૨૯. શસ્ત્રકર્મવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અસ્માદનન્તરં શસ્ત્રકર્મવિધ્યધ્યાયઃ પ્રસ્તૂયતે| યતોઽનન્તરાતીતેઽધ્યાયે (શ્લો. ૨૫)-"શસ્ત્રેણ વા વિશસ્યાદૌ" ઇત્યુક્તમ્| અતસ્તસ્યૈવ શસ્ત્રકર્મણો વિધાનં વક્તું યુક્તમિત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શસ્ત્રસ્ય કર્મ શસ્ત્રકર્મ,- શસ્ત્રાવચારણક્રિયા, તસ્ય વિધિઃ-ઇતિકર્તવ્યતા, શસ્ત્રકર્મવિધિઃ, તમ્| શેષં પૂર્વવત્| નનુ, યદ્યયં શસ્ત્રકર્મવિધિઃ, તતઃ શસ્ત્રકર્મગ્રન્થ એવાદૌ નિર્દેષ્ટું યુક્તઃ, (શ્લો. ૧૪)- "પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદન્નમાતુરમ્|" ઇત્યાદિ| ન તુ "વ્રણઃ સઞ્જાયતે પ્રાયઃ" ઇત્યાદિ| અત્રોચ્યતે| શસ્ત્રકર્મવિધેઃ પૂર્વં વિષયો નિર્દિષ્ટું યુક્તઃ| યતઃ શસ્ત્રકર્મવિધેરુપાયોઽયમ્, ઇત્યસ્યૈવ પૂર્વમુપન્યાસો યુક્ત ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શસ્ત્રકર્મવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પ્રાયો વ્રણઃ પાકાત્ સઞ્જાયતે| કિમ્ભૂતાત્ ? શ્વયથુઃ પૂર્વો યસ્ય પાકસ્ય સ શ્વયથુપૂર્વકઃ, તસ્માત્| શ્વયથુપાકમન્તરેણાપિ શસ્ત્રાદ્યભિઘાતાત્ વ્રણો જાયત ઇતિ પ્રાયોગ્રહણમ્| યસ્માચ્છ્વયાથુપૂર્વકાત્ પાકાત્ વ્રણઃ સઞ્જાયતે, અતસ્તમેવ-શ્વયથું, ઉપચરેત્-ઉપક્રમેત્| કિં કુર્વન્ ? પાકં પ્રયત્નેન રક્ષન્| કથમ્ ? સુશીતલેપસેકાદિભિઃ| સુશીતાભ્યાં-સ્પર્શતો વીર્યતશ્ચ, લેપસેકાભ્યામ્| તથા, રક્તમોક્ષણેન| તથા, સંશોધનેન-વમનેન વિરેકેણ ચ| આદિગ્રહણાત્ કષાયપાનઘૃતપાનાદીનાં ગ્રહણમ્| તસ્ય ચ શોફસ્યામપચ્યમાનપક્વાખ્યાતિસ્તિસ્રોઽવસ્થા ભવન્તીત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શસ્ત્રકર્મવિષયસ્ય વ્રણસ્યોત્પત્તિમાહ-વ્રણ ઇતિ|વ્રણસ્યોત્પત્તિપ્રતિબન્ધમાહ-તમેવેતિ| તમેવ-શ્વયથુમેવ| શસ્ત્રકર્મણિ ભેષજવિધાનં ભેષજાસાધ્યે શસ્ત્રકર્મ વિધાતવ્યમિતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| ઉક્તં હિ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩૮)- "દ્વિવિધેઽપિ હિ વ્યાધાવુપાયાપેક્ષે નિજ આગન્તૌ વા ભેષજવિષયાતીતે શસ્ત્રકર્મ પ્રયુજ્યતે|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમો યઃ શોફઃ સઃ પ્રમાણતોઽલ્પઃ| તથા, અલ્પોષ્મા| તથા, અલ્પરુક્-અલ્પશૂલઃ| તથા, સવર્ણઃ-ત્વક્સમાનવર્ણઃ| તથા, કઠિનો-ન મૃદુઃ, પક્વવત્| તથા, સ્થિરો-ન પક્વવચ્ચલઃ| સ આમઃ સામ ઇતિ "સોઽચિ લોપે ચેત્પાદપૂરણમ્" ઇતિ સુલોપઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અપક્વસ્ય શ્વયથોર્લક્ષણમાહ-શોફ ઇતિ| આમઃ-અપક્વઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| રૂક્-શૂલમ્| સ્થિરઃ-શનૈર્વર્ધમાનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ શોફઃ પચ્યમાનો વિવર્ણો-ન ત્વક્સમાનવર્ણઃ| તથા રાગી-લોહિતવર્ણઃ| તથા, બસ્તિરિવાતતઃ-સ્તબ્ધો વાતપૂર્ણદૃતિવત્| છાગાદીનાં તુ મૂત્રાધારો બસ્તિરિત્યુચ્યતે| તથા, સ્ફુટતીવ| { તથા, } સનિસ્તોદઃ-સહ નિસ્તોદેન વર્તત ઇતિ સનિસ્તોદઃ| નિયતપ્રબન્ધપ્રવૃત્તા રૂક્-નિસ્તોદો, વિચ્છિન્ના તુ શૂલમિત્યુચ્યતે| સાઙ્ગેત્યાદિ| અઙ્ગાનાં મર્દઃ- ક્ષોભઃ, સહાઙ્ગમર્દવિજૃમ્ભિકાયાં વર્તત ઇતિ સાઙ્ગમર્દવિજૃમ્ભિકઃ| તથા, સંરમ્ભાદિભિર્યુતઃ| અન્વિતશબ્દેન પ્રત્યેકં સંરમ્ભાદીનાં સમ્બન્ધઃ| સંરમ્ભો-વાગ્વિષયાતીતાનાં સ્વસંવેદ્યાનામનેકરૂપાણાં પીડનવિઘટ્ટનચ્છેદનભેદનદંશનાદીનાં રૂજાં પ્રાદુર્ભાવઃ| સર્વાઙ્ગીણસ્તીવ્રો-દાહઃ| અરતિમાન્ દાહ ઉષા ઉચ્યતે| તથા, સ પચ્યમાનો ઘૃતં સ્ત્યાનમુપયુક્તં વિલીનયતિ| તથા, સ્પર્શનં ન સહતે વ્રણવત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પચ્યામાનસ્ય શોફસ્ય લક્ષણમાહ-પચ્યમાન ઇતિ| વિવર્ણઃ-ત્વાગ્વિપરીતવર્ણઃ| રાગી-રઞ્જનશક્તિમાન્, લેપૌષધં વર્ણન્તરં નયતીત્યર્થઃ| સ્ફુટતિ-વિષ્લિષ્ટાવયત્વં વ્રજતિ| સંરમ્ભો-ઝટિતિ રુજાદિવૃદ્ધિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પક્વે સતિ, અલ્પવેગતા ભવતિ, ન તુ સંરમ્ભઃ| તથા, ગ્લાનિઃ-મ્લાનત્વમ્| તથા, પાણ્ડુત્વં વલીનાં ચોદ્ભવઃ| તથા, અન્તેષુ-પર્યન્તેષુ, નામો-નિમ્નત્વમ્, મધ્ય ઉન્નતિઃ| નામોઽન્તેષ્વિત્યુક્ત્યૈવ મધ્ય ઉન્નતિત્વં લબ્ધમેવ, ઉન્નતિગ્રહણં ત્વતિશયાર્થમ્, તેનોત્તુણ્ડિત્વં ગમ્યતે| તથા, કણ્ડ્વાદિમૃદુત્વં સ્યાત્| તથા, સ્પૃષ્ટે તસ્મિન્ સતિ પૂયસ્ય સઞ્ચારો ભવતિ, બસ્તેરન્તઃસ્થિતસ્ય યથાઽમ્ભસઃ સઞ્ચારઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પક્વસ્ય શોફસ્ય લક્ષણમાહ-પવ્ક ઇતિ| અલ્પવેગતા-ઉપદ્રવાલ્પત્વમ્| કણ્ડૂશોફાદયો લક્ષણાનિ| ઉપદ્રવાસ્તુ-અઙ્ગમર્દાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાતં વિના શૂલં ન ભવતિ| પિત્તમન્તરેણ દાહો ન સ્યાત્| કફોદયાદ્વિના શોફો ન સ્યાત્| શોફઃ કફાદિતિ વક્તવ્ય ઉદયગ્રહણં વિશેષદ્યોતનાર્થમ્| રક્તાદૃતે-રક્તં વિના, રાગસ્ય લૌહિત્યસ્ય સમ્ભવો ન| તેન કફાધિકૈઃ સર્વૈર્દોષૈઃ શોણિતસહિતૈઃ શ્વયથુપાકઃ સ્યાદિતિ ગમ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્તદોષત્રયકાર્યત્વં પાકસ્યાહ-શૂલમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાકે ચાતિવૃત્તે-અતિક્રાન્તે, સુષિરોઽન્તસ્થઃ શોફદેશઃ સમ્પદ્યતે| તથા, તનુઃ-તન્વી, ત્વક્ યસ્મિન્ સ તનુત્વક્| તથા, દોષભક્ષિતઃ-પૂયવાન્, દોષશબ્દેનેહ પૂય ઉચ્યતે, તેન ભક્ષિતત્વાત્ સુષિરત્વં તનુત્વક્ત્વં ચાસ્ય| તથા, વલીભિરાચિતો-વ્યાપ્તઃ| તથા, શ્યામવર્ણઃ| તથા, શીર્યમાણતનૂરુહઃ-પતદ્રોમા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અતિપવ્કસ્ય શોફસ્ય લક્ષણમાહ-પાક ઇતિ| અતિવૃત્તે-પ્રમાણમતિક્રન્તે| સુષિરઃ-શૂન્યોદરઃ| તનુત્વક્-વિરલત્વક્| દોષભક્ષિતઃ-પૂયભક્ષિતમાંસાદિઃ| તનૂરુહં-રોમ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યદ્યપિ ત્રિભિરેવ દોષૈઃ શોણિતાન્વિતૈઃ પાકો જાયતે, તથાઽપિ કફજેષ્વિત્યુક્તેરધિકતરકફેષ્વિતિ ગમ્યતે| કફજેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશાત્ દેહદેશબહુત્વાદ્યેષુ દેહદેશેષ્વસૌ કફો જાયતે, તેષુ કફજેષુ શોફેષુ ગમ્ભીરં-દુર્લક્ષ્યમતિશયેનાન્તર્નિગૂઢત્વાત્, અસૃક્ પાકમેતિ| અત એવ પક્વલિઙ્ગં-પક્વલક્ષણં, અસ્પષ્ટં દુર્લક્ષ્યં, સ્યાત્| તથા, યત્ર શીતગુણયોગાત્, શીતશ્ચાસૌ શોફશ્ચ શીતશોફઃ, તસ્ય ભાવઃ શીતશોફતા| તથા, ત્વક્સમાનવર્ણત્વમ્| તથા, રુજઃ સ્તોકત્વમ્| તથા, ઘનસ્પર્શત્વં-નિબિડસ્પર્શતા સ્યાત્, અશ્મવત્-હસ્તાદિના સ્પૃષ્ટે પાષાણતુલ્યઃ સ્પર્શ ઉપલભ્યતે| તં-તથાભૂતં શ્વયથુપાકં, રક્તપાકમિત્યેવં પ્રાજ્ઞો-ધીમાન્, બ્રૂયાત્-ન તુ શોફં પક્વમિતિ કથયેત્| કથમ્ ? મુક્તસંશયઃ,- શોણિતં પક્વં નાત્ર શોફ ઇત્યેવં વદેદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્તપાકસ્ય લક્ષણમાહ-કફજેષ્વિતિ| ગમ્ભીરં યદસૃક્ તત્ પાકમેતિ, ન માંસમ્| તતઃ-તસ્માત્, ઉક્તં પક્વલિઙ્ગં સ્પષ્ટં નોત્પદ્યતે| તેન યત્ર શીતશોફત્વાદિ, તં રક્તપાકં બ્રૂયાત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્તોકે સત્ત્વે સતિ, તથા દુર્બલે, તથા બાલે, એતેષુ જાતે શ્વયથૌ, તથા પાકાદ્વાઽત્યર્થમુદ્ધતે-અતિક્રાન્તે ચ શ્વયથૌ, દારણં કાર્યમ્; વ્રણપ્રતિષેધોદ્દિષ્ટૈર્દારણદ્રવ્યૈઃ (હૃ. ઉ. અ. ૨૫|૩૭)| યથા-"ગુગ્ગુલ્વતસિગેન્દતસ્વર્ણક્ષીરીકપોતવિટ્| ક્ષારૌષધાનિ ક્ષારાશ્ચ પક્વશોફવિદારણમ્||" ઇતિ| ન કેવલમલ્પસત્ત્વ ઇત્યાદિકે શ્વથૌ દારણં કાર્યમ્, યાવત્ ચશબ્દાત્ મર્મસન્ધ્યાદિસ્થિતે ચ શ્વયથૌ દારણં કાર્યમ્, ન પાટનં શસ્ત્રેણ| અન્યત્રેતિ દારણવિષયાનિર્દિષ્ટે સ્થાને શસ્ત્રેણ પાટનં કાર્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ પાટનમ્| તત્ર દારણપાટનયોર્વિષયભેદમાહ-અલ્પસત્વ ઇતિ| સત્વં-માનસં બલમ્| પાકે ચાત્યર્થમુદ્ધતે-અતિપક્વે, શોફે મર્મસન્ધ્યાદિષ્વનવચાર્યશસ્ત્રેષ્વઙ્ગેષુ સ્થિતે ચ, દારણમ્| અન્યત્ર પાટનમ્| દારણં ક્ષારાદિના દ્વારકરણમ્| પાટનં-શસ્ત્રેણ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આમસ્ય શોફસ્ય શસ્ત્રેણ છેદે સતિ સિરાસ્નાયુવ્યાપદો ભવન્તિ| તથા, અસૃજોઽતિસ્રાવઃ સ્યાત્| તથા, રુજાયા વિવૃદ્ધિઃ| તથા, દરણં વિસર્પો વા ક્ષતોત્થઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અપક્વસ્ય દારણપાટને નિષેધૈ-આમચ્છેદ ઇતિ| શિરાનાશાદિદોષાદામો ન છેદ્ય ઇત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્તઃ-અન્તરે, તુ પૂયસ્તિષ્ઠન્ સન્ સિરાદીનિ દહતિ| કઃ કમિવ ? અનલસ્તૃણોલપમિવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પક્વસ્યાચ્છેદને દોશમાહ-તિષ્ઠન્નિતિ| તૃણોલપં-તૃણગુલ્મમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યઃ-પુરુષઃ (વૈદ્યઃ), અજ્ઞાનાત્-મોહાત્, આમં- અપક્વં, છિનત્તિ| યશ્ચ પક્વમુપેક્ષતે-ન પાટયતિ| તૌ-નરૌ, શ્વપચતુલ્યૌ વેદ્યૌ, આતુરવ્યાપાદનાત્| તદ્વયાપાદનં તુ કુતો વિધત્તઃ ? ઇત્યાહ-અનિશ્ચિતકારિણૌ,-અસમીક્ષ્યવિધાયિનૌ યતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આમપક્વલક્ષણાનભિજ્ઞણ્ નિન્દતિ-યશ્ચ્છિનત્તીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શસ્ત્રકર્મણઃ પ્રાક્-પૂર્વં, આતુરમિષ્ટમન્નં-યદ્વ્રણેઽપથ્યમપિ, તદ્વલાધાનાર્થં ભોજયેત્| તથા, યો વેદનાક્ષમઃ-શસ્ત્રવ્યથામસહિષ્ણુઃ, તમાતુરં મદ્યોચિતં તીક્ષ્ણં-તીવ્રમદં, મદ્યં પાયયેત્| એવં સતિ યત્સ્યાત્તદાહ-ન મૂર્ચ્છત્યન્નસંયોગાદિત્યાદિ| યતોઽન્નોપયોગાન્ન મુહ્યતિ| પરં તીક્ષ્ણમદ્યપાનાન્મત્તઃ સન્ શસ્ત્રં-ન્યસ્તમઙ્ગે, ન બુધ્યતે-ન ચેતયતે, તત્કદર્થનયા ક્લિશ્યત ઇત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શસ્ત્રકર્મણઃ પૂર્વં ભોજનમાહ-પ્રાક્શસ્ત્રકર્મણ ઇતિ| તીક્ષ્ણમદ્યપાનમાહ-પાનપમિતિ| યો વેદનાક્ષમઃ-શસ્ત્રવ્યથાં સોઢુમશક્તો મદ્યપઃ, તસ્ય મદ્યપાનમ્| ઇતરસ્ય ભોજનમેવ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશ્મશબ્દેનાશ્મરી ગૃહ્યતે| મૂઢગર્ભાદિભિર્ય આતુરસ્તં વર્જયિત્વેષ્ટભોજનં મદ્યપાનં ચ કારયિતવ્યમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મૂઢગર્ભાદૌ ભોજનમદ્યપાને નિષેધતિઅનત્રેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અથશબ્દેન મઙ્ગલવાચિના સઙ્ગ્રહોક્તમર્થં સૂચયતિ| યથા (સૂ. અ. ૩૮)- "સુમુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં" ઇત્યાદિ| આહૃતં-ઢૌકિતં સમીપાનીતં, ઉપકરણં-તત્કાલયોગ્યં યન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતસ્નેહમધુકલ્કાદિકં, યસ્ય તમ્, આતુરં પ્રાઙ્મુખં-પૂર્વાભિમુખં, વૈદ્યઃ સમ્મુખઃ-પ્રત્યઙ્મુખો, યન્ત્રયિત્વા શસ્ત્રમાશુ-ન વિલમ્બિતં, ન્યસ્યેત્-નિક્ષિપેત્| મર્માદિ વર્જયન્-મર્મસિરાસન્ધ્યાદીન્ પરિહરન્| તથા, અનુલોમં કૃત્વા-ન પ્રાતિલોમ્યેન| કિમ્ભૂતં શસ્ત્રમ્ ? સુનિશિતં-અતિતીક્ષ્ણમ્| તચ્ચ શસ્ત્રમાપૂયદર્શનાત્ ન્યસેત્,-ન ત્વધિકમ્| તત્ કિં તત્રૈવ સ્થાપ્યમ્ ? તચ્ચ સકૃદેવ-ન બહૂન્ વારાન્, આહરેત્-આકર્ષેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શસ્ત્રકર્મવિધિમાહ-અથેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- " અથોપહૃતયન્ત્રશસ્ત્રક્ષારાગ્નિજામ્બવૌષ્ઠપિચુપ્લોતપત્રસૂત્રચર્મપટ્ટમધુસ્નેહકષાયલેપકલ્કસેકોદકુમ્ભશીતોષ્ણોદકકટાહવ્યજનાદિવ્રણોપયોગિસર્વોપકરણમાસ્તૃતશયનીયમુપસ્થિતસ્થિરસ્નેહબલવદવલમ્બકપુરુષમિષ્ટેઽહનિ મુહૂર્તે ચ દધ્યક્ષતાન્નપાનરુક્મરત્નાર્ચિતવિપ્રં પ્રણતેષ્ટદેવતં ભુક્તવન્તમાતુરં પ્રાઙ્ગ્નુખમુપવેશ્ય સંવેશ્ય વા યન્ત્રયિત્વા પ્રત્યુઙ્ગુખો વૈદ્યો મર્મશિરાસ્નાયુસન્ધ્યસ્થિધમનીઃ પરિહરન્ અનુલોમં શસ્ત્રં નિદધ્યાત્|" ઇતિ| નિખાતશસ્ત્રસ્યાહરણવિધિમાહ-સકૃદેવેતિ| સકૃત્-એકવારમાહરેત્, નાન્તરાઽન્તરા મુઞ્ચેદિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાકે તુ સુમહત્યપિ પાટયેત્| દ્વ્યઙ્ગુલં-દ્વ્યઙ્ગુલપરિમાણં વ્રણં, સમ્યક્ કુર્યાત્,-નાધિકમ્| દ્વ્યઙ્ગુલેત્યાદિ| અઙ્ગુલદ્વયમથવાઽઙ્ગુલત્રયમન્તરીકૃત્ય પુનરન્યં વ્રણં કુર્યાત્,-ન ત્વાસન્નમ્| તથા, એષિણ્યા સમ્યગેષિત્વા-ગવેશયિત્વા, પરિતઃ-સમન્તાત્, સુનિરૂપિતં-સુપર્યાલોચિતમ્| ન કેવલમેષિણ્યા, યાવદઙ્ગુલ્યા, નાલેન-પદ્મોત્પલાદિજેન, વાલૈર્વા-વરાહાદિસમ્બન્ધિભિઃ, અન્વેષ્ય યથાદેશં યથાશયં વ્રણં કુર્યાત્| તં ચ પ્રદેશં દર્શયિતુમાહ-યત ઇત્યાદિ| યતો યસ્મિન્ પ્રદેશે ગતાં-દૂરયાતાં, ગતિં-નાડીં, જાનીયાત્ તસ્મિન્ પ્રદેશે વ્રણં કુર્યાત્| યત્ર યત્ર શ્વયથુપ્રદેશે, ઉત્સઙ્ગં-ઉન્નતિં, વિદ્યાત્ તત્ર તત્ર પ્રદેશે વ્રણં કુર્યાત્| કિંભૂતં વ્રણમ્ ? સુષ્ઠુ વિભક્તૌ પાર્શ્વાપરપાર્શ્વાદિવિભાગૌ યસ્ય તં તથાવિધમ્| તથા, નિરાશયમ્,-ન વિદ્યત આશયઃ-પૂયાદેર્દોષસ્ય સ્થાનં, યસ્ય તથાભૂતં નિરાશયં કુર્યાત્| તથા, આયતં-દીર્ઘમ્, તથા વિશાલં-વિસ્તિર્ણં, કુર્યાત્| એવં કૃતે સતિ દોષઃ-પૂયાખ્યો, ન તિષ્ઠતિ-ન સ્થિતિં લભતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાટનપ્રમાણમાહ-પાકે ત્વિતિ| બહુષુ પાટનેષુ વ્દ્યઙ્ગુલં ત્ર્યઙ્ગુલં વાઽન્તરં કાર્યમ્| પાટનસ્થાનમાહ-એષિત્વેતિ| એષિણ્યાદિવિભાગૌક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૩૮)- " વિવૃતે પ્રદેશે વામપ્રદેશિન્યૈષિત્વા નાતિવિવૃતે ગમ્ભીરે માંસલે ચૈષિણ્યા| વિઆરીતે કરીરાદિનાલેન| અતિસંવૃતે શૂકરવાલેન|" દેશઃ-શરીરાવયવઃ| આશયો-વ્રણાંસ્થાનમ્| ગતિઃ-નાડીવ્રણઃ| ઉત્સઙ્ગઃ-પૂયસ્ખલનસ્થાનમ્| વિભક્તો-માંસાદિલેશરહિતઃ| આશયઃ-ઉત્સઙ્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મણિ શૌર્યં-પાટનાદૌ વીર્યં, શસ્યતે| તથા, આશુક્રિયા-ચતુરહસ્તતા| તથા, તીક્ષ્ણશસ્ત્રતા| તથા, સ્વેદશ્ચ વેપથુશ્ચ, ન વિદ્યમાનૌ તૌ યસ્ય સ એવમ્, સ્વેદાભાવઃ કમ્પાભાવશ્ચેત્યર્થઃ| તથા, અસમ્મોહઃ-તત્કાલોચિતકાર્યકરણે સમ્યક્પ્રવૃત્તિઃ| નનુ, "શૌર્યં વૈદ્યસ્ય શસ્યતે" ઇત્યુક્ત્યૈવ સ્વેદકમ્પાભાવઃ પ્રત્યપાદિ| તથા ચ સ્વેદવેપથૂ ભીરોરેવ સમ્ભવતઃ, ન શૂરસ્ય| ઇત્યનર્થકં "અસ્વેદવેપથૂ" ઇતિ| અત્રાચક્ષ્મહે સત્યમેવૈતૌ બીરુગુણૌ, કિન્તૂષ્ણકાલવશાત્ પ્રકૃતિવશાદ્વા યસ્ય સ્વેદવેપથૂ ભવતઃ, તત્પરિહારાર્થમેતદુક્તમ્| સસ્વેદસ્ય હિ વૈદ્યસ્ય શસ્ત્રકર્મકર્તુમુદ્યતસ્ય શસ્ત્રગ્રહણમેવ ન તથા સમ્પદ્યતે, તદ્વત્સકમ્પસ્યાપિ| તસ્માત્તત્પરિહારો યુક્તઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાટને વૈદ્યગતસામગ્રીમાહ-શૌર્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-લલાટાદિદેશેષુ તિર્યક્ છેદઃ કાર્યઃ| દન્તવેષ્ટકો દન્તપિણ્ડિકા દન્તાધાર ઉચ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- લલાટાદૌ તિર્યક્પાટનમાહ-તિર્યગિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્યત્ર પ્રદેશે તિર્યક્ છેદનાત્ સિરાણાં સ્નાયૂનાં ચ વ્યાપત્તિઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રદેશાન્તર્ તિર્યક્પાટનં નિષેધતિ-અન્યત્રેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શસ્ત્રેઽવચારિતે-ન્યસ્તે સતિ, વાગ્ભિઃ-તત્કાલોચિતાર્ભિર્મધુરાભિઃ 'સ્વસ્થો જાતોઽસિ' ઇત્યેવંપ્રાયાભિઃ, તથા શીતામ્ભોભિઃ-પરિષેકાદિભિઃ, આતુરમાશ્વાસ્ય, અનન્તરં વ્રણં પરિતઃ-સમન્તાત્, અઙ્ગુલ્યા પરિપીડ્ય-પૂયાદિદોષં નિર્હાર્ય, અનન્તરં કષાયેણ-મધુયષ્ટ્યાદિસાધિતેન, ક્ષાલયિત્વા, તતઃ પ્લોતેનકાર્પાસાદિજવસ્ત્રખણ્ડેન, જલમપનીય-પાનીયાર્દ્રતાં નિર્હૃત્ય, અનન્તરં વ્રણં ગુગ્ગુલ્વાદિભિર્નિમ્બપત્રાન્તૈર્ધૂપયેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? ઘૃતપ્લુતૈઃ|- પ્લુતગ્રહણાદ્બહુઘૃતૈરિતિ દ્યોતયતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૮)- "ગુગ્ગુલ્વાદિભિરેવં શયનાસનાદિ દ્વિરહ્નો ધૂપયેત્|" ઇતિ| તતઃ-અનન્તરં, વર્તિં-કાર્પાસાદિમયીં, વ્રણાન્તર્દદ્યાત્-પ્રવેશયેત્, વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતામ્ ? દિગ્ધામ્| કૈઃ ? તિલકલ્કાજ્યમધુભિઃ,-વાતવ્રણે તિલપિષ્ટદિગ્ધાં, પિત્તવ્રણે ઘૃતદિગ્ધાં, કફવ્રણે મધુદિગ્ધામ્| કેચિત્તુ સર્વૈરેવ તૈર્યુગપદ્દિગ્ધામિત્યાહુઃ| ન ચ કેવલં તિલાદિભિઃ, યાવત્ યથાસ્વં-યત્ યસ્ય દોષસ્ય સ્વં ભેષજં, તેન ચ દિગ્ધામ્| તૈરેવ-તિલકલ્કાદિભિઃ, વ્રણાન્તઃપ્રવિષ્ટાં તાં-વર્તિં, આચ્છાદયેત્-સ્થગયેત્| ઊર્ધ્વં-તદુપરિષ્ટાત્, ઘૃતયુક્તૈઃ સક્તુભિરાચ્છાદયેત્| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૩૮)-"નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતાક્તૈર્ભાજનાન્તેઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈરવચ્છાદ્ય" ઇતિ| તતો- વ્રણાન્તઃપ્રવિષ્ટવર્તિચ્છાદનાદનન્તરં, કવલિકાં-બહુવસ્ત્રખણ્ડપુટનિર્વર્તિતાં, નિધાય-સંસ્થાપ્ય, પટ્ટેન-નિબિડવસ્ત્રખણ્ડેન, પ્રકૃતત્વાત્ વ્રણં બધ્નીયાત્| કથમ્ ? યુક્ત્યા-દોષકાલાનુગુણયા| અત એવ સઙ્ગ્રહે જગાદ (સૂ.અ.૩૮)-"વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્ત્રિર્વા વેષ્ટયેદ્વ્રણાન્| સકૃદેવ પરિક્ષપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્|| શસ્ત્રક્ષતરુજાયાં તુ પ્રતતાયાં યષ્ટીમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્| ઉદકુમ્ભાચ્ચાપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયન્ પરિત ઉપચરેત્|" ઇતિ| કથં બધ્નીયાત્ ? સુસમાહિતં કૃત્વા-નાવહેલયા, વામપાર્શ્વે દક્ષિણપાર્શ્વે વા| અધસ્તાત્ ન બધ્નીયાત્, નૈવ ચોપરિ-ઊર્ધ્વં, બધ્નીયાત્, નૈવ ચોપરિ-ઊર્ધ્વં, બધ્નીયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પાટનાનન્તરં કર્તવ્યમાહ-શસ્ત્ર ઇતિ| સર્જરસો-રાલઃ| ષઙ્ગ્રન્થા-વચા| યથાસ્વં [ભેષજેન ]-યસ્મિન્ વ્રણે યદ્ભેષજમુક્તં તેન| ચહબ્દઃ સમુચ્ચયે| દિગ્ધાંલિત્પામ્| તૈઃ-વર્તિલેપૌષધૈઃ| તં-વ્રણમ્| ઊર્ધ્વં-પૂર્વલેપસ્ય, ઘૃતાક્તસક્તુલેપઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૨૮)- " નાતિભૃષ્ટયવસક્તુભિર્ઘૃતાક્તૈર્ભાજનાન્તેઽમ્ભસા દક્ષિણાઙ્ગુલીભિઃ સુમૃદિતૈઃ" ઇતિ| કવલિકાં-વસ્ત્રખણ્ડમયીં પાલીમ્| પટ્ટેન-ઘનવસ્નખણ્ડેન| સુસમાહિતં-સુષ્ટુ સન્નિવિષ્ટં યથા ભવતિ તથા| પાર્શ્વે બન્ધીયાત્-ગ્રન્થિં દદ્યાત્| સઙ્ગહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- "વાતશ્લેષ્મોદ્ભવાંસ્તત્ર દ્વિસ્નિર્વા વેષ્ટયેહ્રણાન્| સકૃદેવ પરિક્ષિપ્ય પિત્તરક્તાભિઘાતજાન્|| સસ્ત્રક્ષતરુજાયાં ઉ પ્રતતાયાં યષ્ટિમધુકસર્પિષોષ્ણેન વ્રણં સિઞ્ચેત્|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા શુચયઃ સૂક્ષ્મસૂત્રા દૃઢાશ્ચ પટ્ટાઃ, તથા કવલિકાઃ સવિકેશિકાશ્ચ વ્રણે હિતાઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? ધૂપિતાઃ, તથા મૃદવઃ, તથા શ્લક્ષ્ણાઃ, તથા વલીરહિતાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પટ્ટકવલિકાવિકેશિકાનાં વિશેષમાહ-શુચિસૂક્ષ્મદ્દઢા ઇતિ| વિકેશિકા-સૂત્રવર્તિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનન્તરં [ તસ્ય-] રોગિણઃ કૃતશસ્ત્રકર્મણો, વ્રણે રક્ષાં કુર્યાત્| કિમર્થમ્ ? રક્ષોનિષિદ્ધયે-પિશિતાશનરાક્ષસાદિનિષેધાય| તેભ્યશ્ચ-રક્ષોભ્યો, બલિમુપહરેત્-દદ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રક્ષામાહ-કુર્વીતેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- " ઉદકુમ્ભાચ્ચપો ગૃહીત્વા પ્રોક્ષયેત્| પરિતો યાવકાર્થપર્ણસપર્યાદિભિરસ્ય રક્ષાં કુર્યાત્|" ઇતિ| બલિમાહ- બલિં ચેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વકાલં ચૌષધીર્મૂર્ધ્ના ધારયેત્| તા એવાહ-લક્ષ્મીમિત્યાદિ| લક્ષ્મીં-પદ્મચારિણીમ્| ગુહાં-પૃશ્નિપર્ણીમ્| અતિગુહાં-શાલિપર્ણામ્| જટિલાં-માંસીમ્| બ્રહ્મચરિણીં-બ્રહ્મયષ્ટિકામ્| વચાં-ઉગ્રગન્ધામ્| છત્રાં-શતપુષ્પામ્| અતિચ્છત્રાં-વિષાણિકામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ઔષધીવિધારણમાહ-સદેતિ| લક્ષ્મીં-શમીમ્| ગુહાતિગુહે-શાલિપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ| જટિલાં-માંસીમ્| બ્રહ્યચારિણીં-બ્રાહ્મીમ્| છત્રાતિચ્છ્ત્રે-શતપુષ્પાદ્વયમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-અનન્તરં, તસ્ય વ્રણિનઃ, આચારમાદિશેત્| કથમમ્ ? સ્નેહદિનેહોક્તમ્,-સ્નેહસ્ય દિનં સ્નેહદિનં, સ્નેહપાનોપલક્ષિતમહઃ, તત્રેહા-ચેષ્ટા, તસ્યામુક્તં-સ્નેહપાનવિધ્યુપદિષ્ટં "ઉષ્ણોદકોપચારી સ્યાત્" ઇત્યાદિકમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- આહારવિહારનિયમમાહ-તત ઇતિ| સ્નેહદિનેહોક્તં-સ્નેહવિધિદિનચર્યોક્તમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દિવાસ્વપ્નો વ્રણે કણ્ડ્વાદિકૃત્| તસ્માત્ વ્રણિનાઽહઃ સ્વપ્નો ન સેવ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- દિવાસ્વપ્નં વિશેષતો નિષેધતિ-દિવાસ્વપ્ન ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્ત્રીણાં તુ સ્મૃતિસંસ્પર્શદર્શનૈઃ પૂર્વં સ્વસ્થાનચ્ચલિતં પશ્ચાત્સ્રુતં તસ્મિંશ્ચલિતસ્રુતે શુક્રે સત્યસંસર્ગેઽપિ-તાસામસમ્બન્ધેઽપિ મૈથુનમન્તરેણાપિ, વ્યવાયજાન્-મૈથુનોત્થાન્, દોષાનવાપ્નુયાત્| તસ્માત્ સ્ત્રીસ્મરણસંસ્પર્શદર્શનાનિ વર્જ્યાનીત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સ્ત્રીસઙ્ગં વિશેષતો નિષેધતિ-સ્ત્રીણામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ભોજનં યથાસાત્મ્યં-યદ્યસ્ય સાત્મ્યં યવાદિ, તથા જીવન્ત્યાદિશાકં ચ, તથા સૈન્ધવાદિકં, પુરાણશાલિભક્તં સ્નિગ્ધં-સ્નેહં, તથાઽલ્પં, જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ સહ ભુઞ્જાન ઉષ્ણોદકોત્તરં યથાભવતિ, એવં વ્રણી શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- ભોજનમાહ-ભોજનમિતિ| કટુકાફલં-કટુરોહિણીફલમ્| ભોજનવિશેષમાહ-જીર્ણશાલ્યોદનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-માત્રયા કાલે ભુક્તં પથ્યં સુખેન જરાં યાતિ| તસ્માત્ પથ્યં માત્રયા કાલે ભોક્તવ્યમ્| અજીર્ણં તુ ન કથઞ્ચિત્ કાર્યમ્| યતોઽજીર્ણાત્ વાતાદીનાં બલવાન્ વિભ્રમઃ-ક્ષોભઃ, સ્યાત્| { તતઃ- } તસ્માત્ક્ષોભાત્, શોફાદીન્ પ્રાપ્નુયાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિષમાશનં સમશનં ચ નિષેધતિ-અશિતમિતિ| અધ્યશનં નિષેધતિ-અજીર્ણ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નવધાન્યાદિ ત્યજેત્| યતોઽયં નવધાન્યાદિવર્ગો વ્રણિનઃ સર્વાન્ દોષાન્ કરોતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૩૮)-"નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશીતામ્બુમદ્યેક્ષુક્ષિરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતઁકામ્લલવણકટુકક્ષારાન્પામિષાણિ વર્જયેત્|" ઇતિ| શીતલં-શીતામ્બ્વાદિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નવધન્યાદિવર્ગમાહ-નવં ધાન્યમિતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- "નવધાન્યમાષકલાયકુલત્થનિષ્પાવશિમ્બીશીતામ્બુમદ્યેક્ષુક્ષીરપિષ્ટતિલવિકૃતિશુષ્કશાકપિશિતહરિતકામ્લલવણકટુકક્શારાનૂપામિષાણિ વર્જયેત્|" ઇતિ| નવધાન્યાદેરત્યપથ્યત્વમાહ- વર્ગ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મદ્યં તીક્ષ્ણોષ્ણાદિગુણં દ્રાક્ વ્રણં વ્યાપાદયેત્| તસ્માત્ મદ્યમીદૃશં વર્જ્યમ્, નાપરમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે-"સસ્નેહં મધુરપ્રાયં નાતિતીક્ષ્ણમકર્કશમ્| તનુ યત્સુખપેયં ચ માર્દ્વીકેષુ તદુત્તમમ્||" ઇત્યુક્તમ્| તસ્માત્ માર્દ્વીકાદિપ્રાયં રોધ્રાસવાદિકં વા યન્મદ્યં તસ્સાત્મ્યત્વાત્કિઞ્ચિત્ પેયમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- મદ્યસ્ય તતોઽપથ્યત્વમાહ-મદ્યમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વાલોશીરૈશ્ચૈનં વ્રણં વીજયેત્| ન ચૈનં પરિઘટ્ટયેત્| તથા ન વ્યથયેત્| નાપિ કણ્ડૂયેત્| {ચેષ્ટમાનઃ-ક્રિયાસુ} વ્યાપારં કુર્વન્, વ્રણં પાલયેત્-રક્ષેત્| તથા સ્નિગ્ધાદીનાં કથાશ્ચિત્તપ્રિયા આકર્ણયન્ રોગમુક્તયે વિહિતાશોઽહ્નાય વ્રણમપોહતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્રણશુશ્રૂષણમાહ-વાલોશીરૈશ્ચેતિ| વાલૈઃ-ચામરૈઃ| ઉશીરૈઃ-વીરણવ્યજનૈઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તૃતીયે ચ દિવસે પુનરપિ પ્રક્ષાલનાદિ કર્મ પૂર્વવત્પૂર્વેણ વ્રણકર્મણા તુલ્યં, કુર્યાત્| દ્વિતીયે તુ દિવસે પ્રક્ષાલનાદિ નાચરેત્| કિમિત્યાહ-તથેત્યાદિ| તથા-તેન પ્રકારેણ, વ્રણસ્તીવ્રવ્યથઃ સમ્પદ્યતે| તથા, વિગ્રથિતઃ-સ પ્રદેશો બહુભિર્ગ્રન્થિભિર્યુક્તઃ સ્યાત્| તથા, વ્રણાશ્ચિરાત્-ચિરેણ કાલેન, સંરોહતિ-સંરોહં યાતિ રૂઢઃ સમ્પદ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- તૃતીયે દિવસે પ્રક્ષાલનાદિકમાહ-તૃતીયેઽહ્નીતિ| દ્વિતીયે દિવસે પ્રક્ષાલનાદિકં નિષેધતિ-દિવસ ઇતિ| નિષેધાતિક્રમે દોષમાહ-તથેતિ| વિગ્રથિતો-વિષમસંસ્થાનઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્રણે-વ્રણાખ્યે આધારે, સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં વિકેશિકાંવ્રણાન્તઃપ્રવેશયોગ્યાં વર્તિં, ન દદ્યાત્| શ્લથાં-શિથિલામ્, ગાઢાં-નિબિડામ્, દુર્ન્યસ્તાં-વિષમન્યસ્તાં| અત્ર ચાતિશબ્દોઽર્થવશાદ્ગમ્યમાનો બોધ્યઃ| અત એવ સઙ્ગ્રહે સ્પષ્ટં કૃત્વોવાચ (સૂ.અ. ૩૮)- {"અતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમતિશ્લથમતિગાઢમ્| } અતિસ્નેહાત્ક્લેદઃ|" ઇતિ| કલ્કં વા-કલ્કમપ્યતિસ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તં વ્રણે ન યોજયેત્| પિષ્ટમૌષધં દ્રવાપ્લુતં કલ્ક ઇત્યુચ્યતે (હૃ.ક.અ.૬|૧૦)| કિમિતિ સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તાં વિવેશિકાં કલ્કં વા ન દદ્યાત્ ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સ્નિગ્ધાદિવિકેશિકાં કલ્કં ચ નિષેધતિસ્નિગ્ધામિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યતોઽતિસ્નેહાત્ ક્લેદવૃદ્ધિઃ| અતરૂક્ષત્વાચ્ચ માંસચ્છેદોઽતિવ્યથા ચ, તથા વિદારણં રક્તસ્રાવશ્ચ| શ્લથાદિગુણયુક્તેન ચ વ્રણમાર્ગસ્યાવઘર્ષણં સ્યાત્| વિકેશિકા વ્રણે કસ્માદ્ધીયતે ? ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નિષેધાતિક્રમે દોષમાહ-સ્નેહાદિતિ| રૌક્ષ્યાચ્ચત્વારો દોષાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિકેશિકા વ્રણાન્તરે સ્થિતા પૂત્યાદિયુક્તં વ્રણં વિશોધયેત્| અતોઽસૌ યોજ્યા| કીદૃગ્વ્રણં ? પૂતિયુક્તમાંસમ્, સોત્સઙ્ગં-ઉન્નતમ્, પૂયાદિભક્ષિતમાંસાદિપ્રદેશઃ શૂન્યો દેહસ્ય ગતિરુચ્યતે, {સગતિં-} ગતિયુક્તમ્, પૂયશ્ચાસૌ ગર્ભશ્ચ, સ વિદ્યતે યસ્ય સ પૂયગર્ભી તં ચ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વિકેશિકાયા ગુણમાહ-સપૂતિમાંસમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વ્યમ્લં-વિદગ્ધં પક્વાપક્વં વ્રણં, પક્વમિત્યજ્ઞાનાત્ પાટિતમ્| તથાવિધિં શ્વયથું પાચનૈરન્નપાનૈસ્તથાવિધૈશ્ચોપનાહૈઃ-સાત્વણકિણ્વાદિકલ્પિતૈઃ, ઉપાચરેત્| ન ચ સર્વૈરેવાવિશેષેણ પાચનૈરુપાચરેદિત્યાહ-નાતીત્યાદિ| વ્રણાતિવિરોધીનિ યાનિ શ્વયથુપાચનાનિ-અમ્લકટુકતીક્ષ્ણોષ્ણલવણપ્રાયાણિ દ્રવ્યાણિ તથૈવંપ્રાયાણિ ભોજનાનિ, ન તૈરુપાચરેત્| અપિ તુ કિઞ્ચિદેવ વ્રણવિરોધીનિ યાનિ તૈરુચિતૈરુપક્રમેદિતિ બોધ્યમ્, નાતિશબ્દપ્રયોગાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અપક્વપાટને ચિકિત્સામાહ-વ્યમ્લં ત્વિતિ| વ્યમ્લં-વિદગ્ધમ્, તત્ર હિરક્તં વિગતામ્લરસં ભવતિ| ઇતિ પાટનવિધિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સદ્યોવ્રણાનભિઘાતજાન્ વિવૃતાન્-વિસ્તીર્ણમુખાન્, સદ્યઃ-તત્ક્ષણાદેવ, સીવ્યેત્| સઙ્કુચિતવદનાસ્તુ તે ન સીવ્યાઃ| અભિઘાતાજ્જન્મ યેષાં તાનેવમ્| સદ્યોવ્રણાનિતિ સદ્યોગ્રહણમભિઘાતજેષ્વપિ ચિરકાલસ્થિતેષુ નાયં વિધિરિતિ દ્યોતયતિ| મેદોજાન્ ગ્રન્થીન્ લિખિતાન્-શસ્ત્રલિખિતાન્, સૂચ્યા સીવ્યેત્| કર્ણયોશ્ચ હ્રખાઃ પાલીર્લિખિતાઃ સીવ્યેત્| શિરોક્ષિપ્રભૃતિષુ પ્રદેશેષુ પ્રભૂતમાંસેષ્વચલેષુ ચ સ્થિતાન્ વ્રણાન્ સીવ્યેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ સીવનવિધિઃ| તત્ર સીવનસ્ય વિષયમાહ-સદ્ય ઇતિ| સદ્યઃ-વ્રણોત્પત્તિદિને| સદ્યોવ્રણાન્-શોફપાકાદિપૂર્વરૂપરહિતાન્| તેષામભિધાતજત્વાત્ વ્યભિચારેઽપિ તદુપાદાનં દોષસંસર્ગવ્યુદાસાર્થમ્| લિખિતાન્લિખનોદ્ધૃતમેદસઃ| કર્ણપાલીશ્ચ લિખિતાઃ-લિખનોદ્ધૃતહસ્વત્વહેતુદુષ્ટાવયવાઃ| શિરઃપ્રભૃતૌ યે ગમ્ભીરા માંસલા અચલાશ્ચ પ્રદેશાસ્તેષુ સ્થિતાન્ વ્રણાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વઙ્ક્ષણાદિસ્થિતાનાં વ્રણાનાં ગમ્ભીરાદિપ્રદેશત્વાત્સીવનં પ્રાપ્તં તન્નિષિધ્યતે| માંસલેષુ સ્થિરેષુ ચ વ્રણાન્ સીવ્યેદિત્યુક્ત્યૈવાલ્પમાંસે ચલે સ્થાને વ્રણાન્ન સીવ્યેદિત્યર્થે લબ્ધે, અલ્પમાંસાંશ્ચલાંશ્ચ વ્રણાન્ ન સીવ્યેદિતિ વચનમતિશયાર્થમ્| જાતુચિદભિઘાતજાન્ વિવૃતાનપ્યેવંવિધાન્ વ્રણાન્ ન સીવ્યેદિતિ ગમયતિ| તથા, વાયું નિર્વહન્તિ-નિઃશ્વસન્તિ, તાન્ વાયુનિર્વાહિણો ન સીવ્યેત્| તથા શલ્યં ગર્ભે યેષાં તાન્ શલ્યગર્ભાન્, તથા ક્ષારવિષાગ્નિભ્યો જાતાન્ વ્રણાન્ ન સીવ્યેત્| સીવનાત્પૂર્વં યત્ક્રિયતે તદ્દર્શયતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સીવનાવિષયમાહ-ન ત્વિતિ| વાયુનિર્વાહિણઃ=વાયુનિર્ગમદ્વારભૂતાન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્થાનાચ્ચલિતમસ્થ્યપનીય-નિરસ્ય, તથા શુષ્કરક્તં તૃણાનિ રોમાણિ ચાપાસ્ય, તથા શસ્ત્રાદિના પ્રકર્ષેણ લમ્બિ વ્રણે યદ્વિદ્યતે માંસં તત્ સ્વનિવેશને-આત્મીયે સ્થાને, નિવેશ્ય-સંસ્થાપ્ય, તથા સન્ધ્યસ્થિ સ્વે સ્થાને સંસ્થાપ્ય, સ્થિતે રક્તે અસ્ત્રવદ્રૂપત્વં પ્રાપ્તે સતિ, વ્રણં સીવ્યેત્| કેન ? સ્નાય્વાદિના, તથા વલ્કલૈઃ| વલ્કલાનિ-શણાશ્મન્તકાદિત્વગુદ્ભવાનિ, તૈઃ| કથં સીવ્યેત્ ? ન દૂરે-ન વિપ્રકૃષ્ટે, ન ચાસન્ને-નાતિનિકટે નાલ્પં વ્રણાંશં ન ચ બહુ ગૃહ્ણન્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સીવનસ્ય વિધિમાહ-સીવ્યેદિતિ| ચલં યદસ્થિ શુષ્કં ચ યદસૃક્ તદપનીય, તૃણાનિ રોમાણિ ચ સન્ધિગતમસ્થિ ચ સ્વનિવેશને નિવેશ્ય| સ્થિતે-સ્ત્રાવાન્નિવ્undefined્ત્તે| વલ્કલે વિશેષ ઉક્તઃ સઙ્ગ્રહે (સૂ.અ. ૩૮)- "શણાશ્મન્તકમૂર્વાતસીનાં વા વલ્કલૈઃ|" ઇતિ| તથા (સં. સૂ. અ. ૩૮)- " સીવનવિકલ્પાસ્તુ સમાસેન ચત્વારઃ| ગોષ્ફણિકા તુન્નસેવની વેલ્લિતકં રાજગ્રન્થિબન્ધનમિતિ| તેષાં નામભિરેવાકૃતિવિભાગઃ, પ્રહારવશાચ્ચોપયોગઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તતઃ-તસ્માત્સીવનાદનન્તરં, આતુરં સાન્ત્વયિત્વા- સમાશ્વાસ્ય શીતામ્બુસ્પર્શવ્યજનાદિભિઃ, અનન્તરમુક્તૈર્લિપ્તે વ્રણે સતિ| કૈઃ ? અઞ્જનાદિભિઃ| કિમ્ભૂતૈઃ ? મધુઘૃતાભ્યાં દ્રુતૈઃ-આલોડિતૈઃ| પૂર્વવદ્બન્ધાદિ યુઞ્જ્યાત્,- તૃતીયાન્તાદ્વતિઃ, પૂર્વોદ્દિષ્ટેન કર્મણા તુલ્યં કષાયક્ષાલનાદિ કવલિકાદિકં ચ યોજ્યમિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- સીવનાનન્તરં કર્તવ્યમાહ-સાન્ત્વયિત્વેતિ| અઞ્જનં-સ્ત્રોતોઞ્જનમ્| ફલિની-પ્રિયઙ્ગુઃ પૂર્વવત્-પાટનવત્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અવિદ્યમાનશોણિતૌ ઓષ્ટૌ-પાર્શ્વૌ, યસ્ય તમેવંભૂતં વ્રણં કિઞ્ચિદેવ-ઈષન્માત્રમેવ શસ્ત્રેણાવલિખ્ય, તં સઞ્જાતરુધિરં સન્તં સીવ્યેત્, ન ત્વેવમેવ| યસ્માદસ્ય-વ્રણસ્ય, સન્ધાનં શોણિતમેવ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- શુષ્કં વ્રણમાર્દ્રં કૃત્વા સીવ્યેદિત્યાહ-વ્રણ ઇતિ| નિઃશોણિત ઓષ્ઠો-વ્યધનિયપ્રદેશો, યસ્ય સ તથા| ઇતિ સીવનવિધિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બધ્યતે વ્રણ એભિરિતિ બન્ધનાનિ,- આવિકાજિનાદીનિ, તેષુ-વ્રણેષુ, દેશકાલસાત્મ્યાદીન્ વીક્ષ્ય-નિરૂપ્ય, યથાયોગમાવિકાદ્યન્યતમં યુઞ્જ્યાત્| તેષાં ચ બન્ધનાનાં સ્વરૂપમાહ-આવિકેત્યાદિ| અવિરેવાવિકઃ, તસ્યેદમાવિકમ્| "અવેઃ કઃ" ઇતિ કઃ, "તસ્યેદમ્" ઇત્યણ્| અજિનં-ચર્મ| કોશાત્સમ્ભૂતં-કૌશેયમ્| "કોષાઢ્ઢઞ્" ઇતિ ઢઞ્| આવિકાદિકં બન્ધનત્રયમુષ્ણં-ઉષ્ણવીર્યમ્| ક્ષૌ મં તુ બન્ધનં શીતલં-શીતવીર્યમ્| તૂલસન્તાનાદિજં શીતોષ્ણં-ઉભયસ્વભાવમ્| તૂલં શાલ્મલ્યાદિજં તસ્ય સન્તાનઃ-સન્તતિઃ સૂત્રરૂપતા, તેન નિષ્પાદિતમ્| મેદઃકફાધિકે વ્રણે તામ્રાદીનિ બન્ધનાર્થં યુઞ્જ્યાત્| ભઙ્ગે-અસ્થિભઙ્ગે| ન કેવલં તામ્રાદીનિ મેદઃકફાધિકે વ્રણે યુઞ્જયાત્, યાવચ્ચશબ્દાત્તાનિ ભઙ્ગેઽપિ યુઞ્જ્યાત્| ન ચ કેવલં ભઙ્ગે તામ્રાદીનિ યુઞ્જ્યાત્, યાવત્ફલકાદિ ચ યુઞ્જ્યાત્| કુશાશબ્દેન વંશાદિકમ્બિકોચ્યતે| અધુના બન્ધપ્રકારાન્નિર્દિશતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અથ બન્ધનવિધિઃ| તત્ર બન્ધનસ્ય સાધનાન્યાહ-બન્ધનાનીતિ| સન્તાનં-નન્તુઃ| ફલકં-કાષ્ઠપટ્ટિકા| કુશા-વેણુદલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્વં ચ તન્નામ ચ સ્વનામ, તેનાનુગતઃ-અનુબદ્ધઃ, આકારઃ-સંસ્થાનવિશેષો, યેષાં તે પઞ્ચદશ બન્ધા વક્ષ્યમાણાઃ| તુશબ્દોઽવધારણાર્થઃ| અર્થાત્ પઞ્ચદશૈવેતિ, ન ન્યૂનાઃ| કોશાદયઃ પઞ્ચાઙ્ગ્યન્તાઃ| તેષાં-બન્ધાનાં મધ્યે, યો-બન્ધવિશેષો, યત્ર-યસ્મિન્દેહદેશે, સુનિવિષ્ટો ભવેત્, તં-બન્ધં કોશાદિકં, તત્ર-તસ્મિન્દેશે, યોજયેત્| તત્ર કોશોઽઙ્ગુલીપર્વસુ ચર્માદિકૃતઃ| સ્વસ્તિકં સન્ધિકૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરક્ષાક્ષિકપોલકર્ણેષુ| મુત્તોલી ગ્રીવામેઢ્રયોઃ| ચીનમપાઙ્ગયોઃ| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે વઙ્ક્ષણાદૌ| અનુવેલ્લિતં શાખાસુ| ખટ્વા હનુસન્ધિગણ્ડેષુ| વિબન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ| સ્થગિકાઽઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીમઢ્રાન્ત્રમૂત્રવૃદ્ધિષુ| વિતાનં મૂર્દ્ધાદૌ પૃથુલેઽઙ્ગે| ઉત્સઙ્ગમઙ્ગવિશેષે લમ્બિનિ બાહ્વાદૌ| ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસક્થિષુ| યમકં યમલવ્રણયોઃ| મણ્ડલં વૃત્તેઽઙ્ગે| પઞ્ચાઙ્ગી જત્રૂર્ધ્વમિતિ યોજના કાર્યા| સમ્પ્રત્યેષાં બન્ધાનાં ગાઢશિથિલાદિબન્ધત્વં દેશાદ્યનુરોધાન્નિરૂપયતિ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બન્ધાનાહ-સ્વનામાનુગતાકારા ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- "તત્ર કોશમઙ્ગુલિપર્વસુ વિદધ્યાત્| દામ સમ્બાધેઽઙ્ગે| ઉત્સઙ્ગં વિલમ્બિનિ| સ્વસ્તિકં સન્ધિકૂર્ચભ્રૂસ્તનાન્તરકક્ષાક્ષિકપોલકર્ણેષુ| અનુવેલ્લિતં શાહાસુ| મુત્તોલીં ગ્રીવામેઢ્રયોઃ| મણ્ડલં વૃત્તેઽઙ્ગે| સ્થગિકામઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિમેઢ્રાગ્રમૂત્રવૃદ્ધિષુ| યમકં યમલવ્રણયોઃ| ખટ્વાં હનુશઙ્ખગણ્ડેષુ| ચીનમપાઙ્ગયોઃ| વિબન્ધમુદરોરુપૃષ્ઠેષુ| વિતાનં મુર્દ્ધાદૌ પૃથુલેઽગ્ગે| ગોષ્ફણં નાસૌષ્ઠચિબુકસક્થષુ| ~પઞ્ચાઙ્ગીં અત્રૂર્ધ્વમિતિ| ન તુ વ્રણસ્યોપરિ કુર્યાદ્ ગ્રન્થિં ન ચાબાધકરો યથા સ્યાત્| બન્ધ્સ્ત્વિષ્ટોઽનિલે દુષ્ટે દષ્ટે ભગ્ને વ્રણેષુ ચ| તત્રાન્ત્યયોર્દ્વિધા બન્ધઃ સવ્યદક્ષિણભેદતઃ|| ત્રિવિધસ્ત્વેવ સર્વત્ર ગાઢશ્લથસમત્વતઃ| કફવાતે ઘનો ગાઢઃ પિત્તરક્તે તનુઃ શ્લથઃ|| વાતપિત્તે સમો બન્ધઃ કફપિત્તવ્રણેશુ ચ||" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઊરુસ્ફિગાદિષુ દેશેષુ ગાઢં બન્ધં બધ્નીયાત્, ન તુ શ્લથમ્| શાખાવદનાદિષુ સમં બન્ધં બધ્નીયાત્| ચશબ્દાન્મેહને મુષ્કયોશ્ચ સમમેવ| નેત્રે-નયને, તથાઽસ્થિસન્ધિષુ શિથિલં બન્ધં બધ્નીયાત્| શિથિલસ્થાને શિથિલો બન્ધ ઉપદિષ્ટઃ તત્ર સ્થાને યૌ વ્રણૌ વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ તૌ સમં કૃત્વા બધ્નીયાત્, ન ગાઢં ન શિથિલમ્| સમસ્થાને સમો બન્ધ ઉપદિષ્ટઃ, તત્ર સ્થાને વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ ગાઢમેવ બધ્નીયાત્| ભૃશમિત્યાદિ| તદિત્યનેન ગાઢાશયઃ પરામૃશ્યતે| ગાઢબન્ધોદ્દિષ્ટે સ્થાને વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ ભૃશં-સુતરાં, ગાઢં બધ્નીયાત્| તૌ-વાતશ્લેષ્મોદ્ભવૌ વ્રણૌ, શીતે-હેમન્તશિશિરાખ્યે કાલે, વસન્તે ચ ત્ર્યહાત્ત્ર્યહાત્-ત્રિદિનં ત્રિદિનમન્તરીકૃત્ય, મોક્ષણિયૌ-મોક્ષણાર્હૌ ભવતઃ| પિત્તરક્તોત્થયોર્વ્રણયોર્ગાઢબન્ધસ્થાને સમો બન્ધો મતઃ, ન શિથિલઃ| સમસ્થાને યત્ર સમો બન્ધઃ ઉપદિષ્ટઃ શાખાવદનાદૌ, તત્રસ્થયોઃ પિત્તરક્તોત્થયોર્વ્રણયોઃ શિથિલો બન્ધઃ કાર્યઃ| શિથિલસ્ય બન્ધસ્યાશયે યત્ર શિથિલો બન્ધઃ કાર્ય ઇત્યુક્તં, તત્ર નૈવ બન્ધઃ કાર્ય ઇતિ| એવકારોઽવધારણાર્થઃ કૃતઃ| તયોઃ-પિત્તરક્તોત્થયોઃ, સાયંપ્રાતર્દ્વૌ કાલૌ મોક્ષ ઇષ્યતે| ગ્રીષ્મે શરદિ ચાન્યદોષોત્થવ્રણસ્યાપિ સાયંપ્રાતર્મોક્ષ ઇષ્યતે| ન તુ બન્ધેન વિના વ્રણો ધાર્ય ઇત્યાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- પ્રદેશવિશેષેણ બન્ધવિશેષમાહ-બન્ધીયાદિતિ| ઊર્વાદિષુ ગાઢમ્| શાખાદિષુ સમમ્| નેત્રાદૌ શ્લથમ્| ત્ર્યહાન્તર્મોક્ષણં સાયંપ્રાતર્મોક્ષણં ચ સર્વર્તુષુ પ્રાત્પસ્યૈકાહાન્તરમોક્ષણસ્ય ક્રતુવિશેષેઽપવાદઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અબદ્ધો વ્રણો દંશાદિભિઃ પીડિતો-વ્યથિતઃ, તથાઽઽદિશબ્દાત્ રજોધૂમાદિભિશ્ચ વ્યથિતઃ, અદુષ્ટોઽપિ દુષ્ટીભવતિ| અત્ર ચ-વ્રણે, બન્ધમન્તરેણ વ્રણઘ્નઃ સ્નેહ ઉપયોજિતો ભેષજં ચોપયોજિતં ચિરં ન તિષ્ઠેત્| બન્ધં ચ વિના સમ્યગુપચર્યમાણોઽપિ વ્રણઃ કષ્ટેન શુદ્ધિં યાતિ| રૂઢિં ચ કૃચ્છ્રેણ યાતિ| રૂઢોઽપિ સન્ વિવર્ણતાં યાતિ, ન શરીરવર્ણતામ્| ઇત્યબન્ધનાદ્દોષાઃ| ઇદાનીં બન્ધનાદ્ગુણાનાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બન્ધાકરણે દોષમાહ-અબદ્ધ ઇતિ| સ્નેહશ્ચ ભેષજં ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ. અ. ૩૮)- "સ્નેહશ્ચાત્ર ન ચિરં તિષ્ઠતિ| ભેષજમચિરાચ્છુષ્યતિ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તુરવધારણે| બદ્ધ એવ વ્રણો બન્ધમાહાત્મ્યાત્, ચૂર્ણિતઃ-અસ્થિસમાશ્રિતો વ્રણઃ, તથા ભગ્નઃ-અસ્થિસમાશ્રિત એવ વ્રણઃ, તથા વિશ્લષ્ટઃ-સન્ધિસ્થાનાદન્યસ્થાનગતો વ્રણો નેત્રાદિસ્થઃ, તથા પાટિતઃ-સર્વદેશસ્થિતોઽપિ, તથા છિન્નસ્નાયુસિરોઽપ્યાશુ વ્રણઃ સુખં સમ્યગ્રોહતિ| તથોત્થાનશયનાદ્યાસુ સર્વાસ્વીહાસુ-ચેષ્ટાસુ, ન પીડ્યતે-ન વ્યથતે| ઊર્ધ્વં વૃત્તૌ-વર્તુલૌ, ઓષ્ઠૌ યસ્ય સ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠઃ, ન સમઃ| તથા, સમુત્સન્નઃ-સમાન્તાદુચ્છૂનરૂપો યો વ્રણો ન સમઃ| તથા, વિષમઃ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠસમુત્સન્નાભ્યાં વ્યતિરિક્તો વિષમસંસ્થાનઃ| તથા, કઠિનો-યો વ્રણો ન મૃદુઃ| તથા, અતિરુક્ ચ યો વ્રણઃ| સ સર્વ ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠાદિઃ પઞ્ચપ્રકારોઽપિ બન્ધમાહાત્મ્યાત્ અશુભરૂપતાં હિત્વા વ્રણઃ { સમો મૃદુરરુક્ ચ ભવતિ, તથા } શીઘ્રં શુદ્ધિં યાતિ રોહતિ| નનુ, ઉદ્વૃત્તૌષ્ઠસમુત્સન્નાવપિ વિષમકઠિનશબ્દેનૈવ (બ્દાભ્યામેવ) ગ્રહીષ્યેતે, કિમેતાભ્યામુપાત્તાભ્યાં ? અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્ત્વનયોઃ પૃથઙ્નિર્દેશેનાતિદુશ્ચિકિત્સ્યતરત્વં ગમયતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- બન્ધકરણે ગુણમાહ-બદ્ધસ્ત્વતિ| ઉદ્વૃત્તઃ-ઊર્ધ્વં ચલિતઃ, ઓષ્ઠઃ-પ્રાન્તો, યસ્ય| સમુત્સન્નો-વિવૃદ્ધમાંસઃ| વિષમઃ-ક્વચિદુચ્ચઃ ક્વવિન્નીચઃ| સત્રિવિધોઽપિ સમો ભવતિ| તત્તદ્દોષત્યાગાત્ કઠિનો મૃદુર્ભવતિ| અતિરુક્ રુજાહીનો ભવતિ| અશુદ્ધઃ શુધ્યતિ| અરૂઢો રોહતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સ્થિરાણાં વ્રણાનાં દીર્ઘકાલાનુષઙ્ગિણાં, તથાઽલ્પમાંસાનાં-અનુપચિતપલલાનાં, અત એવ હેતોઃ, તથા રૌક્ષ્યાદનુપરોહતાં-રૂઢિમગચ્છતાં, ઔષધં-કલ્કસ્નેહાદિકં યદુપયુજ્યતે, તત્ પત્રૈઃ ક્ષીરિભૂર્જાર્જુનકદમ્બજૈઃ પ્રચ્છદ્યં-સ્થગિતવ્યમ્| યથાદોષં-દોષાનતિક્રમેણ, યથર્તુ-ઋત્વનતિક્રમેણ ચ, તદ્વશાદ્યથાયોગમ્| યથા-વાતવ્રણે શીતતા સ્નિગ્ધોષ્ણૈઃ પત્રૈઃ, પિત્તવ્રણે ઘર્મકાલે શીતસ્વભાવૈઃ, કફવ્રણે ઉષ્ણકાલે રૂક્ષોષ્ણપ્રાયૈઃ એવં ચ પ્રાવૃષિ કાલે મિશ્રદોષે ચ કલ્પનીયમ્| કિમ્ભૂતૈઃ પત્રૈઃ ? અજીર્ણાનિ-અજર્જરાણિ, તરુણાનિ-પ્રત્યગ્રાણિ, અચ્છિદ્રાણિ-છિદ્રરહિતાનિ, તૈરજીર્ણતરુણાચ્છિદ્રૈઃ| તથા, સમન્તાત્-સર્વતઃ સુષ્ઠુ નિવેશિતૈઃ| તથા, ધૌતૈઃ-જલાદિના નિર્મલીકૃતૈઃ| તથા, અકર્કશૈઃ-અકઠિનૈઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્રણવિશેષે લેપસ્ય પત્રાચ્છાદનમાહ- સ્થિરાણામિતિ| યહાદોષં-શીતે દોષે ઉષ્ણૈઃ, ઉષ્ણે શીતૈઃ| એવં યથર્તુ| અજીર્ણતરુણૈઃ-વૃદ્ધત્વબાલત્વરહિતૈઃ| ક્ષીરિણઃ- અશ્વત્થાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કુષ્ઠ્યાદીનાં યે વ્રણાસ્તે ન બન્ધનીયાઃ| તથા, ઉન્દુરુવિષે યાઃ કર્ણિકાઃ કોઠરૂપાઃ, તાશ્ચ ન બન્ધનીયાઃ| તથા, ક્ષારદગ્ધા યે વ્રણાસ્તથા વિષદગ્ધા યે વ્રણાસ્તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| તથા, માંસ્પાકે વ્રણાસ્તથા દારુણે ચ ગુદપાકે-ન ગુદપાકમાત્રે, વ્રણાસ્તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| માંસ્પાક ઇતિ "માંસસ્ય પચિયુડ્ઘઞોઃ" ઇત્યલોપઃ| તથા, શીર્યમાણાઃ-શદનાવસ્થાં ભજમાનાઃ, તથા સરુગ્દાહાઃ તથા શોફાવસ્થાઃ-અનેકાવસ્થા ભજન્તોઽપિ યે શોફાવસ્થાવસ્થિતાઃ, તથા વિસર્પિણો-વિસર્પાવસ્થાસ્થિતાઃ તે ચ ન બન્ધનીયાઃ| ઇદાનીં સકૃમીણાં વ્રણાનાં ચિકિત્સામાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્રણવિશેષે બન્ધનં નિષેધતિ-કુષ્ઠિનામિતિ| તે ચ કુષ્ઠાદિવ્રણાસ્ત્રયોદશ| તત્ર મધુમેહિનાં પિટિકાઃ| ઉન્દુરુવિષે કર્ણિકાઃ- મૂષકવિષોત્થપદ્મકર્ણિકાકારમાંસવૃદ્ધયઃ વિસર્પિણઃ-ઇતસ્તતો વ્રણાઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અરક્ષયા-અપાલનેન. યસ્મિન્ વ્રણે મક્ષિકા કૃમીન્નિક્ષિપેત્| તે-તત્રસ્થાઃ કૃમયો, વ્રણં ભક્ષયન્તો રુજાદીન્ કુર્વન્તિ| તત્ર-સકૃમૌ વ્રણે, સુરસાદિગણં ધાવનપૂરણે-તન્નિમિત્તં, પ્રયુઞ્જીત| ધાવનં ચ પૂરણં ચ તસ્મિન્| તથા તસ્મિન્વ્રણે સપ્તપર્ણાદીનાં ત્વચો ગોમૂત્રકલ્કિતાઃ-પિષ્ટાઃ, લેપો હિતઃ| તથા, ક્ષારામ્બુના સેકો હિતઃ| અથવા માંસપેશ્યા વ્રણં પ્રચ્છદ્ય, તાન્-કૃમીન્, આશુ નિર્હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- વ્રણે કૃમિપ્રતીકારમાહ-અરક્ષયેતિ| સુરસાદિગણસ્ય વ્કાથેન ધાવનં, ચૂર્ણેન પૂરણમ્| રાજાદનઃ-રાજાહ્વઃ| માંસપેશ્યા-માંસગર્ભયા પેશ્યા| તાન્-માંસલોભાત્ પેશીપ્રવિષ્ટાન્ કૃમીન્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ન ચૈનં-વ્રણમન્તઃ સદોષં ત્વરમાણો વૈદ્ય ઉપરોહયેત્| કસ્માત્ ? ઇત્યાહ-સ ઇત્યાતિ| યતો-યસ્માત્, સઃ-અન્તઃ સ્થિતદોષો વ્રણો, રૂઢોઽપિ ભૂયઃ-પુનઃ, સ્તોકેનાપ્યપચારેણ વિકૃતિં યાતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- અશુદ્ધસ્ય રોપણં નિષેધતિ-ન ચૈનમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રૂઢેઽપિ સત્યજીર્ણાદીન્ વિવર્જયેત્| { સ્થૈર્યં યાવત્ હર્ષાદીન્ વર્જયેત્| } અયં-અજીર્ણવ્યાયામવ્યવાયાદિપરિવર્જનલક્ષણો, વિધિઃ ષટ્ સપ્ત વા માસાન્ આદરેણ-યત્નવતા, અનુવર્ત્યઃ-અનુષ્ઠાતવ્યઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- રૂઢવ્રણસ્ય સત્પમાસાવાધિં નિયમમાહ-રૂઢ ઇતિ| આદિશબ્દાત્ ક્રોધશિકભયાદયઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦- યથા,- મક્ષિકાભિઃ કૃમિનિક્ષેપાત્ કૃમિપ્રાબલ્યે જાતે ચિકિત્સા વિહિતા| તથા, અન્યાસ્વપિ તાસુ તાસુ વાર્તાસુ અવસ્થાસ્વનિર્દિષ્ટસ્વરૂપાભિધાનાસુ, ઉત્પદ્યમાનાસુ, તૈસ્તૈઃ- ઉક્તાનુક્તૈઃ, ઉપાયૈઃ- સાધનૈઃ, ચિકિત્સેદ્વૈદ્યઃ| કિમ્ભૂતો વૈદ્યઃ ? દોષાદિબલાનુસારી,-દોષાદીનાં બલં દોષાદિબલમ્, આદિશબ્દાદ્દેશકાલાદયો ગૃહ્યન્તે, તદનુસરત્યેવંવિદો યો વૈદ્યઃ સઃ| તથા, પ્રયતિ-યત્નપરઃ| તથા, ઉત્તરે- ઉત્તરતન્ત્રે વ્રણભઙ્ગવિધાને, ઉક્તં-નિર્દિષ્ટં, વિસ્તરમાલોચયન્-નિરૂપયન્, ન તુ યદૃચ્છયેતિ ભાવઃ| ઇન્દ્રવજ્રાવૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃકાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને શસ્ત્રકર્મવિધિર્નામૈકોનત્રિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૯||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦- નુક્તં સ્વયમૂહનીયમિત્યાહ-ઉત્પદ્યમાનાસ્વિતિ| વાર્તાસુ-અવસ્થાસુ| ઉત્તરોક્તં-ઉત્તરસ્થાનોક્તમ્| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| શસ્ત્રકર્મપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્||