Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
శిరావ్యధవిధేరనంతరం శల్యాహరణవిధిరారభ్యతే| యతః సిరావ్యధవిధ్యధ్యాయే శల్యరూపస్య రక్తస్య సకలకాయవ్యాపినః సిరావ్యధోపాయేన నిర్హరణముక్తం| ఇదానీం ప్రాదేశికస్య లోహాదేః శల్యస్య ప్రతిదేశస్థితస్య లక్షణం నిర్హరణోపాయాదిశ్చాస్మిన్నధ్యాయే శల్యాహరణవిధౌ నిర్దిశ్యత ఇత్యాహ-
Adhikarana శల్యాహరణవిధిరధ్యాయః శల్యగతిభేదాః (౨-౧) · Śloka ౧
అథాతః శల్యాహరణవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| వక్రర్జుతిర్యగూర్ధ్వాధః శల్యానాం పంచధా గతిః| |1|
अथातः शल्याहरणविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः| |१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వక్రాదిభేదభిన్నా శల్యానాం పంచప్రకారా గతిః-గమనం| కదాచిచ్ఛల్యాని వక్రం కృత్వా, తిర్యగ్వా ఊర్ధ్వం వా, అధో వా, గచ్ఛంతిః కదాచిదృజు కృత్వా| ఏవముభయథా తిర్యగూర్ధ్వాధోభేదగమనాచ్ఛల్యానాం పంచధా గతిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సశల్యం కథం వేద్యం ? ఇత్యాహ-శల్యాహరణవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే-అథేతి| శల్యగతిభేదానాహ-వక్రర్జ్వితి| సంగ్రహే తు (సూ.అ.37)-"త్రివిధః గతిః శల్యానామూర్ధ్వమధస్తిర్యక్ చ| సా పునః ప్రత్యేకమృజువక్రభేదేన ద్వివిధా|" ఇతి|
Adhikarana అంతఃశల్యస్య లక్షణం (౧-౨) · Śloka ౨
| ధ్యామం శోఫరుజావంతం స్రవంతం శోణితం ముహుః||1|| అభ్యుద్గతం బుద్బుధవత్పిటికోపచితం వ్రణం| మృదుమాంసం చ జానీయాదంతఃశల్యం సమాసతః||2||
| ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः||१|| अभ्युद्गतं बुद्बुधवत्पिटिकोपचितं व्रणम्| मृदुमांसं च जानीयादन्तःशल्यं समासतः||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏవంవిధం వ్రణమంతఃశల్యం జానీయాత్| సమాసతఃసంక్షేపేణ| ధ్యామం-శ్యామవర్ణం| తథా, శోఫరుజావంతం| తథా, ముహుః శోణితం స్రవంతం| తథా, అభ్యుద్గతం-ఆభిముఖ్యేనోచ్ఛ్రితమున్నతం| తథా, బుద్బుదేన తుల్యం వర్తతే బుద్బుదవత్| తథా, పిటకైరుపచితం-వ్యాప్తం| తథా, మృదుమాంసం-కోమలమాంసం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఇతి సామాన్యేనాంతఃస్థితస్య శల్యస్య లక్షణమభిధాయ, త్వగాదిగతస్య విశేషమాహ-అంతఃశల్యస్య లక్షణమాహ-ధ్యామమితి|
Adhikarana త్వగ్గతశల్యస్య లక్షణం (౩) · Śloka ౩
విశేషాత్త్వగ్గతే శల్యే వివర్ణః కఠినాయతః| శోఫో భవతి|3|
विशेषात्त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः| शोफो भवति|३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశేషేణ పునస్త్వగ్గతే శల్యే శోఫో వివర్ణస్తథా కఠినో దీర్ఘశ్చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్వగ్గతశల్యస్య లక్షణమాహ-విశేషాదితి| విశేషాదితి వచనాత్ సామాన్యలక్షణమప్యత్ర జ్ఞేయం|
Adhikarana మాంసగతస్య లక్షణం (౩-౪) · Śloka ౪
| మాంసస్థే చోషః శోఫో వివర్ద్ధతే||3|| పీడనాక్షమతా పాకః శల్యమార్గో న రోహతి| |4|
| मांसस्थे चोषः शोफो विवर्द्धते||३|| पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति| |४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసగతే శల్యే చోషః స్యాత్| 'సర్వాంగీణస్తీవ్రోఽరతిమాన్ దాహశ్చోష ఉచ్యతే ఇత్యాహుః| తథా శోఫో వివర్ద్ధతే| తథా, పీడనస్యాక్షమత్వం పాకశ్చ, శల్యమార్గశ్చ రోహం న యాతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసగతస్య లక్షణమాహ-మాంసస్థ ఇతి| చోషః-ఆచూషణేనేవ వ్యథా|
Adhikarana పేశీగతస్య లక్షణం (౪) · Śloka ౪
| పేశ్యంతరగతే మాంసప్రాప్తవచ్ఛ్వయథుం వినా||4||
| पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना||४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పేశీమధ్యగతే మాంసగతేన తుల్యం లక్షణం, శోథం వర్జయిత్వా| మాంసావయవవిశేషో దీర్ఘతంత్వాకృతిః పేశీత్యుచ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేశీగతస్య లక్షణమాహ-పేశ్యంతరగత ఇతి|
Adhikarana స్నాయుగతస్య లక్షణం (౫) · Śloka ౫
ఆక్షేపః స్నాయుజాలస్య సంరంభస్తంభవేదనాః| స్నాయుగే దుర్హరం చైతత్|5|
आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः| स्नायुगे दुर्हरं चैतत्|५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్నాయుగే శల్యే స్త్రాయుజాలస్యాక్షేపాద్యాః స్యుః| ఆక్షేపః-ఆకర్షణం| సంరంభః-క్షోభః| స్తంభః-స్తబ్ధతా| వేదనాశూలం| ఏతచ్చ-స్త్రాయుగం శల్యం, దుఃఖేన హర్తుం శక్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్నాయుగతస్య లక్షణమాహ-ఆక్షేప ఇతి| ఏతత్-స్నాయుగతమన్యేభ్యో దుర్హరం చ|
Adhikarana సిరాగతస్య లక్షణం (౫) · Śloka ౫
| సిరాధ్మానం సిరాశ్రితే||5||
| सिराध्मानं सिराश्रिते||५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సిరాశ్రితే శల్యే సిరాణామానాహః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరాగతస్య లక్షణమాహ-శిరాధ్మానమితి| శిరాధ్మానం-శిరాణాం వాయుర్పూర్ణత్వం|
Adhikarana స్త్రోతోగతస్య లక్షణం (౬) · Śloka ౬
స్వకర్మగుణహానిః స్యాత్స్రోతసాం స్రోతసి స్థితే| |6|
स्वकर्मगुणहानिः स्यात्स्रोतसां स्रोतसि स्थिते| |६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-స్రోతోగతే శల్యే స్రోతసాం స్వకర్మగుణయోర్హానిః స్యాత్| యథా,-కంఠస్రోతఃస్థితే శల్యే పానాభ్యవహరణస్య నిరోధో జాయతే గుణోఽపి యస్తస్యాప్రదుష్టత్వాదిలక్షణః సోఽప్యస్య హీయత ఇతి| ఏవమన్యేషాం స్వకర్మగుణహానిర్వ్యాఖ్యేయా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-స్రోతోగతస్య లక్షణమాహ-స్వకర్మగుణహానిరితి| స్వకర్మ-ప్రాణాదీనాం యథావద్వహనం| స్వగుణో-మార్దవాదిః|
Adhikarana ధమనీగతస్య లక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭
| ధమనీస్థేఽనిలో రక్తం ఫేనయుక్తముదీరయేత్||6|| నిర్యాతి శబ్దవాన్ స్యాచ్చ హృల్లాసః సాంగవేదనః| |7|
| धमनीस्थेऽनिलो रक्तं फेनयुक्तमुदीरयेत्||६|| निर्याति शब्दवान् स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः| |७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ధమనీస్థే శల్యే వాయుర్లోహితం సఫేనం ప్రేరయేత్| తథా సశబ్దో మరున్నిర్యాతి, హృల్లాసశ్చాంగపీడాయుక్తః స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ధమనీగతస్య లక్షణమాహ-ధమనీస్థ ఇతి|
Adhikarana అస్థిసంధిగతస్య లక్షణం (౭) · Śloka ౭
| సంఘర్షో బలవానస్థిసంధిప్రాప్తేఽస్థిపూర్ణతా||7||
| सङ्घर्षो बलवानस्थिसन्धिप्राप्तेऽस्थिपूर्णता||७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థిసంధిప్రాప్తే శల్యే బలవాన్ సంఘర్షః-క్షోభః, స్యాత్| తథా, అస్థిపూర్ణతా చ జాయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థిసంధిగతస్య లక్షణమాహ-సంగర్ష ఇతి| బలవాన్ సంఘర్షః-దుఃసహసంఘట్టనం|
Adhikarana అస్థిగతస్య లక్షణం (౮) · Śloka ౮
నైకరూపా రుజోఽస్థిస్థే శోఫః| |8|
नैकरूपा रुजोऽस्थिस्थे शोफः| |८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థిస్థే శల్యే, అనేకాకారాః (నైకరూపాః)-నానావిధాః, రుజో- భగ్నరూగ్ణమృదితపీడితావనున్నప్రాయాః స్యుః, శోఫశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థిగతస్య లక్షణమాహ-నైకరూపా ఇతి|
Adhikarana సంధిగతస్య లక్షణం (౮) · Śloka ౮
తద్వచ్చ సంధిగే| చైష్టానివృత్తిశ్చ భవేత్|8|
तद्वच्च सन्धिगे| चैष्टानिवृत्तिश्च भवेत्|८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంధిగతే శల్యే తద్వదేవ-అస్థిస్థశల్యేన తుల్యం లక్షణం| తథా, సంధిస్థశల్యాక్రాంతావయవస్య చేష్టానివృత్తిః-వ్యాపారోపరమశ్చ భవతి| పూర్వమస్థిసంధిగతస్య శల్యస్య లక్షణముక్తం| అధునా శరీరసంధిగతశల్యస్య లక్షణం| అన్యో హి శరీరసంధిః| తథా చ రాజయక్ష్మనిదానే వక్ష్యతి (హృ. ని. అ. 5|5)-"శరీరసంధీనావిశ్య" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సంధిగతస్య లక్షణమాహ-తద్వదితి|
Adhikarana కోష్ఠగతస్య లక్షణం (౮-౯) · Śloka ౯
| ఆటోపః కోష్ఠసంశ్రితే||8|| ఆనాహోఽన్నశకృన్మూత్రదర్శనం చ వ్రణాననే| |9|
| आटोपः कोष्ठसंश्रिते||८|| आनाहोऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने| |९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0--కోష్ఠసంశ్రితే-ఉదరాశ్రితే శల్యే, ఆటోపః-క్షోభః తథాఽఽనాహో-జఠరాధ్మానం, తథా వ్రణముఖేఽన్నశకృన్మూత్రదర్శనం చ స్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కోష్ఠగతస్య లక్షణమాహ-ఆటోప ఇతి|
Adhikarana మర్మగతస్య లక్షణం (౯) · Śloka ౯
| విద్యాన్మర్మగతం శల్యం మర్మవిద్ధోపలక్షణైః||9||
| विद्यान्मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः||९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మర్మస్థం శల్యం మర్మవిద్ధోపలక్షణైర్విద్యాత్-జానీయాత్| మర్మవిద్ధస్య చ లక్షణం సంగ్రహే కథితం| యథా (శా. అ. 7) "దేహప్రసుప్తిర్గురుతా సమ్మోహః శీతకామితా| స్వేదో మూర్చ్ఛ్హా వమిః శ్వాసో మర్మవిద్ధస్య లక్షణం||" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మర్మగతస్య లక్షణమాహ-విద్యాదితి| ఉపలక్షణం లక్షణం| తచ్చ "విద్ధేఽజస్రమసృక్స్రావో" ఇత్యాదినా శారీరకే (హృ.శా. అ. 4/47) వక్ష్యతే|
Adhikarana త్వగ్గతాదీనాం స్త్రావతో లక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
యథాస్వం చ పరిస్రావైస్త్వగాదిషు విభావయేత్| |10|
यथास्वं च परिस्रावैस्त्वगादिषु विभावयेत्| |१०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-న కేవలం సామాన్యలక్షణేన-ధ్యామాదినా, తథా త్వగాదిస్థశల్యవిశేషలక్షణేన, త్వగాదిస్థం శల్యం లక్షయేత్| యావత్ యథాస్వం పరిస్రావైస్తథాఽనురూపైర్విభావయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్వగ్గతాదీనాం స్రావతో లక్షణమాహ-యథాస్వమితి| యథాస్వమితి యత్ర యదాశ్రిత్తం ద్రవం తత్ర తత్స్రవతి| యథా,- త్వగ్గతే లసీకా, శిరాదిగతే రక్తం, అస్థిగతే మజ్జా ఇత్యాది|
Adhikarana అంతఃశల్యోఽపిరుఢో వ్రణః (౧౦) · Śloka ౧౦
| రుహ్యతే శుద్ధదేహానామనులోమస్థితం తు తత్||10||
| रुह्यते शुद्धदेहानामनुलोमस्थितं तु तत्||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్-ప్రాఙ్నిర్దిష్టం శల్యం, రుహ్యతే-రోహం యాతి| కింభూతానాం పుంసాం ? వమనవిరేచనాదిభిః శుద్ధదేహానాం| రుహ్యత ఇతి కర్మకర్తరీతి కేచిత్, తచ్చ న యుక్తం| యతః కర్మస్థభావకానాం కర్మస్థక్రియాణాం చ కర్తా కర్మవద్భవతి| న కర్తృస్థభావకానాం న చ కర్తృస్థక్రియాణామిత్యుక్తం| రుహిశ్చ కర్తృస్థక్రియః| తస్మాత్ రోహతీతి రుట్| రుడివాచరతీతి క్యఙంతోఽయం| రూఢాభాసో హ్యయం, న తు సమ్యగ్రూఢః| తథా చ వక్ష్యతి-"దోషకోప" ఇత్యాది| తస్మాదస్య రూఢాభాసత్వాదేషైవ వ్యుత్పత్తిర్యుక్తా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అంతఃశల్యోఽపి స్వగుణేనైవ రూఢో వ్రణో భవతీత్యాహ-రుహ్యత ఇతి| రుహ్యతే స్వయమేవ| కర్మకర్తర్యాత్మనేపదం| తత్-శల్యం| శల్యేన శల్యక్షతం లక్ష్యతే, తస్యైవరోపణార్హత్వాత్|
Adhikarana రూఢమపి శల్యం బాధతే (౧౧) · Śloka ౧౧
దోషకోపాభిఘాతాదిక్షోభాద్భూయోఽపి బాధతే| |11|
दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद्भूयोऽपि बाधते| |११|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-యతస్తచ్ఛల్యమసమ్యగ్రూఢత్వాత్ భూయోఽపి బాధతే| ప్రాక్కృతబాధమపి పునరపి పీడాం జనయతి| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-దోషకోపశ్చాభిఘాతశ్చ, తావాదీ యేషాం ధావనలంఘనాదీనాం తే ఏవం, తైః క్షోభః-సంరంభః, తస్మాత్| దోషకోపక్షోభాత్ అభిఘాతాదిక్షోభాత్ బాధతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-త్వగాదినష్టే శల్యే మిథ్యారూఢత్వాదదృశ్యతాం ప్రాప్తే సతి శల్యపరిజ్ఞానార్థమిదమాహ-అంతఃశల్యం రూఢమపి పునర్బాధత ఇత్యాహ దోషకోపేతి|
Adhikarana త్వఙ్నష్టశల్యస్యోపాయః (౧౧-౧౨) · Śloka ౧౨
| త్వఙ్నష్టే యత్ర తత్ర స్యురభ్యంగస్వేదమర్దనైః||11|| రాగరుగ్దాహసంరంభా యత్ర చాజ్యం విలీయతే| ఆశు శుష్యతి లేపో వా తత్స్థానం శల్యవద్వదేత్||12||
| त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः||११|| रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते| आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद्वदेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తత్ర-తేషు త్వఙ్నష్టాదిషు శల్యేషు మధ్యే, త్వఙ్నష్టం యత్ర ప్రదేశే స్యాత్ తత్ర-తస్థానే, అభ్యంగాదిభిర్లౌహిత్యశూలదాహక్షోభాః స్యుః| యత్ర వా స్థానే ఘృతం స్త్యానం యోజితం విలీయతే తత్స్థానం శల్యవత్-సశల్యం వదేత్| యద్వా లేపః-చందనాదినా దత్తో, యత్రాశ్వేవ శుష్యతి, తత్స్థానం-త్వగ్దేశం, శల్యవజ్జానీయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అథ నష్టశల్యజ్ఞానోపాయః| తత్ర త్వఙ్నష్టస్యోపాయమాహ-త్వఙ్నష్ట ఇతి|
Adhikarana మాంసనష్టస్యోపాయః (౧౩) · Śloka ౧౩
మాంసప్రణష్టం సంశుద్ధ్యా కర్శనాచ్ఛ్లతతా గతం| క్షోభాద్రాగాదిభిః శల్యం లక్షయేత్|13|
मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लतता गतम्| क्षोभाद्रागादिभिः शल्यं लक्षयेत्|१३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసప్రణష్టం-మాంసేనాదృశ్యతాం ప్రాప్తం, సంశుద్ధ్యా-వమనవిరేచనాదికయా, యత్కర్శనం-కృశత్వం కృతం, తస్మాత్ శ్లథతాం శిథిలత్వం ప్రాప్తం, క్షోభాత్- అనేకప్రకారాద్వేదనారూపాత్, తథా రాగాదిభిర్లక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మాంసనష్టస్యోపాయమాహ శల్యస్య క్షోభాద్యత్ర రాగాదయస్తత్ర శల్యం|
Adhikarana పేశ్యాదిషు నష్టస్యోపాయః (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
| తద్వదేవ చ||13|| పేశ్యస్థిసంధికోష్ఠేషు నష్టం| |14|
| तद्वदेव च||१३|| पेश्यस्थिसन्धिकोष्ठेषु नष्टम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తద్వదితి తేన-మాంసప్రణష్టేన, తుల్యం వర్తతే| యథా,-శుద్ధ్యా కర్శనాత్ శ్లథతాం గతం క్షోభాద్రాగాదిభిర్లక్షయేదితి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పేశ్యాదిషు త్రిషు నష్టస్యోపాయమాహ-తద్వదేవేతి|
Adhikarana అస్థినష్టస్యోపాయః (౧౪) · Śloka ౧౪
అస్థిషు లక్షయేత్| అస్థ్నామభ్యంజనస్వేదబంధపీడనమర్దనైః||14||
अस्थिषु लक्षयेत्| अस्थ्नामभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థిషు నష్టం శల్యమస్థ్నామభ్యంజనాదిభిర్లక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థినష్టస్యోపాయమాహ-అస్థిష్వితి| 'క్షోభాద్రాగాదిభిః' ఇత్యనువర్తతే|
Adhikarana స్నావాదిషు నష్టస్యోపాయః (౧౫-౧౬) · Śloka ౧౬
ప్రసారణాకుంచనతః సంధినష్టం తథాఽస్థివత్| నష్టే స్నాయుశిరాస్రోతోధమనీష్వసమే పథి||15|| అశ్వయుక్తం రథం ఖండచక్రమారోప్య రోగిణం| శీఘ్రం నయేత్తతస్తస్య సంరంభాచ్ఛల్యమాదిశేత్||16||
प्रसारणाकुञ्चनतः सन्धिनष्टं तथाऽस्थिवत्| नष्टे स्नायुशिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि||१५|| अश्वयुक्तं रथं ख़ण्डचक्रमारोप्य रोगिणम्| शीघ्रं नयेत्ततस्तस्य संरम्भाच्छल्यमादिशेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సంధినష్టం శల్యమస్థినష్టశల్యవల్లక్షయేత్ సం-స్నాయుశిరాస్రోతోధమనీషు నష్టే శల్యే, అసమే పథి-విషమే మార్గే, రథమారోప్య రోగిణం-శల్యవంతం, శీఘ్రం నయేత్-ఆశ్వేవ దేశాంతరం ప్రాపయేత్| కింభూతం రథం ? ఖండం చక్రం యస్య స ఖండచక్రః, తం| తతస్తస్య-రథస్య, సంరంభాత్-క్షోభాత్, శల్యమాదిశేత్-లక్షయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సంధినష్టస్యోపాయమాహ-ప్రసారణాకుంచనత ఇతి| అస్థివత్-అభ్యంజనాదిభిశ్చ| ఆ ర0-స్నాయ్వాదిషు చతుర్షునష్టస్యోపాయమాహ-నష్ట ఇతి| అసమే పథి-ఉచ్చనీచే మార్గే|
Adhikarana మర్మనష్టస్యోపాయానుక్తౌ హేతుః (౧౭) · Śloka ౧౭
మర్మనష్టం పృథఙ్నోక్తం తేషాం మాంసాదిసంశ్రయాత్| |17|
मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మర్మనష్టం శల్యం పృథక్ నాభిహితం| కుతః ? తేషాం-మర్మణాం, మాంసాదిరేవ ప్రాఙ్నిర్దిష్టో యతః సంశ్రయో, న తు పృథఙ్మర్మాణి విద్యంతే| { తథా చ సంగ్రహే(సూ. అ. 37)-"మర్మప్రణష్టేఽప్యనన్యభావాన్మాంసాదిభ్యో మర్మణాముక్తం పరీక్షణం భవతి|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఏవం విశేషేణ నష్టశల్యలక్షణముక్త్వా సామాన్యేన నష్టశల్యదిశం లక్షయితుమాహ-మర్మనష్టస్యోపాయానుక్తౌ హేతుమాహ-మర్మనష్టమితి| తేషాం-మర్మణాం, మాంసాదిగతత్వాత్-మాంసాదినష్టకథనేనైవోక్తత్వాత్|
Adhikarana నష్టస్య సామాన్యలక్షణం (౧౭) · Śloka ౧౭
| సామాన్యేన సశల్యం తు క్షోభిణ్య క్రియయా సరుక్||17||
| सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्य क्रियया सरुक्||१७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సామాన్యేన-సామాన్యలక్ష్ణేన, క్శేభిణ్యా క్రియయా-సంరంభోత్పాదకేన కర్మణా శ్వసనప్రాణాయామాదికేన, యత్ సరుక్ స్థానం తత్ సశల్యం జానీయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నష్టస్య సామాన్యలక్షణమాహ-సామన్యేనేతి|
Adhikarana అదృశ్యశల్యస్యాకృతిర్వ్రణాకృత్యా జ్ఞేయా (౧౮) · Śloka ౧౮
వృత్తం పృథు చతుష్కోణం త్రిపుటం చ సమాసతః| అదృశ్యశల్యసంస్థానం వ్రణాకృత్యా విభావయేత్||18||
वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः| अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వృత్తం-వర్తులం| పృథు-పార్శ్వాపరపార్శ్వాభ్యాం యత్పరిచ్ఛిద్యతే| చతుష్కోణం-చతురస్రం| త్రిపుటం-త్ర్యస్రం| సమాసతః-సంక్షేపేణ|| అదృశ్యస్య-అనుపలబ్ధస్య, శల్యస్య సంస్థానం-ఆకృతిం, వ్రణాకృత్యా-వ్రణసంస్థానేన, విభావయేత్-విద్యాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అధునైషామాకర్షణోపాయం నిరుపయన్నాహ-అదృశ్యస్య శల్యస్యాకృతిర్వ్రణాకృత్యా జ్ఞేయాత్యాహ-వృత్తిమితి| వృత్తం-కోణరహితం| పృథు-ద్వికోణం| త్రిపుటం-త్రికోణం| సంస్థానం-ఆకృతిః|
Adhikarana శల్యాహరణోపాయభేదౌ (౧౯) · Śloka ౧౯
తేషామాహరణోపాయౌ ప్రతిలోమానులోమకౌ| |19|
तेषामाहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ| |१९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేషాం-అదృశ్యానాం శల్యానాం| ఆకర్షణోపాయౌ దౌ ప్రతిలోమానులోమకౌ| ప్రతిలోమః-శరీరాంతఃప్రవేశవిపర్యయః| అనులోమః-శరీరాంతఃప్రవేశానుగతః| ప్రతిలోమానులోమయోర్నిర్హరణవిషయమాహ-
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శల్యాహరణోపాయభేదానా(వా)హ-తేషామితి| యత్ర ప్రతికూలమాహరణం స ప్రతిలోమః, యత్రానుకూలం సోఽనులోమః|
Adhikarana తయోర్విషయః (౧౯) · Śloka ౧౯
| అర్వాచీనపరాచీనే నిర్హరేత్తాద్విపర్యయాత్||19||
| अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत्ताद्विपर्ययात्||१९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తయోః-ప్రతిలోమానులోమయోర్విపర్యయః, తస్మాద్విపర్యయాత్, అనులోమం పరాచీనమానయేదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తయోర్విషయమాహ-అర్వాచీనపరాచీన ఇతి| అర్వాచీనం-అధోగతం, తద్విపర్యయాదూర్ధ్వం నిర్హరేత్| పరాచీనం-ఊర్ధ్వగతం, తద్విపర్యయాదధో నిర్హరేత్| ఊర్ధ్వం నిర్హరణం-ప్రతిలోమం, అధః-అనులోమం| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ.అ.37)-"ప్రతిలోమమర్వాచీనమానయేత్, అనులోమం పరాచీనం|" ఇతి|
Adhikarana తిర్యగ్గతం తూభయోర్విషయః (౨౦) · Śloka ౨౦
సుఖాహార్యం యతశ్ఛిత్త్వా తతస్తిర్యగ్గతం హరేత్| |20|
सुख़ाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस्तिर्यग्गतं हरेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిర్యగ్గతం శల్యం యతో-యస్మాద్దేహదేశాత్, ఛిత్వా-విలుప్య, సుఖాహార్యం సంపద్యతే-సుఖేనాహర్తుం శక్యతే, తతః-తస్మాద్దేహదేశాత్, ఛిత్త్వోద్ధరేత్| ఛిత్త్వేత్యత్ర యద్యపి కర్మ కించిన్న నిర్దిష్టం, తథాఽపి త్వఙ్మాంసాదీనాం యోగ్యత్వాత్తేషామేవ కర్మత్వం బోధ్యం| మాంసాదీని ఛ్హిత్త్వోద్ధరేదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తిర్యగ్గతం త్వవస్థాభేదేనోభయోర్విషయ ఇత్యాహ-సుఖాహార్యమితి| తిర్యగ్గతం యేనోపాయేన సుఖాహార్యం తేన హరేత్| ప్రవేశపార్శ్వాదన్యేన పార్శ్వేన యదా సుఖాహార్యం తదా ఛిత్త్వా-శస్త్రేణ ద్వారం కృత్త్వా, హరేత్|
Adhikarana ఉరోగతాదిషు శల్యేషు నిర్ఘాతననిషేధః (౨౦-౨౧) · Śloka ౨౧
| శల్యం న నిర్ఘాత్యమురఃకక్షావంక్షణపార్శ్వగం||20|| ప్రతిలోమమనుత్తుండం ఛేద్యం పృథుముఖం చ యత్| |21|
| शल्यं न निर्घात्यमुरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम्||२०|| प्रतिलोममनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శల్యమురోగతమురఃస్థం కక్షాస్థం వంక్షణస్థం పార్శ్వస్థం చ న నిర్ఘాత్యం-న నిర్ఘాతనీయం| తథా ప్రతిలోమం-నానులోమగతం, తథాఽనుత్తుండం వారిబుద్బుదవన్నోన్నతం, తథా ఛేద్యం శల్యం, తథా పృథుముఖం-విస్తీర్ణాననం, చ న నిర్ఘాత్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-న చ సర్వమేవ శల్యమాహరణీయమిత్యాహ-ఉరోగతాదిషు శల్యేషు నిర్ఘాతనం నిషేధతి-శల్యమితి| ప్రతిలోమం-ఊర్ధ్వగతం| అనుత్తుండం-అదృశ్యముఖం| ఛేద్యం-ఛేదనార్హం|
Adhikarana అనాహరణీయం శల్యం (౨౧) · Śloka ౨౧
| నైవాహరేద్విశల్యఘ్నం నష్టం వా నిరుపద్రవం||21||
| नैवाहरेद्विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम्||२१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-విశల్యం హంతీతి విశల్యఘ్నం| తావజ్జీవతి యావత్సశల్యః| శల్యాపాయే తు మ్రియతే తన్నాహరేదేవ| విశల్యస్య తస్య ప్రాణహరణత్వాత్| ఏతత్స్వరూపం మర్మవిభాగే స్పష్టం కృత్వా వక్ష్యతే| నష్టం వేతి వాశబ్దశ్చార్థే| నష్టం-అదృశ్యతాం ప్రాప్తం చ, యన్నిరుపద్రవం-తన్నిమిత్తరోగరహితం, నాహరేత్, ప్రత్యవాయభయాత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనాహరణీయం శల్యమాహ-నైవాహరేదితి| విశల్యఘ్నం-"ఉత్క్షేపౌ స్థపనీ త్రీణి విశల్యఘ్నాని తత్ర హి|" (హృ.శా.అ. 4/55) ఇత్యుక్తేషు మర్మసు స్థితం|
Adhikarana హస్తాహార్యం శల్యం (౨౨) · Śloka ౨౨
అథాహరేత్కరప్రాప్యం కరేణైవ| |22|
अथाहरेत्करप्राप्यं करेणैव| |२२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కరప్రాప్యం-హస్తగ్రాహ్యం శల్యం, కరణైవాహరేత్-నాపరేణ కంకముఖాదినా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హస్తాహార్యం శల్యమాహ-అథేతి|
Adhikarana సింహముఖాదిస్వస్తికయంత్రాహార్యం శల్యం (౨౨) · Śloka ౨౨
ఇతరత్పునః| దృశ్యం సింహాహిమకరవర్మికర్కటకాననైః||22||
इतरत्पुनः| दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः||२२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇతరత్-అకరప్రాప్యం తు శల్యం, దృశ్యం సింహముఖాదిభిర్యంత్రైరాహరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సింహముఖాదిస్వస్తికయంత్రాహార్యం శల్యమాహ-ఇతరదితి| ఇతరత్-కరేణాప్రాప్యం|
Adhikarana కంకముఖాదిస్వస్తికయంత్రాహార్యం శల్యం (౨౩) · Śloka ౨౩
అదృశ్యం వ్రణసంస్థానాద్గ్రహీతుం శక్యతే యతః| కంకభృఙాహ్వకురరశరారీవాయసాననైః||23||
अदृश्यं व्रणसंस्थानाद्ग्रहीतुं शक्यते यतः| कङ्कभृङाह्वकुररशरारीवायसाननैः||२३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అదృశ్యం పునః శల్యం వ్రణసంస్థానాదాకలయ్య కంకముఖదిభిర్గ్రహీతుం శక్యతే యతస్తతస్తైర్హరేత్| యత్తదోర్నిత్యాభిసంబంధాత్తదోపలంభః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కంకముఖాదిస్వస్తికయంత్రాహార్యం శల్యమాహ-అదృశ్యమితి| 'ఇతరట్ ఇత్యనువర్తతే|
Adhikarana సందంశాహార్యం శల్యం (౨౪) · Śloka ౨౪
సందంశాభ్యాం త్వగాదిస్థం| |24|
सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थम्| |२४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-త్వగాదిస్థం శల్యం సందంశాభ్యాం నిర్హరేత్| ఆదిగ్రహణాన్మాంసాదీనాం గ్రహణం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-సందంశాహార్యం శల్యమాహ-సందంశాభ్యామితి| త్వగాదీని-త్వక్శిరాస్నాయుపిశితాని|
Adhikarana తాలయంత్రాహార్యం శల్యం (౨౪) · Śloka ౨౪
తాలాభ్యాం సుషిరం హరేత్| |24|
तालाभ्यां सुषिरं हरेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుషిరం యచ్ఛల్యం త్వగాదిస్థం తత్తాలయంత్రాభ్యాం హరేత్,-న సందశాభ్యాం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-తాలయంత్రాహార్యం శల్యమాహ-తాలాభ్యామితి| సుషిరం-సరంధ్రం|
Adhikarana నాడీయంత్రాహార్యం శల్యం (౨౪) · Śloka ౨౪
| సుషిరస్థం తు నలకైః|24|
| सुषिरस्थं तु नलकैः|२४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సుషిరస్థం పునః శల్యం నలకైః-నాడీయంత్రైః, ఆకర్షేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నాడీయంత్రాహార్యం శల్యమాహ-సుషిరస్థం త్వితి|
Adhikarana శేషయంత్రాహార్యం శల్యం (౨౪) · Śloka ౨౪
| శేషం శేషైర్యథాయథం||24||
| शेषं शेषैर्यथायथम्||२४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శేషం శల్యం శేషైర్యంత్రైర్యథాయోగమాహరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శేషయంత్రాహార్యం శల్యమాహ-శేషం శేషైరితి|
Adhikarana యంత్రేణాహర్తుమశక్యస్యశల్యస్యోపాయః (౨౫) · Śloka ౨౫
శస్త్రేణ వా విశస్యాదౌ తతో నిర్లోహితం వ్రణం| కృత్వా ఘృతేన సంస్వేద్య బద్ధాఽఽచారికమాదిశేత్||25||
शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम्| कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाऽऽचारिकमादिशेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శస్త్రేణ వా పూర్వం విశస్య-మాంసాదీన్ ఛిత్త్వా, తతః- అనంతరం, అపనీతరక్తం వ్రణం విధాయ, సర్పిషా స్వేదయిత్వా, వస్త్రపట్టాదినా సర్పిమధు బద్ధ్వా, ఆచారికం-స్నేహవిధ్యుక్తం "ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాత్" ఇత్యాదికం, ఆదిశేత్-కథయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-యంత్రేణాహర్తుమశక్యస్య శల్యస్యోపాయమాహ-శస్త్రేణ వేతి| విశస్య-విదార్య| నిర్లోహితం-స్రుతరక్తం| ఆచారికం-ఆహారాదినియమం| ["భోజనం తు యథాసాత్మ్యం" (హృ.సూ.అ. 29/34) ఇత్యాదివక్ష్యమాణోక్తం|]
Adhikarana సిరాస్నాయువీలగ్నస్యోపాయః (౨౬) · Śloka ౨౬
సిరాస్నాయువిలగ్నం తు చాలయిత్వా శలాకయా| |26|
सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया| |२६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సిరాస్నాయువిలగ్నం పునః శల్యం శలాకయా చాలయిత్వా శిథిలీకృత్య, ఆహరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శిరాస్నాయువిలగ్నస్యోపాయమాహ-శిరాస్నాయువిలగ్నమితి|
Adhikarana హృదయలగ్నస్యోపాయః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭
| హృదయే సంస్థితం శల్యం త్రాసితస్య హిమాంబునా||26|| తతః స్థానాంతరం ప్రాప్తమాహరేత్తద్యథాయథం| యథామార్గం దురాకర్షం|27|
| हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना||२६|| ततः स्थानान्तरं प्राप्तमाहरेत्तद्यथायथम्| यथामार्गं दुराकर्षम्|२७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-హృదయే యదాశ్రితం శల్యం తచ్ఛీతజలేన త్రాసితస్య స్థానాంతరగతం జ్ఞాత్వా, యథాయథం-యథాస్వం విశిష్టయంత్రైః, శల్యం నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హృదయలగ్నస్య శల్యస్యోపాయమాహ-హృదయ ఇతి| యథాయథం-స్థానానురూపేణ యంత్రేణ| యథామార్గం-మార్గానురూపేణ శోధనేన| దురాకర్షం-హృదయాదాక్రష్టుమశక్యం|
Adhikarana హృదయోపాయమన్యత్రాదిశతి (౨౭) · Śloka ౨౭
| అన్యతోఽప్యేవమాహరేత్||27||
| अन्यतोऽप्येवमाहरेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అన్యతోఽపి-అన్యదేశస్థమపి శల్యం, దురాకర్షం-దుఃఖేనాక్రష్టుం శక్యతే, తత్ స్వమార్గం నయేత్ తదేవమేవాహరేత్, యథా హృత్స్థం శల్యం స్థానాంతరం ప్రాప్తం నిర్హార్యం| తథా, యథామార్గం-మార్గానతిక్రమేణ, అన్యదేశస్థమపి శల్యమాకర్షణీయం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-హృదయోపాయమన్యత్రాతిదిశతి-అన్యతోఽపీతి|
Adhikarana అస్థిలగ్నస్యోపాయః (౨౮) · Śloka ౨౮
అస్థిదష్టే నరం పద్భ్యాం పీడయిత్వా వినిర్హరేత్| |28|
अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्| |२८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అస్థిదష్టే-అస్థ్ని విదష్టే స్పృష్టే సతి శల్యే, నరం బలవంతం పద్భ్యాం పీడయిత్వా-ఆక్రమ్య, తచ్ఛల్యం వినిర్హరేత్| 'అస్థినష్టే ఇతి వా పాఠః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అస్థిలగ్నస్యోపాయమాహ-అస్థిదష్ట ఇతి|
Adhikarana ఉపాయాంతరం (౨౮) · Śloka ౨౮
| ఇత్యశక్యే సుబలిభిః సుగృహీతస్య కింకరైః||28||
| इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇత్యశక్యే-అనేనాపి ప్రకారేణక్రష్టుమశక్యే శల్యే, కింకరైః-భృత్యైః, మహాబలైః సుగృహీతస్య-సుష్ఠ్వవష్టబ్ధస్య నరస్య, శల్యం కంకముఖాదినా నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పూర్వోపాయాశక్యస్యోపాయాంతరమాహ-ఇత్యశక్య ఇతి| సుగృహీతస్య-సశల్యేఽంగే సమ్యగ్ఘృతస్య|
Adhikarana ఏవమప్యశక్యస్యోపాయః (౨౯-౩౧) · Śloka ౩౧
తథాఽప్యశక్యే వారంగం వక్రీకృత్య ధనుర్జ్యయా| సుబద్ధం వక్త్రకటకే బధ్నీయాత్సుసమాహితః||29|| సుసంయతస్య పంచాంగ్యా వాజినః కశయాఽథ తం| తాడయేదితి మూర్ధానం వేగేనోన్నమయన్ యథా||30|| ఉద్ధరేచ్ఛల్యం| |31|
तथाऽप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया| सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात्सुसमाहितः||२९|| सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाऽथ तम्| ताडयेदिति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा||३०|| उद्धरेच्छल्यम्| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తథాప్యశక్యే-ఏవమపి శల్య ఆహర్తుమశక్యే, వారంగం-శస్త్రాదిమయస్య శల్యస్య శిఖాకారం, వక్రీకృత్య-కుటిలతాం ప్రాపయ్య, తతో ధనుర్జ్యయా-స్నాయ్వాదిమయ్యా, సుబద్ధం కృత్వా, అనంతరం, వాజినః-అశ్వస్య, వక్త్రకటకే బధ్నీయాద్వైద్యః| కింభూతః ? సుసమాహితః,-తద్గతమనాః| కింభూతస్య వాజినః ? సుసంయతస్య,-సుష్ఠు-శోభనం కృత్వా, బద్ధస్య| కథం సుసంయతస్య ? పంచాంగ్యా, పంచానామంగానాం-చతుర్ణాం పాదానాం ముఖసహితానాం, సమాహారః పంచాంగీ,-బంధవిశేషః, తయా పంచాంగ్యా, బద్ధస్య| అనంతరం వాజినం కశయా-చర్మయష్ట్యా, ఇతి-ఏవం, తాడయేత్, యథా స వాజీ మూర్ధానమున్నమయన్-ఉత్క్షిపన్, వేగేన-బలేనాఽఽక్రాంత్యా, శల్యముద్ధరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఏవమప్యశక్యస్యోపాయమాహ-తథాఽప్యశక్య ఇతి| వారంగం-శస్త్ర(ల్య)మస్తకే శిఖాకారోఽవయవః| పంచాంగీ-చతుర్షు చరణేషు ముఖే చ బంధవిశేషః| తం-వాజినం| ఇతి శబ్దస్తథార్థే| శిర ఉత్క్షిప్య వేగేన యథా శల్యముద్ధరేత్ తథా తాడయేత్|
Adhikarana ఉపాయాంతరం (౩౧) · Śloka ౩౧
ఏవం వా శాఖాయాం కల్పయేత్తరోః| |31|
एवं वा शाख़ायां कल्पयेत्तरोः| |३१|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అథవా ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వారంగం వక్రతాం నీత్వా ధనుర్జ్యయా సుబద్ధం సంపాద్య సుసమాహితో భిషక్, వృక్షస్య శాఖామానమయ్య ధనుర్జ్యయైవ తస్యాం తత్ బధ్నీయాచ్ఛల్యాకర్షణార్థం| అత్ర చ యా శాఖా కింకరహస్తాదివిముక్తమాత్రైవోర్ధ్వమున్నమ్యమానా శల్యముద్ధరతి తాదృశీ కల్పనీయా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పూర్వోపాయాసంభవే ఉపాయాంతరమాహ-ఏవం వేతి|
Adhikarana దుర్బలవారంగస్యోపాయః (౩౧) · Śloka ౩౧
| బద్ధా దుర్బలవారంగం కుశాభిః శల్యమాహరేత్||31||
| बद्धा दुर्बलवारङ्गं कुशाभिः शल्यमाहरेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుర్బలం-తను, వారంగం యస్య శల్యస్య తచ్ఛల్యం కుశాభిః-వంశాదికంబికాభిః, బద్ధా శల్యమాకర్షేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుర్బలవారంగస్యోపాయమాహ-బద్ధ్వేతి| కుశాభిః-కంబికాభిః|
Adhikarana శోఫగ్రస్తవారంగస్యోపాయః (౩౨) · Śloka ౩౨
శ్వయథుగ్రస్తవారంగం శోఫముత్పీడ్య యుక్తితః| |32|
श्वयथुग्रस्तवारङ्गं शोफमुत्पीड्य युक्तितः| |३२|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్వయథునా గ్రస్తం-ఆచ్ఛాదితం, వారంగం యస్య శల్యస్య తచ్ఛల్యమాహరేత్| కథం ? యుక్తితః,-యథా యుజ్యతే తథా, శోఫముత్పీడ్య-ఊర్ధ్వం పీడయిత్వా|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-శోఫగ్రస్తవారంగస్యోపాయమాహ-శ్వయథుగ్రస్తవారంగమితి| శోఫోత్పీడనేన వారంగముద్ధాఠ్య|
Adhikarana ఉత్తుండితస్యోపాయః (౩౨) · Śloka ౩౨
| ముద్గరాహతయా నాడ్యా నిర్ఘాత్యోత్తుండితం హరేత్||32||
| मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉత్తుండితం శల్యం-బుద్బుదవదభిముఖీభూతం, నాడ్యా నిర్ఘాత్య-చాలయిత్వా, హరేత్| కింభూతయా? ముద్గరేణాహతయా| ముద్గరగ్రహణముపలక్షణార్థం, పాషాణాదిభిరప్యాహతయోత్తుండితం హరేదితి వేద్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఉత్తుండితస్యోపాయమాహ-ముద్గరాహతయేతి| తేనైన వా-నాడీం వినా ముద్గరేణైవ, నిర్ఘాత్య|
Adhikarana అమార్గోత్తుండితస్యోపాయః (౩౩) · Śloka ౩౩
తైరేవ చానయేన్మార్గమమార్గోత్తుండితం తు యత్| |33|
तैरेव चानयेन्मार्गममार्गोत्तुण्डितं तु यत्| |३३|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తైరేవ చ-ముద్గరాదిభిరాహతైః, అమార్గైరుత్తుండితం-అమార్గోత్తుండితం, మార్గమానయేత్-మార్గం ప్రాపయేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అమార్గోత్తుండితస్యోపాయమాహ-నయేదితి| తత్తు శల్యం మార్గం నయేత్-మార్గనయనపూర్వకమాహరేత్, నిర్ఘాతనేనైవ|
Adhikarana కర్ణయోక్తస్యోపాయః (౩౩) · Śloka ౩౩
| మృదిత్వా కర్ణినాం కర్ణం నాడ్యాస్యేన నిగృహ్య వా||33||
| मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्यास्येन निगृह्य वा||३३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్ణః కర్ణౌ కర్ణా వా విద్యంతే యేషాం తే కర్ణినః,-భల్లాదయః తేషాం కర్ణం మృదిత్వా-భంక్త్వా, శల్యం నిర్హరేత్| అథవా నాడ్యాస్యేన-నాడీముఖేన, నిగృహ్య నిర్హరేత్| "నాడీ పంచముఖచ్ఛిద్రా" (హృ. సూ. అ. 24|13) ఇత్యేవమాదిగ్రంథనిర్దిష్టైర్నాడీయంత్రైర్నిర్హరేదిత్యర్థః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణయుక్తస్యోపాయమాహ-మృదిత్వేతి| నిర్గమప్రతిబంధకః శల్యావయవః కర్ణాకారత్వాత్-కర్ణః, తం మృదిత్వా సంక్షోదనేన శిథిలీకృత్య, అథవా నాడ్యాస్యేన-నాడీయంత్రముఖేన, నిగృహ్య-నిష్పీడనేనైకీకృత్య|
Adhikarana నిష్కర్ణస్యోపాయః (౩౪) · Śloka ౩౪
అయస్కాంతేన నిష్కర్ణం వివృతాస్యమృజుస్థితం| |34|
अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृतास्यमृजुस्थितम्| |३४|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అయస్కాంతేన-లోహాకర్షకమణివిశేషేణ, నిష్కర్ణం శల్యం తథా వివృతముఖం ఋజు-స్పష్టం కృత్వాఽవస్థితం నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నిష్కర్ణస్యోపాయమాహ-అయస్కాంతేనేతి| అయస్కాంతో-లోహాకర్షకః పాషాణః| వివృతాస్యమృజుస్థితమితి నిష్కర్ణస్య విశేషణం|
Adhikarana పక్కాశయగతస్యోపాయః (౩౪) · Śloka ౩౪
| పక్వాశయగతం శల్యం విరేకేణ వినిర్హరేత్||34||
| पक्वाशयगतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పక్వాశయస్థితం శల్యం విరేచనేన విశేషేణ నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-పక్వాశయగతస్యోపాయమాహ-పక్వాశయగతమితి|
Adhikarana దుష్టవాతాదీనాముపాయః (౩౫) · Śloka ౩౫
దుష్టవాతవిషస్తన్యరక్తతోయాది చూషణైః| |35|
दुष्टवातविषस्तन्यरक्ततोयादि चूषणैः| |३५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుష్టవాతాదీని చూషణైర్నిర్హరేత్| చూషణైరితి బహువచననిర్దేశాచ్ఛృంగాదిభిరితి బోధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-దుష్టవాతాదీనాముపాయమాహ-దుష్టవాతేతి| చూషణైః-శృంగాదిభిః||
Adhikarana కంఠగతస్యోపాయః (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬
| కంఠస్రోతోగతే శల్యే సూత్రం కంఠే ప్రవేశయేత్||35|| బిసేనాత్తే తతః శల్యే బిసం సూత్రం సమం హరేత్| |36|
| कण्ठस्रोतोगते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्||३५|| बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत्| |३६|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కంఠస్రోతఃస్థే శల్యే సూత్రం-కార్పాసాదిజం, బిసేన కంఠే ప్రవేశయేత్- బిససంలగ్నం సూత్రం కృత్వా శల్యనిర్హరణాయ ప్రవేశయేదిత్యర్థః| ఆత్తే-గృహీతే, శల్యే బిససంలగ్నే, అనంతరం శల్యం బిససూత్రం సమం-తుల్యకాలం, ఆహరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కంఠగతస్యోపాయమాహ-కంఠస్రోతోగత ఇతి| బిసేన-మృణాలేన, ఆత్తే-గృహీతే|
Adhikarana జాతుషస్యోపాయః (౩౬-౩౭) · Śloka ౩౭
| నాడ్యాఽగ్నితాపితాం క్షిప్త్వా శలాకామప్స్థిరీకృతాం||36|| ఆనయేజ్జాతుషం కంఠాత్| |37|
| नाड्याऽग्नितापितां क्षिप्त्वा शलाकामप्स्थिरीकृताम्||३६|| आनयेज्जातुषं कण्ठात्| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జాతుషే శల్యే కంఠస్రోతఃప్రవిష్టే తత్ జాతుషం శల్యం కంఠాదానయేత్| కథం ? ఇత్యాహ-శలాకాం కంఠే క్షిప్త్వా| కథం ? నాడ్యా-నాడీయంత్రేణ ప్రక్షిప్య కంఠదాహపరిహారార్థం| కీదృశీం శలాకాం ? అద్భిః స్థిరీకృతాం, నిర్వాపణద్వారేణ| తాం తథావిధాం శలాకాం కృత్వా నాడ్యైవ జాతుషం శల్యం కంఠాదానయేత్-ఆకర్షయేత్| జాతుషమిత్యత్ర"త్రపుజతునోఃషుక్" ఇత్యణ్ షుగాగమశ్చ|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జాతుషస్యోపాయమాహ-నాడ్యాఽగ్నితాపితామితి| అగ్నితాపితాం శలాకాం నాడ్యా కంఠే క్షిప్త్వా తతోఽప్స్థిరీకృతాం-అపాం పానేన స్థిరీకృతాం, శల్యసంలగ్నాం కృత్వా జాతుషంలాక్షామయం శల్యం, కంఠాదానయేత్|
Adhikarana అజాతుషస్యోపాయః (౩౭) · Śloka ౩౭
జతుదిగ్ధామజాతుషం| |37|
जतुदिग्धामजातुषम्| |३७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజాతుషం-దారువేణ్వాదిమయం శల్యం, కంఠస్రోతఃస్థితం జతుదిగ్ధాం-లాక్షాలిప్తాం, శలాకామగ్నితాపితాం నాడ్యా క్షిప్త్వా పూర్వవచ్ఛల్యమాహరేత్| జతుదిగ్ధామిత్యుపలక్షణార్థం, సిక్థాదిదిగ్ధామపి| యథా శలాకయా హర్తుం యుజ్యతే తథా కృత్వేతి బోధ్యం|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అజాతుషస్యోపాయమాహ-జతుదిగ్ధామితి| జతుదిగ్ధాం-లాక్షాలిప్తాం శలకాం, పూర్వవచ్ఛల్యసంలగ్నాం కృత్వా జాతుషాదన్యచ్ఛల్యమాహరేత్|
Adhikarana మత్స్యాదికంటకస్యోపాయః (౩౭-౩౮) · Śloka ౩౮
| కేశోందుకేన పీతేన ద్రవైః కంటకమాక్షిపేత్||37|| సహసా సూత్రబద్ధేన వమతః| |38|
| केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकमाक्षिपेत्||३७|| सहसा सूत्रबद्धेन वमतः| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కంటకం-మత్స్యాదిజం, మాంససంగేన భుక్తం కంఠస్రోతసి స్థితం, ద్రవైః-పానీయాదిభిః సహ, పీతేన కేశోందుకేనాక్షిపేత్| కేశానాం సమూహః-కేశోందుకం, తేన| కింభూతేన కేశోందుకేన ? సూత్రబద్ధేన,-దీర్ఘసూత్రగ్రథితేన| వమతః-వమనమాచరతః, కంటకమేకదేశసక్తసూత్రం సహసైవాక్షిపేత్| ఏవం చ వమనద్రవ్యసంస్కృతైర్ద్రవైః కేశోందుకం పాతవ్యమిత్యవతిష్ఠతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మత్స్యాదికంటకస్యోపాయమాహ-కేశోందుకేనేతి| సూత్రబద్ధేన కేశోందుకేన-కేశపుంజేన, ద్రవైః సహ పీతేన వమతః సహసా కంటకమాహరేత్|
Adhikarana కేశోందుకస్యోపాయః (౩౮) · Śloka ౩౮
తేన చేతరత్| |38|
तेन चेतरत्| |३८|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తేన-కంఠకేన, ఇతరత్-కేశోందుకం, ప్రమాదపీతమాహరేత్| క్షతకంఠశ్చ త్రిఫలాం మధుఘృతసితోపేతామనుకంఠం లిహ్యాత్| సుశ్రుతే చోక్తం (సూ. అ. 27|19)-"అస్థిశల్యమన్యద్వాతిర్యక్కంఠాసక్తమవేక్ష్య కేశోందుకం దృఢైకసూత్రబద్ధం ద్రవభక్తోపహితం పాయయేదాకంఠాత్ పూర్ణకోష్ఠం చ వామయేత్| వమతశ్చ శల్యైకదేశసక్తం జ్ఞాత్వా సూత్రం సహసా త్వాక్షిపేత్| మృదునా వా దంతధావనకూర్చకేనాపహరేత్ ప్రణుదేద్వాఽంతః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కేశోందుకస్యోపాయమాహ-తేనేతి| తేన-కంటకేన ద్రవైః సహ పీతేన, ఇతరత్-కేశోందుకం, ఆహరేత్|
Adhikarana ఊర్ధ్వమాహర్తుమశక్యస్యోపాయః (౩౮) · Śloka ౩౮
| అశక్యం ముఖనాసాభ్యామాహర్తుం పరతో నుదేత్||38||
| अशक्यं मुखनासाभ्यामाहर्तुं परतो नुदेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ముఖనాసాగతం శల్యం ముఖనాసాభ్యామాహర్తుమశక్యం-ఆక్రష్టుం యన్న శక్యతే, తత్పరతో నుదేత్| ప్రకృతత్వాన్ముఖాత్ పరతో నాసాయాశ్చ పరతః| తస్మాద్యేన కేనచిదుపాయేన కోష్ఠం నయేదితి గమ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-ఊర్ధ్వమాహర్తుమశక్యస్యోపాయమాహ-అశక్యమితి| పరతో నుదేత్-కోష్ఠం నయేత్|
Adhikarana గ్రాసశల్యస్యోపాయః (౩౯) · Śloka ౩౯
అప్పానస్కంధఘాతాభ్యాం గ్రాసశల్యం ప్రవేశయేత్| |39|
अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ग्रासशल्यं प्रवेशयेत्| |३९|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-గ్రాసః శల్యమివ గ్రాసశల్యం కంఠాసక్తమంతఃకోష్ఠాఖ్యం నయేత్| కథం ? అపాం పానం-అప్పానం, తేన| తథా స్కంధఘాతేన, స్కంధస్య ముష్ట్యాదినా హననం-స్కంధఘాతః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-గ్రాసశల్యస్యోపాయమాహ-అప్పానస్కంధఘాతాభ్యామితి| అప్పానం-ఉదకపానం|
Adhikarana సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యానాముపాయః (౩౯) · Śloka ౩౯
| సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యాని క్షౌమవాలజలైర్హరేత్||39||
| सूक्ष्माक्षिव्रणशल्यानि क्षौमवालजलैर्हरेत्||३९||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అక్షణీ చ వ్రణశ్చ, తత్ర శల్యాని-అక్షివ్రణశల్యాని, సూక్ష్మాణి చ తాన్యక్షివ్రణశల్యాని చ-సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యాని, తాని క్షౌ మాదిభిర్నిర్హరేత్| యోగ్యతావశాత్ కదాచిత్ క్షౌ మేన-కౌశేయేన, కదాచిద్వాలేన, కదాచిజ్జలేన చ, నిర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-నదీతడాగాదిపతితస్యాకస్మాత్ యస్య నరస్య జలమంతరే ప్రవిశేత్| తచ్చ తోయం శల్యవదంతఃస్థితం నిర్హార్యమితి తదుపాయం దర్శయితుమాహ-సూక్ష్మాణామక్షిగతానాం వ్రణగతానాం చోపాయమాహ-సూక్ష్మాక్షివ్రణశల్యానీతి|
Adhikarana ఉదకశల్యస్యోపాయః (౪౦) · Śloka ౪౦
అపాం పూర్ణం విధునుయాదవాక్శిరసమాయతం| వామయేచ్చాముఖం భస్మరాశౌ వా నిఖనేన్నరం||40||
अपां पूर्णं विधुनुयादवाक्शिरसमायतम्| वामयेच्चामुख़ं भस्मराशौ वा निखनेन्नरम्||४०||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అపాం పూర్ణం నరం విధునుయాత్| కింభూతం ? అవక్శిరసం, అవాక్-అధః, శిరో-మూర్ధా, యస్య తం| తథా ఆయతం-దీర్ఘం కృత్వా, తథా తం నరం వామయేద్వైద్యః| అథవా, ఆముఖం-ముఖం యావత్, భస్మరాశౌ నిఖనేత్-న్యసేత్| తథోక్తం-"ఉదకపూర్ణస్య చక్రాద్యారోపణేనోదకనిఃసారః కార్యః|" ఇతి|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0- సర్వాంగగతస్యోదకశల్యస్యోపాయమాహ-అపాం పూర్ణమితి| విధునుయాత్-కంపయేత్, వామయేచ్చ వమనద్రవ్యైః| అథవా ముఖపర్యంతం భస్మరాశౌ నిఖనేత్|
Adhikarana కర్ణగతోదకశల్యస్యోపాయః (౪౧) · Śloka ౪౧
కర్ణేఽంబుపూర్ణే హస్తేన మథిత్వా తైలవారిణీ| క్షిపేదధోముఖం కర్ణం హన్యాద్వాఽఽచూషయేత వా||41||
कर्णेऽम्बुपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलवारिणी| क्षिपेदधोमुख़ं कर्णं हन्याद्वाऽऽचूषयेत वा||४१||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కర్ణేఽంబునా పూర్ణే సతి తైలవారిణీ క్షిపేత్| కిం కృత్వా ? హస్తేన మథిత్వా-కరేణ విలోడ్య| తథాఽధోముఖం కర్ణం హన్యాత్| వా-అథవా, చూషయేత్ నాడ్యా వా శృంగాదిభిః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణగతస్యోదకశల్యస్యోపాయమాహ-కర్ణేఽంబుపూర్ణ ఇతి| ఆచూషయేత్-శృంగాదిభిః|
Adhikarana కర్ణగతకీటశల్యస్యోపాయః (౪౨) · Śloka ౪౨
కీటే స్రోతోగతే కర్ణం పూరయేల్లవణాంబునా| సుక్తేన వా సుఖోష్ణేన మృతే క్లేదహరో విధిః||42||
कीटे स्रोतोगते कर्णं पूरयेल्लवणाम्बुना| सुक्तेन वा सुख़ोष्णेन मृते क्लेदहरो विधिः||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కీటే-పిపీలికాశతపద్యాదౌ, స్రోతఃస్థితే (స్రోతోగతే)-తోదగౌరవమేదాదిభిరనుమితే, కర్ణం లవణాంబునా పూరయేత్| అథవా సుక్తేన పూరయేత్| కింభూతేన? సుఖోష్ణేన| మృతే పునస్తస్మిన్ కీటే క్లేదహరో విధిః కార్యః|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-కర్ణగతస్య కీటశల్యస్యోపాయమాహ-కీటే స్రోతోగత ఇతి| లవణాంబునా-లవణయుక్తేనాంబునా|
Adhikarana జాతుషాదిశల్యం దేహోష్మణైవ విలీయతే (౪౩) · Śloka ౪౩
జాతుషం హేమరూప్యాదిధాతుజం చ చిరస్థితం| ఊష్మణా ప్రాయశః శల్యం దేహజేన విలీయతే||43||
जातुषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम्| ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते||४३||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-జాతుషాదిశల్యం దేహజేనోష్మణా చిరస్థితం ప్రాయశో విలీయతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-జాతుషాదిశల్యం దేహోష్మణైవ విలీయత ఇత్యాహ-జాతుషమితి| విలీయతే-వినశ్యతి|
Adhikarana మృదాదిశల్యం చిరాదపి న చిలియతే,విలయనాభావే హేతుః (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
మృద్వేణుదారుశృంగాస్థిదంతవాలోపలాని న| విషాణవేణ్వయస్తాలదారుశల్యం చిరాదపి||44|| ప్Rఅయో నిర్భుజ్యతే తద్ధి పచత్యాశు పలాసృజీ| |45|
मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थिदन्तवालोपलानि न| विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिरादपि||४४|| प्ऱयो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी| |४५|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మృద్వేణుదార్వాదిశల్యం దేహోష్మణా న విలీయతే| ఉపలశబ్స్య నపుంసకత్వం చింత్యం| విషాణాదిశల్యం ప్రాయో దేహజేనోష్మణా చిరాదపి న విలీయతే| అపి తు నిర్భుజ్యతే-పృథగ్భవతి| చిరాదపి న పచ్యతే కుతః ? ఇత్యాహ-తద్ధీత్యాది| హి-యస్మాత్, తత్-విషాణాదిశల్యం, శీఘ్రమేవ పలాసృజీ పచతి| అతో మాంసరక్తపాకాద్దేహజేన చోష్మణా ప్రాయో నిర్భుజ్యతే|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-మృదాదిశల్యం దేహోష్మణా న విలీయత ఇత్యాహ-మృద్వేణ్వితి| విషాణాదిశల్యం చిరాదపి న విలీయత ఇత్యాహ-విషాణేతి| ఏతేన మృదాదిశల్యం చిరాద్విలీయత ఇత్యుక్తం భవతి| విషాణవేణ్వోరుభయత్రోపాదానం విలయనావిలయనదర్శనార్థం| విలయనాభావే హేతుమాహ-ప్రాయ ఇతి| నిర్భుజ్యతే-వక్రీభవతి| తత్-అవిలయనం శల్యం, కుటిలీభావకృతేన క్షోభేణ యో మాంసరక్తపాకస్తేన బహిరేవ నిర్యాతి, న తు విలీయత ఇత్యర్థః| ప్రాయోగ్రహణాత్ సూచితం హేతుం వినాఽప్యవిలయనం దర్శయతి|
Adhikarana విదాహోపాయః (౪౫-౪౭) · Śloka ౪౭
| శల్యే మాంసావగాఢే చేత్స దేశో న విదహ్యతే||45|| తతస్తం మర్దనస్వేదశుద్ధికర్షణబృంహణైః| తీక్ష్ణోపనాహపానాన్నఘనశస్త్రపదాంకనైః||46|| పాచయిత్వా హరేచ్ఛల్యం పాటనైషణమేదనైః| |47|
| शल्ये मांसावगाढे चेत्स देशो न विदह्यते||४५|| ततस्तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्षणबृंहणैः| तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः||४६|| पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणमेदनैः| |४७|
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మాంసావగాఢే-మాంసాంతర్నిగూఢే శల్యే సతి, యది స దేశో న విదహ్యతే-న పచ్యతే, యత్ర తత్ తిష్ఠతి శల్యం| తతస్తం మర్దనేన స్వేదనేన వా, కదాచిత్ శుద్ధ్యా-వమనాదికయా, కదాచిత్కర్షణేన, కదాచిద్బృంహణేన, కదాచిత్తీక్ష్ణోపనాహేన, కదాచిత్తీక్ష్ణాన్నపానేన, తీక్ష్ణశబ్దస్య హి ప్రత్యేకం సంబంధః, కదాచిద్ధనశస్త్రపదాంకనైః, శస్త్రస్య పదాని-శస్త్రపదాని, ఘనాని సంహితని, చ తాని శస్త్రపదాని చ, తేషామంకనం-లక్షణం, తైః| మర్దనాదిభిరేకేన ద్వాభ్యాం సర్వైర్వా యథాక్రమం పూర్వం శల్యం పాచయిత్వా తతః పాటనైషణభేదనైర్హరేత్|
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-విదాహోపాయమాహ-శల్యే మాంసావగాఢ ఇతి|
Adhikarana అనుక్తశల్యసంగ్రహార్థంముపాయః (౨౮) · Śloka ౨౮
| శల్యప్రదేశయంత్రాణామవేక్ష్య బహురూపతాం||47|| తైస్తైరుపాయైర్మతిమాన్ శల్యం విద్యాత్తథాఽఽహరేత్| 47 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితా- యామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే శల్యాహర- ణవిధిర్నామాష్టావింశోఽధ్యాయః||28||
| शल्यप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम्||४७|| तैस्तैरुपायैर्मतिमान् शल्यं विद्यात्तथाऽऽहरेत्| ४७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शल्याहर- णविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శల్యాని-ధాతువిషాణవేణ్వాదిజాని, ప్రదేశాః-త్వఙ్మాంసాదయః, యంత్రాణి-స్వస్తికాదీని, తేషాం బహురూపతామవేక్ష్య- నానాకారతాం జ్ఞాత్వా, తైస్తైరుపాయైః-ఉక్తానుక్తైర్విజ్ఞానసాధనకారణైః, మతిమాన్-భిషక్, శల్యం జానీయాత్ తథాఽఽకర్షేదితి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 37)-"వ్రణే ప్రసన్నే ప్రాంతేషు నాతిస్పర్శాసహిష్ణుషు| అల్పే శోఫే చ తాపే చ నిఃశల్యమితి నిర్దిశేత్|" ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే శల్యాహరణ- విధిర్నామాష్టావింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 28||
ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)
ఆ0 ర0-అనుక్తశల్యసంగ్రహార్థముపాయమాహ-శల్యప్రదేశయంత్రాణామితి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| శల్యాహృతిప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 28||