Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
asmādanantaraṁ śastrakarmavidhyadhyāyaḥ prastūyatē| yatō'nantarātītē'dhyāyē (ślō. 25)-"śastrēṇa vā viśasyādau" ityuktam| atastasyaiva śastrakarmaṇō vidhānaṁ vaktuṁ yuktamityāha-
Adhikarana śastrakarmavidhiradhyāyaḥ (2) · Śloka 2
athātaḥ śastrakarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
View original
अथातः शस्त्रकर्मविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śastrasya karma śastrakarma,- śastrāvacāraṇakriyā, tasya vidhiḥ-itikartavyatā, śastrakarmavidhiḥ, tam| śēṣaṁ pūrvavat| nanu, yadyayaṁ śastrakarmavidhiḥ, tataḥ śastrakarmagrantha ēvādau nirdēṣṭuṁ yuktaḥ, (ślō. 14)- "prāk śastrakarmaṇaścēṣṭaṁ bhōjayēdannamāturam|" ityādi| na tu "vraṇaḥ sañjāyatē prāyaḥ" ityādi| atrōcyatē| śastrakarmavidhēḥ pūrvaṁ viṣayō nirdiṣṭuṁ yuktaḥ| yataḥ śastrakarmavidhērupāyō'yam, ityasyaiva pūrvamupanyāsō yukta ityāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śastrakarmavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti|
Adhikarana śastrakarmaviṣayasya vraṇasyōtpattiḥ vraṇasyōtpattipratibandhaḥ (1-2) · Śloka 2
vraṇaḥ sañjāyatē prāyaḥ pākācchvathupūrvakāt|
tamēvōpacarēttasmādrakṣan pākaṁ prayatnataḥ||1||
suśītalēpasēkāsramōkṣasaṁśōdhanādibhiḥ|
|2|
View original
व्रणः सञ्जायते प्रायः पाकाच्छ्वथुपूर्वकात्|
तमेवोपचरेत्तस्माद्रक्षन् पाकं प्रयत्नतः||१||
सुशीतलेपसेकास्रमोक्षसंशोधनादिभिः|
|२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-prāyō vraṇaḥ pākāt sañjāyatē| kimbhūtāt ? śvayathuḥ pūrvō yasya pākasya sa śvayathupūrvakaḥ, tasmāt| śvayathupākamantarēṇāpi śastrādyabhighātāt vraṇō jāyata iti prāyōgrahaṇam| yasmācchvayāthupūrvakāt pākāt vraṇaḥ sañjāyatē, atastamēva-śvayathuṁ, upacarēt-upakramēt| kiṁ kurvan ? pākaṁ prayatnēna rakṣan| katham ? suśītalēpasēkādibhiḥ| suśītābhyāṁ-sparśatō vīryataśca, lēpasēkābhyām| tathā, raktamōkṣaṇēna| tathā, saṁśōdhanēna-vamanēna virēkēṇa ca| ādigrahaṇāt kaṣāyapānaghr̥tapānādīnāṁ grahaṇam| tasya ca śōphasyāmapacyamānapakvākhyātistisrō'vasthā bhavantītyāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śastrakarmaviṣayasya vraṇasyōtpattimāha-vraṇa iti|vraṇasyōtpattipratibandhamāha-tamēvēti| tamēva-śvayathumēva| śastrakarmaṇi bhēṣajavidhānaṁ bhēṣajāsādhyē śastrakarma vidhātavyamiti jñāpanārtham| uktaṁ hi saṅgrahē (sū. a. 38)- "dvividhē'pi hi vyādhāvupāyāpēkṣē nija āgantau vā bhēṣajaviṣayātītē śastrakarma prayujyatē|" iti|
Adhikarana apakvasya śvayathōrlakṣaṇam (2) · Śloka 2
|
śōphō'lpō'lpōṣmaruksāmaḥsavarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ||2||
View original
|
शोफोऽल्पोऽल्पोष्मरुक्सामःसवर्णः कठिनः स्थिरः||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmō yaḥ śōphaḥ saḥ pramāṇatō'lpaḥ| tathā, alpōṣmā| tathā, alparuk-alpaśūlaḥ| tathā, savarṇaḥ-tvaksamānavarṇaḥ| tathā, kaṭhinō-na mr̥duḥ, pakvavat| tathā, sthirō-na pakvavaccalaḥ| sa āmaḥ sāma iti "sō'ci lōpē cētpādapūraṇam" iti sulōpaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- apakvasya śvayathōrlakṣaṇamāha-śōfa iti| āmaḥ-apakvaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| rūk-śūlam| sthiraḥ-śanairvardhamānaḥ|
Adhikarana pacyamānasya lakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
pacyamānō vivarṇastu rāgī bastirivātataḥ|
sphuṭatīva sanistōdaḥ sāṅgamardavijr̥mbhikaḥ||3||
saṁrambhārucidāhōṣātr̥ḍjvarānidratānvitaḥ|
styānaṁ viṣyandayatyājyaṁ vraṇavatsparśanāsahaḥ||4||
View original
पच्यमानो विवर्णस्तु रागी बस्तिरिवाततः|
स्फुटतीव सनिस्तोदः साङ्गमर्दविजृम्भिकः||३||
संरम्भारुचिदाहोषातृड्ज्वरानिद्रतान्वितः|
स्त्यानं विष्यन्दयत्याज्यं व्रणवत्स्पर्शनासहः||४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sa śōphaḥ pacyamānō vivarṇō-na tvaksamānavarṇaḥ| tathā rāgī-lōhitavarṇaḥ| tathā, bastirivātataḥ-stabdhō vātapūrṇadr̥tivat| chāgādīnāṁ tu mūtrādhārō bastirityucyatē| tathā, sphuṭatīva| { tathā, } sanistōdaḥ-saha nistōdēna vartata iti sanistōdaḥ| niyataprabandhapravr̥ttā rūk-nistōdō, vicchinnā tu śūlamityucyatē| sāṅgētyādi| aṅgānāṁ mardaḥ- kṣōbhaḥ, sahāṅgamardavijr̥mbhikāyāṁ vartata iti sāṅgamardavijr̥mbhikaḥ| tathā, saṁrambhādibhiryutaḥ| anvitaśabdēna pratyēkaṁ saṁrambhādīnāṁ sambandhaḥ| saṁrambhō-vāgviṣayātītānāṁ svasaṁvēdyānāmanēkarūpāṇāṁ pīḍanavighaṭṭanacchēdanabhēdanadaṁśanādīnāṁ rūjāṁ prādurbhāvaḥ| sarvāṅgīṇastīvrō-dāhaḥ| aratimān dāha uṣā ucyatē| tathā, sa pacyamānō ghr̥taṁ styānamupayuktaṁ vilīnayati| tathā, sparśanaṁ na sahatē vraṇavat|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pacyāmānasya śōfasya lakṣaṇamāha-pacyamāna iti| vivarṇaḥ-tvāgviparītavarṇaḥ| rāgī-rañjanaśaktimān, lēpauṣadhaṁ varṇantaraṁ nayatītyarthaḥ| sfuṭati-viṣliṣṭāvayatvaṁ vrajati| saṁrambhō-jhaṭiti rujādivr̥ddhiḥ|
Adhikarana pakvasyalakṣaṇam (5-6) · Śloka 6
pakvē'lpavēgatā glāniḥ pāṇḍutā valisambhavaḥ|
nāmō'ntēṣūnnatirmadhyē kaṇḍūśōphādimārdavam||5||
spr̥ṣṭē pūyasya sañcārō bhavēdbastāvivāmbhasaḥ|
|6|
View original
पक्वेऽल्पवेगता ग्लानिः पाण्डुता वलिसम्भवः|
नामोऽन्तेषून्नतिर्मध्ये कण्डूशोफादिमार्दवम्||५||
स्पृष्टे पूयस्य सञ्चारो भवेद्बस्ताविवाम्भसः|
|६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pakvē sati, alpavēgatā bhavati, na tu saṁrambhaḥ| tathā, glāniḥ-mlānatvam| tathā, pāṇḍutvaṁ valīnāṁ cōdbhavaḥ| tathā, antēṣu-paryantēṣu, nāmō-nimnatvam, madhya unnatiḥ| nāmō'ntēṣvityuktyaiva madhya unnatitvaṁ labdhamēva, unnatigrahaṇaṁ tvatiśayārtham, tēnōttuṇḍitvaṁ gamyatē| tathā, kaṇḍvādimr̥dutvaṁ syāt| tathā, spr̥ṣṭē tasmin sati pūyasya sañcārō bhavati, bastērantaḥsthitasya yathā'mbhasaḥ sañcāraḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pakvasya śōfasya lakṣaṇamāha-pavka iti| alpavēgatā-upadravālpatvam| kaṇḍūśōfādayō lakṣaṇāni| upadravāstu-aṅgamardādayaḥ|
Adhikarana pākasya raktadōṣatrayakāryatvam (6-7) · Śloka 7
|
śūlaṁ nartē'nilāddāhaḥ pittācchōphaḥ kaphōdayāt||6||
rōgō raktācca pākaḥ syādatō dōṣaiḥ saśōṇitaiḥ|
|7|
View original
|
शूलं नर्तेऽनिलाद्दाहः पित्ताच्छोफः कफोदयात्||६||
रोगो रक्ताच्च पाकः स्यादतो दोषैः सशोणितैः|
|७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vātaṁ vinā śūlaṁ na bhavati| pittamantarēṇa dāhō na syāt| kaphōdayādvinā śōphō na syāt| śōphaḥ kaphāditi vaktavya udayagrahaṇaṁ viśēṣadyōtanārtham| raktādr̥tē-raktaṁ vinā, rāgasya lauhityasya sambhavō na| tēna kaphādhikaiḥ sarvairdōṣaiḥ śōṇitasahitaiḥ śvayathupākaḥ syāditi gamyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- raktadōṣatrayakāryatvaṁ pākasyāha-śūlamiti|
Adhikarana atipakvasya lakṣaṇam (7-8) · Śloka 8
|
pākē'tivr̥ttē suṣirastanutvagdōṣabhakṣitaḥ||7||
valībhirācitaḥ śyāvaḥ śīryamāṇatanūruhaḥ|
|8|
View original
|
पाकेऽतिवृत्ते सुषिरस्तनुत्वग्दोषभक्षितः||७||
वलीभिराचितः श्यावः शीर्यमाणतनूरुहः|
|८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pākē cātivr̥ttē-atikrāntē, suṣirō'ntasthaḥ śōphadēśaḥ sampadyatē| tathā, tanuḥ-tanvī, tvak yasmin sa tanutvak| tathā, dōṣabhakṣitaḥ-pūyavān, dōṣaśabdēnēha pūya ucyatē, tēna bhakṣitatvāt suṣiratvaṁ tanutvaktvaṁ cāsya| tathā, valībhirācitō-vyāptaḥ| tathā, śyāmavarṇaḥ| tathā, śīryamāṇatanūruhaḥ-patadrōmā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atipavkasya śōfasya lakṣaṇamāha-pāka iti| ativr̥ttē-pramāṇamatikrantē| suṣiraḥ-śūnyōdaraḥ| tanutvak-viralatvak| dōṣabhakṣitaḥ-pūyabhakṣitamāṁsādiḥ| tanūruhaṁ-rōma|
Adhikarana raktapākasya lakṣaṇam (8-10) · Śloka 10
|
kaphajēṣu tu śōphēṣu gambhīraṁ pākamētyasr̥k||8||
pakvaliṅgaṁ tatō'spaṣṭaṁ yatra syācchhītaśōphatā|
tvaksāvarṇyaṁ rujō'lpatvaṁ ghanasparśatvamaśmavat||9||
raktapākamiti brūyāttaṁ prājñō muktasaṁśayaḥ|
|10|
View original
|
कफजेषु तु शोफेषु गम्भीरं पाकमेत्यसृक्||८||
पक्वलिङ्गं ततोऽस्पष्टं यत्र स्याच्छीतशोफता|
त्वक्सावर्ण्यं रुजोऽल्पत्वं घनस्पर्शत्वमश्मवत्||९||
रक्तपाकमिति ब्रूयात्तं प्राज्ञो मुक्तसंशयः|
|१०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yadyapi tribhirēva dōṣaiḥ śōṇitānvitaiḥ pākō jāyatē, tathā'pi kaphajēṣvityuktēradhikatarakaphēṣviti gamyatē| kaphajēṣviti bahuvacananirdēśāt dēhadēśabahutvādyēṣu dēhadēśēṣvasau kaphō jāyatē, tēṣu kaphajēṣu śōphēṣu gambhīraṁ-durlakṣyamatiśayēnāntarnigūḍhatvāt, asr̥k pākamēti| ata ēva pakvaliṅgaṁ-pakvalakṣaṇaṁ, aspaṣṭaṁ durlakṣyaṁ, syāt| tathā, yatra śītaguṇayōgāt, śītaścāsau śōphaśca śītaśōphaḥ, tasya bhāvaḥ śītaśōphatā| tathā, tvaksamānavarṇatvam| tathā, rujaḥ stōkatvam| tathā, ghanasparśatvaṁ-nibiḍasparśatā syāt, aśmavat-hastādinā spr̥ṣṭē pāṣāṇatulyaḥ sparśa upalabhyatē| taṁ-tathābhūtaṁ śvayathupākaṁ, raktapākamityēvaṁ prājñō-dhīmān, brūyāt-na tu śōphaṁ pakvamiti kathayēt| katham ? muktasaṁśayaḥ,- śōṇitaṁ pakvaṁ nātra śōpha ityēvaṁ vadēdityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- raktapākasya lakṣaṇamāha-kafajēṣviti| gambhīraṁ yadasr̥k tat pākamēti, na māṁsam| tataḥ-tasmāt, uktaṁ pakvaliṅgaṁ spaṣṭaṁ nōtpadyatē| tēna yatra śītaśōfatvādi, taṁ raktapākaṁ brūyāt|
Adhikarana dāraṇapāṭanayōrviṣayōbhēdaḥ (10-11) · Śloka 11
|
alpasattvē'balē bālē pākādvā'tyarthamuddhatē||10||
dāraṇaṁ marmasandhyādisthitē cānyatra pāṭanam|
|11|
View original
|
अल्पसत्त्वेऽबले बाले पाकाद्वाऽत्यर्थमुद्धते||१०||
दारणं मर्मसन्ध्यादिस्थिते चान्यत्र पाटनम्|
|११|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-stōkē sattvē sati, tathā durbalē, tathā bālē, ētēṣu jātē śvayathau, tathā pākādvā'tyarthamuddhatē-atikrāntē ca śvayathau, dāraṇaṁ kāryam; vraṇapratiṣēdhōddiṣṭairdāraṇadravyaiḥ (hr̥. u. a. 25|37)| yathā-"guggulvatasigēndatasvarṇakṣīrīkapōtaviṭ| kṣārauṣadhāni kṣārāśca pakvaśōphavidāraṇam||" iti| na kēvalamalpasattva ityādikē śvathau dāraṇaṁ kāryam, yāvat caśabdāt marmasandhyādisthitē ca śvayathau dāraṇaṁ kāryam, na pāṭanaṁ śastrēṇa| anyatrēti dāraṇaviṣayānirdiṣṭē sthānē śastrēṇa pāṭanaṁ kāryam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha pāṭanam| tatra dāraṇapāṭanayōrviṣayabhēdamāha-alpasatva iti| satvaṁ-mānasaṁ balam| pākē cātyarthamuddhatē-atipakvē, śōphē marmasandhyādiṣvanavacāryaśastrēṣvaṅgēṣu sthitē ca, dāraṇam| anyatra pāṭanam| dāraṇaṁ kṣārādinā dvārakaraṇam| pāṭanaṁ-śastrēṇa|
Adhikarana apakvasya dāraṇapāṭananiṣēdhaḥ (11-12) · Śloka 12
|
āmacchēdē sirāsnāyuvyāpadō'sr̥gatisrutiḥ||11||
rūjō'tivr̥ddhirdaraṇaṁ visarpō vā kṣatōdbhavaḥ|
|12|
View original
|
आमच्छेदे सिरास्नायुव्यापदोऽसृगतिस्रुतिः||११||
रूजोऽतिवृद्धिर्दरणं विसर्पो वा क्षतोद्भवः|
|१२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-āmasya śōphasya śastrēṇa chēdē sati sirāsnāyuvyāpadō bhavanti| tathā, asr̥jō'tisrāvaḥ syāt| tathā, rujāyā vivr̥ddhiḥ| tathā, daraṇaṁ visarpō vā kṣatōtthaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- apakvasya dāraṇapāṭanē niṣēdhai-āmacchēda iti| śirānāśādidōṣādāmō na chēdya ityarthaḥ|
Adhikarana pakvasyācchēdanē dōṣaḥ (12-13) · Śloka 13
|
tiṣṭhannantaḥ punaḥ pūyaḥ sirāsnāyvasr̥gāmiṣam||12||
vivr̥ddhō dahati kṣipraṁ tr̥ṇōlapamivānalaḥ|
|13|
View original
|
तिष्ठन्नन्तः पुनः पूयः सिरास्नाय्वसृगामिषम्||१२||
विवृद्धो दहति क्षिप्रं तृणोलपमिवानलः|
|१३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-antaḥ-antarē, tu pūyastiṣṭhan san sirādīni dahati| kaḥ kamiva ? analastr̥ṇōlapamiva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pakvasyācchēdanē dōśamāha-tiṣṭhanniti| tr̥ṇōlapaṁ-tr̥ṇagulmam|
Adhikarana āmapakvalakṣaṇānabhijñānindā (13-14) · Śloka 14
|
yaśchinattyāmamajñānādyaśca pakvamupēkṣatē||13||
śvapacāviva vijñēyau tāvaniścitakāriṇau|
|14|
View original
|
यश्छिनत्त्याममज्ञानाद्यश्च पक्वमुपेक्षते||१३||
श्वपचाविव विज्ञेयौ तावनिश्चितकारिणौ|
|१४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yaḥ-puruṣaḥ (vaidyaḥ), ajñānāt-mōhāt, āmaṁ- apakvaṁ, chhinatti| yaśca pakvamupēkṣatē-na pāṭayati| tau-narau, śvapacatulyau vēdyau, āturavyāpādanāt| tadvayāpādanaṁ tu kutō vidhattaḥ ? ityāha-aniścitakāriṇau,-asamīkṣyavidhāyinau yataḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- āmapakvalakṣaṇānabhijñaṇ nindati-yaścchinattīti|
Adhikarana śastrakarmaṇaḥ pūrvaṁ bhōjanādi (14-15) · Śloka 15
|
prāk śastrakarmaṇaścēṣṭaṁ bhōjayēdannamāturam||14||
pānapaṁ pāyayēnmadyaṁ tīkṣṇaṁ yō vēdanākṣamaḥ|
na mūrcchatyannasaṁyōgānmattaḥ śastraṁ na budhyatē||15||
View original
|
प्राक् शस्त्रकर्मणश्चेष्टं भोजयेदन्नमातुरम्||१४||
पानपं पाययेन्मद्यं तीक्ष्णं यो वेदनाक्षमः|
न मूर्च्छत्यन्नसंयोगान्मत्तः शस्त्रं न बुध्यते||१५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śastrakarmaṇaḥ prāk-pūrvaṁ, āturamiṣṭamannaṁ-yadvraṇē'pathyamapi, tadvalādhānārthaṁ bhōjayēt| tathā, yō vēdanākṣamaḥ-śastravyathāmasahiṣṇuḥ, tamāturaṁ madyōcitaṁ tīkṣṇaṁ-tīvramadaṁ, madyaṁ pāyayēt| ēvaṁ sati yatsyāttadāha-na mūrcchatyannasaṁyōgādityādi| yatō'nnōpayōgānna muhyati| paraṁ tīkṣṇamadyapānānmattaḥ san śastraṁ-nyastamaṅgē, na budhyatē-na cētayatē, tatkadarthanayā kliśyata ityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śastrakarmaṇaḥ pūrvaṁ bhōjanamāha-prākśastrakarmaṇa iti| tīkṣṇamadyapānamāha-pānapamiti| yō vēdanākṣamaḥ-śastravyathāṁ sōḍhumaśaktō madyapaḥ, tasya madyapānam| itarasya bhōjanamēva|
Adhikarana mūḍhagarbhādau bhōjanādiniṣēdhaḥ (16) · Śloka 16
anyatra mūḍhagarbhāśmamukharōgōdarāturāt|
|16|
View original
अन्यत्र मूढगर्भाश्ममुख़रोगोदरातुरात्|
|१६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-aśmaśabdēnāśmarī gr̥hyatē| mūḍhagarbhādibhirya āturastaṁ varjayitvēṣṭabhōjanaṁ madyapānaṁ ca kārayitavyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- mūḍhagarbhādau bhōjanamadyapānē niṣēdhatianatrēti|
Adhikarana śastrakarmavidhiḥ bhōjanādiniṣēdhaḥ (16-18) · Śloka 18
|
athāhr̥tōpakaraṇaṁ vaidyaḥ prāṅmukhamāturam||16||
sammukhō yantrayitvā''śu nyasyēnmarmādi varjayan|
anulōmaṁ suniśitaṁ śastramāpūyadarśanāt||17||
sakr̥dēvāharēttacca|
|18|
View original
|
अथाहृतोपकरणं वैद्यः प्राङ्मुख़मातुरम्||१६||
सम्मुख़ो यन्त्रयित्वाऽऽशु न्यस्येन्मर्मादि वर्जयन्|
अनुलोमं सुनिशितं शस्त्रमापूयदर्शनात्||१७||
सकृदेवाहरेत्तच्च|
|१८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athaśabdēna maṅgalavācinā saṅgrahōktamarthaṁ sūcayati| yathā (sū. a. 38)- "sumuhūrtē ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṁ praṇatēṣṭadēvataṁ" ityādi| āhr̥taṁ-ḍhaukitaṁ samīpānītaṁ, upakaraṇaṁ-tatkālayōgyaṁ yantraśastrāgnijāmbavauṣṭhapicuplōtasnēhamadhukalkādikaṁ, yasya tam, āturaṁ prāṅmukhaṁ-pūrvābhimukhaṁ, vaidyaḥ sammukhaḥ-pratyaṅmukhō, yantrayitvā śastramāśu-na vilambitaṁ, nyasyēt-nikṣipēt| marmādi varjayan-marmasirāsandhyādīn pariharan| tathā, anulōmaṁ kr̥tvā-na prātilōmyēna| kimbhūtaṁ śastram ? suniśitaṁ-atitīkṣṇam| tacca śastramāpūyadarśanāt nyasēt,-na tvadhikam| tat kiṁ tatraiva sthāpyam ? tacca sakr̥dēva-na bahūn vārān, āharēt-ākarṣēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śastrakarmavidhimāha-athēti| saṅgrahē tu (sū. a. 38)- " athōpahr̥tayantraśastrakṣārāgnijāmbavauṣṭhapicuplōtapatrasūtracarmapaṭṭamadhusnēhakaṣāyalēpakalkasēkōdakumbhaśītōṣṇōdakakaṭāhavyajanādivraṇōpayōgisarvōpakaraṇamāstr̥taśayanīyamupasthitasthirasnēhabalavadavalambakapuruṣamiṣṭē'hani muhūrtē ca dadhyakṣatānnapānarukmaratnārcitavipraṁ praṇatēṣṭadēvataṁ bhuktavantamāturaṁ prāṅgnukhamupavēśya saṁvēśya vā yantrayitvā pratyuṅgukhō vaidyō marmaśirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan anulōmaṁ śastraṁ nidadhyāt|" iti| nikhātaśastrasyāharaṇavidhimāha-sakr̥dēvēti| sakr̥t-ēkavāramāharēt, nāntarā'ntarā muñcēdityarthaḥ|
Adhikarana pāṭanapramāṇam pāṭanasthānam (18-21) · Śloka 21
pākē tu sumahatyapi|
pāṭayēt dvyaṅgulaṁ samyadvyaṅgulatryaṅgulāntaram||18||
ēṣitvā samyagēṣiṇyā paritaḥ sunirūpitam|
aṅgulīnālavālairvā yathādēśaṁ yathāśayam||19||
yatō gatāṁ gatiṁ vidyādutsaṅgō yatra yatra ca|
tatra tatra vraṇaṁ kuryātsuvibhaktaṁ nirāśayam||20||
āyataṁ ca viśālaṁ ca yathā dōṣō na tiṣṭhati|
|21|
View original
पाके तु सुमहत्यपि|
पाटयेत् द्व्यङ्गुलं सम्यद्व्यङ्गुलत्र्यङ्गुलान्तरम्||१८||
एषित्वा सम्यगेषिण्या परितः सुनिरूपितम्|
अङ्गुलीनालवालैर्वा यथादेशं यथाशयम्||१९||
यतो गतां गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च|
तत्र तत्र व्रणं कुर्यात्सुविभक्तं निराशयम्||२०||
आयतं च विशालं च यथा दोषो न तिष्ठति|
|२१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pākē tu sumahatyapi pāṭayēt| dvyaṅgulaṁ-dvyaṅgulaparimāṇaṁ vraṇaṁ, samyak kuryāt,-nādhikam| dvyaṅgulētyādi| aṅguladvayamathavā'ṅgulatrayamantarīkr̥tya punaranyaṁ vraṇaṁ kuryāt,-na tvāsannam| tathā, ēṣiṇyā samyagēṣitvā-gavēśayitvā, paritaḥ-samantāt, sunirūpitaṁ-suparyālōcitam| na kēvalamēṣiṇyā, yāvadaṅgulyā, nālēna-padmōtpalādijēna, vālairvā-varāhādisambandhibhiḥ, anvēṣya yathādēśaṁ yathāśayaṁ vraṇaṁ kuryāt| taṁ ca pradēśaṁ darśayitumāha-yata ityādi| yatō yasmin pradēśē gatāṁ-dūrayātāṁ, gatiṁ-nāḍīṁ, jānīyāt tasmin pradēśē vraṇaṁ kuryāt| yatra yatra śvayathupradēśē, utsaṅgaṁ-unnatiṁ, vidyāt tatra tatra pradēśē vraṇaṁ kuryāt| kiṁbhūtaṁ vraṇam ? suṣṭhu vibhaktau pārśvāparapārśvādivibhāgau yasya taṁ tathāvidham| tathā, nirāśayam,-na vidyata āśayaḥ-pūyādērdōṣasya sthānaṁ, yasya tathābhūtaṁ nirāśayaṁ kuryāt| tathā, āyataṁ-dīrgham, tathā viśālaṁ-vistirṇaṁ, kuryāt| ēvaṁ kr̥tē sati dōṣaḥ-pūyākhyō, na tiṣṭhati-na sthitiṁ labhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pāṭanapramāṇamāha-pākē tviti| bahuṣu pāṭanēṣu vdyaṅgulaṁ tryaṅgulaṁ vā'ntaraṁ kāryam| pāṭanasthānamāha-ēṣitvēti| ēṣiṇyādivibhāgauktaḥ saṅgrahē (sū. a. 38)- " vivr̥tē pradēśē vāmapradēśinyaiṣitvā nātivivr̥tē gambhīrē māṁsalē caiṣiṇyā| viārītē karīrādinālēna| atisaṁvr̥tē śūkaravālēna|" dēśaḥ-śarīrāvayavaḥ| āśayō-vraṇāṁsthānam| gatiḥ-nāḍīvraṇaḥ| utsaṅgaḥ-pūyaskhalanasthānam| vibhaktō-māṁsādilēśarahitaḥ| āśayaḥ-utsaṅgaḥ|
Adhikarana pāṭanē vaidyagatasāmagrī (21-22) · Śloka 22
|
śauryamāśukriyā tīkṣṇaṁ śastramasvēdavēpathū||21||
asammōhaśca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyatē|
|22|
View original
|
शौर्यमाशुक्रिया तीक्ष्णं शस्त्रमस्वेदवेपथू||२१||
असम्मोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्मणि शस्यते|
|२२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vaidyasya śastrakarmaṇi śauryaṁ-pāṭanādau vīryaṁ, śasyatē| tathā, āśukriyā-caturahastatā| tathā, tīkṣṇaśastratā| tathā, svēdaśca vēpathuśca, na vidyamānau tau yasya sa ēvam, svēdābhāvaḥ kampābhāvaścētyarthaḥ| tathā, asammōhaḥ-tatkālōcitakāryakaraṇē samyakpravr̥ttiḥ| nanu, "śauryaṁ vaidyasya śasyatē" ityuktyaiva svēdakampābhāvaḥ pratyapādi| tathā ca svēdavēpathū bhīrōrēva sambhavataḥ, na śūrasya| ityanarthakaṁ "asvēdavēpathū" iti| atrācakṣmahē satyamēvaitau bīruguṇau, kintūṣṇakālavaśāt prakr̥tivaśādvā yasya svēdavēpathū bhavataḥ, tatparihārārthamētaduktam| sasvēdasya hi vaidyasya śastrakarmakartumudyatasya śastragrahaṇamēva na tathā sampadyatē, tadvatsakampasyāpi| tasmāttatparihārō yuktaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pāṭanē vaidyagatasāmagrīmāha-śauryamiti|
Adhikarana lalāṭādau tiryak pāṭanam (22-23) · Śloka 23
|
tiryakchindyāllalāṭābhrūdantavēṣṭakajatruṇi||22||
kukṣikakṣākṣikūṭauṣṭhakapōlagalavaṅkṣaṇē|
|23|
View original
|
तिर्यक्छिन्द्याल्ललाटाभ्रूदन्तवेष्टकजत्रुणि||२२||
कुक्षिकक्षाक्षिकूटौष्ठकपोलगलवङ्क्षणे|
|२३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-lalāṭādidēśēṣu tiryak chhēdaḥ kāryaḥ| dantavēṣṭakō dantapiṇḍikā dantādhāra ucyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- lalāṭādau tiryakpāṭanamāha-tiryagiti|
Adhikarana pradēśāntarē tiryakpāṭananiṣēdhaḥ (23) · Śloka 23
|
anyatra chēdanāttiryak sirāsnāyuvipāṭanam||23||
View original
|
अन्यत्र छेदनात्तिर्यक् सिरास्नायुविपाटनम्||२३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyatra pradēśē tiryak chhēdanāt sirāṇāṁ snāyūnāṁ ca vyāpattiḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pradēśāntar tiryakpāṭanaṁ niṣēdhati-anyatrēti|
Adhikarana pāṭanānantaraṁ kartavyam (24-28) · Śloka 28
śastrē'vacāritē vāgbhiḥ śītāmbhōbhiśca rōgiṇam|
āśvāsya paritō'ṅgulyā paripīḍya vraṇaṁ tataḥ||24||
kṣālayitvā kaṣāyēṇa plōtēnāmbhō'panīya ca|
guggulvagurusiddhārthahiṅgusarjarasānvitaiḥ||25||
dhūpayētpaṭuṣaḍgranthānimbapatrairghr̥taplutaiḥ|
tilakalkājyamadhubhiryathāsvaṁ bhēṣajēna ca||26||
digdhāṁ vartiṁ tatō dadyāttairēvācchhādayēcca tāṁ|
ghr̥tāktaiḥ saktubhiścōrdhvaṁ ghanāṁ kavalikāṁ tataḥ||27||
nidhāya yuktyā badhnīyātpaṭṭēna susamāhitam|
pārśvē savyē'pasavyē vā nādhastānnaiva cōpari||28||
View original
शस्त्रेऽवचारिते वाग्भिः शीताम्भोभिश्च रोगिणम्|
आश्वास्य परितोऽङ्गुल्या परिपीड्य व्रणं ततः||२४||
क्षालयित्वा कषायेण प्लोतेनाम्भोऽपनीय च|
गुग्गुल्वगुरुसिद्धार्थहिङ्गुसर्जरसान्वितैः||२५||
धूपयेत्पटुषड्ग्रन्थानिम्बपत्रैर्घृतप्लुतैः|
तिलकल्काज्यमधुभिर्यथास्वं भेषजेन च||२६||
दिग्धां वर्तिं ततो दद्यात्तैरेवाच्छादयेच्च तां|
घृताक्तैः सक्तुभिश्चोर्ध्वं घनां कवलिकां ततः||२७||
निधाय युक्त्या बध्नीयात्पट्टेन सुसमाहितम्|
पार्श्वे सव्येऽपसव्ये वा नाधस्तान्नैव चोपरि||२८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śastrē'vacāritē-nyastē sati, vāgbhiḥ-tatkālōcitārbhirmadhurābhiḥ 'svasthō jātō'si' ityēvaṁprāyābhiḥ, tathā śītāmbhōbhiḥ-pariṣēkādibhiḥ, āturamāśvāsya, anantaraṁ vraṇaṁ paritaḥ-samantāt, aṅgulyā paripīḍya-pūyādidōṣaṁ nirhārya, anantaraṁ kaṣāyēṇa-madhuyaṣṭyādisādhitēna, kṣālayitvā, tataḥ plōtēnakārpāsādijavastrakhaṇḍēna, jalamapanīya-pānīyārdratāṁ nirhr̥tya, anantaraṁ vraṇaṁ guggulvādibhirnimbapatrāntairdhūpayēt| kimbhūtaiḥ ? ghr̥taplutaiḥ|- plutagrahaṇādbahughr̥tairiti dyōtayati| saṅgrahē cōktam (sū. a. 38)- "guggulvādibhirēvaṁ śayanāsanādi dvirahnō dhūpayēt|" iti| tataḥ-anantaraṁ, vartiṁ-kārpāsādimayīṁ, vraṇāntardadyāt-pravēśayēt, vaidyaḥ| kimbhūtām ? digdhām| kaiḥ ? tilakalkājyamadhubhiḥ,-vātavraṇē tilapiṣṭadigdhāṁ, pittavraṇē ghr̥tadigdhāṁ, kaphavraṇē madhudigdhām| kēcittu sarvairēva tairyugapaddigdhāmityāhuḥ| na ca kēvalaṁ tilādibhiḥ, yāvat yathāsvaṁ-yat yasya dōṣasya svaṁ bhēṣajaṁ, tēna ca digdhām| tairēva-tilakalkādibhiḥ, vraṇāntaḥpraviṣṭāṁ tāṁ-vartiṁ, ācchhādayēt-sthagayēt| ūrdhvaṁ-tadupariṣṭāt, ghr̥tayuktaiḥ saktubhirācchhādayēt| saṅgrahē cōktam (sū. a. 38)-"nātibhr̥ṣṭayavasaktubhirghr̥tāktairbhājanāntē'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumr̥ditairavacchhādya" iti| tatō- vraṇāntaḥpraviṣṭavarticchhādanādanantaraṁ, kavalikāṁ-bahuvastrakhaṇḍapuṭanirvartitāṁ, nidhāya-saṁsthāpya, paṭṭēna-nibiḍavastrakhaṇḍēna, prakr̥tatvāt vraṇaṁ badhnīyāt| katham ? yuktyā-dōṣakālānuguṇayā| ata ēva saṅgrahē jagāda (sū.a.38)-"vātaślēṣmōdbhavāṁstatra dvistrirvā vēṣṭayēdvraṇān| sakr̥dēva parikṣapya pittaraktābhighātajān|| śastrakṣatarujāyāṁ tu pratatāyāṁ yaṣṭīmadhukasarpiṣōṣṇēna vraṇaṁ siñcēt| udakumbhāccāpō gr̥hītvā prōkṣayan parita upacarēt|" iti| kathaṁ badhnīyāt ? susamāhitaṁ kr̥tvā-nāvahēlayā, vāmapārśvē dakṣiṇapārśvē vā| adhastāt na badhnīyāt, naiva cōpari-ūrdhvaṁ, badhnīyāt, naiva cōpari-ūrdhvaṁ, badhnīyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pāṭanānantaraṁ kartavyamāha-śastra iti| sarjarasō-rālaḥ| ṣaṅgranthā-vacā| yathāsvaṁ [bhēṣajēna ]-yasmin vraṇē yadbhēṣajamuktaṁ tēna| cahabdaḥ samuccayē| digdhāṁlitpām| taiḥ-vartilēpauṣadhaiḥ| taṁ-vraṇam| ūrdhvaṁ-pūrvalēpasya, ghr̥tāktasaktulēpaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 28)- " nātibhr̥ṣṭayavasaktubhirghr̥tāktairbhājanāntē'mbhasā dakṣiṇāṅgulībhiḥ sumr̥ditaiḥ" iti| kavalikāṁ-vastrakhaṇḍamayīṁ pālīm| paṭṭēna-ghanavasnakhaṇḍēna| susamāhitaṁ-suṣṭu sanniviṣṭaṁ yathā bhavati tathā| pārśvē bandhīyāt-granthiṁ dadyāt| saṅgahē tu (sū. a. 38)- "vātaślēṣmōdbhavāṁstatra dvisnirvā vēṣṭayēhraṇān| sakr̥dēva parikṣipya pittaraktābhighātajān|| sastrakṣatarujāyāṁ u pratatāyāṁ yaṣṭimadhukasarpiṣōṣṇēna vraṇaṁ siñcēt|" iti|
Adhikarana paṭṭakavalikāvikēśikānāṁ viśēṣaḥ (29) · Śloka 29
śucisūkṣmadr̥ḍhāḥ paṭṭāḥ kavalyaḥ savikēśikāḥ|
dhūpitā mr̥davaḥ ślakṣṇā nirvalīkā vraṇē hitāḥ||29||
View original
शुचिसूक्ष्मदृढाः पट्टाः कवल्यः सविकेशिकाः|
धूपिता मृदवः श्लक्ष्णा निर्वलीका व्रणे हिताः||२९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathā śucayaḥ sūkṣmasūtrā dr̥ḍhāśca paṭṭāḥ, tathā kavalikāḥ savikēśikāśca vraṇē hitāḥ| kimbhūtāḥ ? dhūpitāḥ, tathā mr̥davaḥ, tathā ślakṣṇāḥ, tathā valīrahitāḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- paṭṭakavalikāvikēśikānāṁ viśēṣamāha-śucisūkṣmaddaḍhā iti| vikēśikā-sūtravartiḥ|
Adhikarana rakṣā baliśca (30) · Śloka 30
kurvītānantaraṁ tasya rakṣāṁ rakṣōniṣiddhayē|
baliṁ cōpaharēttēbhyaḥ|30|
View original
कुर्वीतानन्तरं तस्य रक्षां रक्षोनिषिद्धये|
बलिं चोपहरेत्तेभ्यः|३०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anantaraṁ [ tasya-] rōgiṇaḥ kr̥taśastrakarmaṇō, vraṇē rakṣāṁ kuryāt| kimartham ? rakṣōniṣiddhayē-piśitāśanarākṣasādiniṣēdhāya| tēbhyaśca-rakṣōbhyō, balimupaharēt-dadyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rakṣāmāha-kurvītēti| saṅgrahē tu (sū. a. 38)- " udakumbhāccapō gr̥hītvā prōkṣayēt| paritō yāvakārthaparṇasaparyādibhirasya rakṣāṁ kuryāt|" iti| balimāha- baliṁ cēti|
Adhikarana auṣadhividhāraṇam (30-31) · Śloka 31
|
sadā mūrdhnā ca dhārayēt||30||
lakṣmīṁ guhāmatiguhāṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīm|
vacāṁ chhatrāmaticchhatrāṁ dūrvāṁ siddhārthakānapi||31||
View original
|
सदा मूर्ध्ना च धारयेत्||३०||
लक्ष्मीं गुहामतिगुहां जटिलां ब्रह्मचारिणीम्|
वचां छ्हत्रामतिच्छ्हत्रां दूर्वां सिद्धार्थकानपि||३१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sarvakālaṁ cauṣadhīrmūrdhnā dhārayēt| tā ēvāha-lakṣmīmityādi| lakṣmīṁ-padmacāriṇīm| guhāṁ-pr̥śniparṇīm| atiguhāṁ-śāliparṇām| jaṭilāṁ-māṁsīm| brahmacariṇīṁ-brahmayaṣṭikām| vacāṁ-ugragandhām| chhatrāṁ-śatapuṣpām| aticchatrāṁ-viṣāṇikām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- auṣadhīvidhāraṇamāha-sadēti| lakṣmīṁ-śamīm| guhātiguhē-śāliparṇīpr̥śniparṇyau| jaṭilāṁ-māṁsīm| brahyacāriṇīṁ-brāhmīm| chatrāticchtrē-śatapuṣpādvayam|
Adhikarana āhāravihāraniyamaḥ (32) · Śloka 32
tataḥ snēhadinēhōktaṁ tasyācāraṁ samādiśēt|
|32|
View original
ततः स्नेहदिनेहोक्तं तस्याचारं समादिशेत्|
|३२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tataḥ-anantaraṁ, tasya vraṇinaḥ, ācāramādiśēt| kathamam ? snēhadinēhōktam,-snēhasya dinaṁ snēhadinaṁ, snēhapānōpalakṣitamahaḥ, tatrēhā-cēṣṭā, tasyāmuktaṁ-snēhapānavidhyupadiṣṭaṁ "uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- āhāravihāraniyamamāha-tata iti| snēhadinēhōktaṁ-snēhavidhidinacaryōktam|
Adhikarana vraṇē divāsvapnaniṣēdhaḥ (32) · Śloka 32
|
divāsvapnō vraṇē kaṇḍūrāgarukśōphapūyakr̥t||32||
View original
|
दिवास्वप्नो व्रणे कण्डूरागरुक्शोफपूयकृत्||३२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-divāsvapnō vraṇē kaṇḍvādikr̥t| tasmāt vraṇinā'haḥ svapnō na sēvyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- divāsvapnaṁ viśēṣatō niṣēdhati-divāsvapna iti|
Adhikarana vraṇē strīsaṅganiṣēdhaḥ (33-1) · Śloka 1
strīṇāṁ tu smr̥tisaṁsparśadarśanaiścalitasrutē|
śukrē vyavāyajān dōṣānasaṁsargē'pyavāpnuyāt||33||
(vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt|
tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt)||1||
View original
स्त्रीणां तु स्मृतिसंस्पर्शदर्शनैश्चलितस्रुते|
शुक्रे व्यवायजान् दोषानसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात्||३३||
(व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागरात्|
तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्)||१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-strīṇāṁ tu smr̥tisaṁsparśadarśanaiḥ pūrvaṁ svasthānaccalitaṁ paścātsrutaṁ tasmiṁścalitasrutē śukrē satyasaṁsargē'pi-tāsāmasambandhē'pi maithunamantarēṇāpi, vyavāyajān-maithunōtthān, dōṣānavāpnuyāt| tasmāt strīsmaraṇasaṁsparśadarśanāni varjyānītyarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- strīsaṅgaṁ viśēṣatō niṣēdhati-strīṇāmiti|
Adhikarana vraṇē bhōjanam,vraṇē bhōjanaviśēṣaḥ (34-37) · Śloka 37
bhōjanaṁ ca yathāsātmyaṁ yavagōdhūmaṣaṣṭikāḥ|
masūramudgatuvarījīvantīsuniṣaṇṇakāḥ||34||
bālamūlakavārtākataṇḍulīyakavāstukam|
kāravēllakakarkōṭapaṭōlakaṭukāphalam||35||
saindhavaṁ dāḍimaṁ dhātrī ghr̥taṁ taptahimaṁ jalam|
jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇōdakōttaram||36||
bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati|
|37|
View original
भोजनं च यथासात्म्यं यवगोधूमषष्टिकाः|
मसूरमुद्गतुवरीजीवन्तीसुनिषण्णकाः||३४||
बालमूलकवार्ताकतण्डुलीयकवास्तुकम्|
कारवेल्लककर्कोटपटोलकटुकाफलम्||३५||
सैन्धवं दाडिमं धात्री घृतं तप्तहिमं जलम्|
जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णोदकोत्तरम्||३६||
भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति|
|३७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-bhōjanaṁ yathāsātmyaṁ-yadyasya sātmyaṁ yavādi, tathā jīvantyādiśākaṁ ca, tathā saindhavādikaṁ, purāṇaśālibhaktaṁ snigdhaṁ-snēhaṁ, tathā'lpaṁ, jāṅgalairmāṁsaiḥ saha bhuñjāna uṣṇōdakōttaraṁ yathābhavati, ēvaṁ vraṇī śīghraṁ vraṇamapōhati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bhōjanamāha-bhōjanamiti| kaṭukāphalaṁ-kaṭurōhiṇīphalam| bhōjanaviśēṣamāha-jīrṇaśālyōdanamiti|
Adhikarana viṣamāśanasamaśanādhyāśananiṣēdhaḥ (37-38) · Śloka 38
|
aśitaṁ mātrayā kālē pathyaṁ yāti jarāṁ sukham||37||
ajīrṇāttvanilādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt|
tataḥ śōpharujāpākadāhānāhānavāpnuyāt||38||
View original
|
अशितं मात्रया काले पथ्यं याति जरां सुख़म्||३७||
अजीर्णात्त्वनिलादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत्|
ततः शोफरुजापाकदाहानाहानवाप्नुयात्||३८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mātrayā kālē bhuktaṁ pathyaṁ sukhēna jarāṁ yāti| tasmāt pathyaṁ mātrayā kālē bhōktavyam| ajīrṇaṁ tu na kathañcit kāryam| yatō'jīrṇāt vātādīnāṁ balavān vibhramaḥ-kṣōbhaḥ, syāt| { tataḥ- } tasmātkṣōbhāt, śōphādīn prāpnuyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- viṣamāśanaṁ samaśanaṁ ca niṣēdhati-aśitamiti| adhyaśanaṁ niṣēdhati-ajīrṇa iti|
Adhikarana navadhānyādivargaḥ navadhānyādēratyapathyatvam (39-40) · Śloka 40
navaṁ dhānyaṁ tilān māṣān madyaṁ māṁsamajāṅgalam|
kṣīrēkṣuvikr̥tīramlaṁ lavaṇaṁ kaṭukaṁ tyajēt||39||
yaccānyadapi viṣṭambhi vidāhi guru śītalam|
vargō'yaṁ navadhānyādirvraṇinaḥ sarvadōṣakr̥t||40||
View original
नवं धान्यं तिलान् माषान् मद्यं मांसमजाङ्गलम्|
क्षीरेक्षुविकृतीरम्लं लवणं कटुकं त्यजेत्||३९||
यच्चान्यदपि विष्टम्भि विदाहि गुरु शीतलम्|
वर्गोऽयं नवधान्यादिर्व्रणिनः सर्वदोषकृत्||४०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-navadhānyādi tyajēt| yatō'yaṁ navadhānyādivargō vraṇinaḥ sarvān dōṣān karōti| saṅgrahē cōktam (sū.a.38)-"navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyēkṣukṣirapiṣṭatilavikr̥tiśuṣkaśākapiśitaharitamँkāmlalavaṇakaṭukakṣārānpāmiṣāṇi varjayēt|" iti| śītalaṁ-śītāmbvādi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- navadhanyādivargamāha-navaṁ dhānyamiti| saṅgrahē tu (sū. a. 38)- "navadhānyamāṣakalāyakulatthaniṣpāvaśimbīśītāmbumadyēkṣukṣīrapiṣṭatilavikr̥tiśuṣkaśākapiśitaharitakāmlalavaṇakaṭukakśārānūpāmiṣāṇi varjayēt|" iti| navadhānyādēratyapathyatvamāha- varga iti|
Adhikarana madyasya tatō'pathyatvam (41) · Śloka 41
madyaṁ tīkṣṇōṣṇarūkṣāmlamāśu vyāpādayēdvraṇam|
|41|
View original
मद्यं तीक्ष्णोष्णरूक्षाम्लमाशु व्यापादयेद्व्रणम्|
|४१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-madyaṁ tīkṣṇōṣṇādiguṇaṁ drāk vraṇaṁ vyāpādayēt| tasmāt madyamīdr̥śaṁ varjyam, nāparam| tathā ca tantrāntarē-"sasnēhaṁ madhuraprāyaṁ nātitīkṣṇamakarkaśam| tanu yatsukhapēyaṁ ca mārdvīkēṣu taduttamam||" ityuktam| tasmāt mārdvīkādiprāyaṁ rōdhrāsavādikaṁ vā yanmadyaṁ tassātmyatvātkiñcit pēyamēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- madyasya tatō'pathyatvamāha-madyamiti|
Adhikarana vraṇaśuśrūṣaṇam (41-43) · Śloka 43
|
vālōśīraiśca vījyēta na cainaṁ parighaṭṭayēt||41||
na tudēnna ca kaṇḍūyēccēṣṭamānaśca pālayēt|
snigdhavr̥ddhadvijātīnāṁ kathāḥ śruṇvanmanaḥpriyāḥ||42||
āśāvān vyādhimōkṣāyā kṣipraṁ vraṇamapōhati|
|43|
View original
|
वालोशीरैश्च वीज्येत न चैनं परिघट्टयेत्||४१||
न तुदेन्न च कण्डूयेच्चेष्टमानश्च पालयेत्|
स्निग्धवृद्धद्विजातीनां कथाः श्रुण्वन्मनःप्रियाः||४२||
आशावान् व्याधिमोक्षाया क्षिप्रं व्रणमपोहति|
|४३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vālōśīraiścainaṁ vraṇaṁ vījayēt| na cainaṁ parighaṭṭayēt| tathā na vyathayēt| nāpi kaṇḍūyēt| {cēṣṭamānaḥ-kriyāsu} vyāpāraṁ kurvan, vraṇaṁ pālayēt-rakṣēt| tathā snigdhādīnāṁ kathāścittapriyā ākarṇayan rōgamuktayē vihitāśō'hnāya vraṇamapōhati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vraṇaśuśrūṣaṇamāha-vālōśīraiścēti| vālaiḥ-cāmaraiḥ| uśīraiḥ-vīraṇavyajanaiḥ|
Adhikarana tr̥tīyē divasē prakṣālanādikam dvitīyē prakṣālanādiniṣēdhaḥ niṣēdhātikramē dōṣaḥ (43-44) · Śloka 44
|
tr̥tīyē'hni punaḥ kuryādvraṇakarma ca pūrvavat||43||
prakṣālanādi, divasē dvitīyē nācarēttathā|
tīvravyathō vigrathitaścirātsaṁrōhati vraṇaḥ||44||
View original
|
तृतीयेऽह्नि पुनः कुर्याद्व्रणकर्म च पूर्ववत्||४३||
प्रक्षालनादि, दिवसे द्वितीये नाचरेत्तथा|
तीव्रव्यथो विग्रथितश्चिरात्संरोहति व्रणः||४४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tr̥tīyē ca divasē punarapi prakṣālanādi karma pūrvavatpūrvēṇa vraṇakarmaṇā tulyaṁ, kuryāt| dvitīyē tu divasē prakṣālanādi nācarēt| kimityāha-tathētyādi| tathā-tēna prakārēṇa, vraṇastīvravyathaḥ sampadyatē| tathā, vigrathitaḥ-sa pradēśō bahubhirgranthibhiryuktaḥ syāt| tathā, vraṇāścirāt-cirēṇa kālēna, saṁrōhati-saṁrōhaṁ yāti rūḍhaḥ sampadyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- tr̥tīyē divasē prakṣālanādikamāha-tr̥tīyē'hnīti| dvitīyē divasē prakṣālanādikaṁ niṣēdhati-divasa iti| niṣēdhātikramē dōṣamāha-tathēti| vigrathitō-viṣamasaṁsthānaḥ|
Adhikarana snigdhādivikēśikāyāḥ kalkasya ca niṣēdhaḥ (45) · Śloka 45
snigdhāṁ rūkṣāṁ ślathāṁ gāḍhāṁ durnyastāṁ ca vikēśikām|
vraṇē na dadyātkalkaṁ vā|45|
View original
स्निग्धां रूक्षां श्लथां गाढां दुर्न्यस्तां च विकेशिकाम्|
व्रणे न दद्यात्कल्कं वा|४५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vraṇē-vraṇākhyē ādhārē, snigdhādiguṇayuktaṁ vikēśikāṁvraṇāntaḥpravēśayōgyāṁ vartiṁ, na dadyāt| ślathāṁ-śithilām, gāḍhāṁ-nibiḍām, durnyastāṁ-viṣamanyastāṁ| atra cātiśabdō'rthavaśādgamyamānō bōdhyaḥ| ata ēva saṅgrahē spaṣṭaṁ kr̥tvōvāca (sū.a. 38)- {"atisnigdharūkṣamatiślathamatigāḍham| } atisnēhātklēdaḥ|" iti| kalkaṁ vā-kalkamapyatisnigdhādiguṇayuktaṁ vraṇē na yōjayēt| piṣṭamauṣadhaṁ dravāplutaṁ kalka ityucyatē (hr̥.ka.a.6|10)| kimiti snigdhādiguṇayuktāṁ vivēśikāṁ kalkaṁ vā na dadyāt ? ityāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snigdhādivikēśikāṁ kalkaṁ ca niṣēdhatisnigdhāmiti|
Adhikarana niṣēdhātikramē dōṣaḥ (45-47) · Śloka 47
|
snēhātklēdō vivarddhatē||45||
māṁsacchhēdō'tirugraukṣyādvaraṇaṁ śōṇitāgamaḥ|
ślathātigāḍhadurnyāsairvraṇavartmāvagharṣaṇam||46||
gh|47|
View original
|
स्नेहात्क्लेदो विवर्द्धते||४५||
मांसच्छेदोऽतिरुग्रौक्ष्याद्वरणं शोणितागमः|
श्लथातिगाढदुर्न्यासैर्व्रणवर्त्मावघर्षणम्||४६||
घ्|४७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yatō'tisnēhāt klēdavr̥ddhiḥ| atarūkṣatvācca māṁsacchhēdō'tivyathā ca, tathā vidāraṇaṁ raktasrāvaśca| ślathādiguṇayuktēna ca vraṇamārgasyāvagharṣaṇaṁ syāt| vikēśikā vraṇē kasmāddhīyatē ? ityāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- niṣēdhātikramē dōṣamāha-snēhāditi| raukṣyāccatvārō dōṣāḥ|
Adhikarana vikēśikāyā guṇaḥ (47) · Śloka 47
sapūtimāṁsaṁ sōtsaṅgaṁ sagatiṁ pūyagarbhiṇam|
vraṇaṁ viśōdhayēcchīghraṁ sthitā hyantarvikēśikā||47||
View original
सपूतिमांसं सोत्सङ्गं सगतिं पूयगर्भिणम्|
व्रणं विशोधयेच्छीघ्रं स्थिता ह्यन्तर्विकेशिका||४७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vikēśikā vraṇāntarē sthitā pūtyādiyuktaṁ vraṇaṁ viśōdhayēt| atō'sau yōjyā| kīdr̥gvraṇaṁ ? pūtiyuktamāṁsam, sōtsaṅgaṁ-unnatam, pūyādibhakṣitamāṁsādipradēśaḥ śūnyō dēhasya gatirucyatē, {sagatiṁ-} gatiyuktam, pūyaścāsau garbhaśca, sa vidyatē yasya sa pūyagarbhī taṁ ca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vikēśikāyā guṇamāha-sapūtimāṁsamiti|
Adhikarana apakvapāṭanē cikitsā (48) · Śloka 48
vyamlaṁ tu pāṭitaṁ śōphaṁ pācanaiḥ samupācarēt|
bhōjanairupanāhaiśca nātivraṇavirōdhibhiḥ||48||
View original
व्यम्लं तु पाटितं शोफं पाचनैः समुपाचरेत्|
भोजनैरुपनाहैश्च नातिव्रणविरोधिभिः||४८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vyamlaṁ-vidagdhaṁ pakvāpakvaṁ vraṇaṁ, pakvamityajñānāt pāṭitam| tathāvidhiṁ śvayathuṁ pācanairannapānaistathāvidhaiścōpanāhaiḥ-sātvaṇakiṇvādikalpitaiḥ, upācarēt| na ca sarvairēvāviśēṣēṇa pācanairupācarēdityāha-nātītyādi| vraṇātivirōdhīni yāni śvayathupācanāni-amlakaṭukatīkṣṇōṣṇalavaṇaprāyāṇi dravyāṇi tathaivaṁprāyāṇi bhōjanāni, na tairupācarēt| api tu kiñcidēva vraṇavirōdhīni yāni tairucitairupakramēditi bōdhyam, nātiśabdaprayōgāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- apakvapāṭanē cikitsāmāha-vyamlaṁ tviti| vyamlaṁ-vidagdham, tatra hiraktaṁ vigatāmlarasaṁ bhavati| iti pāṭanavidhiḥ|
Adhikarana sīvanasya viṣayaḥ (49-51) · Śloka 51
sadyaḥ sadyōvraṇān sīvyēdvivr̥tānabhighātajān|
mēdōjāllikhitān granthīn hrasvāḥ pālīśca karṇayōḥ||49||
śirōkṣikūṭanāsauṣṭhagaṇḍakarṇōrubāhuṣu|
grīvālalāṭamuṣkasphiṅmēḍhrapāyūdarādiṣu||50||
gambhīrēṣu pradēśēṣu māṁsalēṣvacalēṣu ca|
|51|
View original
सद्यः सद्योव्रणान् सीव्येद्विवृतानभिघातजान्|
मेदोजाल्लिखितान् ग्रन्थीन् ह्रस्वाः पालीश्च कर्णयोः||४९||
शिरोक्षिकूटनासौष्ठगण्डकर्णोरुबाहुषु|
ग्रीवाललाटमुष्कस्फिङ्मेढ्रपायूदरादिषु||५०||
गम्भीरेषु प्रदेशेषु मांसलेष्वचलेषु च|
