકમ્| શીતામ્બુના વા સિઞ્ચેત્| શીતમધુરકષાયાન્નપાનસેકપ્રદેહપ્રવાતવેશ્મભિર્વા સ્કન્દનાયોપચરેત્| પદ્મકાદિક્વાથં શર્કરામધુમધુરં ક્ષીરમિક્ષુરસમેણહરિણાજોરભ્રમહિષવરાહાણામન્યતમસ્ય વા સિરાં વિદ્ધ્વા રુધિરમામં ઘૃતભૃષ્ટં વા પાનં દદ્યાત્| તેનૈવ વા દર્ભપાદમૃદિતેનાનુવાસયેત્| સ્નિગ્ધૈશ્ચ યૂષરસૈર્ભોજયેત્| સર્વથા ચાનવતિષ્ઠમાને પાચનાય ક્ષારં દદ્યાત્| ન ચ ક્ષણમપ્યુપેક્ષેત| ક્ષીણરક્તસ્ય હિ વાયુર્મર્માણ્યુપસઙ્ગૃહ્ય મૂર્ચ્છાસંજ્ઞાનાશશિરઃકમ્પભ્રમમન્યાસ્તમ્ભાપતાનકહનુભ્રંશહિધ્માપાણ્ડુત્વબાધિર્યધાતુક્ષયાક્ષેપકાદીન્ કરોતિ, મરણં વા| પ્રાણાઃ પ્રાણભૃતાં રક્તં તત્ક્ષયાત્ક્ષીયતેઽનલઃ| વર્દ્ધતે ચાનિલસ્તસ્માદ્યુક્ત્યા બૃંહણમાચરેત્|| દુર્વ્યધાતિવ્યધકુટ્ટિતતિર્યગ્વ્યધાદેર્વ્યધદોષાવ્દ્યાપદો યાઃ સ્યુસ્તા યથાસ્વં સાધયેદિતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યન્ત્રનિપીડનેનોન્માર્ગગાઃ-સ્વમાર્ગમુલ્લઙ્ઘ્ય માર્ગાન્તરસમાશ્રયણેનોત્પથં પ્રતિપન્નાઃ| કિંભૂતા દોષાઃ? પ્રદૃષ્ટાઃ, તથાવિધં રક્તં પ્રાપ્તા |તે પુનર્યાવત્સ્વાશ્રયં ન પ્રતિપદ્યન્તે તાવદ્ધિતાહારવિહારભાક્ સ્યાત્-હિતાવાહારવિહારૌ ભજેત્| "ભજો ણ્વિઃ ઇતિ ણ્વિઃ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્રુતરક્તસ્ય પથ્યનિયમકાલાવધિમાહ-ઉન્માર્ગગા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રક્તે સ્રાવિતેઽન્નપાનં નાત્યુષ્ણશીતં હિતમ્| અત્યુષ્ણં હ્યન્નપાનં રક્તં પ્રદૂષયેત્| અતિશીતં ત્વગ્નિં સાદયેત્| તથા, લઘુ-સ્વભાવતો માત્રાસંસ્કારાદિના વા, તથા દીપનીયમ્| કુત એવમન્નપાનં હિતમ્ ? ઇત્યાહ-યસ્માત્તસ્મિન્ કાલે શરીરમનવસ્થિતં-ચલિતવૃત્તિ, રક્તં યસ્ય શરીરસ્ય તદેવંભૂતં ભવતિ| તચ્ચાસૃક્ શરીરસ્યાધારો, રક્તસ્ય ચ પિત્તં, પિત્તં ચ વહ્નિઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. શા. અ. ૩|૯૦)- "પિત્તં વહ્નિઃ" ઇતિ| તસ્માદ્વિશેષાત્-મહતા યત્નેન, વહ્નિર્નાત્યુષ્ણશીતાદિનાઽઽહારવિહારેણ રક્ષિતવ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કૃતસિરાવ્યધસ્ય પુરુષસ્ય લક્ષણમન્તરેણોન્માર્ગગામિનાં દોષાણાં સ્વસ્થાનપ્રતિપત્તૌ કાલો નાવગમ્યતે, ન ચ નિર્હૃતદુષ્ટરક્તઃ પુરુષો લક્ષણં વિના જ્ઞાયતે, ઇતિ દ્વયસ્યાપિ પરિજ્ઞાનાર્થમાહ-પથ્યમાહ-નાત્યુષ્ણશીતમિતિ| ઉક્તે પથ્યે યુક્તિમાહ-તદા શરીરમિતિ| ઇતિ-અતો હેતોઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વર્ણશ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ વર્ણેન્દ્રિયાણિ, પ્રસન્નાનિ વર્ણેન્દ્રિયાણિ યસ્ય તં પ્રસન્નવર્ણેન્દ્રિયમ્| તથા, ઇન્દ્રિયાર્થાન્ શબ્દાદીન્ સ્વભાવાભિપ્રેતાન્, ઇચ્છન્તં-અભિલષન્તમ્| તથા, પક્તુર્વેગઃ-સામર્થ્યમ્, અવ્યાહતઃ-અનભિભૂતઃ, પક્તૃવેગો યસ્ય તમવ્યાહતપક્તૃવેગમ્| તથા, સુખાન્વિતં-આરોગ્યયુક્તં પ્રકૃતિમાપન્નમ્| તથા પુષ્ટિબલાભ્યાં યુક્તમ્| એવંવિધં વિશુદ્ધરક્તં પુરુષં વદન્તિ, ઇતિ શરીરસ્ય લક્ષણમુક્તમ્| "મધુરં લવણં" ઇત્યાદિના તુ રક્તસ્યૈવ વિશુદ્ધલક્ષણમભિહિતમિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શિરાવ્યધવિધિર્નામ સપ્તવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૭||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વિશુદ્ધરક્તસ્ય લક્ષણમાહ-પ્રસન્નવર્ણેતિ| પક્તાઅગ્નિઃ| વેગો-વિણ્મૂત્રાદિપ્રવૃત્તિઃ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| શિરાવ્યધપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨૭||