Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
అథేదానీం షడ్వింశాధ్యాయరంభః శస్త్రస్వరూపవిజ్ఞానార్థః|
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation
౨౬. శస్త్రవిధిరధ్యాయః
Adhikarana శస్త్రవిధిరధ్యాయః (౨-౩) · Śloka ౩
అథాతః శస్త్రవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| )|3|
View original
अथातः शस्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| )|३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శస్త్రస్య విధిః శస్త్రవిధిః| శేషం పూర్వవత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శస్త్రవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి|
Adhikarana షడ్వింశతిః శస్త్రాణితేషాముపయోగః షవ్డిశతిశస్త్రాణాం నామాని (౧-౩.౫) · Śloka ౩
షడ్వింశతిః సుకర్మారైర్ఘటితాని యథావిధి| శస్త్రాణి రోమవాహీని బాహుల్యేనాంగులాని షట్||1|| సురూపాణి సుధారాణి సుగ్రహాణి చ కారయేత్| అకరాలాని సుధ్మాతసుతీక్ష్ణావర్తితేఽయసి||2|| సమాహితముఖాగ్రాణి నీలంభోజచ్ఛవీని చ| నామానుగతరూపాణి సదా సన్నిహితాని చ||3|| స్వోన్మనార్ధచతుర్థాంశఫలాన్యేకైకశోఽపి చ| ప్రాయో ద్విత్రాణి, యుంజీత తాని స్థానవిశేషతః||4|| (మండలాగ్రం వృద్ధిపత్రముత్పలాధ్యర్ద్ధధారకే| సర్పైషణ్యౌ వేతసాఖ్యం శరార్యాస్యత్రికూర్చకే||1|| కుశాస్యం సాటవదనమంతర్వక్రార్ధచంద్రకే (కం)| వ్రీహిముఖం కుఠారీ చ శలాకాంగులిశస్త్రకే||2|| బడిశం కరపత్రాఖ్యం కర్తరీ నఖశస్త్రకం| దంతలేఖనకం సూచ్యః కూర్చో నామ ఖ్రజాహ్వయం||3|| ఆరా చతుర్విధాకారా తథా స్యాత్కర్ణవేధనీ(నం)||3.5||
View original
षड्विंशतिः सुकर्मारैर्घटितानि यथाविधि| शस्त्राणि रोमवाहीनि बाहुल्येनाङ्गुलानि षट्||१|| सुरूपाणि सुधाराणि सुग्रहाणि च कारयेत्| अकरालानि सुध्मातसुतीक्ष्णावर्तितेऽयसि||२|| समाहितमुखाग्राणि नीलम्भोजच्छवीनि च| नामानुगतरूपाणि सदा सन्निहितानि च||३|| स्वोन्मनार्धचतुर्थांशफलान्येकैकशोऽपि च| प्रायो द्वित्राणि, युञ्जीत तानि स्थानविशेषतः||४|| (मण्डलाग्रं वृद्धिपत्रमुत्पलाध्यर्द्धधारके| सर्पैषण्यौ वेतसाख्यं शरार्यास्यत्रिकूर्चके||१|| कुशास्यं साटवदनमन्तर्वक्रार्धचन्द्रके (कम्)| व्रीहिमुखं कुठारी च शलाकाङ्गुलिशस्त्रके||२|| बडिशं करपत्राख्यं कर्तरी नखशस्त्रकम्| दन्तलेखनकं सूच्यः कूर्चो नाम ख्रजाह्वयम्||३|| आरा चतुर्विधाकारा तथा स्यात्कर्णवेधनी(नम्)||३.५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బాహుల్యేన శస్త్రాణి షడంగులాని భవంతి| తథా షడ్వింశతిసంఖ్యాని, తథా సుకర్మారైః-కర్మకుశలైర్నరైః, యథావిధి { ఘటితాని }-సమ్యఙ్నిష్పాదితాని, తథా రోమవాహీని-లోమశాతనసమర్థాని, తథా సురూపాణి-శోభనాకారాణి, తథా సుధారాణి-శోభనధారాణి, తథా సుఖేన గృహ్యంతే-సుగ్రహాణి చ, కారయేత్| క్వ ? అయసి| కీదృశే ? సుష్ఠు ధ్మాతం సుధ్మాతం, తథా సుతీక్ష్ణం స్వావర్తితం చ యదయః-శస్త్రం, తస్మిన్| కీదృశాని శస్త్రాణి ? అకరాలాని-సుదర్శనాని| తథా, సమాహితం-సుష్ఠుకృతం, ముఖాగ్రం-ఫలం, యేషాం తాని సమాహితముఖాగ్రాణి| తథా, నీలోత్పలద్యుతీని| తథా, నామ్నాఽనుగతం రూపం యేషాం తాని-అన్వర్థనామానీత్యర్థః| తథా, సర్వకాలం సన్నిహితాని-సమీపస్థాని| తథా, స్వం చ తదున్మానం చ స్వోన్మానం-ఆత్మీయం ప్రమాణం, తస్మాత్సకాశాదర్ధం, తస్య చతుర్థాంశః-అష్టభాగః, ఫలం యేషాం తాన్యేవం| అపి చేతి సముచ్చయే| ఏవంవిధాని శస్త్రాణ్యేకైకశః స్థానవిశేషాత్ ద్విత్రాణి ప్రయుంజీత| ఏకైకశ ఇతి "ఏకం బహువ్రీహివత్ " ఇతి ద్విత్వసుబ్లోపౌ, తతః శస్ప్రత్యయః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శస్త్రాణాం సామాన్యలక్షణమాహ-షడ్వింశతిరితి| సుకర్మారైః-ఉత్తమలోహకారైః| రోమవాహీని-రోమచ్ఛేదీని| అకరాలాని-ఆర్జవవంతి| అయసి-లోహే ఘటితాని, తృతీయార్థే సప్తమీ| సమాహితం-సమ్యగ్ఘాటితం, ముఖాగ్రం-ఫలం, యేషాం తాని| స్వోన్మానస్య-అంగులషట్కస్య, అర్ధచతుర్థాంశః-అధ్యుష్టో భాగః,- సప్తమాంశద్వయసహితం యవదశకం, తత్పరిమాణం ఫలం యేషాం తాని| ఏకైకశో ద్విత్రాణి-ప్రత్యేకం ద్వే త్రీణి వా, కారయేత్| షడ్వింశతేరుపయోగమాహ-యుంజీతేతి|
Adhikarana ౧ మండలాగ్రం శస్త్రం (౫) · Śloka ౫
మండలాగ్రం ఫలే తేషాం తర్జన్యంతర్నఖాకృతి| లేఖనే ఛేదనే యోజ్యం పోథకీశుండికాదిషు||5||
View original
मण्डलाग्रं फले तेषां तर्जन्यन्तर्नखाकृति| लेखने छेदने योज्यं पोथकीशुण्डिकादिषु||५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషాం శస్త్రాణాం మధ్యే మండలాగ్రం నామ శస్త్రం| కీదృక్ ? ఫలోద్దేశే తర్జన్యా అంతర్నఖస్తర్జన్యంతర్నఖః తస్యేవాకృతిర్యస్య తదేవం| క్వైతద్యోజ్యం ? ఇత్యాహ-లేఖనే ఛేదనే చ పోథక్యాదిషు యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన వర్త్మరోగాదయో గృహ్యంతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మండలాగ్రం శస్త్రమాహ-మండలాగ్రమితి| శుండికా-గలశుండికా|
Adhikarana ౨ వృద్ధిపత్రం (౬-౭) · Śloka ౭
వృద్ధిపత్రం క్షురాకారం ఛేదభేదనపాటనే| ఋజ్వగ్రమున్నతే శోఫే గంభీరే చ తదన్యథా||6|| నతాగ్రం పృష్ఠతో దీర్ఘహ్రస్వవక్త్రం యథాశ్రయం| |7|
View original
वृद्धिपत्रं क्षुराकारं छेदभेदनपाटने| ऋज्वग्रमुन्नते शोफे गम्भीरे च तदन्यथा||६|| नताग्रं पृष्ठतो दीर्घह्रस्ववक्त्रं यथाश्रयम्| |७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృద్ధిపత్రం నామ శస్త్రం క్షురాకారం స్యాత్| తచ్చ ఛేదనాదిషు యోజ్యమితి ప్రకృతం| ఫలపరిమాణం తూక్తమేవ| కీదృక్ ? ఋజు-స్పష్టమగ్రం యస్య తదృజ్వగ్రం, తదున్నతే శోఫే స్యాత్| గంభీరే తు శోఫే తత్-వృద్ధిపత్రమన్యథా| కథమన్యథా ? ఇత్యాహ-నతేత్యాది| పృష్ఠతః-పృష్ఠదేశే, నతమగ్రం యస్య తన్నతాగ్రం భవతీతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వృద్ధిపత్రమాహ-వృద్ధిపత్రమితి| ఉన్నతే గంభీరే చ శోఫే ఋజ్వగ్రం| అన్యథాభూతే శోఫే పృష్ఠతో నతాగ్రం| స్థానవశేన దీర్ఘముఖం హ్రస్వముఖం చ|
Adhikarana ౩ ఉత్పలపత్రం,౪ అధ్యర్ద్దధారం శస్త్రం (౭) · Śloka ౭
| ఉత్పలాధ్యర్ధధారాఖ్యే భేదనే ఛేదనే తథా||7||
View original
| उत्पलाध्यर्धधाराख्ये भेदने छेदने तथा||७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-{ యథాయథం-యథాస్వం, దీర్ఘవక్త్రం హ్రస్వవక్త్రం చ యుంజ్యాత్| } ఉత్పలం చాధ్యర్ధధారం చ, తే ఆఖ్యే యయోస్త ఉత్పలాధ్యర్ధధారాఖ్యే శస్త్రే యథాక్రమం దీర్ఘహ్రస్వవక్త్రే భవథః| ఉత్పలపత్రం దీర్ఘముఖమధ్యర్ధధారం తు హ్రస్వవక్త్రమిత్యర్థః| తే భేదనే ఛేదనే చ యోజ్యే| తథేతి సముచ్చయే, పాటనే చ యోజ్య ఇత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉత్పలపత్రమధ్యర్ద్ధధారం చేతి శస్త్రద్వయమాహ-ఉత్పలేతి| ఏతే స్వనామానుగతరూపే|
Adhikarana ౫ సర్పాస్యం శస్త్రం (౮) · Śloka ౮
సర్పాస్యం ఘ్రాణకర్ణార్శశ్చ్ఛేదనేఽర్ధాంగులం ఫలే| |8|
View original
सर्पास्यं घ्राणकर्णार्शश्च्छेदनेऽर्धाङ्गुलं फले| |८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్పవక్త్రం నామ శస్త్రం నామానుగతాకారం ఘ్రాణార్శశ్చ్ఛేదనే కర్ణార్శశ్ఛేదనే చ యోజ్యం| తచ్చ ఫలేఽర్ధాంగులం భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సర్పవక్త్రమాహ-సర్పాస్యమితి|
Adhikarana ౬ అన్వేషణా ఏషణీ భేదనార్థా ఏషణీ చ శస్త్రం (౮-౯) · Śloka ౯
| గతేరన్వేషణే శ్లక్ష్ణా గండూపదముఖైషణీ||8|| భేదనార్థేఽపరా సూచీముఖా మూలనివిష్టఖా| |9|
View original
| गतेरन्वेषणे श्लक्ष्णा गण्डूपदमुखैषणी||८|| भेदनार्थेऽपरा सूचीमुखा मूलनिविष्टखा| |९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏషణీ నామ శస్త్రం గతేర్వ్రణానామన్వేషణే యోజ్యం| కీదృశీ ? శ్లక్ష్ణా-కోమలస్పర్శా| తథా, గండూపదముఖమివ ముఖం యస్యాః సా గండూపదముఖా| ద్వితీయామేషణీమాహ- స0-అపరైషణీ భేదనార్థే సూచీముఖా స్యాత్| తథా, మూలే నివిష్టం-కృతం, ఖం-ఛిద్రం, యస్యాః సా మూలనివిష్టఖా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అన్వేషణార్థమేషణీమాహ-గతేరితి| గతేః-నాడీవ్రణస్య| ఆ0 ర0-భేదనార్థమేషణీమాహ-భేదనార్థ ఇతి| భేదనత్వం క్షారాక్తసూత్రప్రవేశనేన|
Adhikarana ౭ వేతసపత్రం శస్త్రం (౯) · Śloka ౯
| వేతసం వ్యఘనే|9|
View original
| वेतसं व्यघने|९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- వేతసం- వేతసపత్రాకారం శస్త్రం, షడంగులం పూర్వోక్తఫలం| తచ్చ వ్యధనే యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వేతసశస్త్రమాహ-వేతసమితి|
Adhikarana ౮ శరారిముఖం శస్త్రం,౯ త్రికూర్చకం శస్త్రం (౯) · Śloka ౯
| స్రావ్యే శరార్యాస్యత్రికూర్చకే||9||
View original
| स्राव्ये शरार्यास्यत्रिकूर्चके||९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శరారిః-ఆఠ్యాఖ్యః పక్షివిశేషః| శరార్యాస్యం నామ శస్త్రం త్రికూర్చకే చ స్రావ్యే యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శరారిముఖం త్రికూర్చకం చేతి శస్త్రద్వయమాహస్రావ్య ఇతి| స్రావ్యే-ప్రచ్ఛానేన రక్తస్రుతౌ| భావే కృత్యప్రత్యయః| శరారిః-పక్షివిశేషః|
Adhikarana ౧౦ కుశపత్రం శత్రం౧౧ ఆటాముఖం శస్త్రం (౧౦) · Śloka ౧౦
కుశాటావదనే స్రావ్యే హ్యంగులం స్యాత్తయోః ఫలం| |10|
View original
कुशाटावदने स्राव्ये ह्यङ्गुलं स्यात्तयोः फलम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుశాటా నామ శస్త్రం వదనే స్రావ్యే యోజ్యం| తయోః-శరారికుశాటయోః, ఫలం ద్వ్యంగులప్రమాణం స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కుశపత్రమాటాముఖం చేతి శస్త్రద్వయమాహ-కుశాటేతి| ఆటా-పక్షివిశేషః|
Adhikarana ౧౨ అంతర్ముఖం శస్త్రం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
| తద్వదంతర్ముఖం తస్య ఫలమధ్యర్ధమంగులం||10|| అర్ధచంద్రాననం చైతత్| |11|
View original
| तद्वदन्तर्मुखं तस्य फलमध्यर्धमङ्गुलम्||१०|| अर्धचन्द्राननं चैतत्| |११|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అంతర్ముఖం నామ శస్త్రం తద్వత్-కుశాటాతుల్యం| తస్య-అంతర్ముఖస్య, ఫలం సార్ధమంగులం స్యాత్| తథా-కుశాటాతుల్యమేతదపి, అర్ధచంద్రాస్యసంజ్ఞం శస్త్రం| చః సముచ్చయే భిన్నక్రమే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అంతర్ముఖమాహ-తద్వదితి| తద్వత్-స్రావ్యే|
Adhikarana ౧౩ వ్రీహిముఖం శస్త్రం (౧౧) · Śloka ౧౧
తథాధ్యర్ధాంగులం ఫలే| వ్రీహివక్త్రం ప్రయోజ్యం చ తచ్ఛిరోదరయోర్వ్యధే||11||
View original
तथाध्यर्धाङ्गुलं फले| व्रीहिवक्त्रं प्रयोज्यं च तच्छिरोदरयोर्व्यधे||११||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వ్రీహివక్త్రమప్యధ్యర్ధాంగులం ఫలే స్యాత్| తచ్చ శిరావ్యధ ఉదరవ్యధే చ యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వ్రీహిముఖమాహ-తథేతి|
Adhikarana ౧౪ కుఠారీ శస్త్రం (౧౨) · Śloka ౧౨
పృథుః కుఠారీ గోదంతసదృశార్ధాంగులాననా| తయోర్ధ్వదండయా విధ్యేదుపర్యస్థాం స్థితాం శిరాం||12||
View original
पृथुः कुठारी गोदन्तसदृशार्धाङ्गुलानना| तयोर्ध्वदण्डया विध्येदुपर्यस्थां स्थितां शिराम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుఠారీ నామ శస్త్రం పృథుః-విస్తీర్ణసంస్థానదండా| తథా, గోదంతసదృశమర్ధాంగులమాననం యస్యాః సైవం| తయా-కుఠారికయా, ఊర్ధ్వదండయా సత్యా శిరామస్థ్నాముపరి స్థితాం విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కుఠారీమాహ-పృథురితి| కుఠార్యాః కార్యమాహ-తయేతి|
Adhikarana ౧౫ శలాకా శస్త్రం (౧౩) · Śloka ౧౩
తామ్రీ శలాకా ద్విముఖీ ముఖే కురుబకాకృతిః| లింగనాశం తయా విధ్యేత్|13|
View original
ताम्री शलाका द्विमुखी मुखे कुरुबकाकृतिः| लिङ्गनाशं तया विध्येत्|१३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తామ్రమయీ శలాకా ద్విముఖీ స్యాత్| సా చ ముఖే కురుబకాకృతిః-రక్తసహచరపుష్పముకులాకారా స్యాత్| తయా శలాకయా, లింగనాశం-కఫోత్థపటలసంజ్ఞం, విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 రం0-శలాకామాహ-తామ్రీతి| కురుబకం-కురంటకముకులం|
Adhikarana ౧౬ అఙులీశస్త్రం (౧౩-౧౫) · Śloka ౧౫
| కుర్యాదంగులిశస్త్రకం||13|| ముద్రికానిర్గతముఖం ఫలే త్వర్ధాంగులాయతం| యోగతో వృద్ధిపత్రేణ మండలాగ్రేణ వా సమం||14|| తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణముద్రికం| సూత్రబద్ధం గలస్రోతోరోగచ్ఛేదనభేదనే||15||
View original
| कुर्यादङ्गुलिशस्त्रकम्||१३|| मुद्रिकानिर्गतमुखं फले त्वर्धाङ्गुलायतम्| योगतो वृद्धिपत्रेण मण्डलाग्रेण वा समम्||१४|| तत्प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रमाणार्पणमुद्रिकम्| सूत्रबद्धं गलस्रोतोरोगच्छेदनभेदने||१५||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అంగులిశస్త్రకం కుర్యాత్| కీదృశం ? ముద్రికయా-ఊర్మికయా, నిర్గతం-నిష్క్రాంతం, ముఖం యస్య తన్ముద్రికానిర్గతముఖం| ఫలే తు-తస్మిన్ముఖే, అర్ధాంగులదీర్ఘం| యోగతః-సంస్థానేన, వృద్ధిపత్రేణ మండలాగ్రేణ వా తుల్యం| కియత్ప్రమాణాఽస్య ముద్రికా కార్యా ? ఇత్యాహ-తత్ప్రదేశిన్యగ్రేత్యాది| తస్య-వైద్యస్య, యా ప్రదేశినీ తస్యా యదగ్రపర్వ తస్య యత్ప్రమాణం తేనార్ప్యత ఇతి తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణీ-భిషక్తర్జన్యగ్రపర్వప్రవేశాగ్రచ్ఛ్హిద్రా, ముద్రికా యస్మిన్ తత్ తత్ప్రదేశిన్యగ్రపర్వప్రమాణార్పణముద్రికం| తథా, సూత్రేణ బద్ధం-సూత్రబద్ధం, సూత్రేణ బద్ధ్వా మణిబంధే యోజ్యమిత్యర్థః| గలస్రోతోరోగాణాం ఛేదనే భేదనే చ తద్యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అంగులిశస్త్రకమాహ-కుర్యాదితి| ముద్రికానిర్గతముఖం-కంఠస్థముద్రికం| యోగతః-స్థానరోగయోగ్యతానుసారేణ వికల్ప్య|
Adhikarana ౧౭ బడిశం శస్త్రం (౧౬) · Śloka ౧౬
గ్రహణే శుండికార్మాదేర్బడిశం సునతాననం| |16|
View original
ग्रहणे शुण्डिकार्मादेर्बडिशं सुनताननम्| |१६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బడిశం నామ శస్త్రం శుండికార్మాదేర్గ్రహణే యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన ప్రతిజిహ్వికాదేర్గ్రహణం| కీదృశం తత్ ? సునతం-అంకుశవదానతం, ఆననం-ముఖం, యస్య తదేవం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బడిశమాహ-గ్రహణ ఇతి|
Adhikarana ౧౮ కరపత్రం శస్త్రం (౧౬-౧౭) · Śloka ౧౭
| ఛేదేఽస్త్థ్నాం కరపత్రం తు ఖరధారం దశాంగులం||16|| విస్తారే ద్వ్యంగులం సూక్ష్మదంతం సుత్సరుబంధనం| |17|
View original
| छेदेऽस्त्थ्नां करपत्रं तु खरधारं दशाङ्गुलम्||१६|| विस्तारे द्व्यङ्गुलं सूक्ष्मदन्तं सुत्सरुबन्धनम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కరపత్రం నామ శస్త్రం ఖరధారం, తథా దశాంగులం దైర్ఘ్యేణ, ద్వ్యంగులం విస్తారేణ, సూక్ష్మా దంతా యస్య తత్సూక్ష్మదంతం| తథా, త్సరుః-ముష్టిః, బంధనం-గ్రహణం, శోభనే త్సరుబంధనే యస్య తత్ సుత్సరుబంధనం| అభిధానకోశే యద్యపి 'త్సరుః-అసిముష్టిః' ఇత్యభ్యధాయి, తథాఽపి ముష్టిమాత్రస్యేహోపలక్షణార్థత్వాత్ ముష్టావప్యుపపన్నమేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కరపత్రమాహ-ఛేదేఽస్థ్నామితి| సుష్ఠు త్సరుబంధనం గ్రహణార్థం యస్య|
Adhikarana ౧౯ కర్తరీ శస్త్రం (౧౭) · Śloka ౧౭
| స్నాయుసూత్రకచచ్ఛేదే కర్తరీ కర్తరీనిభా||17||
View original
| स्नायुसूत्रकचच्छेदे कर्तरी कर्तरीनिभा||१७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్తరీ నామ శస్త్రం కర్తరీసదృశం స్నాయ్వాదిచ్ఛేదే యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- కర్తరీమాహ-స్రాయుసూత్రకచచ్ఛేద ఇతి|
Adhikarana ౨౦ నఖశస్త్రం (౧౮) · Śloka ౧౮
వక్త్రర్జుధారం ద్విముఖం నఖశస్త్రం నవాఙులం| సూక్ష్మశల్యోద్ధృతిచ్ఛేదమేదప్రచ్ఛానలేఖనే||18||
View original
वक्त्रर्जुधारं द्विमुखं नखशस्त्रं नवाङुलम्| सूक्ष्मशल्योद्धृतिच्छेदमेदप्रच्छानलेखने||१८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నఖశస్త్రం-నఖచ్ఛేదకం, ప్రసిద్ధం| తచ్చ వక్త్రా ఋజుశ్చ ధారా యస్య తదేవం| తస్యైకం ముఖం వక్త్రమన్యదృజు-స్పష్టం| తథా, నవాంగులం-నవాఙులప్రమాణం, న తు షడంగులం| ఏతచ్చ సూక్ష్మశల్యస్య-కంటకాదేరుద్ధరణదౌ నఖచ్ఛేదనే భేదనే { ప్రచ్ఛానే లేఖనే } చ యోజ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నఖశస్త్రమాహ-వక్రర్జుధారమితి| నవాంగులం న తు షడంగులం| నఖచ్ఛేదనకం-ప్రసిద్ధం| వక్రర్జుధారం ఏకస్మిన్ముఖే వక్రా ధారా, అన్యస్మిన్ ఋజుః|
Adhikarana ౨౧ దంతలేఖనకం శస్త్రం (౧౯) · Śloka ౧౯
అధునా దంతలేఖనశస్త్రమాహ ఏకధారం చతుష్కోణం ప్రబద్ధాకృతి చైకతః| దంతలేఖనకం తేన శోధయేద్వంతశర్కరాం||19||
View original
अधुना दन्तलेखनशस्त्रमाह एकधारं चतुष्कोणं प्रबद्धाकृति चैकतः| दन्तलेखनकं तेन शोधयेद्वन्तशर्कराम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏకధారం-ఏకస్మిన్ ప్రదేశే { ధారా యస్య తదేవం| } తథా, చతుష్కోణం| తథా, ఏకతః-ఏకస్మిందేశే ప్రబద్ధా ఆకృతిర్యస్య తత్| తద్దంతలేఖనకం నామ శస్త్రం| తేన దంతశర్కరాం శోధయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అధునా సూచీశస్త్రమాహ-దంతలేఖనమాహ-ఏకధారమితి| ప్రబద్ధవత్-వేష్టితవత్, ఆకృతిర్యస్య తత్ ప్రబద్ధాకృతి|
Adhikarana ౨౨ సూచీత్రయం శస్త్రం (౨౦-౨౨) · Śloka ౨౨
అధునా సూచీశస్త్రమాహ వృత్తా గూఢదృఢాః పాశే తిస్రః సూచ్యోఽత్ర సీవనే| మాంసలానాం ప్రదేశానాం త్ర్యస్రా త్ర్యంగులమాయతా||20|| అల్పమాంసాస్థిసంధిస్థవ్రణానాం ద్వ్యంగులాయతా| వ్రీహివక్త్రా ధనుర్వక్త్రా పక్వామాశయమర్మసు||21|| సా సార్ధద్వ్యంగులా| |22|
View original
अधुना सूचीशस्त्रमाह वृत्ता गूढदृढाः पाशे तिस्रः सूच्योऽत्र सीवने| मांसलानां प्रदेशानां त्र्यस्रा त्र्यङ्गुलमायता||२०|| अल्पमांसास्थिसन्धिस्थव्रणानां द्व्यङ्गुलायता| व्रीहिवक्त्रा धनुर्वक्त्रा पक्वामाशयमर्मसु||२१|| सा सार्धद्व्यङ्गुला| |२२|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్ర-ఏషు శస్త్రేషు మధ్యే, సీవనే-సీవనవిషయే, తిస్రః సూచ్యః స్యుః| కింభూతాః ? వృత్తాః-వర్తులాః, పాశే గూఢాస్తథా దృఢాః సారత్వాత్| ఆసాం చ ప్రత్యేకం సంస్థానవిశేషేణ విశేషోపయోగమాహ- స0-మాంసలానాం-బహుమాంసానాం, శరీరదేశానాం త్ర్యస్రా ముఖే సూచీ స్యాత్| సంగ్రహేఽప్యవోచత్ (సూ.అ.34)-"త్ర్యస్రాగ్రా" ఇతి| త్ర్యస్రేతి చింత్యం| తథా, త్ర్యంగులమాయతా-త్ర్యంగులదీర్ఘా| వృత్తత్వం దృఢపాశత్వం చోక్తమేవ సామాన్యలక్షణేన| స0-అల్పమాంసానాం వ్రణానాం సంధ్యస్థిసంశ్రితానాం చ ద్వ్యంగులమాయతా-దీర్ఘా| వృత్తముఖత్వం చాస్యాః సామాన్యేనోక్తం| తృతీయామాహ- స0-వ్రీహిముఖా, చాపవత్ కుటిలా, దైర్ఘ్యేణ ద్వేఽంగులే సార్ధే స్యాత్| సా చ పక్వాశయ ఆమాశయే మర్మసు చ వ్రణానాం సీవనే యోజ్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సూచీత్రయమాహ-వృత్తా ఇతి| పాశే-ఛిద్రస్థానే, గూఢా దృఢాశ్చ| ఆ0 ర0-తత్ర త్ర్యంగులాం సూచీమాహ-మాంసలానామితి| ఆ0 ర0-ద్వ్యంగులాం సూచీమాహ-అల్పమాంసేతి| ఆ0 ర0-సార్ద్ధ్యంగులాం సూచీమాహ-వ్రీహివక్రేతి|
Adhikarana ౨౩ కూర్చః శస్త్రం (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩
అధునా కూర్చం లిలక్షయిషురాహ సర్వవృత్తాస్తాశ్చతురంగులాః| కూర్చో వృత్తైకపీఠస్థాః సప్తాష్టౌ వా సుబంధనాః||22|| స యోజ్యో నీలికావ్యంగకేశశాతేషు కుట్టనే| |23|
View original
अधुना कूर्चं लिलक्षयिषुराह सर्ववृत्तास्ताश्चतुरङ्गुलाः| कूर्चो वृत्तैकपीठस्थाः सप्ताष्टौ वा सुबन्धनाः||२२|| स योज्यो नीलिकाव्यङ्गकेशशातेषु कुट्टने| |२३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాః-సూచ్యః, సర్వతో వర్తులా దైర్ఘ్యేణ చతురంగులాః కూర్చ ఇత్యుచ్యతే| కింభూతాః ? వృత్త ఏకస్మిన్ పీఠే సంస్థితాః| తథా, సప్తసంఖ్యా అష్టౌ వా| తథా, శోభనం బంధనం యాసాం తాః సుబంధనాః| అత ఏవేదం శస్త్రం సూచీకూర్చసంజ్ఞం శంసంతి| తథా చార్శశ్చికిత్సితే జగాద (హృ. చి. అ. 8|29)- "అర్శోభ్యో జలజశ్శస్త్రసూచీకూర్చైః" ఇత్యాది| స చ-సుబద్ధసప్తాష్టసూచీకః కూర్చో, నీలికాదిషు చ కుట్టనవిషయే యోజ్యః| ఉపలక్షణార్థత్వాచ్చాస్య(సౌ) శ్విత్రేంద్రలుప్తాదిష్వపి యోజ్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కూర్చమాహ-సర్వవృత్తా ఇతి| సర్వవృత్తాః-పాశరహితాః, తాః-సూచ్యః, వృత్తఏకస్మిన్ పీఠే నిఖాతాః|
Adhikarana ౨౪ ఖజః శస్త్రం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
| అర్ధాంగులముఖైర్వృత్తైరష్టాభిః కంటకైః ఖజః||23|| పాణిభ్యాం మథ్యమానేన ఘ్రాణాత్తేన హరేదసృక్| |24|
View original
| अर्धाङ्गुलमुखैर्वृत्तैरष्टाभिः कण्टकैः खजः||२३|| पाणिभ्यां मथ्यमानेन घ्राणात्तेन हरेदसृक्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అష్టాభిః కంటకైః ఖజ ఉచ్యతే| కీదృశైః ? అర్ధాంగులప్రమాణం ముఖం యేషాం తైః, తథా వర్తులైః| తేన-ఖజేన, హస్తాభ్యాం విలోడ్యమానేన, నాసికాతోఽస్త్రం హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఖజమాహ-అర్ద్ధాంగులముఖైరితి|
Adhikarana ౨౫ కర్ణవేవ్యధనం శస్త్రం (౨౪) · Śloka ౨౪
| వ్యధనం కర్ణపాలీనాం యూథికాముకులాననం||24||
View original
| व्यधनं कर्णपालीनां यूथिकामुकुलाननम्||२४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్ణపాలీనాం వ్యధనే యూథికా నామ శస్త్రం స్యాత్| కీదృశీ ? ముకులాననా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణవ్యధనమాహ-వ్యధనమితి|
Adhikarana ౨౬ ఆరా శస్త్రం (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬
ఆరాఽర్ధాంగులవృత్తాస్యా తత్ప్రవేశా తథోర్ధ్వతః| చతురస్రా, తయా విధ్యేచ్ఛ్హోఫం పక్వామసంశయే||25|| కర్ణపాలీం చ బహలాం| |26|
View original
आराऽर्धाङ्गुलवृत्तास्या तत्प्रवेशा तथोर्ध्वतः| चतुरस्रा, तया विध्येच्छोफं पक्वामसंशये||२५|| कर्णपालीं च बहलां| |२६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అర్ధాంగులప్రమాణం వృత్తం ఆస్యం-ముఖం, యస్యాః సాఽర్ధాంగులవృత్తాస్యా| తథా, స ఏవ-అర్ధాంగులప్రమాణః ప్రవేశో యస్యాః సా తత్ప్రవేశా| తథోర్ధ్వత ఇతి వృత్తార్ధాంగులాదుపరిష్టాత్ తథైవ-అర్ధాంగులప్రమాణైవ చతురస్రా స్యాత్| సా ఆరానామ శస్త్రం| తయా ఆరయా, శోఫం విధ్యేత్| కదా ? పక్వామసంశయే,-కిమయం పక్వః శోఫ ఉతామ ఇతి సందేహే| బహలాం చ కర్ణపలీం తయా విధ్యేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఆరామాహ-ఆరేతి| తత్ప్రవేశా-అర్ద్ధాంగులప్రవేశా| ఊర్ధ్వతః-వృత్తాన్ముఖాదూర్ధ్వం, చతురస్రా| పక్వామసంశయేపక్వత్వామత్వసందేహే| బహలాం-ఘనాం|
Adhikarana కర్ణవేధనీ సూచీ (౨౬) · Śloka ౨౬
బహలాయాశ్చ శస్యతే| సూచీ త్రిభాగసుషిరా త్ర్యంగులా కర్ణవేధనీ||26||
View original
बहलायाश्च शस्यते| सूची त्रिभागसुषिरा त्र्यङ्गुला कर्णवेधनी||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-బహలాయాః-అతిమాంసలాయాః కర్ణపాల్యాశ్చ, సూచీ శస్యతే,-న కేవలమారా| కీదృశీ సూచీ ? త్రిభాగః-ప్రాంతభాగాత్ సుషిరో యస్యాః సైవం| తథా, త్ర్యంగులా-దైర్ఘ్యేణ| సా చ కర్ణవేధనీ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-బహలకర్ణపాలీవ్యధనార్థం సూచీమాహ-బహలాయాశ్చేతి|
Adhikarana అనుశస్త్రాణి (౨౭-౨౮) · Śloka ౨౮
జలౌకఃక్షారదహనకాచోపలనఖాదయః| అలౌహాన్యనుశస్త్రాణి, తాన్యేవం చ వికల్పయేత్||27|| అపరాణ్యపి యంత్రాదీన్వుపయోగం చ యౌగికం| |28|
View original
जलौकःक्षारदहनकाचोपलनखादयः| अलौहान्यनुशस्त्राणि, तान्येवं च विकल्पयेत्||२७|| अपराण्यपि यन्त्रादीन्वुपयोगं च यौगिकम्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జలౌకఃప్రభృతయోఽనుశస్త్రాణి రక్తస్రావకార్యకారణాత్| తాని చాలౌహాని-లోహవర్జితాని| ఆదిశబ్దేనాయస్కాంతశాకశోఫాలికాదిఖరపత్రాదీనాం గ్రహణం| ఏవం చోక్తేన న్యాయేనాన్యాన్యపి యంత్రాదీని వికల్పయేత్| ఆదిశబ్దేన శస్త్రాణాం గ్రహణం| ఉపయోగం చ యౌగికం-సాధుతరం, బుద్ధ్యా నిరూపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుశస్త్రాణ్యాహ-జలౌక ఇతి| ఉక్తేభ్యః శస్త్రయంత్రేభ్యోఽన్యాన్యపి స్వబుద్ధ్యా కల్ప్యానీత్యాహ-తాన్యేవమితి| తాని-శస్త్రానుశస్త్రాణి, యంత్రాదీనియంత్రానుయంత్రాణి, తేశాం యోగ్యముపయోగం చ, వికల్పయేత్|
Adhikarana శస్త్ర కార్యాణి (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯
| ఉత్పాట్యపాట్యసీవ్యైష్యలేఖ్యప్రచ్ఛ్హానకుట్టనం||28|| ఛ్హేద్యం భేద్యం వ్యధో మంథో గ్రహో దాహశ్చ తత్క్రియాః| |29|
View original
| उत्पाट्यपाट्यसीव्यैष्यलेख्यप्रच्छानकुट्टनम्||२८|| छेद्यं भेद्यं व्यधो मन्थो ग्रहो दाहश्च तत्क्रियाः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్పాట్యాదీని తత్క్రియాః,-తేషాం-షడ్వింశతిశస్త్రాణాం, క్రియాః-కర్మాణి, తత్క్రియాః| { తాని షడ్వింశతిశస్త్రాణి సంగ్రహోక్తాని (సూ. అ. 34)- "తద్యథా-దంతలేఖనమండలాగ్రవృద్ధిపత్రోత్పలపత్రాధ్యర్ధధారముద్రికాకర్తరీసర్పవక్త్రకరపత్రకుశపత్రాటాముఖా-ంతర్ముఖశరారిముఖత్రికూర్చకూఠారికావ్రీహిముఖశలాకావేతసపత్రారాకర్ణవ్యధనసూచీసూచీకుర్చఖజైషణీ-బడిశనఖశస్త్రాణి|" ఇతి| } ఉత్పాట్యం-ఉద్ధార్యం, తత్ర నఖశస్త్రం ప్రయోజ్యం| పాటనే వృద్ధిపత్రాది| సీవనే సూచ్యః| లేఖనే మండలాగ్రాదిః| ప్రచ్ఛానే నఖశస్త్రాది| కుట్టనే కూర్చః| ఛేదనే ఉత్పలపత్రాది| భేదనే ఏషణీ సూచీముఖా| వ్యధనే వేతసాది| మంథనే ఖజః| గ్రహే సందంశః| దాహే శలాకాదిరితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- శస్త్రదోషానాహ-శస్త్రకార్యాణి గణయతి-ఉత్పాట్యేతి| ఉత్పాఠ్యం-ఉత్పాటనం, భావే యత్ప్రత్యయః| ఏవం పాఠ్యాదిషు| సీవ్యం-సీవనం|
Adhikarana శస్త్రదోషాః (౨౯-౩౦) · Śloka ౩౦
శస్త్రద్Oశానహ | కుంఠఖండతనుస్థూలహ్రస్వదీర్ఘత్వవక్రతాః||29|| శస్త్రాణాం ఖరధారత్వమష్టౌ దోషాః ప్రకీర్తితాః| |30|
View original
शस्त्रदोशानह | कुण्ठखण्डतनुस्थूलह्रस्वदीर्घत्ववक्रताः||२९|| शस्त्राणां खरधारत्वमष्टौ दोषाः प्रकीर्तिताः| |३०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్పష్టం
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శస్త్రదోషానాహ-కుంఠఖండేతి| తే చ దోషా అన్యత్ర కరపత్రాత్|
Adhikarana శస్త్రగ్రహణవిధిః (౩౦-౩౨) · Śloka ౩౨
అధునా శస్త్రాణాం గ్రహణవిధిం దర్శయతి | ఛేదభేదనలేఖ్యార్థం శస్త్రం వృంతఫలాంతరే||30|| తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైర్గృహ్ణీయాత్సుసమాహితః| విస్రావణాని వృంతాగ్రే తర్జన్యంగుష్ఠకేన చ||31|| తలప్రచ్ఛన్నవృంతాగ్రం గ్రాహ్యం వ్రీహిముఖం ముఖే| మూలేష్వాహరణార్థాని క్రియాసౌకర్యతోఽపరం||32||
View original
अधुना शस्त्राणां ग्रहणविधिं दर्शयति | छेदभेदनलेख्यार्थं शस्त्रं वृन्तफलान्तरे||३०|| तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठैर्गृह्णीयात्सुसमाहितः| विस्रावणानि वृन्ताग्रे तर्जन्यङ्गुष्ठकेन च||३१|| तलप्रच्छन्नवृन्ताग्रं ग्राह्यं व्रीहिमुखं मुखे| मूलेष्वाहरणार्थानि क्रियासौकर्यतोऽपरम्||३२||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఛేదభేదనలేఖ్యార్థం తర్జనీమధ్యమాంగుష్ఠైర్మిలితైః శస్త్రం వృంతఫలాంతరే-వృంతఫలమధ్యభాగే, గృహ్ణీయాత్| కీదృక్ ? సుసమాహితః,-తద్గతమనాః| విస్రావణకార్యాణి శరార్యాస్యాదీని శస్త్రాణి వృంతాగ్రే తర్జన్యంగుష్ఠాభ్యాం గృహ్ణీయాత్| గృహ్ణీయాదిత్యనువర్తతే| తలశబ్దేన పాణితలముచ్యతే, ఆదిలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా| తలేన ప్రచ్ఛ్హన్నం వృంతాగ్రం యస్య తత్ వ్రీహిముఖం ముఖే గృహ్ణీయాత్| శేషం శస్త్రం క్రియాసౌకర్యతో గృహ్ణీయాత్| సుకరస్య భావః సౌకర్యం| యథా సుకరా పాటనాదికా క్రియా స్యాత్తథాఽఽదదీతేత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శస్త్రకోశమాచష్టే-శస్త్రధారణవిధిమాహ-ఛేదభేదనేతి| ఛేదనాదికర్మణి వృంతఫలయోర్మధ్యే తర్జన్యాదిభిర్మిలితైః శస్త్రం గృహ్ణీయాత్| విస్రావణే తు తర్జన్యంగుష్ఠాభ్యాం వృంతాగ్రే గృహ్ణీయాత్| వ్రీహిముఖం తు పాణితలేన వృంతాగ్రం ప్రచ్ఛాద్య ముఖే గ్రాహ్యం| ఆహారణే తు శస్త్రం మూలే గ్రాహ్యం| పాశస్యోపరి మధ్యే లఘుసందంశః కర్తరీ చ| శేషేషు తు కర్మసు యత్ర గృహీతే క్రియాసౌకర్యం తత్ర గ్రాహ్యం|
Adhikarana శస్త్రకోశః (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
శస్త్రక్Oశమాచష్టతే స్యాన్నవాంగులవిస్తారః సుఘనో ద్వాదశాంగులః| క్షౌ మపత్రోర్ణకౌశేయదుకూలమృదుచర్మజః||33|| విన్యస్తపాశః సుస్యూతః సాంతరోర్ణార్స్థశస్త్రకః| శలాకాపిహితాస్యశ్చ శస్త్రకోశః సుసంచయః||34||
View original
शस्त्रकोशमाचष्टते स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुघनो द्वादशाङ्गुलः| क्षौ मपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः||३३|| विन्यस्तपाशः सुस्यूतः सान्तरोर्णार्स्थशस्त्रकः| शलाकापिहितास्यश्च शस्त्रकोशः सुसञ्चयः||३४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నవాంగులవిస్తారః శస్త్రకోశః స్యాత్| తథా, సుష్ఠు ఘనోనిబిడః| తథా, ద్వాదశాంగులప్రమాణో దైర్ధ్యేణ| తథా, క్షౌ మాదిజః| తథా, విన్యస్తః-కృతః, పాశో యస్య స విన్యస్తపాశః| తథా, సుష్ఠు స్యూతః| తథా, సాంతరాణి-సవ్యవధానాని, ఊర్ణాస్థాని శస్త్రాణి యస్మిన్ స సాంతరోర్ణాస్థశస్త్రకః| తథా, శలాకయా పిహితం-స్థగితం, ఆస్యం యస్య స ఏవం| తథా, శోభనః సంచయో యస్య స సుసంచయః, నాపితభాండికావత్| తంత్రాంతరే చోక్తం "నిశానీ తు శస్త్రాణాం శ్లక్ష్ణా శిలికా మాషముద్గప్రభా" ఇత్యాది|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సుకుమారబాలానామస్త్రవిస్రావణార్థం జలౌకసో నిర్దిదిక్షురాహ-శస్త్రస్థాపనార్థం శస్త్రకోశమాహ-స్యాదితి| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 34)-"హస్త ఏవ చాత్ర ప్రధానతమస్తదధీనత్వాద్యంత్రశస్త్రాణాం| తత్ర క్షారేణ పాయితం శస్త్రం శరశల్యాస్థిచ్ఛేదనేషు, ఉదకేన మాంసచ్ఛేదనే, తైలేన పాటనభేదనశిరావ్యధస్నాయుచ్ఛేదనేషు చ ప్రయుంజీత| ధారా పునర్భేదనానాం మాసూరీ, లేఖనానామర్ధమాసూరీ, వ్యధనానాం విస్రావణానాం చ కైశికీ, ఛేదనానామర్ధకైశికీ| నిశానీ తు తేషాం శ్లక్ష్ణా శిలికా మాషముద్గప్రభా| ధారాసంస్థాపనం చ శాల్మలీఫలకం| అథ యోగ్యా| న చాధికృతశాస్త్రేఽప్యకృతయోగ్యః, యోగ్యా-అభ్యాసః, సుబహుశో వాఽప్యదృష్టకర్మా శస్త్రకర్మణి ప్రవర్తేత, శిరాస్నాయుమర్మాదివ్యాప్తత్వాద్దేహస్య| తస్మాత్ సరోమచర్మపుష్పఫలాలాబుత్రపుసోదకపంకపూర్ణదృతిబస్తివధ్రమాంసపేశికోత్పలనాలాదిషు యథార్హమాహరణాదియోగ్యాం కుర్యాత్| తథా ఘటపార్శ్వస్రోతస్యంభోభిః పరిపూర్ణేన నేత్రేణ బస్తిపీడనయోగ్యాం| మృదుమాంసఖండేష్వగ్నిక్షారావచరణయోగ్యాం| పుస్తమయపురుషాంగప్రత్యంగేషు బంధనయోగ్యాం| అపి చ| యుక్తకారీ భిషగ్బుభూషుః పురుషం సంపూర్ణగాత్రమవిషహతమదీర్ఘవ్యాధిపీడితం నిష్కృష్టాంత్రమవహంత్యామాపగాయాం ముంజబల్వజవేష్టితం పంజరస్థమప్రకాశే దేశే కోథయేత్| తం సమ్యక్ప్రకుథితం చోద్ధృత్యాయతదేహం కృత్వోశీరవేణుకూర్చాదీనామన్యతమేన శనైఃశనైరవఘృష్య త్వగాదీన్ సర్వానేవ వాహ్యాభ్యంతరానంగసిరాస్రాయ్వాదీనవయవానాచార్యోపదర్శితేనాగమేన చక్షుషా చ లక్షయేత్| ఇతి శాస్త్రేణ యద్దృష్టం దృష్టం ప్రత్యక్షతశ్చ యత్| సమాగతం తదుభయం భూయో జ్ఞానం వివర్ధయేత్||" ఇతి|
Adhikarana జలౌకసాం విషయః (౩౫) · Śloka ౩౫
సుకుమారబాలానామస్రవిస్రావణార్థం జలౌకస్O య్Oజయేత్ జలౌకసస్తు సుఖినాం రక్తస్రావాయ యోజయేత్| |35|
View original
सुकुमारबालानामस्रविस्रावणार्थं जलौकसो योजयेत् जलौकसस्तु सुखिनां रक्तस्रावाय योजयेत्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుఖినాం-సుఖోచితానాం, రక్తస్రావణార్థం జలౌకసో యోజయేత్| తాశ్చ ద్విప్రకారాః,-సవిషానిర్విషాశ్చ| తత్ర సవిషాణాం సాపాయత్వాత్తా ఏవ తావల్లక్షయతి-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలౌకసాం విషయమాహ-జలౌకసస్త్వితి|
Adhikarana వర్జ్యా జలౌకసః (౩౫-౩౭) · Śloka ౩౭
తాశ్చ ద్విప్రకారాః,- సవిషా నిర్విషాశ్చ| తత్ర సవిషాణాం సాపాయత్వాత్తా ఏవ తావల్లక్షయతి | దుష్టాంబుమత్స్యభేకాహిశవకోథమలోద్భవాః||35|| రక్తాః శ్వేతా భృశం కృష్ణాశ్చపలాః స్థూలపిచ్ఛ్హిలాః| ఇంద్రాయుధవిచిత్రోర్ధ్వరాజయో రోమశాశ్చ తాః||36|| సవిషా వర్జయేత్| |37|
View original
ताश्च द्विप्रकाराः,- सविषा निर्विषाश्च| तत्र सविषाणां सापायत्वात्ता एव तावल्लक्षयति | दुष्टाम्बुमत्स्यभेकाहिशवकोथमलोद्भवाः||३५|| रक्ताः श्वेता भृशं कृष्णाश्चपलाः स्थूलपिच्छिलाः| इन्द्रायुधविचित्रोर्ध्वराजयो रोमशाश्च ताः||३६|| सविषा वर्जयेत्| |३७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుష్టాంబూద్భవాశ్చ జలౌకసః సవిషా ఇతి వర్జయేత్| తథా మత్స్యభేకసర్పాదిశవకోథోద్భవాః, తథా తేషామేవ మత్స్యాదీనాం యే మలాః-మూత్రపురీషాదయః, తదుద్భవాశ్చ సవిషా ఇతి వర్జయేత్| సవిషాణాం లక్షణమాహ-రక్తా ఇత్యాది| యావల్లోమశా యాస్తాః సవిషా యతః, తతో వర్జయేత్-తా న యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వర్జ్యాం జలౌకస ఆహ-దుష్టాంత్ర్వితి| దుష్టాంబుని మత్స్యాదిశవకోథమలేషు చ జాతాః|
Adhikarana వర్జ్యాప్రయోగే దోషః వర్జ్యాదోషే చికిత్సా (౩౭) · Śloka ౩౭
తాభిః కండూపాకజ్వరభ్రమాః| విషపిత్తాస్రనుత్కార్యం తత్ర|37|
View original
ताभिः कण्डूपाकज्वरभ्रमाः| विषपित्तास्रनुत्कार्यं तत्र|३७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాభిర్హి యోజితాభిః కండ్వాదయః స్యుః| ఉపలక్షణం చేదం| దాహశోషమూర్చ్ఛ్హాదయోఽపి స్యుః| { తత్ర- } తాసు మోహాద్యోజితాసు, విషాదిజిత్ కార్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-వర్జ్యాప్రయోగే దోషమాహ-తాభిరితి| వర్జ్యాదోషే చికిత్సామాహ-విషపిత్తాస్రనుదితి|
Adhikarana గ్రాహ్యా జలౌకసః (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
| శుద్ధాంబుజాః పునః||37|| నిర్విషాః శైవలశ్యావా వృత్తా నీలోర్ధ్వరాజయః| కషాయపృష్ఠాస్తన్వంగ్యః కించిత్పీతోదరాశ్చ యాః||38||
View original
| शुद्धाम्बुजाः पुनः||३७|| निर्विषाः शैवलश्यावा वृत्ता नीलोर्ध्वराजयः| कषायपृष्ठास्तन्वङ्ग्यः किञ्चित्पीतोदराश्च याः||३८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జలౌకస ఇత్యనువర్తతే| శుద్ధజలోద్భవాః (శుద్ధాంబుజాః)-సౌగంధికోత్పలకమలవిపులసలిలశైవాలజా జలౌకసో, నిర్విషాః స్యుః| ఆసాం చ లక్షణమాహ-శైవలేత్యాది| శైవలమివ శ్యావాః, తథా వృత్తాః, తథా నీలోర్ధ్వరాజయః, తథా కషాయం-న్యగ్రోధాదివల్కలసదృశవర్ణం, పృష్ఠం యాసాం తా ఏవం, తథా తనుశరీరాః కించిత్పీతవర్ణజఠరాశ్చ నిర్విషా వేద్యాః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రాహ్యా జలౌకస ఆహ-శుద్ధాంబుసంభవా ఇతి|
Adhikarana గ్రాహ్యాస్వపి మత్తా వర్జ్యాః (౩౯) · Śloka ౩౯
తా అప్యసమ్యగ్వమనాత్ ప్రతతం చ నిపాతనాత్| సీదంతీః సలిలం ప్రాప్య రక్తమత్తా ఇతి త్యజేత్||39||
View original
ता अप्यसम्यग्वमनात् प्रततं च निपातनात्| सीदन्तीः सलिलं प्राप्य रक्तमत्ता इति त्यजेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నిర్విషా అపి జలౌకసో రక్తమత్తా ఇతి త్యజేత్| న కేవలం సవిషా ఇతి ప్రతిపాదనార్థోఽపిశబ్దః| రక్తమత్తత్వే హేతుద్వయమాహ-అసమ్యగ్వమనాత్, దుష్టరక్తస్యేతి శేషః| ప్రతతం చ లాగనాత్, దుష్టరక్తవాసిత్వేన రక్తమత్తా ఇత్యుక్తాః| తాశ్చ కథం లక్ష్యంతే ? ఇత్యాహ-సీదంతీరిత్యాది| జలం (సలిలం) ప్రాప్యతోయపూర్ణభాండమాసాద్య, సీదంతీః-న తథా చేష్టమానాః, ఇతి జ్ఞాత్వా త్యజేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రాహ్యాస్వపి మత్తా వర్జ్యా ఇత్యాహ-తా ఇతి| ప్రతతం నిపాతనాత్-అవిశ్రమయ్య ప్రయోగాత్| సీదంతీః-శ్రమమత్యజంతీః| రక్తమత్తా ఇతి- రక్తమత్తత్వాద్ధేతోః|
Adhikarana జలౌకసాం ప్రయోగః (౪౦-౪౧) · Śloka ౪౧
అథేతరా నిశాకల్కయుక్తేఽంభసి పరిప్లుతాః| అవంతిసోమే తక్రే వా పునశ్చాశ్వాసితా జలే||40|| లాగయేద్దృతమృత్స్తన్యరక్తశస్త్రనిపాతనైః| పిబంతీరున్నతస్కంధాశ్ఛాదయేన్మృదువాససా||41||
View original
अथेतरा निशाकल्कयुक्तेऽम्भसि परिप्लुताः| अवन्तिसोमे तक्रे वा पुनश्चाश्वासिता जले||४०|| लागयेद्दृतमृत्स्तन्यरक्तशस्त्रनिपातनैः| पिबन्तीरुन्नतस्कन्धाश्छादयेन्मृदुवाससा||४१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథ-పరిక్షాతోఽనంతరం, ఇతరా లాగయేత్| కింభూతాః ? హరిద్రాకల్కయుక్తజలే పరిప్లుతాః, కాంజికే కాలశేయే వా పరిప్లుతాః, పునశ్చ జలే సమాశ్వాసితాః-సాత్మ్యభూతే జలే ప్లవనార్హాః సోత్సాహాః సతీః, యోజయేత్| అలగంతీః కథం లాగయేత్ ? ఇత్యాహ-ఘృతేత్యాది| ఘృతాదిపాతనైస్తా యోజయేత్| పాతనశబ్దః ప్రత్యేకం యోజ్యః| శస్త్రేణాంగే రక్తం మోక్షయిత్వా వా త యోజయేత్| తాశ్చ పిబంతీః సూక్ష్మవాససాఽఽచ్ఛ్హాదయేత్| ఏవం హి తాసాం మక్షికాద్యనుపద్రవాత్ సమ్యగ్యోజనా స్యాత్| అథ కిమేతాః పిబంత్యుత నేతి కథం జ్ఞాయతే ? ఇత్యత్ర విశేషణద్వారేణ హేతుమాహ-ఉన్నతస్కంధా ఇతి| ఉన్నతః స్కంధో యాసాం తా ఏవం| ఉన్నతస్కంధత్వేన తాసాం పానం జ్ఞాయత ఇత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నను, శుద్ధరక్తదుష్టరక్తయోరేకల్కీభూతత్వాత్ శుద్ధరక్తాకర్షణాజ్జాలౌకా దోషాయ స్యాదిత్యాహ-జలౌకసాం ప్రయోగమాహ-అథేతరా ఇతి| ఇతరాః-అవర్జ్యాః| అవంతిసోమే-కాంజికే| ఘృతాద్యన్యతమేన ప్రదేశమభ్యజ్య శస్త్రేణ వా ప్రచ్ఛాయ లాగయేత్|
Adhikarana జలౌకాః ప్రథమం దుష్టం రక్తం పిబతి (౪౨-౧) · Śloka ౧
సంపృక్తాద్దుష్టశుద్ధాస్రాజ్జలౌకా దుష్టశోణితం| ఆదత్తే ప్రథమం హంసః క్షీరం క్షీరోదకాదివ||42|| (గుల్మార్శోవిద్రధీన్ కుష్ఠవాతరక్తగలామయాన్| నేత్రరుగ్విషవీసర్పాన్ శమయంతి జలౌకసః| )||1||
View original
सम्पृक्ताद्दुष्टशुद्धास्राज्जलौका दुष्टशोणितम्| आदत्ते प्रथमं हंसः क्षीरं क्षीरोदकादिव||४२|| (गुल्मार्शोविद्रधीन् कुष्ठवातरक्तगलामयान्| नेत्ररुग्विषवीसर्पान् शमयन्ति जलौकसः| )||१||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుష్టశుద్ధాస్రాన్మిలితాదపి జలౌకా దుష్టరక్తమేవ పూర్వమాదత్తే, న శుద్ధం దేహధాతుస్థం, ఇతి దృష్టాంతేన దర్శయతి-హంస ఇత్యాది| హంసో యథా క్షీరజలాన్మిశ్రితాత్ ప్రాగ్దుగ్ధమాదత్తే న తు జలం, తథా జలౌకాః ప్రాగ్శుద్ధం రక్తమాదత్తే పశ్చాదితరదితి న్యాయ్యమేతత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుష్టశుద్ధసంపర్కే జలౌకాః ప్రథమం దుష్టం పిబతీత్యాహ సంపృక్తాదితి|
Adhikarana జలౌకసాం మోక్షణకాలః (౪౩) · Śloka ౪౩
దంశస్య తోదే కండ్వాం వా మోక్షయేత్| |43|
View original
दंशस्य तोदे कण्ड्वां वा मोक्षयेत्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దంశస్య తోదే సతి కండ్వాం సత్యాం వా మోక్షయేత్, శుద్ధరక్తరక్షార్థమతియోగభయాచ్చ| తామిత్యేకవచననిర్దేశాదేకైకాం మోక్షయేత్, న తు సర్వాః సకృదేవేతి గమయతి| అథ పానలౌల్యల్యాదృశం, - న త్యజేత్తతో హరిద్రాచూర్ణం వా వదనే దత్త్వా మోక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలౌకసాం మోక్షణకాలమాహ-దంశస్యేతి|
Adhikarana మోక్షితానాం కృత్యం (౪౩) · Śloka ౪౩
వామయేచ్చ తాం| పటుతైలాక్తవదనాం శ్లక్ష్ణకండనరూషితాం||43||
View original
वामयेच्च ताम्| पटुतैलाक्तवदनां श्लक्ष्णकण्डनरूषिताम्||४३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మోక్షితాం చ జలౌకసం వామయేత్| వమనవిధానమాహ పట్విత్యాది| సైంధవయుతేన తైలేన రూషితాస్యాం తథా సూక్ష్మేణ తండులకండనేన రూషితాం-అవకీర్ణాం, వామయేత్| తండులశబ్దస్యాత్ర లోపో జ్ఞేయస్తంత్రయుక్త్యా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మోక్షితానాం కృత్యమాహ-వామయేదితి| కండనం తుషః|
Adhikarana సప్తాహాదర్వాక్ జలౌకసాం పునః ప్రయో నిషేధః (౪౪) · Śloka ౪౪
రక్షన్ రక్తమదాద్భూయః సప్తాహం తా న పాతయేత్| |44|
View original
रक्षन् रक्तमदाद्भूयः सप्ताहं ता न पातयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాః-కృతవమనా జలౌకసో, రక్తమదాద్రక్షన్ పునః సప్తాహం న యోజయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సప్తాహాదర్వాక్ జలౌకసాం పునఃప్రయోగం నిషేధతి-రక్షన్నితి|
Adhikarana జలౌకసాం సమ్యగ్వమనలక్షణం (౪౪) · Śloka ౪౪
| పూర్వవత్ పటుతా దార్ఢ్యం సమ్యగ్వాంతే జలౌకసాం||44||
View original
| पूर्ववत् पटुता दार्ढ्यं सम्यग्वान्ते जलौकसाम्||४४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జలౌకసాం సమ్యగ్వాంతే సతి పూర్వవత్-అలాగితానామివ, పటుతాది భవతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలౌకసాం సమ్యగ్వమనలక్షణమాహ-పూర్వవదితి|
Adhikarana అతివాంతే లక్షణం (౪౫) · Śloka ౪౫
క్లమోఽతియోగాన్మృత్యుర్వా| |45|
View original
क्लमोऽतियोगान्मृत्युर्वा| |४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అతియోగాద్వమనస్య క్లమో మృత్యుర్వా స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అతివాంతే లక్షణమాహ-క్లమ ఇతి|
Adhikarana దుర్వాంతే లక్షణం (౪౫) · Śloka ౪౫
దుర్వాంతే స్తబ్ధతా మదః| |45|
View original
दुर्वान्ते स्तब्धता मदः| |४५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుర్వాంతే సతి స్తబ్ధతా మదశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుర్వాంతే లక్షణమాహ-దుర్వాంత ఇతి|
Adhikarana జలౌకసాం పాలనవిధిః (౪౫-౪౬) · Śloka ౪౬
| అన్యత్రాన్యత్ర తాః స్థాప్యా ఘటే మృత్స్నాంబుగర్భిణి||45|| లాలాదికోథనాశార్థం, సవిషాః స్యుస్తదన్వయాత్| |46|
View original
| अन्यत्रान्यत्र ताः स्थाप्या घटे मृत्स्नाम्बुगर्भिणि||४५|| लालादिकोथनाशार्थं, सविषाः स्युस्तदन्वयात्| |४६|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాశ్చాన్యస్మిన్నన్యస్మిన్ ఘటే త్ర్యహాత్ పంచాహాద్వా స్థాప్యాః| కింభూతే ? మృత్స్నాపృక్తేన జలేన గర్భిణి, తద్యుక్త ఇత్యర్థః| ప్రశస్తా మృత్-మృత్స్నా, "సస్నౌ ప్రశంసాయాం" ఇతి స్నప్రత్యయః| అనేకభాజనస్థాపనే కోఽర్థః ? ఇత్యాహ-లాలాదికోథనాశార్థం| ఆదిశబ్దేన మూత్రపురీషాదీనాం గ్రహణం| లాలాదీనాం_జలౌకఃసంబంధినాం, కోథః-కుథితత్వం క్లిన్నతా, తన్నాశాయ| తదన్వయాత్-లాలాదియోగాత్, తాః సవిషాః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలౌకసాం పాలనవిధిమాహ-అన్యత్రాన్యత్రేతి|
Adhikarana దంశాపరిస్రావే స్త్రావణౌషధం (౪౬) · Śloka ౪౬
| అశుద్ధౌ స్రావయేద్దంశాన్ హరిద్రాగుడమాక్షికైః||46||
View original
| अशुद्धौ स्रावयेद्दंशान् हरिद्रागुडमाक्षिकैः||४६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశుద్ధౌ-అశుద్ధలింగానుమితే రక్తే సతి, దంశాన్ హరిద్రాదిభిః స్రావయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దంశాపరిస్రావే స్రావణౌషధమాహ-అశుద్ధావితి|
Adhikarana దంశస్త్రావానంతరం కృత్యం (౪౭) · Śloka ౪౭
శతధౌతాజ్యపిచవస్తతో లేపాశ్చ శీతలాః| |47|
View original
शतधौताज्यपिचवस्ततो लेपाश्च शीतलाः| |४७|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అనంతరం శతధౌతఘృతసంపృక్తాః పిచవో 'యోజ్యాః' ఇతి శేషః| శతశబ్దోఽనేకపర్యాయః, బహుకృత్వో ధౌతమిత్యర్థః| తథా, శీతలా లేపాః-యష్టీచందనోశీరాదిజాః, యోజ్యాః| దంశస్థితచలితరక్తప్రసాదనాయేతి భావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దంశస్త్రావానంతరం కృత్యమాహ-శతధౌతేతి|
Adhikarana స్రావఫలం (౪౭) · Śloka ౪౭
| దుష్టరక్తాపగమనాత్సద్యో రాగరుజాం శమః||47||
View original
| दुष्टरक्तापगमनात्सद्यो रागरुजां शमः||४७||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుష్టరక్తస్యాపగమనాత్-నిఃసరణాత్, సద్యో-ద్రాగేవ, రాగపీడాశాంతిర్భవతి| ఉపలక్షణం చేదం| శ్వయథుశైథిల్యదాహశమోఽపి హి భవత్యేవ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రావఫలమాహ-దుష్టరక్తాపగమనాదితి|
Adhikarana ద్వితీయేఽహ్ని పునఃస్రావః (౪౮) · Śloka ౪౮
అశుద్ధం చలితం స్థానాత్స్థితం రక్తం వ్రణాశయే| వ్యమ్లీభవేత్పర్యుషితం తస్మాత్తత్స్రావయేత్పునః||48||
View original
अशुद्धं चलितं स्थानात्स्थितं रक्तं व्रणाशये| व्यम्लीभवेत्पर्युषितं तस्मात्तत्स्रावयेत्पुनः||४८||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశుద్ధం రక్తం స్వాశయాచ్చలితం వ్రణస్థానే స్థితం పర్యుషితం సత్ వ్యమ్లీభవేద్యతః, తస్మాత్ తత్-రక్తం, భూయః స్రావయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ద్వితీయేఽహ్ని పునః స్రావమాహ-అశుద్ధమితి| అమ్లీభవేత్-పాకోన్ముఖం భవేత్|
Adhikarana అలాబుఘటికయోరవిషయః (౪౯) · Śloka ౪౯
యుంజ్యాన్నాలాబుఘటికా రక్తే పిత్తేన దూషితే| తాసామనలసంయోగాత్|49|
View original
युञ्ज्यान्नालाबुघटिका रक्ते पित्तेन दूषिते| तासामनलसंयोगात्|४९|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-రక్తే పిత్తేన దూషితే సతి, అలాబుఘటికా న లాగయేత్| తాసాం-అలాబూనాం ఘటికానాం చ, అగ్నిసంయోగాత్ పిత్తరక్తకోపోపపత్తేరితి భావః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అలాబుధఘటికయోరవిషయమాహ-యుంజ్యాన్నేతి|
Adhikarana అలాబుఘటికయోర్విషయః (౪౯) · Śloka ౪౯
| యుంజ్యాత్తు కఫవాయునా||49||
View original
| युञ्ज्यात्तु कफवायुना||४९||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తాస్తు కఫవాతేన దుష్టేఽసృజి యుంజ్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అలాబుఘటికయోర్విషయమాహ-యుంజ్యాత్త్వితి|
Adhikarana శృంగస్యావిషయః (౫౦) · Śloka ౫౦
కఫేన దుష్టం రుధిరం న శృంగేణ వినిర్హరేత్| స్కన్నత్వాత్|50|
View original
कफेन दुष्टं रुधिरं न शृङ्गेण विनिर्हरेत्| स्कन्नत्वात्|५०|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కఫేన దుష్టం రక్తం సత్ శృంగేణ నాకర్షేత్| స్కన్నత్వాత్స్త్యానత్వాద్ధేతోః| శృంగస్య చాగ్నిసంయోగాభావేన కఫవిలయనే సామర్థ్యాభావాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శృంగస్యావిషయమాహ-కఫేన దుష్టమితి|