|५१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sadyōvraṇānabhighātajān vivr̥tān-vistīrṇamukhān, sadyaḥ-tatkṣaṇādēva, sīvyēt| saṅkucitavadanāstu tē na sīvyāḥ| abhighātājjanma yēṣāṁ tānēvam| sadyōvraṇāniti sadyōgrahaṇamabhighātajēṣvapi cirakālasthitēṣu nāyaṁ vidhiriti dyōtayati| mēdōjān granthīn likhitān-śastralikhitān, sūcyā sīvyēt| karṇayōśca hrakhāḥ pālīrlikhitāḥ sīvyēt| śirōkṣiprabhr̥tiṣu pradēśēṣu prabhūtamāṁsēṣvacalēṣu ca sthitān vraṇān sīvyēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha sīvanavidhiḥ| tatra sīvanasya viṣayamāha-sadya iti| sadyaḥ-vraṇōtpattidinē| sadyōvraṇān-śōfapākādipūrvarūparahitān| tēṣāmabhidhātajatvāt vyabhicārē'pi tadupādānaṁ dōṣasaṁsargavyudāsārtham| likhitānlikhanōddhr̥tamēdasaḥ| karṇapālīśca likhitāḥ-likhanōddhr̥tahasvatvahētuduṣṭāvayavāḥ| śiraḥprabhr̥tau yē gambhīrā māṁsalā acalāśca pradēśāstēṣu sthitān vraṇān|
Adhikarana sīvanāviṣayaḥ (51-52) · Śloka 52
|
na tu vaṅkṣaṇakakṣādāvalpamāṁsē calē vraṇān||51||
vāyunirvāhiṇāḥ śalyagarbhān kṣāraviṣāgnijān|
|52|
View original
|
न तु वङ्क्षणकक्षादावल्पमांसे चले व्रणान्||५१||
वायुनिर्वाहिणाः शल्यगर्भान् क्षारविषाग्निजान्|
|५२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vaṅkṣaṇādisthitānāṁ vraṇānāṁ gambhīrādipradēśatvātsīvanaṁ prāptaṁ tanniṣidhyatē| māṁsalēṣu sthirēṣu ca vraṇān sīvyēdityuktyaivālpamāṁsē calē sthānē vraṇānna sīvyēdityarthē labdhē, alpamāṁsāṁścalāṁśca vraṇān na sīvyēditi vacanamatiśayārtham| jātucidabhighātajān vivr̥tānapyēvaṁvidhān vraṇān na sīvyēditi gamayati| tathā, vāyuṁ nirvahanti-niḥśvasanti, tān vāyunirvāhiṇō na sīvyēt| tathā śalyaṁ garbhē yēṣāṁ tān śalyagarbhān, tathā kṣāraviṣāgnibhyō jātān vraṇān na sīvyēt| sīvanātpūrvaṁ yatkriyatē taddarśayati-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sīvanāviṣayamāha-na tviti| vāyunirvāhiṇaḥ=vāyunirgamadvārabhūtān|
Adhikarana sīvanasya vidhiḥ (52-54) · Śloka 54
|
sīvyēccalāsthiśuṣkāsratr̥ṇarōmāpanīya tu||52||
pralambi māṁsaṁ vicchinnaṁ nivēśya svanivēśanē|
sandhyasthi ca sthitē raktē snāyvā sūtrēṇa valkalaiḥ||53||
sīvyēnna dūrē nāsannē gr̥hṇannālpaṁ na vā bahu|
|54|
View original
|
सीव्येच्चलास्थिशुष्कास्रतृणरोमापनीय तु||५२||
प्रलम्बि मांसं विच्छिन्नं निवेश्य स्वनिवेशने|
सन्ध्यस्थि च स्थिते रक्ते स्नाय्वा सूत्रेण वल्कलैः||५३||
सीव्येन्न दूरे नासन्ने गृह्णन्नाल्पं न वा बहु|
|५४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sthānāccalitamasthyapanīya-nirasya, tathā śuṣkaraktaṁ tr̥ṇāni rōmāṇi cāpāsya, tathā śastrādinā prakarṣēṇa lambi vraṇē yadvidyatē māṁsaṁ tat svanivēśanē-ātmīyē sthānē, nivēśya-saṁsthāpya, tathā sandhyasthi svē sthānē saṁsthāpya, sthitē raktē astravadrūpatvaṁ prāptē sati, vraṇaṁ sīvyēt| kēna ? snāyvādinā, tathā valkalaiḥ| valkalāni-śaṇāśmantakāditvagudbhavāni, taiḥ| kathaṁ sīvyēt ? na dūrē-na viprakr̥ṣṭē, na cāsannē-nātinikaṭē nālpaṁ vraṇāṁśaṁ na ca bahu gr̥hṇan|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sīvanasya vidhimāha-sīvyēditi| calaṁ yadasthi śuṣkaṁ ca yadasr̥k tadapanīya, tr̥ṇāni rōmāṇi ca sandhigatamasthi ca svanivēśanē nivēśya| sthitē-strāvānnivRttē| valkalē viśēṣa uktaḥ saṅgrahē (sū.a. 38)- "śaṇāśmantakamūrvātasīnāṁ vā valkalaiḥ|" iti| tathā (saṁ. sū. a. 38)- " sīvanavikalpāstu samāsēna catvāraḥ| gōṣphaṇikā tunnasēvanī vēllitakaṁ rājagranthibandhanamiti| tēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tivibhāgaḥ, prahāravaśāccōpayōgaḥ|" iti|
Adhikarana sīvanānantaraṁ kartavyam (54-55) · Śloka 55
|
sāntvayitvā tataścārtaṁ vraṇē madhughr̥tadrutaiḥ||54||
añjanakṣau majamaṣīphalinīśallakīphalaiḥ|
sarōdhramadhukairdigdhē yuñjyādbandhādi pūrvavat||55||
View original
|
सान्त्वयित्वा ततश्चार्तं व्रणे मधुघृतद्रुतैः||५४||
अञ्जनक्षौ मजमषीफलिनीशल्लकीफलैः|
सरोध्रमधुकैर्दिग्धे युञ्ज्याद्बन्धादि पूर्ववत्||५५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tataḥ-tasmātsīvanādanantaraṁ, āturaṁ sāntvayitvā- samāśvāsya śītāmbusparśavyajanādibhiḥ, anantaramuktairliptē vraṇē sati| kaiḥ ? añjanādibhiḥ| kimbhūtaiḥ ? madhughr̥tābhyāṁ drutaiḥ-ālōḍitaiḥ| pūrvavadbandhādi yuñjyāt,- tr̥tīyāntādvatiḥ, pūrvōddiṣṭēna karmaṇā tulyaṁ kaṣāyakṣālanādi kavalikādikaṁ ca yōjyamityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sīvanānantaraṁ kartavyamāha-sāntvayitvēti| añjanaṁ-strōtōñjanam| phalinī-priyaṅguḥ pūrvavat-pāṭanavat|
Adhikarana śuṣkaṁ vraṇamārdaṁ kr̥tvā sīvyēt (56) · Śloka 56
vraṇē niḥśōṇitauṣṭhō yaḥ kiñcidēvāvalikhya tam|
sañjātarudhiraṁ sīvyētsandhānaṁ hyasya śōṇitam||56||
View original
व्रणे निःशोणितौष्ठो यः किञ्चिदेवावलिख़्य तम्|
सञ्जातरुधिरं सीव्येत्सन्धानं ह्यस्य शोणितम्||५६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-avidyamānaśōṇitau ōṣṭau-pārśvau, yasya tamēvaṁbhūtaṁ vraṇaṁ kiñcidēva-īṣanmātramēva śastrēṇāvalikhya, taṁ sañjātarudhiraṁ santaṁ sīvyēt, na tvēvamēva| yasmādasya-vraṇasya, sandhānaṁ śōṇitamēva|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- śuṣkaṁ vraṇamārdraṁ kr̥tvā sīvyēdityāha-vraṇa iti| niḥśōṇita ōṣṭhō-vyadhaniyapradēśō, yasya sa tathā| iti sīvanavidhiḥ|
Adhikarana bandhanasya sādhanāni (57-59) · Śloka 59
bandhanāni tu dēśādīn vīkṣya yuñjīta tēṣu ca|
āvikājinakauśēyamuṣṇam, kṣau maṁ tu śītalam||57||
śītōṣṇam tūlasantānakārpāsasnāyuvalkajam|
tāmrāyastrapusīsāni vraṇē mēdaḥkaphādhikē||58||
bhaṅgē ca yuñjyātphalakaṁ carmavalkakuśādi ca|
|59|
View original
बन्धनानि तु देशादीन् वीक्ष्य युञ्जीत तेषु च|
आविकाजिनकौशेयमुष्णम्, क्षौ मं तु शीतलम्||५७||
शीतोष्णम् तूलसन्तानकार्पासस्नायुवल्कजम्|
ताम्रायस्त्रपुसीसानि व्रणे मेदःकफाधिके||५८||
भङ्गे च युञ्ज्यात्फलकं चर्मवल्ककुशादि च|
|५९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-badhyatē vraṇa ēbhiriti bandhanāni,- āvikājinādīni, tēṣu-vraṇēṣu, dēśakālasātmyādīn vīkṣya-nirūpya, yathāyōgamāvikādyanyatamaṁ yuñjyāt| tēṣāṁ ca bandhanānāṁ svarūpamāha-āvikētyādi| avirēvāvikaḥ, tasyēdamāvikam| "avēḥ kaḥ" iti kaḥ, "tasyēdam" ityaṇ| ajinaṁ-carma| kōśātsambhūtaṁ-kauśēyam| "kōṣāḍhḍhañ" iti ḍhañ| āvikādikaṁ bandhanatrayamuṣṇaṁ-uṣṇavīryam| kṣau maṁ tu bandhanaṁ śītalaṁ-śītavīryam| tūlasantānādijaṁ śītōṣṇaṁ-ubhayasvabhāvam| tūlaṁ śālmalyādijaṁ tasya santānaḥ-santatiḥ sūtrarūpatā, tēna niṣpāditam| mēdaḥkaphādhikē vraṇē tāmrādīni bandhanārthaṁ yuñjyāt| bhaṅgē-asthibhaṅgē| na kēvalaṁ tāmrādīni mēdaḥkaphādhikē vraṇē yuñjayāt, yāvaccaśabdāttāni bhaṅgē'pi yuñjyāt| na ca kēvalaṁ bhaṅgē tāmrādīni yuñjyāt, yāvatphalakādi ca yuñjyāt| kuśāśabdēna vaṁśādikambikōcyatē| adhunā bandhaprakārānnirdiśati-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- atha bandhanavidhiḥ| tatra bandhanasya sādhanānyāha-bandhanānīti| santānaṁ-nantuḥ| phalakaṁ-kāṣṭhapaṭṭikā| kuśā-vēṇudalam|
Adhikarana bandhanaprakārāḥ (59-61) · Śloka 61
svanāmānugatākārā bandhāstu daśa pañca ca||59||
kōśasvastikamuttōlīcīnadāmānuvēllitam|
khaṭvāvibandhasthagikāvitānōtsaṅgatōṣphaṇāḥ||60||
yamakaṁ maṇḍalākhyaṁ ca pañcāṅgī cēti yōjayēt|
(vidadhyāttēṣu tēṣvēva kōśamaṅguliparvasu|
svastikaṁ karṇakakṣādistanēṣūktaṁ ca sandhiṣu||1||
muttōlīṁ mēḍhragrīvādau yuñjyāccīnamapāṅgayōḥ|
sambādhē'ṅē tathā dāma, śākhāsvēvānuvēllitam||2||
khaṭṭāṁ gaṇḍē hanau śaṅkhē, vibandhaṁ pr̥ṣṭhakōdarē|
aṅguṣṭhāṅgulimēḍhrāgrē sthagikāmantravr̥ddhiṣu||3||
vitānaṁ pr̥thulāṅgādau tathā śirasi cērayēt|
vilambini tathōtsaṅgaṁ, nāsauṣṭhacibukādiṣu||4||
gōṣphaṇaṁ sandhiṣu tathā, yamakaṁ yamikē vraṇē|
vr̥ttē'ṅghē maṇḍalākhyaṁ, ca pañcāṅgī cōrdhvajatruṣu||5||
) yō yatra suniviṣṭaḥ syāttaṁ tēṣāṁ tatrē buddhimān||61||
View original
स्वनामानुगताकारा बन्धास्तु दश पञ्च च||५९||
कोशस्वस्तिकमुत्तोलीचीनदामानुवेल्लितम्|
खट्वाविबन्धस्थगिकावितानोत्सङ्गतोष्फणाः||६०||
यमकं मण्डलाख्यं च पञ्चाङ्गी चेति योजयेत्|
(विदध्यात्तेषु तेष्वेव कोशमङ्गुलिपर्वसु|
स्वस्तिकं कर्णकक्षादिस्तनेषूक्तं च सन्धिषु||१||
मुत्तोलीं मेढ्रग्रीवादौ युञ्ज्याच्चीनमपाङ्गयोः|
सम्बाधेऽङे तथा दाम, शाखास्वेवानुवेल्लितम्||२||
खट्टां गण्डे हनौ शङ्खे, विबन्धं पृष्ठकोदरे|
अङ्गुष्ठाङ्गुलिमेढ्राग्रे स्थगिकामन्त्रवृद्धिषु||३||
वितानं पृथुलाङ्गादौ तथा शिरसि चेरयेत्|
विलम्बिनि तथोत्सङ्गं, नासौष्ठचिबुकादिषु||४||
गोष्फणं सन्धिषु तथा, यमकं यमिके व्रणे|
वृत्तेऽङ्घे मण्डलाख्यं, च पञ्चाङ्गी चोर्ध्वजत्रुषु||५||
) यो यत्र सुनिविष्टः स्यात्तं तेषां तत्रे बुद्धिमान्||६१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-svaṁ ca tannāma ca svanāma, tēnānugataḥ-anubaddhaḥ, ākāraḥ-saṁsthānaviśēṣō, yēṣāṁ tē pañcadaśa bandhā vakṣyamāṇāḥ| tuśabdō'vadhāraṇārthaḥ| arthāt pañcadaśaivēti, na nyūnāḥ| kōśādayaḥ pañcāṅgyantāḥ| tēṣāṁ-bandhānāṁ madhyē, yō-bandhaviśēṣō, yatra-yasmindēhadēśē, suniviṣṭō bhavēt, taṁ-bandhaṁ kōśādikaṁ, tatra-tasmindēśē, yōjayēt| tatra kōśō'ṅgulīparvasu carmādikr̥taḥ| svastikaṁ sandhikūrcabhrūstanāntarakṣākṣikapōlakarṇēṣu| muttōlī grīvāmēḍhrayōḥ| cīnamapāṅgayōḥ| dāma sambādhē'ṅgē vaṅkṣaṇādau| anuvēllitaṁ śākhāsu| khaṭvā hanusandhigaṇḍēṣu| vibandhamudarōrupr̥ṣṭhēṣu| sthagikā'ṅguṣṭhāṅgulīmaḍhrāntramūtravr̥ddhiṣu| vitānaṁ mūrddhādau pr̥thulē'ṅgē| utsaṅgamaṅgaviśēṣē lambini bāhvādau| gōṣphaṇaṁ nāsauṣṭhacibukasakthiṣu| yamakaṁ yamalavraṇayōḥ| maṇḍalaṁ vr̥ttē'ṅgē| pañcāṅgī jatrūrdhvamiti yōjanā kāryā| sampratyēṣāṁ bandhānāṁ gāḍhaśithilādibandhatvaṁ dēśādyanurōdhānnirūpayati-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bandhānāha-svanāmānugatākārā iti| saṅgrahē tu (sū. a. 38)- "tatra kōśamaṅguliparvasu vidadhyāt| dāma sambādhē'ṅgē| utsaṅgaṁ vilambini| svastikaṁ sandhikūrcabhrūstanāntarakakṣākṣikapōlakarṇēṣu| anuvēllitaṁ śāhāsu| muttōlīṁ grīvāmēḍhrayōḥ| maṇḍalaṁ vr̥ttē'ṅgē| sthagikāmaṅguṣṭhāṅgulimēḍhrāgramūtravr̥ddhiṣu| yamakaṁ yamalavraṇayōḥ| khaṭvāṁ hanuśaṅkhagaṇḍēṣu| cīnamapāṅgayōḥ| vibandhamudarōrupr̥ṣṭhēṣu| vitānaṁ murddhādau pr̥thulē'ggē| gōṣfaṇaṁ nāsauṣṭhacibukasakthaṣu| ~pañcāṅgīṁ atrūrdhvamiti| na tu vraṇasyōpari kuryād granthiṁ na cābādhakarō yathā syāt| bandhstviṣṭō'nilē duṣṭē daṣṭē bhagnē vraṇēṣu ca| tatrāntyayōrdvidhā bandhaḥ savyadakṣiṇabhēdataḥ|| trividhastvēva sarvatra gāḍhaślathasamatvataḥ| kafavātē ghanō gāḍhaḥ pittaraktē tanuḥ ślathaḥ|| vātapittē samō bandhaḥ kaphapittavraṇēśu ca||" iti|
Adhikarana pradēśaviśēṣēṇa bandhanaviśēṣaḥ (62-66) · Śloka 66
badhnīyādgāḍhamūrusphikkakṣāvaṅkṣaṇamūrdhasu|
śākhāvadanakarṇāraḥpr̥ṣṭhapārśvagalōdarē||62||
samaṁ mēhanamuṣkē ca, nētrē sandhiṣu ca ślatham|
badhnīyācchhithilasthānē vātaślēṣmōdbhavē samam||63||
gāḍhamēva samasthānē, bhr̥śaṁ gāḍhaṁ tadāśayē|
śītē vasantē'pi ca tau mōkṣaṇīyau tryahātryahāt||64||
pittaraktōtthayōrbandhō gāḍhasthānē samō mataḥ|
samasthānē ślathō, naiva śithilasyāśayē tathā||65||
sāyaṁprātastayōrmōkṣō grīṣmē śaradi cēṣyatē|
|66|
View original
बध्नीयाद्गाढमूरुस्फिक्कक्षावङ्क्षणमूर्धसु|
शाख़ावदनकर्णारःपृष्ठपार्श्वगलोदरे||६२||
समं मेहनमुष्के च, नेत्रे सन्धिषु च श्लथम्|
बध्नीयाच्छ्हिथिलस्थाने वातश्लेष्मोद्भवे समम्||६३||
गाढमेव समस्थाने, भृशं गाढं तदाशये|
शीते वसन्तेऽपि च तौ मोक्षणीयौ त्र्यहात्र्यहात्||६४||
पित्तरक्तोत्थयोर्बन्धो गाढस्थाने समो मतः|
समस्थाने श्लथो, नैव शिथिलस्याशये तथा||६५||
सायंप्रातस्तयोर्मोक्षो ग्रीष्मे शरदि चेष्यते|
|६६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ūrusphigādiṣu dēśēṣu gāḍhaṁ bandhaṁ badhnīyāt, na tu ślatham| śākhāvadanādiṣu samaṁ bandhaṁ badhnīyāt| caśabdānmēhanē muṣkayōśca samamēva| nētrē-nayanē, tathā'sthisandhiṣu śithilaṁ bandhaṁ badhnīyāt| śithilasthānē śithilō bandha upadiṣṭaḥ tatra sthānē yau vraṇau vātaślēṣmōdbhavau tau samaṁ kr̥tvā badhnīyāt, na gāḍhaṁ na śithilam| samasthānē samō bandha upadiṣṭaḥ, tatra sthānē vātaślēṣmōdbhavau vraṇau gāḍhamēva badhnīyāt| bhr̥śamityādi| tadityanēna gāḍhāśayaḥ parāmr̥śyatē| gāḍhabandhōddiṣṭē sthānē vātaślēṣmōdbhavau vraṇau bhr̥śaṁ-sutarāṁ, gāḍhaṁ badhnīyāt| tau-vātaślēṣmōdbhavau vraṇau, śītē-hēmantaśiśirākhyē kālē, vasantē ca tryahāttryahāt-tridinaṁ tridinamantarīkr̥tya, mōkṣaṇiyau-mōkṣaṇārhau bhavataḥ| pittaraktōtthayōrvraṇayōrgāḍhabandhasthānē samō bandhō mataḥ, na śithilaḥ| samasthānē yatra samō bandhaḥ upadiṣṭaḥ śākhāvadanādau, tatrasthayōḥ pittaraktōtthayōrvraṇayōḥ śithilō bandhaḥ kāryaḥ| śithilasya bandhasyāśayē yatra śithilō bandhaḥ kārya ityuktaṁ, tatra naiva bandhaḥ kārya iti| ēvakārō'vadhāraṇārthaḥ kr̥taḥ| tayōḥ-pittaraktōtthayōḥ, sāyaṁprātardvau kālau mōkṣa iṣyatē| grīṣmē śaradi cānyadōṣōtthavraṇasyāpi sāyaṁprātarmōkṣa iṣyatē| na tu bandhēna vinā vraṇō dhārya ityāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- pradēśaviśēṣēṇa bandhaviśēṣamāha-bandhīyāditi| ūrvādiṣu gāḍham| śākhādiṣu samam| nētrādau ślatham| tryahāntarmōkṣaṇaṁ sāyaṁprātarmōkṣaṇaṁ ca sarvartuṣu prātpasyaikāhāntaramōkṣaṇasya kratuviśēṣē'pavādaḥ|
Adhikarana bandhākaraṇē dōṣaḥ (66-67) · Śloka 67
|
abaddhō daṁśamaśakaśītavātādipīḍitaḥ||66||
duṣṭibhavēcciraṁ cātra na tiṣṭhētsnēhabhēṣajam|
kr̥cchhrēṇa śuddhiṁ rūḍhiṁ vā yāti rūḍhō vivarṇatām||67||
View original
|
अबद्धो दंशमशकशीतवातादिपीडितः||६६||
दुष्टिभवेच्चिरं चात्र न तिष्ठेत्स्नेहभेषजम्|
कृच्छ्ह्रेण शुद्धिं रूढिं वा याति रूढो विवर्णताम्||६७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-abaddhō vraṇō daṁśādibhiḥ pīḍitō-vyathitaḥ, tathā''diśabdāt rajōdhūmādibhiśca vyathitaḥ, aduṣṭō'pi duṣṭībhavati| atra ca-vraṇē, bandhamantarēṇa vraṇaghnaḥ snēha upayōjitō bhēṣajaṁ cōpayōjitaṁ ciraṁ na tiṣṭhēt| bandhaṁ ca vinā samyagupacaryamāṇō'pi vraṇaḥ kaṣṭēna śuddhiṁ yāti| rūḍhiṁ ca kr̥cchhrēṇa yāti| rūḍhō'pi san vivarṇatāṁ yāti, na śarīravarṇatām| ityabandhanāddōṣāḥ| idānīṁ bandhanādguṇānāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bandhākaraṇē dōṣamāha-abaddha iti| snēhaśca bhēṣajaṁ cēti dvandvaḥ| saṅgrahē tu (sū. a. 38)- "snēhaścātra na ciraṁ tiṣṭhati| bhēṣajamacirācchuṣyati|" iti|
Adhikarana bandhakaraṇē guṇaḥ (68-70) · Śloka 70
baddhastu cūrṇitō bhagnō viślaṣṭaḥ pāṭitō'pi vā|
chhinnasnāyusirō'pyāśu sukhaṁ saṁrōhati vraṇaḥ||68||
utthānaśayanādyāsu sarvēhāsu na pīḍyatē|
udvr̥ttauṣṭhaḥ samutsannō viṣamaḥ kaṭhinō'tiruk||69||
samō mr̥duraruk śīghraṁ vraṇaḥ śudhyati rōhati|
|70|
View original
बद्धस्तु चूर्णितो भग्नो विश्लष्टः पाटितोऽपि वा|
छिन्नस्नायुसिरोऽप्याशु सुखं संरोहति व्रणः||६८||
उत्थानशयनाद्यासु सर्वेहासु न पीड्यते|
उद्वृत्तौष्ठः समुत्सन्नो विषमः कठिनोऽतिरुक्||६९||
समो मृदुररुक् शीघ्रं व्रणः शुध्यति रोहति|
|७०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-turavadhāraṇē| baddha ēva vraṇō bandhamāhātmyāt, cūrṇitaḥ-asthisamāśritō vraṇaḥ, tathā bhagnaḥ-asthisamāśrita ēva vraṇaḥ, tathā viślaṣṭaḥ-sandhisthānādanyasthānagatō vraṇō nētrādisthaḥ, tathā pāṭitaḥ-sarvadēśasthitō'pi, tathā chhinnasnāyusirō'pyāśu vraṇaḥ sukhaṁ samyagrōhati| tathōtthānaśayanādyāsu sarvāsvīhāsu-cēṣṭāsu, na pīḍyatē-na vyathatē| ūrdhvaṁ vr̥ttau-vartulau, ōṣṭhau yasya sa udvr̥ttauṣṭhaḥ, na samaḥ| tathā, samutsannaḥ-samāntāducchhūnarūpō yō vraṇō na samaḥ| tathā, viṣamaḥ udvr̥ttauṣṭhasamutsannābhyāṁ vyatiriktō viṣamasaṁsthānaḥ| tathā, kaṭhinō-yō vraṇō na mr̥duḥ| tathā, atiruk ca yō vraṇaḥ| sa sarva udvr̥ttauṣṭhādiḥ pañcaprakārō'pi bandhamāhātmyāt aśubharūpatāṁ hitvā vraṇaḥ { samō mr̥duraruk ca bhavati, tathā } śīghraṁ śuddhiṁ yāti rōhati| nanu, udvr̥ttauṣṭhasamutsannāvapi viṣamakaṭhinaśabdēnaiva (bdābhyāmēva) grahīṣyētē, kimētābhyāmupāttābhyāṁ ? astyēvaitat| kintvanayōḥ pr̥thaṅnirdēśēnātiduścikitsyataratvaṁ gamayati|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- bandhakaraṇē guṇamāha-baddhastvati| udvr̥ttaḥ-ūrdhvaṁ calitaḥ, ōṣṭhaḥ-prāntō, yasya| samutsannō-vivr̥ddhamāṁsaḥ| viṣamaḥ-kvaciduccaḥ kvavinnīcaḥ| satrividhō'pi samō bhavati| tattaddōṣatyāgāt kaṭhinō mr̥durbhavati| atiruk rujāhīnō bhavati| aśuddhaḥ śudhyati| arūḍhō rōhati|
