Skip to content

28. śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

śirāvyadhavidhēranantaraṁ śalyāharaṇavidhirārabhyatē| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāyē śalyarūpasya raktasya sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhōpāyēna nirharaṇamuktam| idānīṁ prādēśikasya lōhādēḥ śalyasya pratidēśasthitasya lakṣaṇaṁ nirharaṇōpāyādiścāsminnadhyāyē śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-

Adhikarana śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ śalyagatibhēdāḥ (2-1) · Śloka 1

athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṁ pañcadhā gatiḥ| |1|

View original

अथातः शल्याहरणविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः| |१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vakrādibhēdabhinnā śalyānāṁ pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṁ kr̥tvā, tiryagvā ūrdhvaṁ vā, adhō vā, gacchantiḥ kadācidr̥ju kr̥tvā| ēvamubhayathā tiryagūrdhvādhōbhēdagamanācchalyānāṁ pañcadhā gatiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-saśalyaṁ kathaṁ vēdyam ? ityāha-śalyāharaṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| śalyagatibhēdānāha-vakrarjviti| saṅgrahē tu (sū.a.37)-"trividhaḥ gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyēkamr̥juvakrabhēdēna dvividhā|" iti|

Adhikarana antaḥśalyasya lakṣaṇam (1-2) · Śloka 2

| dhyāmaṁ śōpharujāvantaṁ sravantaṁ śōṇitaṁ muhuḥ||1|| abhyudgataṁ budbudhavatpiṭikōpacitaṁ vraṇam| mr̥dumāṁsaṁ ca jānīyādantaḥśalyaṁ samāsataḥ||2||

View original

| ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः||१|| अभ्युद्गतं बुद्बुधवत्पिटिकोपचितं व्रणम्| मृदुमांसं च जानीयादन्तःशल्यं समासतः||२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ēvaṁvidhaṁ vraṇamantaḥśalyaṁ jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣēpēṇa| dhyāmaṁ-śyāmavarṇam| tathā, śōpharujāvantam| tathā, muhuḥ śōṇitaṁ sravantam| tathā, abhyudgataṁ-ābhimukhyēnōcchritamunnatam| tathā, budbudēna tulyaṁ vartatē budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṁ-vyāptam| tathā, mr̥dumāṁsaṁ-kōmalamāṁsam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-iti sāmānyēnāntaḥsthitasya śalyasya lakṣaṇamabhidhāya, tvagādigatasya viśēṣamāha-antaḥśalyasya lakṣaṇamāha-dhyāmamiti|

Adhikarana tvaggataśalyasya lakṣaṇam (3) · Śloka 3

viśēṣāttvaggatē śalyē vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ| śōphō bhavati|3|

View original

विशेषात्त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः| शोफो भवति|३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśēṣēṇa punastvaggatē śalyē śōphō vivarṇastathā kaṭhinō dīrghaśca syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tvaggataśalyasya lakṣaṇamāha-viśēṣāditi| viśēṣāditi vacanāt sāmānyalakṣaṇamapyatra jñēyam|

Adhikarana māṁsagatasya lakṣaṇam (3-4) · Śloka 4

| māṁsasthē cōṣaḥ śōphō vivarddhatē||3|| pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgō na rōhati| |4|

View original

| मांसस्थे चोषः शोफो विवर्द्धते||३|| पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति| |४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsagatē śalyē cōṣaḥ syāt| 'sarvāṅgīṇastīvrō'ratimān dāhaścōṣa ucyatē' ityāhuḥ| tathā śōphō vivarddhatē| tathā, pīḍanasyākṣamatvaṁ pākaśca, śalyamārgaśca rōhaṁ na yāti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māṁsagatasya lakṣaṇamāha-māṁsastha iti| cōṣaḥ-ācūṣaṇēnēva vyathā|

Adhikarana pēśīgatasya lakṣaṇam (4) · Śloka 4

| pēśyantaragatē māṁsaprāptavacchvayathuṁ vinā||4||

View original

| पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना||४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pēśīmadhyagatē māṁsagatēna tulyaṁ lakṣaṇam, śōthaṁ varjayitvā| māṁsāvayavaviśēṣō dīrghatantvākr̥tiḥ pēśītyucyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēśīgatasya lakṣaṇamāha-pēśyantaragata iti|

Adhikarana snāyugatasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5

ākṣēpaḥ snāyujālasya saṁrambhastambhavēdanāḥ| snāyugē durharaṁ caitat|5|

View original

आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः| स्नायुगे दुर्हरं चैतत्|५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-snāyugē śalyē strāyujālasyākṣēpādyāḥ syuḥ| ākṣēpaḥ-ākarṣaṇam| saṁrambhaḥ-kṣōbhaḥ| stambhaḥ-stabdhatā| vēdanāśūlam| ētacca-strāyugaṁ śalyaṁ, duḥkhēna hartuṁ śakyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-snāyugatasya lakṣaṇamāha-ākṣēpa iti| ētat-snāyugatamanyēbhyō durharaṁ ca|

Adhikarana sirāgatasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5

| sirādhmānaṁ sirāśritē||5||

View original

| सिराध्मानं सिराश्रिते||५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sirāśritē śalyē sirāṇāmānāhaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāgatasya lakṣaṇamāha-śirādhmānamiti| śirādhmānaṁ-śirāṇāṁ vāyurpūrṇatvam|

Adhikarana strōtōgatasya lakṣaṇam (6) · Śloka 6

svakarmaguṇahāniḥ syātsrōtasāṁ srōtasi sthitē| |6|

View original

स्वकर्मगुणहानिः स्यात्स्रोतसां स्रोतसि स्थिते| |६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-srōtōgatē śalyē srōtasāṁ svakarmaguṇayōrhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrōtaḥsthitē śalyē pānābhyavaharaṇasya nirōdhō jāyatē guṇō'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ sō'pyasya hīyata iti| ēvamanyēṣāṁ svakarmaguṇahānirvyākhyēyā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-srōtōgatasya lakṣaṇamāha-svakarmaguṇahāniriti| svakarma-prāṇādīnāṁ yathāvadvahanam| svaguṇō-mārdavādiḥ|

Adhikarana dhamanīgatasya lakṣaṇam (6-7) · Śloka 7

| dhamanīsthē'nilō raktaṁ phēnayuktamudīrayēt||6|| niryāti śabdavān syācca hr̥llāsaḥ sāṅgavēdanaḥ| |7|

View original

| धमनीस्थेऽनिलो रक्तं फेनयुक्तमुदीरयेत्||६|| निर्याति शब्दवान् स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः| |७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-dhamanīsthē śalyē vāyurlōhitaṁ saphēnaṁ prērayēt| tathā saśabdō marunniryāti, hr̥llāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-dhamanīgatasya lakṣaṇamāha-dhamanīstha iti|

Adhikarana asthisandhigatasya lakṣaṇam (7) · Śloka 7

| saṅgharṣō balavānasthisandhiprāptē'sthipūrṇatā||7||

View original

| सङ्घर्षो बलवानस्थिसन्धिप्राप्तेऽस्थिपूर्णता||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asthisandhiprāptē śalyē balavān saṅgharṣaḥ-kṣōbhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asthisandhigatasya lakṣaṇamāha-saṅgarṣa iti| balavān saṅgharṣaḥ-duḥsahasaṅghaṭṭanam|

Adhikarana asthigatasya lakṣaṇam (8) · Śloka 8

naikarūpā rujō'sthisthē śōphaḥ| |8|

View original

नैकरूपा रुजोऽस्थिस्थे शोफः| |८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asthisthē śalyē, anēkākārāḥ (naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujō- bhagnarūgṇamr̥ditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ, śōphaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asthigatasya lakṣaṇamāha-naikarūpā iti|

Adhikarana sandhigatasya lakṣaṇam (8) · Śloka 8

tadvacca sandhigē| caiṣṭānivr̥ttiśca bhavēt|8|

View original

तद्वच्च सन्धिगे| चैष्टानिवृत्तिश्च भवेत्|८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sandhigatē śalyē tadvadēva-asthisthaśalyēna tulyaṁ lakṣaṇam| tathā, sandhisthaśalyākrāntāvayavasya cēṣṭānivr̥ttiḥ-vyāpārōparamaśca bhavati| pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyō hi śarīrasandhiḥ| tathā ca rājayakṣmanidānē vakṣyati (hr̥. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sandhigatasya lakṣaṇamāha-tadvaditi|

Adhikarana kōṣṭhagatasya lakṣaṇam (8-9) · Śloka 9

| āṭōpaḥ kōṣṭhasaṁśritē||8|| ānāhō'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca vraṇānanē| |9|

View original

| आटोपः कोष्ठसंश्रिते||८|| आनाहोऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने| |९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0--kōṣṭhasaṁśritē-udarāśritē śalyē, āṭōpaḥ-kṣōbhaḥ tathā''nāhō-jaṭharādhmānam, tathā vraṇamukhē'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca syāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kōṣṭhagatasya lakṣaṇamāha-āṭōpa iti|

Adhikarana marmagatasya lakṣaṇam (9) · Śloka 9

| vidyānmarmagataṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇaiḥ||9||

View original

| विद्यान्मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः||९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-marmasthaṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṁ saṅgrahē kathitam| yathā (śā. a. 7) "dēhaprasuptirgurutā sammōhaḥ śītakāmitā| svēdō mūrcchhā vamiḥ śvāsō marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-marmagatasya lakṣaṇamāha-vidyāditi| upalakṣaṇaṁ lakṣaṇam| tacca "viddhē'jasramasr̥ksrāvō" ityādinā śārīrakē (hr̥.śā. a. 4/47) vakṣyatē|

Adhikarana tvaggatādīnāṁ strāvatō lakṣaṇam (10) · Śloka 10

yathāsvaṁ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayēt| |10|

View original

यथास्वं च परिस्रावैस्त्वगादिषु विभावयेत्| |१०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-na kēvalaṁ sāmānyalakṣaṇēna-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśēṣalakṣaṇēna, tvagādisthaṁ śalyaṁ lakṣayēt| yāvat yathāsvaṁ parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tvaggatādīnāṁ srāvatō lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| yathāsvamiti yatra yadāśrittaṁ dravaṁ tatra tatsravati| yathā,- tvaggatē lasīkā, śirādigatē raktam, asthigatē majjā ityādi|

Adhikarana antaḥśalyō'piruḍhō vraṇaḥ (10) · Śloka 10

| ruhyatē śuddhadēhānāmanulōmasthitaṁ tu tat||10||

View original

| रुह्यते शुद्धदेहानामनुलोमस्थितं तु तत्||१०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tat-prāṅnirdiṣṭaṁ śalyaṁ, ruhyatē-rōhaṁ yāti| kimbhūtānāṁ puṁsām ? vamanavirēcanādibhiḥ śuddhadēhānām| ruhyata iti karmakartarīti kēcit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṁ karmasthakriyāṇāṁ ca kartā karmavadbhavati| na kartr̥sthabhāvakānāṁ na ca kartr̥sthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartr̥sthakriyaḥ| tasmāt rōhatīti ruṭ| ruḍivācaratīti kyaṅantō'yam| rūḍhābhāsō hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca vakṣyati-"dōṣakōpa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādēṣaiva vyutpattiryuktā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-antaḥśalyō'pi svaguṇēnaiva rūḍhō vraṇō bhavatītyāha-ruhyata iti| ruhyatē svayamēva| karmakartaryātmanēpadam| tat-śalyam| śalyēna śalyakṣataṁ lakṣyatē, tasyaivarōpaṇārhatvāt|

Adhikarana rūḍhamapi śalyaṁ bādhatē (11) · Śloka 11

dōṣakōpābhighātādikṣōbhādbhūyō'pi bādhatē| |11|

View original

दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद्भूयोऽपि बाधते| |११|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt bhūyō'pi bādhatē| prākkr̥tabādhamapi punarapi pīḍāṁ janayati| kutō hētōḥ ? ityāha-dōṣakōpaścābhighātaśca, tāvādī yēṣāṁ dhāvanalaṅghanādīnāṁ tē ēvaṁ, taiḥ kṣōbhaḥ-saṁrambhaḥ, tasmāt| dōṣakōpakṣōbhāt abhighātādikṣōbhāt bādhatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tvagādinaṣṭē śalyē mithyārūḍhatvādadr̥śyatāṁ prāptē sati śalyaparijñānārthamidamāha-antaḥśalyaṁ rūḍhamapi punarbādhata ityāha dōṣakōpēti|

Adhikarana tvaṅnaṣṭaśalyasyōpāyaḥ (11-12) · Śloka 12

| tvaṅnaṣṭē yatra tatra syurabhyaṅgasvēdamardanaiḥ||11|| rāgarugdāhasaṁrambhā yatra cājyaṁ vilīyatē| āśu śuṣyati lēpō vā tatsthānaṁ śalyavadvadēt||12||

View original

| त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः||११|| रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते| आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद्वदेत्||१२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tatra-tēṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyēṣu madhyē, tvaṅnaṣṭaṁ yatra pradēśē syāt tatra-tasthānē, abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣōbhāḥ syuḥ| yatra vā sthānē ghr̥taṁ styānaṁ yōjitaṁ vilīyatē tatsthānaṁ śalyavat-saśalyaṁ vadēt| yadvā lēpaḥ-candanādinā dattō, yatrāśvēva śuṣyati, tatsthānaṁ-tvagdēśaṁ, śalyavajjānīyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-atha naṣṭaśalyajñānōpāyaḥ| tatra tvaṅnaṣṭasyōpāyamāha-tvaṅnaṣṭa iti|

Adhikarana māṁsanaṣṭasyōpāyaḥ (13) · Śloka 13

māṁsapraṇaṣṭaṁ saṁśuddhyā karśanācchlatatā gatam| kṣōbhādrāgādibhiḥ śalyaṁ lakṣayēt|13|

View original

मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लतता गतम्| क्षोभाद्रागादिभिः शल्यं लक्षयेत्|१३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsapraṇaṣṭaṁ-māṁsēnādr̥śyatāṁ prāptaṁ, saṁśuddhyā-vamanavirēcanādikayā, yatkarśanaṁ-kr̥śatvaṁ kr̥taṁ, tasmāt ślathatāṁ śithilatvaṁ prāptaṁ, kṣōbhāt- anēkaprakārādvēdanārūpāt, tathā rāgādibhirlakṣayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-māṁsanaṣṭasyōpāyamāha śalyasya kṣōbhādyatra rāgādayastatra śalyam|

Adhikarana pēśyādiṣu naṣṭasyōpāyaḥ (13-14) · Śloka 14

| tadvadēva ca||13|| pēśyasthisandhikōṣṭhēṣu naṣṭam| |14|

View original

| तद्वदेव च||१३|| पेश्यस्थिसन्धिकोष्ठेषु नष्टम्| |१४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tadvaditi tēna-māṁsapraṇaṣṭēna, tulyaṁ vartatē| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṁ gataṁ kṣōbhādrāgādibhirlakṣayēditi|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pēśyādiṣu triṣu naṣṭasyōpāyamāha-tadvadēvēti|

Adhikarana asthinaṣṭasyōpāyaḥ (14) · Śloka 14

asthiṣu lakṣayēt| asthnāmabhyañjanasvēdabandhapīḍanamardanaiḥ||14||

View original

अस्थिषु लक्षयेत्| अस्थ्नामभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः||१४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asthiṣu naṣṭaṁ śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asthinaṣṭasyōpāyamāha-asthiṣviti| 'kṣōbhādrāgādibhiḥ' ityanuvartatē|

Adhikarana snāvādiṣu naṣṭasyōpāyaḥ (15-16) · Śloka 16

prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṁ tathā'sthivat| naṣṭē snāyuśirāsrōtōdhamanīṣvasamē pathi||15|| aśvayuktaṁ rathaṁ khaṇḍacakramārōpya rōgiṇam| śīghraṁ nayēttatastasya saṁrambhācchalyamādiśēt||16||

View original

प्रसारणाकुञ्चनतः सन्धिनष्टं तथाऽस्थिवत्| नष्टे स्नायुशिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि||१५|| अश्वयुक्तं रथं ख़ण्डचक्रमारोप्य रोगिणम्| शीघ्रं नयेत्ततस्तस्य संरम्भाच्छल्यमादिशेत्||१६||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sandhinaṣṭaṁ śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayēt saṁ-snāyuśirāsrōtōdhamanīṣu naṣṭē śalyē, asamē pathi-viṣamē mārgē, rathamārōpya rōgiṇaṁ-śalyavantaṁ, śīghraṁ nayēt-āśvēva dēśāntaraṁ prāpayēt| kimbhūtaṁ ratham ? khaṇḍaṁ cakram yasya sa khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṁrambhāt-kṣōbhāt, śalyamādiśēt-lakṣayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sandhinaṣṭasyōpāyamāha-prasāraṇākuñcanata iti| asthivat-abhyañjanādibhiśca| ā ra0-snāyvādiṣu caturṣunaṣṭasyōpāyamāha-naṣṭa iti| asamē pathi-uccanīcē mārgē|

Adhikarana marmanaṣṭasyōpāyānuktau hētuḥ (17) · Śloka 17

marmanaṣṭaṁ pr̥thaṅnōktaṁ tēṣāṁ māṁsādisaṁśrayāt| |17|

View original

मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात्| |१७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-marmanaṣṭaṁ śalyaṁ pr̥thak nābhihitam| kutaḥ ? tēṣāṁ-marmaṇāṁ, māṁsādirēva prāṅnirdiṣṭō yataḥ saṁśrayō, na tu pr̥thaṅmarmāṇi vidyantē| { tathā ca saṅgrahē(sū. a. 37)-"marmapraṇaṣṭē'pyananyabhāvānmāṁsādibhyō marmaṇāmuktaṁ parīkṣaṇaṁ bhavati|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ēvaṁ viśēṣēṇa naṣṭaśalyalakṣaṇamuktvā sāmānyēna naṣṭaśalyadiśaṁ lakṣayitumāha-marmanaṣṭasyōpāyānuktau hētumāha-marmanaṣṭamiti| tēṣāṁ-marmaṇāṁ, māṁsādigatatvāt-māṁsādinaṣṭakathanēnaivōktatvāt|

Adhikarana naṣṭasya sāmānyalakṣaṇam (17) · Śloka 17

| sāmānyēna saśalyaṁ tu kṣōbhiṇya kriyayā saruk||17||

View original

| सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्य क्रियया सरुक्||१७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sāmānyēna-sāmānyalakṣṇēna, kśēbhiṇyā kriyayā-saṁrambhōtpādakēna karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikēna, yat saruk sthānaṁ tat saśalyaṁ jānīyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-naṣṭasya sāmānyalakṣaṇamāha-sāmanyēnēti|

Adhikarana adr̥śyaśalyasyākr̥tirvraṇākr̥tyā jñēyā (18) · Śloka 18

vr̥ttaṁ pr̥thu catuṣkōṇaṁ tripuṭaṁ ca samāsataḥ| adr̥śyaśalyasaṁsthānaṁ vraṇākr̥tyā vibhāvayēt||18||

View original

वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः| अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्||१८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-vr̥ttaṁ-vartulam| pr̥thu-pārśvāparapārśvābhyāṁ yatparicchidyatē| catuṣkōṇaṁ-caturasram| tripuṭaṁ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣēpēṇa|| adr̥śyasya-anupalabdhasya, śalyasya saṁsthānaṁ-ākr̥tiṁ, vraṇākr̥tyā-vraṇasaṁsthānēna, vibhāvayēt-vidyāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-adhunaiṣāmākarṣaṇōpāyaṁ nirupayannāha-adr̥śyasya śalyasyākr̥tirvraṇākr̥tyā jñēyātyāha-vr̥ttimiti| vr̥ttaṁ-kōṇarahitam| pr̥thu-dvikōṇam| tripuṭaṁ-trikōṇam| saṁsthānaṁ-ākr̥tiḥ|

Adhikarana śalyāharaṇōpāyabhēdau (19) · Śloka 19

tēṣāmāharaṇōpāyau pratilōmānulōmakau| |19|

View original

तेषामाहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ| |१९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēṣāṁ-adr̥śyānāṁ śalyānām| ākarṣaṇōpāyau dau pratilōmānulōmakau| pratilōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśaviparyayaḥ| anulōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśānugataḥ| pratilōmānulōmayōrnirharaṇaviṣayamāha-

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śalyāharaṇōpāyabhēdānā(vā)ha-tēṣāmiti| yatra pratikūlamāharaṇaṁ sa pratilōmaḥ, yatrānukūlaṁ sō'nulōmaḥ|

Adhikarana tayōrviṣayaḥ (19) · Śloka 19

| arvācīnaparācīnē nirharēttādviparyayāt||19||

View original

| अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत्ताद्विपर्ययात्||१९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tayōḥ-pratilōmānulōmayōrviparyayaḥ, tasmādviparyayāt, anulōmaṁ parācīnamānayēdityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tayōrviṣayamāha-arvācīnaparācīna iti| arvācīnaṁ-adhōgatam, tadviparyayādūrdhvaṁ nirharēt| parācīnaṁ-ūrdhvagatam, tadviparyayādadhō nirharēt| ūrdhvaṁ nirharaṇaṁ-pratilōmam, adhaḥ-anulōmam| uktaṁ ca saṅgrahē (sū.a.37)-"pratilōmamarvācīnamānayēt, anulōmaṁ parācīnam|" iti|

Adhikarana tiryaggataṁ tūbhayōrviṣayaḥ (20) · Śloka 20

sukhāhāryaṁ yataśchittvā tatastiryaggataṁ harēt| |20|

View original

सुख़ाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस्तिर्यग्गतं हरेत्| |२०|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tiryaggataṁ śalyaṁ yatō-yasmāddēhadēśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṁ sampadyatē-sukhēnāhartuṁ śakyatē, tataḥ-tasmāddēhadēśāt, chittvōddharēt| chittvētyatra yadyapi karma kiñcinna nirdiṣṭaṁ, tathā'pi tvaṅmāṁsādīnāṁ yōgyatvāttēṣāmēva karmatvaṁ bōdhyam| māṁsādīni chhittvōddharēdityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tiryaggataṁ tvavasthābhēdēnōbhayōrviṣaya ityāha-sukhāhāryamiti| tiryaggataṁ yēnōpāyēna sukhāhāryaṁ tēna harēt| pravēśapārśvādanyēna pārśvēna yadā sukhāhāryaṁ tadā chittvā-śastrēṇa dvāraṁ kr̥ttvā, harēt|

Adhikarana urōgatādiṣu śalyēṣu nirghātananiṣēdhaḥ (20-21) · Śloka 21

| śalyaṁ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20|| pratilōmamanuttuṇḍaṁ chēdyaṁ pr̥thumukhaṁ ca yat| |21|

View original

| शल्यं न निर्घात्यमुरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम्||२०|| प्रतिलोममनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत्| |२१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śalyamurōgatamuraḥsthaṁ kakṣāsthaṁ vaṅkṣaṇasthaṁ pārśvasthaṁ ca na nirghātyaṁ-na nirghātanīyam| tathā pratilōmaṁ-nānulōmagataṁ, tathā'nuttuṇḍaṁ vāribudbudavannōnnataṁ, tathā chēdyaṁ śalyaṁ, tathā pr̥thumukhaṁ-vistīrṇānanaṁ, ca na nirghātyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-na ca sarvamēva śalyamāharaṇīyamityāha-urōgatādiṣu śalyēṣu nirghātanaṁ niṣēdhati-śalyamiti| pratilōmaṁ-ūrdhvagatam| anuttuṇḍaṁ-adr̥śyamukham| chēdyaṁ-chēdanārham|

Adhikarana anāharaṇīyaṁ śalyam (21) · Śloka 21

| naivāharēdviśalyaghnaṁ naṣṭaṁ vā nirupadravam||21||

View original

| नैवाहरेद्विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम्||२१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-viśalyaṁ hantīti viśalyaghnam| tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāyē tu mriyatē tannāharēdēva| viśalyasya tasya prāṇaharaṇatvāt| ētatsvarūpaṁ marmavibhāgē spaṣṭaṁ kr̥tvā vakṣyatē| naṣṭaṁ vēti vāśabdaścārthē| naṣṭaṁ-adr̥śyatāṁ prāptaṁ ca, yannirupadravaṁ-tannimittarōgarahitaṁ, nāharēt, pratyavāyabhayāt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anāharaṇīyaṁ śalyamāha-naivāharēditi| viśalyaghnaṁ-"utkṣēpau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni tatra hi|" (hr̥.śā.a. 4/55) ityuktēṣu marmasu sthitam|

Adhikarana hastāhāryaṁ śalyam (22) · Śloka 22

athāharētkaraprāpyaṁ karēṇaiva| |22|

View original

अथाहरेत्करप्राप्यं करेणैव| |२२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karaprāpyaṁ-hastagrāhyaṁ śalyaṁ, karaṇaivāharēt-nāparēṇa kaṅkamukhādinā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hastāhāryaṁ śalyamāha-athēti|

Adhikarana siṁhamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyam (22) · Śloka 22

itaratpunaḥ| dr̥śyaṁ siṁhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||

View original

इतरत्पुनः| दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः||२२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-itarat-akaraprāpyaṁ tu śalyaṁ, dr̥śyaṁ siṁhamukhādibhiryantrairāharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-siṁhamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyamāha-itaraditi| itarat-karēṇāprāpyam|

Adhikarana kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyam (23) · Śloka 23

adr̥śyaṁ vraṇasaṁsthānādgrahītuṁ śakyatē yataḥ| kaṅkabhr̥ṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||

View original

अदृश्यं व्रणसंस्थानाद्ग्रहीतुं शक्यते यतः| कङ्कभृङाह्वकुररशरारीवायसाननैः||२३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-adr̥śyaṁ punaḥ śalyaṁ vraṇasaṁsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṁ śakyatē yatastatastairharēt| yattadōrnityābhisambandhāttadōpalambhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyamāha-adr̥śyamiti| 'itarat' ityanuvartatē|

Adhikarana sandaṁśāhāryam śalyam (24) · Śloka 24

sandaṁśābhyāṁ tvagādistham| |24|

View original

सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थम्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tvagādisthaṁ śalyaṁ sandaṁśābhyāṁ nirharēt| ādigrahaṇānmāṁsādīnāṁ grahaṇam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-sandaṁśāhāryaṁ śalyamāha-sandaṁśābhyāmiti| tvagādīni-tvakśirāsnāyupiśitāni|

Adhikarana tālayantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24

tālābhyāṁ suṣiraṁ harēt| |24|

View original

तालाभ्यां सुषिरं हरेत्| |२४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-suṣiraṁ yacchalyaṁ tvagādisthaṁ tattālayantrābhyāṁ harēt,-na saṁdaśābhyām|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-tālayantrāhāryaṁ śalyamāha-tālābhyāmiti| suṣiraṁ-sarandhram|

Adhikarana nāḍīyantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24

| suṣirasthaṁ tu nalakaiḥ|24|

View original

| सुषिरस्थं तु नलकैः|२४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-suṣirasthaṁ punaḥ śalyaṁ nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nāḍīyantrāhāryaṁ śalyamāha-suṣirasthaṁ tviti|

Adhikarana śēṣayantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24

| śēṣaṁ śēṣairyathāyatham||24||

View original

| शेषं शेषैर्यथायथम्||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śēṣaṁ śalyaṁ śēṣairyantrairyathāyōgamāharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śēṣayantrāhāryaṁ śalyamāha-śēṣaṁ śēṣairiti|

Adhikarana yantrēṇāhartumaśakyasyaśalyasyōpāyaḥ (25) · Śloka 25

śastrēṇa vā viśasyādau tatō nirlōhitaṁ vraṇam| kr̥tvā ghr̥tēna saṁsvēdya baddhā''cārikamādiśēt||25||

View original

शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम्| कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाऽऽचारिकमादिशेत्||२५||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śastrēṇa vā pūrvaṁ viśasya-māṁsādīn chittvā, tataḥ- anantaraṁ, apanītaraktaṁ vraṇaṁ vidhāya, sarpiṣā svēdayitvā, vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṁ-snēhavidhyuktaṁ "uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaṁ, ādiśēt-kathayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-yantrēṇāhartumaśakyasya śalyasyōpāyamāha-śastrēṇa vēti| viśasya-vidārya| nirlōhitaṁ-srutaraktam| ācārikaṁ-āhārādiniyamam| ["bhōjanaṁ tu yathāsātmyaṁ" (hr̥.sū.a. 29/34) ityādivakṣyamāṇōktam|]

Adhikarana sirāsnāyuvīlagnasyōpāyaḥ (26) · Śloka 26

sirāsnāyuvilagnaṁ tu cālayitvā śalākayā| |26|

View original

सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया| |२६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-sirāsnāyuvilagnaṁ punaḥ śalyaṁ śalākayā cālayitvā śithilīkr̥tya, āharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śirāsnāyuvilagnasyōpāyamāha-śirāsnāyuvilagnamiti|

Adhikarana hr̥dayalagnasyōpāyaḥ (26-27) · Śloka 27

| hr̥dayē saṁsthitaṁ śalyaṁ trāsitasya himāmbunā||26|| tataḥ sthānāntaraṁ prāptamāharēttadyathāyatham| yathāmārgaṁ durākarṣam|27|

View original

| हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना||२६|| ततः स्थानान्तरं प्राप्तमाहरेत्तद्यथायथम्| यथामार्गं दुराकर्षम्|२७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-hr̥dayē yadāśritaṁ śalyaṁ tacchītajalēna trāsitasya sthānāntaragataṁ jñātvā, yathāyathaṁ-yathāsvaṁ viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṁ nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hr̥dayalagnasya śalyasyōpāyamāha-hr̥daya iti| yathāyathaṁ-sthānānurūpēṇa yantrēṇa| yathāmārgaṁ-mārgānurūpēṇa śōdhanēna| durākarṣaṁ-hr̥dayādākraṣṭumaśakyam|

Adhikarana hr̥dayōpāyamanyatrādiśati (27) · Śloka 27

| anyatō'pyēvamāharēt||27||

View original

| अन्यतोऽप्येवमाहरेत्||२७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-anyatō'pi-anyadēśasthamapi śalyaṁ, durākarṣaṁ-duḥkhēnākraṣṭuṁ śakyatē, tat svamārgaṁ nayēt tadēvamēvāharēt, yathā hr̥tsthaṁ śalyam sthānāntaraṁ prāptaṁ nirhāryam| tathā, yathāmārgaṁ-mārgānatikramēṇa, anyadēśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-hr̥dayōpāyamanyatrātidiśati-anyatō'pīti|

Adhikarana asthilagnasyōpāyaḥ (28) · Śloka 28

asthidaṣṭē naraṁ padbhyāṁ pīḍayitvā vinirharēt| |28|

View original

अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्| |२८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-asthidaṣṭē-asthni vidaṣṭē spr̥ṣṭē sati śalyē, naraṁ balavantaṁ padbhyāṁ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṁ vinirharēt| 'asthinaṣṭē' iti vā pāṭhaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-asthilagnasyōpāyamāha-asthidaṣṭa iti|

Adhikarana upāyāntaram (28) · Śloka 28

| ityaśakyē subalibhiḥ sugr̥hītasya kiṅkaraiḥ||28||

View original

| इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः||२८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ityaśakyē-anēnāpi prakārēṇakraṣṭumaśakyē śalyē, kiṅkaraiḥ-bhr̥tyaiḥ, mahābalaiḥ sugr̥hītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṁ kaṅkamukhādinā nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pūrvōpāyāśakyasyōpāyāntaramāha-ityaśakya iti| sugr̥hītasya-saśalyē'ṅgē samyagghr̥tasya|

Adhikarana ēvamapyaśakyasyōpāyaḥ (29-31) · Śloka 31

tathā'pyaśakyē vāraṅgaṁ vakrīkr̥tya dhanurjyayā| subaddhaṁ vaktrakaṭakē badhnīyātsusamāhitaḥ||29|| susaṁyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam| tāḍayēditi mūrdhānaṁ vēgēnōnnamayan yathā||30|| uddharēcchalyam| |31|

View original

तथाऽप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया| सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात्सुसमाहितः||२९|| सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाऽथ तम्| ताडयेदिति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा||३०|| उद्धरेच्छल्यम्| |३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tathāpyaśakyē-ēvamapi śalya āhartumaśakyē, vāraṅgaṁ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṁ, vakrīkr̥tya-kuṭilatāṁ prāpayya, tatō dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṁ kr̥tvā, anantaraṁ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭakē badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṁyatasya,-suṣṭhu-śōbhanaṁ kr̥tvā, baddhasya| kathaṁ susaṁyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṁ-caturṇāṁ pādānāṁ mukhasahitānāṁ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśēṣaḥ, tayā pañcāṅgyā, baddhasya| anantaraṁ vājinaṁ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-ēvaṁ, tāḍayēt, yathā sa vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vēgēna-balēnā''krāntyā, śalyamuddharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ēvamapyaśakyasyōpāyamāha-tathā'pyaśakya iti| vāraṅgaṁ-śastra(lya)mastakē śikhākārō'vayavaḥ| pañcāṅgī-caturṣu caraṇēṣu mukhē ca bandhaviśēṣaḥ| taṁ-vājinam| iti śabdastathārthē| śira utkṣipya vēgēna yathā śalyamuddharēt tathā tāḍayēt|

Adhikarana upāyāntaram (31) · Śloka 31

ēvaṁ vā śākhāyāṁ kalpayēttarōḥ| |31|

View original

एवं वा शाख़ायां कल्पयेत्तरोः| |३१|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-athavā ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vāraṅgaṁ vakratāṁ nītvā dhanurjyayā subaddhaṁ sampādya susamāhitō bhiṣak, vr̥kṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṁ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham| atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivōrdhvamunnamyamānā śalyamuddharati tādr̥śī kalpanīyā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pūrvōpāyāsambhavē upāyāntaramāha-ēvaṁ vēti|

Adhikarana durbalavāraṅgasyōpāyaḥ (31) · Śloka 31

| baddhā durbalavāraṅgaṁ kuśābhiḥ śalyamāharēt||31||

View original

| बद्धा दुर्बलवारङ्गं कुशाभिः शल्यमाहरेत्||३१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-durbalaṁ-tanu, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyaṁ kuśābhiḥ-vaṁśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-durbalavāraṅgasyōpāyamāha-baddhvēti| kuśābhiḥ-kambikābhiḥ|

Adhikarana śōphagrastavāraṅgasyōpāyaḥ (32) · Śloka 32

śvayathugrastavāraṅgaṁ śōphamutpīḍya yuktitaḥ| |32|

View original

श्वयथुग्रस्तवारङ्गं शोफमुत्पीड्य युक्तितः| |३२|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śvayathunā grastaṁ-ācchāditaṁ, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyamāharēt| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyatē tathā, śōphamutpīḍya-ūrdhvaṁ pīḍayitvā|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-śōphagrastavāraṅgasyōpāyamāha-śvayathugrastavāraṅgamiti| śōphōtpīḍanēna vāraṅgamuddhāṭhya|

Adhikarana uttuṇḍitasyōpāyaḥ (32) · Śloka 32

| mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyōttuṇḍitaṁ harēt||32||

View original

| मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्||३२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-uttuṇḍitaṁ śalyaṁ-budbudavadabhimukhībhūtaṁ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, harēt| kimbhūtayā? mudgarēṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham, pāṣāṇādibhirapyāhatayōttuṇḍitaṁ harēditi vēdyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-uttuṇḍitasyōpāyamāha-mudgarāhatayēti| tēnaina vā-nāḍīṁ vinā mudgarēṇaiva, nirghātya|

Adhikarana amārgōttuṇḍitasyōpāyaḥ (33) · Śloka 33

tairēva cānayēnmārgamamārgōttuṇḍitaṁ tu yat| |33|

View original

तैरेव चानयेन्मार्गममार्गोत्तुण्डितं तु यत्| |३३|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tairēva ca-mudgarādibhirāhataiḥ, amārgairuttuṇḍitaṁ-amārgōttuṇḍitaṁ, mārgamānayēt-mārgaṁ prāpayēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-amārgōttuṇḍitasyōpāyamāha-nayēditi| tattu śalyaṁ mārgaṁ nayēt-mārganayanapūrvakamāharēt, nirghātanēnaiva|

Adhikarana karṇayōktasyōpāyaḥ (33) · Śloka 33

| mr̥ditvā karṇināṁ karṇaṁ nāḍyāsyēna nigr̥hya vā||33||

View original

| मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्यास्येन निगृह्य वा||३३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyantē yēṣāṁ tē karṇinaḥ,-bhallādayaḥ tēṣāṁ karṇaṁ mr̥ditvā-bhaṅktvā, śalyaṁ nirharēt| athavā nāḍyāsyēna-nāḍīmukhēna, nigr̥hya nirharēt| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hr̥. sū. a. 24|13) ityēvamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharēdityarthaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇayuktasyōpāyamāha-mr̥ditvēti| nirgamapratibandhakaḥ śalyāvayavaḥ karṇākāratvāt-karṇaḥ, taṁ mr̥ditvā saṅkṣōdanēna śithilīkr̥tya, athavā nāḍyāsyēna-nāḍīyantramukhēna, nigr̥hya-niṣpīḍanēnaikīkr̥tya|

Adhikarana niṣkarṇasyōpāyaḥ (34) · Śloka 34

ayaskāntēna niṣkarṇaṁ vivr̥tāsyamr̥justhitam| |34|

View original

अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृतास्यमृजुस्थितम्| |३४|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ayaskāntēna-lōhākarṣakamaṇiviśēṣēṇa, niṣkarṇaṁ śalyaṁ tathā vivr̥tamukhaṁ r̥ju-spaṣṭaṁ kr̥tvā'vasthitam nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-niṣkarṇasyōpāyamāha-ayaskāntēnēti| ayaskāntō-lōhākarṣakaḥ pāṣāṇaḥ| vivr̥tāsyamr̥justhitamiti niṣkarṇasya viśēṣaṇam|

Adhikarana pakkāśayagatasyōpāyaḥ (34) · Śloka 34

| pakvāśayagataṁ śalyaṁ virēkēṇa vinirharēt||34||

View original

| पक्वाशयगतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्||३४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-pakvāśayasthitaṁ śalyaṁ virēcanēna viśēṣēṇa nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-pakvāśayagatasyōpāyamāha-pakvāśayagatamiti|

Adhikarana duṣṭavātādīnāmupāyaḥ (35) · Śloka 35

duṣṭavātaviṣastanyaraktatōyādi cūṣaṇaiḥ| |35|

View original

दुष्टवातविषस्तन्यरक्ततोयादि चूषणैः| |३५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharēt| cūṣaṇairiti bahuvacananirdēśācchr̥ṅgādibhiriti bōdhyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-duṣṭavātādīnāmupāyamāha-duṣṭavātēti| cūṣaṇaiḥ-śr̥ṅgādibhiḥ||

Adhikarana kaṇṭhagatasyōpāyaḥ (35-36) · Śloka 36

| kaṇṭhasrōtōgatē śalyē sūtraṁ kaṇṭhē pravēśayēt||35|| bisēnāttē tataḥ śalyē bisaṁ sūtraṁ samaṁ harēt| |36|

View original

| कण्ठस्रोतोगते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्||३५|| बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत्| |३६|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇṭhasrōtaḥsthē śalyē sūtraṁ-kārpāsādijaṁ, bisēna kaṇṭhē pravēśayēt- bisasaṁlagnaṁ sūtraṁ kr̥tvā śalyanirharaṇāya pravēśayēdityarthaḥ| āttē-gr̥hītē, śalyē bisasaṁlagnē, anantaraṁ śalyaṁ bisasūtraṁ samaṁ-tulyakālaṁ, āharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kaṇṭhagatasyōpāyamāha-kaṇṭhasrōtōgata iti| bisēna-mr̥ṇālēna, āttē-gr̥hītē|

Adhikarana jātuṣasyōpāyaḥ (36-37) · Śloka 37

| nāḍyā'gnitāpitāṁ kṣiptvā śalākāmapsthirīkr̥tām||36|| ānayējjātuṣaṁ kaṇṭhāt| |37|

View original

| नाड्याऽग्नितापितां क्षिप्त्वा शलाकामप्स्थिरीकृताम्||३६|| आनयेज्जातुषं कण्ठात्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jātuṣē śalyē kaṇṭhasrōtaḥpraviṣṭē tat jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt| katham ? ityāha-śalākāṁ kaṇṭhē kṣiptvā| katham ? nāḍyā-nāḍīyantrēṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdr̥śīṁ śalākām ? adbhiḥ sthirīkr̥tāṁ, nirvāpaṇadvārēṇa| tāṁ tathāvidhām śalākāṁ kr̥tvā nāḍyaiva jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt-ākarṣayēt| jātuṣamityatra"trapujatunōḥṣuk" ityaṇ ṣugāgamaśca|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jātuṣasyōpāyamāha-nāḍyā'gnitāpitāmiti| agnitāpitāṁ śalākāṁ nāḍyā kaṇṭhē kṣiptvā tatō'psthirīkr̥tāṁ-apāṁ pānēna sthirīkr̥tāṁ, śalyasaṁlagnāṁ kr̥tvā jātuṣaṁlākṣāmayaṁ śalyaṁ, kaṇṭhādānayēt|

Adhikarana ajātuṣasyōpāyaḥ (37) · Śloka 37

jatudigdhāmajātuṣam| |37|

View original

जतुदिग्धामजातुषम्| |३७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-ajātuṣaṁ-dāruvēṇvādimayaṁ śalyaṁ, kaṇṭhasrōtaḥsthitaṁ jatudigdhāṁ-lākṣāliptāṁ, śalākāmagnitāpitāṁ nāḍyā kṣiptvā pūrvavacchalyamāharēt| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi| yathā śalākayā hartuṁ yujyatē tathā kr̥tvēti bōdhyam|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ajātuṣasyōpāyamāha-jatudigdhāmiti| jatudigdhāṁ-lākṣāliptāṁ śalakāṁ, pūrvavacchalyasaṁlagnāṁ kr̥tvā jātuṣādanyacchalyamāharēt|

Adhikarana matsyādikaṇṭakasyōpāyaḥ (37-38) · Śloka 38

| kēśōndukēna pītēna dravaiḥ kaṇṭakamākṣipēt||37|| sahasā sūtrabaddhēna vamataḥ| |38|

View original

| केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकमाक्षिपेत्||३७|| सहसा सूत्रबद्धेन वमतः| |३८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kaṇṭakaṁ-matsyādijaṁ, māṁsasaṅgēna bhuktaṁ kaṇṭhasrōtasi sthitaṁ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītēna kēśōndukēnākṣipēt| kēśānāṁ samūhaḥ-kēśōndukam, tēna| kimbhūtēna kēśōndukēna ? sūtrabaddhēna,-dīrghasūtragrathitēna| vamataḥ-vamanamācarataḥ, kaṇṭakamēkadēśasaktasūtraṁ sahasaivākṣipēt| ēvaṁ ca vamanadravyasaṁskr̥tairdravaiḥ kēśōndukaṁ pātavyamityavatiṣṭhatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-matsyādikaṇṭakasyōpāyamāha-kēśōndukēnēti| sūtrabaddhēna kēśōndukēna-kēśapuñjēna, dravaiḥ saha pītēna vamataḥ sahasā kaṇṭakamāharēt|

Adhikarana kēśōndukasyōpāyaḥ (38) · Śloka 38

tēna cētarat| |38|

View original

तेन चेतरत्| |३८|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-tēna-kaṇṭhakēna, itarat-kēśōndukaṁ, pramādapītamāharēt| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṁ madhughr̥tasitōpētāmanukaṇṭhaṁ lihyāt| suśrutē cōktam (sū. a. 27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavēkṣya kēśōndukaṁ dr̥ḍhaikasūtrabaddhaṁ dravabhaktōpahitaṁ pāyayēdākaṇṭhāt pūrṇakōṣṭhaṁ ca vāmayēt| vamataśca śalyaikadēśasaktaṁ jñātvā sūtraṁ sahasā tvākṣipēt| mr̥dunā vā dantadhāvanakūrcakēnāpaharēt praṇudēdvā'ntaḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-kēśōndukasyōpāyamāha-tēnēti| tēna-kaṇṭakēna dravaiḥ saha pītēna, itarat-kēśōndukam, āharēt|

Adhikarana ūrdhvamāhartumaśakyasyōpāyaḥ (38) · Śloka 38

| aśakyaṁ mukhanāsābhyāmāhartuṁ paratō nudēt||38||

View original

| अशक्यं मुखनासाभ्यामाहर्तुं परतो नुदेत्||३८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mukhanāsāgataṁ śalyaṁ mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṁ-ākraṣṭuṁ yanna śakyatē, tatparatō nudēt| prakr̥tatvānmukhāt paratō nāsāyāśca parataḥ| tasmādyēna kēnacidupāyēna kōṣṭhaṁ nayēditi gamyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-ūrdhvamāhartumaśakyasyōpāyamāha-aśakyamiti| paratō nudēt-kōṣṭhaṁ nayēt|

Adhikarana grāsaśalyasyōpāyaḥ (39) · Śloka 39

appānaskandhaghātābhyāṁ grāsaśalyaṁ pravēśayēt| |39|

View original

अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ग्रासशल्यं प्रवेशयेत्| |३९|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṁ kaṇṭhāsaktamantaḥkōṣṭhākhyaṁ nayēt| katham ? apāṁ pānaṁ-appānaṁ, tēna| tathā skandhaghātēna, skandhasya muṣṭyādinā hananaṁ-skandhaghātaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-grāsaśalyasyōpāyamāha-appānaskandhaghātābhyāmiti| appānaṁ-udakapānam|

Adhikarana sūkṣmākṣivraṇaśalyānāmupāyaḥ (39) · Śloka 39

| sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharēt||39||

View original

| सूक्ष्माक्षिव्रणशल्यानि क्षौमवालजलैर्हरेत्||३९||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharēt| yōgyatāvaśāt kadācit kṣau mēna-kauśēyēna, kadācidvālēna, kadācijjalēna ca, nirharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-nadītaḍāgādipatitasyākasmāt yasya narasya jalamantarē praviśēt| tacca tōyaṁ śalyavadantaḥsthitaṁ nirhāryamiti tadupāyaṁ darśayitumāha-sūkṣmāṇāmakṣigatānāṁ vraṇagatānāṁ cōpāyamāha-sūkṣmākṣivraṇaśalyānīti|

Adhikarana udakaśalyasyōpāyaḥ (40) · Śloka 40

apāṁ pūrṇaṁ vidhunuyādavākśirasamāyatam| vāmayēccāmukhaṁ bhasmarāśau vā nikhanēnnaram||40||

View original

अपां पूर्णं विधुनुयादवाक्शिरसमायतम्| वामयेच्चामुख़ं भस्मराशौ वा निखनेन्नरम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-apāṁ pūrṇaṁ naraṁ vidhunuyāt| kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śirō-mūrdhā, yasya tam| tathā āyataṁ-dīrghaṁ kr̥tvā, tathā taṁ naraṁ vāmayēdvaidyaḥ| athavā, āmukhaṁ-mukhaṁ yāvat, bhasmarāśau nikhanēt-nyasēt| tathōktam-"udakapūrṇasya cakrādyārōpaṇēnōdakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0- sarvāṅgagatasyōdakaśalyasyōpāyamāha-apāṁ pūrṇamiti| vidhunuyāt-kampayēt, vāmayēcca vamanadravyaiḥ| athavā mukhaparyantaṁ bhasmarāśau nikhanēt|

Adhikarana karṇagatōdakaśalyasyōpāyaḥ (41) · Śloka 41

karṇē'mbupūrṇē hastēna mathitvā tailavāriṇī| kṣipēdadhōmukhaṁ karṇaṁ hanyādvā''cūṣayēta vā||41||

View original

कर्णेऽम्बुपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलवारिणी| क्षिपेदधोमुख़ं कर्णं हन्याद्वाऽऽचूषयेत वा||४१||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-karṇē'mbunā pūrṇē sati tailavāriṇī kṣipēt| kiṁ kr̥tvā ? hastēna mathitvā-karēṇa vilōḍya| tathā'dhōmukhaṁ karṇaṁ hanyāt| vā-athavā, cūṣayēt nāḍyā vā śr̥ṅgādibhiḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇagatasyōdakaśalyasyōpāyamāha-karṇē'mbupūrṇa iti| ācūṣayēt-śr̥ṅgādibhiḥ|

Adhikarana karṇagatakīṭaśalyasyōpāyaḥ (42) · Śloka 42

kīṭē srōtōgatē karṇaṁ pūrayēllavaṇāmbunā| suktēna vā sukhōṣṇēna mr̥tē klēdaharō vidhiḥ||42||

View original

कीटे स्रोतोगते कर्णं पूरयेल्लवणाम्बुना| सुक्तेन वा सुख़ोष्णेन मृते क्लेदहरो विधिः||४२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-kīṭē-pipīlikāśatapadyādau, srōtaḥsthitē (srōtōgatē)-tōdagauravamēdādibhiranumitē, karṇaṁ lavaṇāmbunā pūrayēt| athavā suktēna pūrayēt| kimbhūtēna? sukhōṣṇēna| mr̥tē punastasmin kīṭē klēdaharō vidhiḥ kāryaḥ|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-karṇagatasya kīṭaśalyasyōpāyamāha-kīṭē srōtōgata iti| lavaṇāmbunā-lavaṇayuktēnāmbunā|

Adhikarana jātuṣādiśalyaṁ dēhōṣmaṇaiva vilīyatē (43) · Śloka 43

jātuṣaṁ hēmarūpyādidhātujaṁ ca cirasthitam| ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṁ dēhajēna vilīyatē||43||

View original

जातुषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम्| ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते||४३||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-jātuṣādiśalyaṁ dēhajēnōṣmaṇā cirasthitaṁ prāyaśō vilīyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-jātuṣādiśalyaṁ dēhōṣmaṇaiva vilīyata ityāha-jātuṣamiti| vilīyatē-vinaśyati|

Adhikarana mr̥dādiśalyaṁ cirādapi na ciliyatē,vilayanābhāvē hētuḥ (44-45) · Śloka 45

mr̥dvēṇudāruśr̥ṅgāsthidantavālōpalāni na| viṣāṇavēṇvayastāladāruśalyaṁ cirādapi||44|| pRayō nirbhujyatē taddhi pacatyāśu palāsr̥jī| |45|

View original

मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थिदन्तवालोपलानि न| विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिरादपि||४४|| प्ऱयो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी| |४५|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-mr̥dvēṇudārvādiśalyaṁ dēhōṣmaṇā na vilīyatē| upalaśabsya napuṁsakatvaṁ cintyam| viṣāṇādiśalyaṁ prāyō dēhajēnōṣmaṇā cirādapi na vilīyatē| api tu nirbhujyatē-pr̥thagbhavati| cirādapi na pacyatē kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṁ, śīghramēva palāsr̥jī pacati| atō māṁsaraktapākāddēhajēna cōṣmaṇā prāyō nirbhujyatē|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-mr̥dādiśalyaṁ dēhōṣmaṇā na vilīyata ityāha-mr̥dvēṇviti| viṣāṇādiśalyaṁ cirādapi na vilīyata ityāha-viṣāṇēti| ētēna mr̥dādiśalyaṁ cirādvilīyata ityuktaṁ bhavati| viṣāṇavēṇvōrubhayatrōpādānaṁ vilayanāvilayanadarśanārtham| vilayanābhāvē hētumāha-prāya iti| nirbhujyatē-vakrībhavati| tat-avilayanaṁ śalyam, kuṭilībhāvakr̥tēna kṣōbhēṇa yō māṁsaraktapākastēna bahirēva niryāti, na tu vilīyata ityarthaḥ| prāyōgrahaṇāt sūcitaṁ hētuṁ vinā'pyavilayanaṁ darśayati|

Adhikarana vidāhōpāyaḥ (45-47) · Śloka 47

| śalyē māṁsāvagāḍhē cētsa dēśō na vidahyatē||45|| tatastaṁ mardanasvēdaśuddhikarṣaṇabr̥ṁhaṇaiḥ| tīkṣṇōpanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46|| pācayitvā harēcchalyaṁ pāṭanaiṣaṇamēdanaiḥ| |47|

View original

| शल्ये मांसावगाढे चेत्स देशो न विदह्यते||४५|| ततस्तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्षणबृंहणैः| तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः||४६|| पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणमेदनैः| |४७|

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-māṁsāvagāḍhē-māṁsāntarnigūḍhē śalyē sati, yadi sa dēśō na vidahyatē-na pacyatē, yatra tat tiṣṭhati śalyam| tatastaṁ mardanēna svēdanēna vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā, kadācitkarṣaṇēna, kadācidbr̥ṁhaṇēna, kadācittīkṣṇōpanāhēna, kadācittīkṣṇānnapānēna, tīkṣṇaśabdasya hi pratyēkaṁ sambandhaḥ, kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni saṁhitani, ca tāni śastrapadāni ca, tēṣāmaṅkanaṁ-lakṣaṇaṁ, taiḥ| mardanādibhirēkēna dvābhyāṁ sarvairvā yathākramaṁ pūrvaṁ śalyaṁ pācayitvā tataḥ pāṭanaiṣaṇabhēdanairharēt|

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-vidāhōpāyamāha-śalyē māṁsāvagāḍha iti|

Adhikarana anuktaśalyasaṅgrahārthaṁmupāyaḥ (28) · Śloka 28

| śalyapradēśayantrāṇāmavēkṣya bahurūpatām||47|| taistairupāyairmatimān śalyaṁ vidyāttathā''harēt| 47 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||

View original

| शल्यप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम्||४७|| तैस्तैरुपायैर्मतिमान् शल्यं विद्यात्तथाऽऽहरेत्| ४७ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शल्याहर- णविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)

sa0-śalyāni-dhātuviṣāṇavēṇvādijāni, pradēśāḥ-tvaṅmāṁsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, tēṣāṁ bahurūpatāmavēkṣya- nānākāratāṁ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ, matimān-bhiṣak, śalyaṁ jānīyāt tathā''karṣēditi| saṅgrahē cōktam (sū. a. 37)-"vraṇē prasannē prāntēṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpē śōphē ca tāpē ca niḥśalyamiti nirdiśēt|" iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||

āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)

ā0 ra0-anuktaśalyasaṅgrahārthamupāyamāha-śalyapradēśayantrāṇāmiti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śalyāhr̥tiprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 28||