Adhikarana శృంగస్య విషయః (౫౦) · Śloka ౫౦
| వాతపిత్తాభ్యాం దుష్టం శృంగేణ నిర్హరేత్||50||
View original
| वातपित्ताभ्यां दुष्टम् शृङ्गेण निर्हरेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వాతపిత్తాభ్యాం దుష్టం రుధిరం శృంగేణ నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శృంగస్య విషయమాహ-వాతపిత్తాభ్యామితి|
Adhikarana ప్రచ్ఛానవిధిః ప్రచ్ఛానస్య విషయః జలౌకసాం విషయః శృంగాలాబుఘటికానాం విషయః శిరావ్యధస్య విషయః (౫౧-౫౩) · Śloka ౫౩
గాత్రం బద్ధోపరి దృఢం రజ్జ్వా పట్టేన వా సమం| స్నాయుసంధ్యస్థిమర్మాణి త్యజన్ ప్రచ్ఛ్హానమాచరేత్||51|| అధోదేశప్రవిసృతైః పదైరుపరిగామిభిః| న గాఢఘనతిర్యగ్భిర్న పదే పదమాచరన్||52|| ప్రచ్ఛానేనైకదేశస్థం గ్రథితం జలజన్మభిః| హరేచ్ఛృంగాదిభిః సుప్తమసృగ్వ్యాపి శిరావ్యధైః||53||
View original
गात्रं बद्धोपरि दृढं रज्ज्वा पट्टेन वा समम्| स्नायुसन्ध्यस्थिमर्माणि त्यजन् प्रच्छानमाचरेत्||५१|| अधोदेशप्रविसृतैः पदैरुपरिगामिभिः| न गाढघनतिर्यग्भिर्न पदे पदमाचरन्||५२|| प्रच्छानेनैकदेशस्थं ग्रथितं जलजन्मभिः| हरेच्छृङ्गादिभिः सुप्तमसृग्व्यापि शिराव्यधैः||५३||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గాత్రం రజ్జ్వా పట్టేన వా దృఢం సమం బద్ధోపరి ప్రచ్ఛనీయప్రదేశస్య, తథా స్నాయ్వాది పరిహరన్, ప్రచ్ఛానం కుర్యాత్| కథం ? అధోదేశాత్ప్రవిసృతైః-ప్రవృత్తైః, పదైరుపరిగామిభిః-ఊర్ధ్వప్రసారిభిః| కింభూతైః పదైః ? న గాఢైః-న ఖరైః, న ఘనైః-న నిరంతరైః, న చ తిర్యగ్భిః-తిరశ్చీనైః| తథా, పదే పదం నాచరన్-పదస్యోపరి పదమకుర్వన్నిత్యర్థః| ఏకదేశస్థితం రక్తం ప్రచ్ఛానేనాకర్షేత్| గ్రథితం గ్రంథ్యర్బుదాదిషు రక్తం జలౌకాభిరపహరేత్| సుప్తం-నిశ్చేతనం సత్ స్థానే ప్రసుప్త్యాదివికారి, శృంగాదిభిర్హరేత్| వ్యాపి-సర్వశరీరస్య, లోహితం శిరావ్యధైరాకర్షేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రచ్ఛానవిధిమాహ-గాత్రమితి| పదైః-శస్త్రకృతైః| అధోదేశప్రవిసృతైః-అధస్తాదాకృష్టశస్త్రైరధోదేశమారభ్యోర్ధ్వమూర్ధ్వం క్రియమాణైః| ప్రచ్ఛానస్య విషయమాహ-ప్రచ్ఛానేనేతి| జలౌకసాం విషయమాహ-గ్రథితమితి| గ్రథితం-గ్రంథీభూతం| శృంగాలాబుఘటికానాం విషయమాహ-శృంగాదిభిరితి| సుప్తం అజ్ఞాతస్పర్శం| శిరావ్యధస్య విషయమాహ-వ్యాపీతి| వ్యాపి-సర్వదేహస్థం|
Adhikarana ప్రచ్ఛానస్య విషయాంతరం (౫౪) · Śloka ౫౪
ప్రచ్ఛ్హానం పిండితే వా స్యాత్| |54|
View original
प्रच्छानं पिण्डिते वा स्यात्| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పిండితే రక్తే ప్రచ్ఛ్హానం వా స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ప్రచ్ఛానస్య విషయాంతరమాహ-ప్రచ్ఛానమితి| పిండితే-ఘనే|
Adhikarana జలౌకసాం విషాయాంతరం (౫౪) · Śloka ౫౪
అవగాఢే జలౌకసః| |54|
View original
अवगाढे जलौकसः| |५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అవగాఢే రక్తే జలౌకసః స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జలౌకసాం విషయాంతరమాహ-అవగాఢ ఇతి| అవగాఢే-గంభీరే|
Adhikarana అలాబ్వాదీనాం విషయాంతరం (౫౪) · Śloka ౫౪
| త్వక్స్థేఽలాబుఘటీశృంగం|54|
View original
| त्वक्स्थेऽलाबुघटीशृङ्गम्|५४|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వక్స్థే-ఉత్తానే రక్తే, అలాబుఘటీశృంగాణి స్యుః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అలాబ్వాదీనాం విషయాంతరమాహ-త్వక్స్థ ఇతి|
Adhikarana శిరావ్యధస్య నియతత్వం (౫౪) · Śloka ౫౪
| శిరైవ వ్యాపకేఽసృజి||54||
View original
| शिरैव व्यापकेऽसृजि||५४||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సర్వశరీరవ్యాపకే రక్తే శిరైవ భవతి| శిరాయాం మతవికల్పో నాస్త్యేవేత్యేవశబ్దార్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరావ్యధస్య నియతత్వమాహ-శిరైవేతి|
Adhikarana శృంగాదీనాం విషయాంతరాణి (౫౫) · Śloka ౫౫
వాతాదిధామ వా శృంగజలౌకోలాబుభిః క్రమాత్| |55|
View original
वातादिधाम वा शृङ्गजलौकोलाबुभिः क्रमात्| |५५|
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0- అథవా వాతాదిస్థానస్థితం రక్తం యథాక్రమం శృంగాదిభిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శృంగాదీనాం విషయాంతరాణ్యాహ-వాతాదిధామేతి|
Adhikarana స్రుతరక్తస్య శీతోపచారాతిశయే దోషః (౨౬) · Śloka ౨౬
స్త్రతాసృజః ప్రదేహాద్యైః శీతైః స్యాద్వాయుకోపతః||55|| సతోదకండూః శోఫస్తం సర్పిషోష్ణేన సేచయేత్| 55 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రవి- ధిర్నామ షఙ్వింశోఽధ్యాయః||26||
View original
स्त्रतासृजः प्रदेहाद्यैः शीतैः स्याद्वायुकोपतः||५५|| सतोदकण्डूः शोफस्तं सर्पिषोष्णेन सेचयेत्| ५५ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रवि- धिर्नाम षङ्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రుతరక్తస్య నరస్య శీతలైః ప్రలేపాదిభిస్థోదకండూయుతః శోఫో వాతకోపాత్ స్యాత్| తం-తాదృశం శోఫం, ఘృతేనోష్ణేన సేచయేదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకా- యాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శస్త్రవిధిర్నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 26||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రుతరక్తస్య శీతోపచారాతిశయే దోషమాహస్రుతాసృజ ఇతి| ఉక్తదోషే ప్రతీకారమాహ-తమితి| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 35)-"సర్వాసాం చ పరం ప్రమాణమష్టాదశాంగులాని| తత్ర చతుష్పంచషడంగులా నృషు యోజయేత్| గజవాజిష్వపరాః| తాసు సుకుమారాస్తనుత్వచోఽల్పశిరస్కా బృహదధరకాయాశ్చ స్త్రియః| విపరీతాః పుమాంసోఽర్ద్ధచంద్రాకృతిపురోవృత్తాశ్చ| తత్ర బహుదోషేషు చిరోత్థితేశు చామయేషు పుమాంసో యోజయితవ్యాః| స్త్రియో విపరీతేషు| జలౌకసస్త్వార్ద్రచర్మాద్యుపాయైర్గృహీత్వా సురభిపంకగర్భే నవే ఘటే స్థాపయేత్| శృంగాటకకసేరుకశాలూకశైవాలమృణాలవల్లూరమృత్స్రాపుష్కరబీజచూర్ణం స్వాదుశీతం స్వచ్ఛం చ తోయమన్నపానార్థే తాభ్యో దద్యాత్| లాలాదికోథపరిహారర్థమేవ చ త్ర్యహాంత్ర్యహాత్ పుర్వమన్నపానమపనీయాన్యద్దద్యాత్| పంచాహాచ్చ తద్విధ ఏవ ఘటాంతరే తాః సంచారయేత్|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| శస్త్రప్రకరణం నామ సామస్త్యేన నిరూపితం|| 26||