Adhikarana vraṇaviśēṣē lēpasya patrācchādanam (70-72) · Śloka 72
|
sthirāṇāmalpamāṁsānāṁ raukṣyādanuparōhatām||70||
pracchhādyamauṣadhaṁ patrairyathādōṣaṁ yathartu ca|
ajīrṇataruṇācchhidraiḥ samantātsunivēśitaiḥ||71||
dhautairakarkaśaiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ|
|72|
View original
|
स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम्||७०||
प्रच्छ्हाद्यमौषधं पत्रैर्यथादोषं यथर्तु च|
अजीर्णतरुणाच्छ्हिद्रैः समन्तात्सुनिवेशितैः||७१||
धौतैरकर्कशैः क्षीरिभूर्जार्जुनकदम्बजैः|
|७२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sthirāṇāṁ vraṇānāṁ dīrghakālānuṣaṅgiṇāṁ, tathā'lpamāṁsānāṁ-anupacitapalalānāṁ, ata ēva hētōḥ, tathā raukṣyādanuparōhatāṁ-rūḍhimagacchatāṁ, auṣadhaṁ-kalkasnēhādikaṁ yadupayujyatē, tat patraiḥ kṣīribhūrjārjunakadambajaiḥ pracchhadyaṁ-sthagitavyam| yathādōṣaṁ-dōṣānatikramēṇa, yathartu-r̥tvanatikramēṇa ca, tadvaśādyathāyōgam| yathā-vātavraṇē śītatā snigdhōṣṇaiḥ patraiḥ, pittavraṇē gharmakālē śītasvabhāvaiḥ, kaphavraṇē uṣṇakālē rūkṣōṣṇaprāyaiḥ ēvaṁ ca prāvr̥ṣi kālē miśradōṣē ca kalpanīyam| kimbhūtaiḥ patraiḥ ? ajīrṇāni-ajarjarāṇi, taruṇāni-pratyagrāṇi, acchhidrāṇi-chhidrarahitāni, tairajīrṇataruṇācchhidraiḥ| tathā, samantāt-sarvataḥ suṣṭhu nivēśitaiḥ| tathā, dhautaiḥ-jalādinā nirmalīkr̥taiḥ| tathā, akarkaśaiḥ-akaṭhinaiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vraṇaviśēṣē lēpasya patrācchādanamāha- sthirāṇāmiti| yahādōṣaṁ-śītē dōṣē uṣṇaiḥ, uṣṇē śītaiḥ| ēvaṁ yathartu| ajīrṇataruṇaiḥ-vr̥ddhatvabālatvarahitaiḥ| kṣīriṇaḥ- aśvatthādayaḥ|
Adhikarana vraṇaviśēṣē bandhananiṣēdhaḥ (72-74) · Śloka 74
|
kuṣṭhināmagnidagdhānāṁ piṭikāmadhumēhinām||72||
karṇikāścōnduruviṣē kṣāradagdhā viṣānvitāḥ|
bandhanīyā na māṁspākē gudapākē ca dāruṇē||73||
śīryamāṇāḥ sarugdāhāḥ śōphāvasthāvisarpiṇaḥ|
|74|
View original
|
कुष्ठिनामग्निदग्धानां पिटिकामधुमेहिनाम्||७२||
कर्णिकाश्चोन्दुरुविषे क्षारदग्धा विषान्विताः|
बन्धनीया न मांस्पाके गुदपाके च दारुणे||७३||
शीर्यमाणाः सरुग्दाहाः शोफावस्थाविसर्पिणः|
|७४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kuṣṭhyādīnāṁ yē vraṇāstē na bandhanīyāḥ| tathā, unduruviṣē yāḥ karṇikāḥ kōṭharūpāḥ, tāśca na bandhanīyāḥ| tathā, kṣāradagdhā yē vraṇāstathā viṣadagdhā yē vraṇāstē ca na bandhanīyāḥ| tathā, māṁspākē vraṇāstathā dāruṇē ca gudapākē-na gudapākamātrē, vraṇāstē ca na bandhanīyāḥ| māṁspāka iti "māṁsasya paciyuḍghañōḥ" ityalōpaḥ| tathā, śīryamāṇāḥ-śadanāvasthāṁ bhajamānāḥ, tathā sarugdāhāḥ tathā śōphāvasthāḥ-anēkāvasthā bhajantō'pi yē śōphāvasthāvasthitāḥ, tathā visarpiṇō-visarpāvasthāsthitāḥ tē ca na bandhanīyāḥ| idānīṁ sakr̥mīṇāṁ vraṇānāṁ cikitsāmāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vraṇaviśēṣē bandhanaṁ niṣēdhati-kuṣṭhināmiti| tē ca kuṣṭhādivraṇāstrayōdaśa| tatra madhumēhināṁ piṭikāḥ| unduruviṣē karṇikāḥ- mūṣakaviṣōtthapadmakarṇikākāramāṁsavr̥ddhayaḥ visarpiṇaḥ-itastatō vraṇāḥ|
Adhikarana vraṇē kr̥mipratīkāraḥ (74-77) · Śloka 77
|
arakṣayā vraṇē yasmin makṣikā nikṣipētkr̥mīn||74||
tē bhakṣayantaḥ kurvanti rujāśōphāsrasaṁsravān|
surasādiṁ prayuñjīta tatra dhāvanapūraṇē||75||
saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ|
gōmūtrakalkitō lēpaḥ sēkaḥ kṣārāmbunā hitaḥ||76||
pracchhādya māṁsapēśyā vā vraṇaṁ tānāśu nirharēt|
|77|
View original
|
अरक्षया व्रणे यस्मिन् मक्षिका निक्षिपेत्कृमीन्||७४||
ते भक्षयन्तः कुर्वन्ति रुजाशोफास्रसंस्रवान्|
सुरसादिं प्रयुञ्जीत तत्र धावनपूरणे||७५||
सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः|
गोमूत्रकल्कितो लेपः सेकः क्षाराम्बुना हितः||७६||
प्रच्छ्हाद्य मांसपेश्या वा व्रणं तानाशु निर्हरेत्|
|७७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-arakṣayā-apālanēna. yasmin vraṇē makṣikā kr̥mīnnikṣipēt| tē-tatrasthāḥ kr̥mayō, vraṇaṁ bhakṣayantō rujādīn kurvanti| tatra-sakr̥mau vraṇē, surasādigaṇaṁ dhāvanapūraṇē-tannimittaṁ, prayuñjīta| dhāvanaṁ ca pūraṇaṁ ca tasmin| tathā tasminvraṇē saptaparṇādīnāṁ tvacō gōmūtrakalkitāḥ-piṣṭāḥ, lēpō hitaḥ| tathā, kṣārāmbunā sēkō hitaḥ| athavā māṁsapēśyā vraṇaṁ pracchhadya, tān-kr̥mīn, āśu nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- vraṇē kr̥mipratīkāramāha-arakṣayēti| surasādigaṇasya vkāthēna dhāvanaṁ, cūrṇēna pūraṇam| rājādanaḥ-rājāhvaḥ| māṁsapēśyā-māṁsagarbhayā pēśyā| tān-māṁsalōbhāt pēśīpraviṣṭān kr̥mīn|
Adhikarana aśuddhasya rōpaṇaniṣēdhaḥ (77-78) · Śloka 78
|
na cainaṁ tvaramāṇō'ntaḥ sadōṣamuparōhayēt||77||
sō'lpēnāpyapacārēṇa bhūyō vikurutē yataḥ|
|78|
View original
|
न चैनं त्वरमाणोऽन्तः सदोषमुपरोहयेत्||७७||
सोऽल्पेनाप्यपचारेण भूयो विकुरुते यतः|
|७८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na cainaṁ-vraṇamantaḥ sadōṣaṁ tvaramāṇō vaidya uparōhayēt| kasmāt ? ityāha-sa ityāti| yatō-yasmāt, saḥ-antaḥ sthitadōṣō vraṇō, rūḍhō'pi bhūyaḥ-punaḥ, stōkēnāpyapacārēṇa vikr̥tiṁ yāti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- aśuddhasya rōpaṇaṁ niṣēdhati-na cainamiti|
Adhikarana rūḍhavraṇasya saptamāsāvadhirniyamaḥ (78-79) · Śloka 79
|
rūḍhē'pyajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayēt||78||
harṣaṁ krōdhaṁ bhayaṁ cāpi yāvadāsthairyasambhavāt|
ādarēṇānuvartyō'yaṁ māsān ṣaṭ sapta vā vidhiḥ||79||
View original
|
रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत्||७८||
हर्षं क्रोधं भयं चापि यावदास्थैर्यसम्भवात्|
आदरेणानुवर्त्योऽयं मासान् षट् सप्त वा विधिः||७९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-rūḍhē'pi satyajīrṇādīn vivarjayēt| { sthairyaṁ yāvat harṣādīn varjayēt| } ayaṁ-ajīrṇavyāyāmavyavāyādiparivarjanalakṣaṇō, vidhiḥ ṣaṭ sapta vā māsān ādarēṇa-yatnavatā, anuvartyaḥ-anuṣṭhātavyaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- rūḍhavraṇasya satpamāsāvādhiṁ niyamamāha-rūḍha iti| ādiśabdāt krōdhaśikabhayādayaḥ|
Adhikarana anuktaṁ svayamūhanīyam (29) · Śloka 29
utpadyamānāsu ca tāsu tāsu vārtāsu dōṣādibalānusārī|
taistairupāyaiḥ prayataścikitsē dālōcayan vistaramuttarōktam||80||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śastrakarmavidhirnāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ||29||
View original
उत्पद्यमानासु च तासु तासु वार्तासु दोषादिबलानुसारी|
तैस्तैरुपायैः प्रयतश्चिकित्से दालोचयन् विस्तरमुत्तरोक्तम्||८०||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शस्त्रकर्मविधिर्नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0- yathā,- makṣikābhiḥ kr̥minikṣēpāt kr̥miprābalyē jātē cikitsā vihitā| tathā, anyāsvapi tāsu tāsu vārtāsu avasthāsvanirdiṣṭasvarūpābhidhānāsu, utpadyamānāsu, taistaiḥ- uktānuktaiḥ, upāyaiḥ- sādhanaiḥ, cikitsēdvaidyaḥ| kimbhūtō vaidyaḥ ? dōṣādibalānusārī,-dōṣādīnāṁ balaṁ dōṣādibalam, ādiśabdāddēśakālādayō gr̥hyantē, tadanusaratyēvaṁvidō yō vaidyaḥ saḥ| tathā, prayati-yatnaparaḥ| tathā, uttarē- uttaratantrē vraṇabhaṅgavidhānē, uktaṁ-nirdiṣṭaṁ, vistaramālōcayan-nirūpayan, na tu yadr̥cchayēti bhāvaḥ| indravajrāvr̥ttam| iti śrīmr̥kāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śastrakarmavidhirnāmaikōnatriṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 29||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- nuktaṁ svayamūhanīyamityāha-utpadyamānāsviti| vārtāsu-avasthāsu| uttarōktaṁ-uttarasthānōktam| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śastrakarmaprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam||