Adhikarana adhyāyōpakramaḥ · Śloka
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
śirāvyadhavidhēranantaraṁ śalyāharaṇavidhirārabhyatē| yataḥ sirāvyadhavidhyadhyāyē śalyarūpasya raktasya sakalakāyavyāpinaḥ sirāvyadhōpāyēna nirharaṇamuktam| idānīṁ prādēśikasya lōhādēḥ śalyasya pratidēśasthitasya lakṣaṇaṁ nirharaṇōpāyādiścāsminnadhyāyē śalyāharaṇavidhau nirdiśyata ityāha-
Adhikarana śalyāharaṇavidhiradhyāyaḥ śalyagatibhēdāḥ (2-1) · Śloka 1
athātaḥ śalyāharaṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
vakrarjutiryagūrdhvādhaḥ śalyānāṁ pañcadhā gatiḥ|
|1|
View original
अथातः शल्याहरणविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
वक्रर्जुतिर्यगूर्ध्वाधः शल्यानां पञ्चधा गतिः|
|१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vakrādibhēdabhinnā śalyānāṁ pañcaprakārā gatiḥ-gamanam| kadācicchalyāni vakraṁ kr̥tvā, tiryagvā ūrdhvaṁ vā, adhō vā, gacchantiḥ kadācidr̥ju kr̥tvā| ēvamubhayathā tiryagūrdhvādhōbhēdagamanācchalyānāṁ pañcadhā gatiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-saśalyaṁ kathaṁ vēdyam ? ityāha-śalyāharaṇavidhimadhyāyaṁ vyākhyātuṁ pratijānītē-athēti| śalyagatibhēdānāha-vakrarjviti| saṅgrahē tu (sū.a.37)-"trividhaḥ gatiḥ śalyānāmūrdhvamadhastiryak ca| sā punaḥ pratyēkamr̥juvakrabhēdēna dvividhā|" iti|
Adhikarana antaḥśalyasya lakṣaṇam (1-2) · Śloka 2
|
dhyāmaṁ śōpharujāvantaṁ sravantaṁ śōṇitaṁ muhuḥ||1||
abhyudgataṁ budbudhavatpiṭikōpacitaṁ vraṇam|
mr̥dumāṁsaṁ ca jānīyādantaḥśalyaṁ samāsataḥ||2||
View original
|
ध्यामं शोफरुजावन्तं स्रवन्तं शोणितं मुहुः||१||
अभ्युद्गतं बुद्बुधवत्पिटिकोपचितं व्रणम्|
मृदुमांसं च जानीयादन्तःशल्यं समासतः||२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ēvaṁvidhaṁ vraṇamantaḥśalyaṁ jānīyāt| samāsataḥsaṅkṣēpēṇa| dhyāmaṁ-śyāmavarṇam| tathā, śōpharujāvantam| tathā, muhuḥ śōṇitaṁ sravantam| tathā, abhyudgataṁ-ābhimukhyēnōcchritamunnatam| tathā, budbudēna tulyaṁ vartatē budbudavat| tathā, piṭakairupacitaṁ-vyāptam| tathā, mr̥dumāṁsaṁ-kōmalamāṁsam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-iti sāmānyēnāntaḥsthitasya śalyasya lakṣaṇamabhidhāya, tvagādigatasya viśēṣamāha-antaḥśalyasya lakṣaṇamāha-dhyāmamiti|
Adhikarana tvaggataśalyasya lakṣaṇam (3) · Śloka 3
viśēṣāttvaggatē śalyē vivarṇaḥ kaṭhināyataḥ|
śōphō bhavati|3|
View original
विशेषात्त्वग्गते शल्ये विवर्णः कठिनायतः|
शोफो भवति|३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśēṣēṇa punastvaggatē śalyē śōphō vivarṇastathā kaṭhinō dīrghaśca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tvaggataśalyasya lakṣaṇamāha-viśēṣāditi| viśēṣāditi vacanāt sāmānyalakṣaṇamapyatra jñēyam|
Adhikarana māṁsagatasya lakṣaṇam (3-4) · Śloka 4
|
māṁsasthē cōṣaḥ śōphō vivarddhatē||3||
pīḍanākṣamatā pākaḥ śalyamārgō na rōhati|
|4|
View original
|
मांसस्थे चोषः शोफो विवर्द्धते||३||
पीडनाक्षमता पाकः शल्यमार्गो न रोहति|
|४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsagatē śalyē cōṣaḥ syāt| 'sarvāṅgīṇastīvrō'ratimān dāhaścōṣa ucyatē' ityāhuḥ| tathā śōphō vivarddhatē| tathā, pīḍanasyākṣamatvaṁ pākaśca, śalyamārgaśca rōhaṁ na yāti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsagatasya lakṣaṇamāha-māṁsastha iti| cōṣaḥ-ācūṣaṇēnēva vyathā|
Adhikarana pēśīgatasya lakṣaṇam (4) · Śloka 4
|
pēśyantaragatē māṁsaprāptavacchvayathuṁ vinā||4||
View original
|
पेश्यन्तरगते मांसप्राप्तवच्छ्वयथुं विना||४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pēśīmadhyagatē māṁsagatēna tulyaṁ lakṣaṇam, śōthaṁ varjayitvā| māṁsāvayavaviśēṣō dīrghatantvākr̥tiḥ pēśītyucyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pēśīgatasya lakṣaṇamāha-pēśyantaragata iti|
Adhikarana snāyugatasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5
ākṣēpaḥ snāyujālasya saṁrambhastambhavēdanāḥ|
snāyugē durharaṁ caitat|5|
View original
आक्षेपः स्नायुजालस्य संरम्भस्तम्भवेदनाः|
स्नायुगे दुर्हरं चैतत्|५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-snāyugē śalyē strāyujālasyākṣēpādyāḥ syuḥ| ākṣēpaḥ-ākarṣaṇam| saṁrambhaḥ-kṣōbhaḥ| stambhaḥ-stabdhatā| vēdanāśūlam| ētacca-strāyugaṁ śalyaṁ, duḥkhēna hartuṁ śakyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-snāyugatasya lakṣaṇamāha-ākṣēpa iti| ētat-snāyugatamanyēbhyō durharaṁ ca|
Adhikarana sirāgatasya lakṣaṇam (5) · Śloka 5
|
sirādhmānaṁ sirāśritē||5||
View original
|
सिराध्मानं सिराश्रिते||५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sirāśritē śalyē sirāṇāmānāhaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirāgatasya lakṣaṇamāha-śirādhmānamiti| śirādhmānaṁ-śirāṇāṁ vāyurpūrṇatvam|
Adhikarana strōtōgatasya lakṣaṇam (6) · Śloka 6
svakarmaguṇahāniḥ syātsrōtasāṁ srōtasi sthitē|
|6|
View original
स्वकर्मगुणहानिः स्यात्स्रोतसां स्रोतसि स्थिते|
|६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-srōtōgatē śalyē srōtasāṁ svakarmaguṇayōrhāniḥ syāt| yathā,-kaṇṭhasrōtaḥsthitē śalyē pānābhyavaharaṇasya nirōdhō jāyatē guṇō'pi yastasyāpraduṣṭatvādilakṣaṇaḥ sō'pyasya hīyata iti| ēvamanyēṣāṁ svakarmaguṇahānirvyākhyēyā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-srōtōgatasya lakṣaṇamāha-svakarmaguṇahāniriti| svakarma-prāṇādīnāṁ yathāvadvahanam| svaguṇō-mārdavādiḥ|
Adhikarana dhamanīgatasya lakṣaṇam (6-7) · Śloka 7
|
dhamanīsthē'nilō raktaṁ phēnayuktamudīrayēt||6||
niryāti śabdavān syācca hr̥llāsaḥ sāṅgavēdanaḥ|
|7|
View original
|
धमनीस्थेऽनिलो रक्तं फेनयुक्तमुदीरयेत्||६||
निर्याति शब्दवान् स्याच्च हृल्लासः साङ्गवेदनः|
|७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-dhamanīsthē śalyē vāyurlōhitaṁ saphēnaṁ prērayēt| tathā saśabdō marunniryāti, hr̥llāsaścāṅgapīḍāyuktaḥ syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-dhamanīgatasya lakṣaṇamāha-dhamanīstha iti|
Adhikarana asthisandhigatasya lakṣaṇam (7) · Śloka 7
|
saṅgharṣō balavānasthisandhiprāptē'sthipūrṇatā||7||
View original
|
सङ्घर्षो बलवानस्थिसन्धिप्राप्तेऽस्थिपूर्णता||७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthisandhiprāptē śalyē balavān saṅgharṣaḥ-kṣōbhaḥ, syāt| tathā, asthipūrṇatā ca jāyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthisandhigatasya lakṣaṇamāha-saṅgarṣa iti| balavān saṅgharṣaḥ-duḥsahasaṅghaṭṭanam|
Adhikarana asthigatasya lakṣaṇam (8) · Śloka 8
naikarūpā rujō'sthisthē śōphaḥ|
|8|
View original
नैकरूपा रुजोऽस्थिस्थे शोफः|
|८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthisthē śalyē, anēkākārāḥ (naikarūpāḥ)-nānāvidhāḥ, rujō- bhagnarūgṇamr̥ditapīḍitāvanunnaprāyāḥ syuḥ, śōphaśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthigatasya lakṣaṇamāha-naikarūpā iti|
Adhikarana sandhigatasya lakṣaṇam (8) · Śloka 8
tadvacca sandhigē|
caiṣṭānivr̥ttiśca bhavēt|8|
View original
तद्वच्च सन्धिगे|
चैष्टानिवृत्तिश्च भवेत्|८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sandhigatē śalyē tadvadēva-asthisthaśalyēna tulyaṁ lakṣaṇam| tathā, sandhisthaśalyākrāntāvayavasya cēṣṭānivr̥ttiḥ-vyāpārōparamaśca bhavati| pūrvamasthisandhigatasya śalyasya lakṣaṇamuktam| adhunā śarīrasandhigataśalyasya lakṣaṇam| anyō hi śarīrasandhiḥ| tathā ca rājayakṣmanidānē vakṣyati (hr̥. ni. a. 5|5)-"śarīrasandhīnāviśya" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sandhigatasya lakṣaṇamāha-tadvaditi|
Adhikarana kōṣṭhagatasya lakṣaṇam (8-9) · Śloka 9
|
āṭōpaḥ kōṣṭhasaṁśritē||8||
ānāhō'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca vraṇānanē|
|9|
View original
|
आटोपः कोष्ठसंश्रिते||८||
आनाहोऽन्नशकृन्मूत्रदर्शनं च व्रणानने|
|९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0--kōṣṭhasaṁśritē-udarāśritē śalyē, āṭōpaḥ-kṣōbhaḥ tathā''nāhō-jaṭharādhmānam, tathā vraṇamukhē'nnaśakr̥nmūtradarśanaṁ ca syāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kōṣṭhagatasya lakṣaṇamāha-āṭōpa iti|
Adhikarana marmagatasya lakṣaṇam (9) · Śloka 9
|
vidyānmarmagataṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇaiḥ||9||
View original
|
विद्यान्मर्मगतं शल्यं मर्मविद्धोपलक्षणैः||९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-marmasthaṁ śalyaṁ marmaviddhōpalakṣaṇairvidyāt-jānīyāt| marmaviddhasya ca lakṣaṇaṁ saṅgrahē kathitam| yathā (śā. a. 7) "dēhaprasuptirgurutā sammōhaḥ śītakāmitā| svēdō mūrcchhā vamiḥ śvāsō marmaviddhasya lakṣaṇam||" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-marmagatasya lakṣaṇamāha-vidyāditi| upalakṣaṇaṁ lakṣaṇam| tacca "viddhē'jasramasr̥ksrāvō" ityādinā śārīrakē (hr̥.śā. a. 4/47) vakṣyatē|
Adhikarana tvaggatādīnāṁ strāvatō lakṣaṇam (10) · Śloka 10
yathāsvaṁ ca parisrāvaistvagādiṣu vibhāvayēt|
|10|
View original
यथास्वं च परिस्रावैस्त्वगादिषु विभावयेत्|
|१०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-na kēvalaṁ sāmānyalakṣaṇēna-dhyāmādinā, tathā tvagādisthaśalyaviśēṣalakṣaṇēna, tvagādisthaṁ śalyaṁ lakṣayēt| yāvat yathāsvaṁ parisrāvaistathā'nurūpairvibhāvayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tvaggatādīnāṁ srāvatō lakṣaṇamāha-yathāsvamiti| yathāsvamiti yatra yadāśrittaṁ dravaṁ tatra tatsravati| yathā,- tvaggatē lasīkā, śirādigatē raktam, asthigatē majjā ityādi|
Adhikarana antaḥśalyō'piruḍhō vraṇaḥ (10) · Śloka 10
|
ruhyatē śuddhadēhānāmanulōmasthitaṁ tu tat||10||
View original
|
रुह्यते शुद्धदेहानामनुलोमस्थितं तु तत्||१०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tat-prāṅnirdiṣṭaṁ śalyaṁ, ruhyatē-rōhaṁ yāti| kimbhūtānāṁ puṁsām ? vamanavirēcanādibhiḥ śuddhadēhānām| ruhyata iti karmakartarīti kēcit, tacca na yuktam| yataḥ karmasthabhāvakānāṁ karmasthakriyāṇāṁ ca kartā karmavadbhavati| na kartr̥sthabhāvakānāṁ na ca kartr̥sthakriyāṇāmityuktam| ruhiśca kartr̥sthakriyaḥ| tasmāt rōhatīti ruṭ| ruḍivācaratīti kyaṅantō'yam| rūḍhābhāsō hyayam, na tu samyagrūḍhaḥ| tathā ca vakṣyati-"dōṣakōpa" ityādi| tasmādasya rūḍhābhāsatvādēṣaiva vyutpattiryuktā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-antaḥśalyō'pi svaguṇēnaiva rūḍhō vraṇō bhavatītyāha-ruhyata iti| ruhyatē svayamēva| karmakartaryātmanēpadam| tat-śalyam| śalyēna śalyakṣataṁ lakṣyatē, tasyaivarōpaṇārhatvāt|
Adhikarana rūḍhamapi śalyaṁ bādhatē (11) · Śloka 11
dōṣakōpābhighātādikṣōbhādbhūyō'pi bādhatē|
|11|
View original
दोषकोपाभिघातादिक्षोभाद्भूयोऽपि बाधते|
|११|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-yatastacchalyamasamyagrūḍhatvāt bhūyō'pi bādhatē| prākkr̥tabādhamapi punarapi pīḍāṁ janayati| kutō hētōḥ ? ityāha-dōṣakōpaścābhighātaśca, tāvādī yēṣāṁ dhāvanalaṅghanādīnāṁ tē ēvaṁ, taiḥ kṣōbhaḥ-saṁrambhaḥ, tasmāt| dōṣakōpakṣōbhāt abhighātādikṣōbhāt bādhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tvagādinaṣṭē śalyē mithyārūḍhatvādadr̥śyatāṁ prāptē sati śalyaparijñānārthamidamāha-antaḥśalyaṁ rūḍhamapi punarbādhata ityāha dōṣakōpēti|
Adhikarana tvaṅnaṣṭaśalyasyōpāyaḥ (11-12) · Śloka 12
|
tvaṅnaṣṭē yatra tatra syurabhyaṅgasvēdamardanaiḥ||11||
rāgarugdāhasaṁrambhā yatra cājyaṁ vilīyatē|
āśu śuṣyati lēpō vā tatsthānaṁ śalyavadvadēt||12||
View original
|
त्वङ्नष्टे यत्र तत्र स्युरभ्यङ्गस्वेदमर्दनैः||११||
रागरुग्दाहसंरम्भा यत्र चाज्यं विलीयते|
आशु शुष्यति लेपो वा तत्स्थानं शल्यवद्वदेत्||१२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tatra-tēṣu tvaṅnaṣṭādiṣu śalyēṣu madhyē, tvaṅnaṣṭaṁ yatra pradēśē syāt tatra-tasthānē, abhyaṅgādibhirlauhityaśūladāhakṣōbhāḥ syuḥ| yatra vā sthānē ghr̥taṁ styānaṁ yōjitaṁ vilīyatē tatsthānaṁ śalyavat-saśalyaṁ vadēt| yadvā lēpaḥ-candanādinā dattō, yatrāśvēva śuṣyati, tatsthānaṁ-tvagdēśaṁ, śalyavajjānīyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-atha naṣṭaśalyajñānōpāyaḥ| tatra tvaṅnaṣṭasyōpāyamāha-tvaṅnaṣṭa iti|
Adhikarana māṁsanaṣṭasyōpāyaḥ (13) · Śloka 13
māṁsapraṇaṣṭaṁ saṁśuddhyā karśanācchlatatā gatam|
kṣōbhādrāgādibhiḥ śalyaṁ lakṣayēt|13|
View original
मांसप्रणष्टं संशुद्ध्या कर्शनाच्छ्लतता गतम्|
क्षोभाद्रागादिभिः शल्यं लक्षयेत्|१३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsapraṇaṣṭaṁ-māṁsēnādr̥śyatāṁ prāptaṁ, saṁśuddhyā-vamanavirēcanādikayā, yatkarśanaṁ-kr̥śatvaṁ kr̥taṁ, tasmāt ślathatāṁ śithilatvaṁ prāptaṁ, kṣōbhāt- anēkaprakārādvēdanārūpāt, tathā rāgādibhirlakṣayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-māṁsanaṣṭasyōpāyamāha śalyasya kṣōbhādyatra rāgādayastatra śalyam|
Adhikarana pēśyādiṣu naṣṭasyōpāyaḥ (13-14) · Śloka 14
|
tadvadēva ca||13||
pēśyasthisandhikōṣṭhēṣu naṣṭam|
|14|
View original
|
तद्वदेव च||१३||
पेश्यस्थिसन्धिकोष्ठेषु नष्टम्|
|१४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tadvaditi tēna-māṁsapraṇaṣṭēna, tulyaṁ vartatē| yathā,-śuddhyā karśanāt ślathatāṁ gataṁ kṣōbhādrāgādibhirlakṣayēditi|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pēśyādiṣu triṣu naṣṭasyōpāyamāha-tadvadēvēti|
Adhikarana asthinaṣṭasyōpāyaḥ (14) · Śloka 14
asthiṣu lakṣayēt|
asthnāmabhyañjanasvēdabandhapīḍanamardanaiḥ||14||
View original
अस्थिषु लक्षयेत्|
अस्थ्नामभ्यञ्जनस्वेदबन्धपीडनमर्दनैः||१४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthiṣu naṣṭaṁ śalyamasthnāmabhyañjanādibhirlakṣayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthinaṣṭasyōpāyamāha-asthiṣviti| 'kṣōbhādrāgādibhiḥ' ityanuvartatē|
Adhikarana snāvādiṣu naṣṭasyōpāyaḥ (15-16) · Śloka 16
prasāraṇākuñcanataḥ sandhinaṣṭaṁ tathā'sthivat|
naṣṭē snāyuśirāsrōtōdhamanīṣvasamē pathi||15||
aśvayuktaṁ rathaṁ khaṇḍacakramārōpya rōgiṇam|
śīghraṁ nayēttatastasya saṁrambhācchalyamādiśēt||16||
View original
प्रसारणाकुञ्चनतः सन्धिनष्टं तथाऽस्थिवत्|
नष्टे स्नायुशिरास्रोतोधमनीष्वसमे पथि||१५||
अश्वयुक्तं रथं ख़ण्डचक्रमारोप्य रोगिणम्|
शीघ्रं नयेत्ततस्तस्य संरम्भाच्छल्यमादिशेत्||१६||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sandhinaṣṭaṁ śalyamasthinaṣṭaśalyavallakṣayēt saṁ-snāyuśirāsrōtōdhamanīṣu naṣṭē śalyē, asamē pathi-viṣamē mārgē, rathamārōpya rōgiṇaṁ-śalyavantaṁ, śīghraṁ nayēt-āśvēva dēśāntaraṁ prāpayēt| kimbhūtaṁ ratham ? khaṇḍaṁ cakram yasya sa khaṇḍacakraḥ, tam| tatastasya-rathasya, saṁrambhāt-kṣōbhāt, śalyamādiśēt-lakṣayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sandhinaṣṭasyōpāyamāha-prasāraṇākuñcanata iti| asthivat-abhyañjanādibhiśca| ā ra0-snāyvādiṣu caturṣunaṣṭasyōpāyamāha-naṣṭa iti| asamē pathi-uccanīcē mārgē|
Adhikarana marmanaṣṭasyōpāyānuktau hētuḥ (17) · Śloka 17
marmanaṣṭaṁ pr̥thaṅnōktaṁ tēṣāṁ māṁsādisaṁśrayāt|
|17|
View original
मर्मनष्टं पृथङ्नोक्तं तेषां मांसादिसंश्रयात्|
|१७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-marmanaṣṭaṁ śalyaṁ pr̥thak nābhihitam| kutaḥ ? tēṣāṁ-marmaṇāṁ, māṁsādirēva prāṅnirdiṣṭō yataḥ saṁśrayō, na tu pr̥thaṅmarmāṇi vidyantē| { tathā ca saṅgrahē(sū. a. 37)-"marmapraṇaṣṭē'pyananyabhāvānmāṁsādibhyō marmaṇāmuktaṁ parīkṣaṇaṁ bhavati|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ēvaṁ viśēṣēṇa naṣṭaśalyalakṣaṇamuktvā sāmānyēna naṣṭaśalyadiśaṁ lakṣayitumāha-marmanaṣṭasyōpāyānuktau hētumāha-marmanaṣṭamiti| tēṣāṁ-marmaṇāṁ, māṁsādigatatvāt-māṁsādinaṣṭakathanēnaivōktatvāt|
Adhikarana naṣṭasya sāmānyalakṣaṇam (17) · Śloka 17
|
sāmānyēna saśalyaṁ tu kṣōbhiṇya kriyayā saruk||17||
View original
|
सामान्येन सशल्यं तु क्षोभिण्य क्रियया सरुक्||१७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sāmānyēna-sāmānyalakṣṇēna, kśēbhiṇyā kriyayā-saṁrambhōtpādakēna karmaṇā śvasanaprāṇāyāmādikēna, yat saruk sthānaṁ tat saśalyaṁ jānīyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-naṣṭasya sāmānyalakṣaṇamāha-sāmanyēnēti|
Adhikarana adr̥śyaśalyasyākr̥tirvraṇākr̥tyā jñēyā (18) · Śloka 18
vr̥ttaṁ pr̥thu catuṣkōṇaṁ tripuṭaṁ ca samāsataḥ|
adr̥śyaśalyasaṁsthānaṁ vraṇākr̥tyā vibhāvayēt||18||
View original
वृत्तं पृथु चतुष्कोणं त्रिपुटं च समासतः|
अदृश्यशल्यसंस्थानं व्रणाकृत्या विभावयेत्||१८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-vr̥ttaṁ-vartulam| pr̥thu-pārśvāparapārśvābhyāṁ yatparicchidyatē| catuṣkōṇaṁ-caturasram| tripuṭaṁ-tryasram| samāsataḥ-saṅkṣēpēṇa|| adr̥śyasya-anupalabdhasya, śalyasya saṁsthānaṁ-ākr̥tiṁ, vraṇākr̥tyā-vraṇasaṁsthānēna, vibhāvayēt-vidyāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-adhunaiṣāmākarṣaṇōpāyaṁ nirupayannāha-adr̥śyasya śalyasyākr̥tirvraṇākr̥tyā jñēyātyāha-vr̥ttimiti| vr̥ttaṁ-kōṇarahitam| pr̥thu-dvikōṇam| tripuṭaṁ-trikōṇam| saṁsthānaṁ-ākr̥tiḥ|
Adhikarana śalyāharaṇōpāyabhēdau (19) · Śloka 19
tēṣāmāharaṇōpāyau pratilōmānulōmakau|
|19|
View original
तेषामाहरणोपायौ प्रतिलोमानुलोमकौ|
|१९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēṣāṁ-adr̥śyānāṁ śalyānām| ākarṣaṇōpāyau dau pratilōmānulōmakau| pratilōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśaviparyayaḥ| anulōmaḥ-śarīrāntaḥpravēśānugataḥ| pratilōmānulōmayōrnirharaṇaviṣayamāha-
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śalyāharaṇōpāyabhēdānā(vā)ha-tēṣāmiti| yatra pratikūlamāharaṇaṁ sa pratilōmaḥ, yatrānukūlaṁ sō'nulōmaḥ|
Adhikarana tayōrviṣayaḥ (19) · Śloka 19
|
arvācīnaparācīnē nirharēttādviparyayāt||19||
View original
|
अर्वाचीनपराचीने निर्हरेत्ताद्विपर्ययात्||१९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tayōḥ-pratilōmānulōmayōrviparyayaḥ, tasmādviparyayāt, anulōmaṁ parācīnamānayēdityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tayōrviṣayamāha-arvācīnaparācīna iti| arvācīnaṁ-adhōgatam, tadviparyayādūrdhvaṁ nirharēt| parācīnaṁ-ūrdhvagatam, tadviparyayādadhō nirharēt| ūrdhvaṁ nirharaṇaṁ-pratilōmam, adhaḥ-anulōmam| uktaṁ ca saṅgrahē (sū.a.37)-"pratilōmamarvācīnamānayēt, anulōmaṁ parācīnam|" iti|
Adhikarana tiryaggataṁ tūbhayōrviṣayaḥ (20) · Śloka 20
sukhāhāryaṁ yataśchittvā tatastiryaggataṁ harēt|
|20|
View original
सुख़ाहार्यं यतश्छित्त्वा ततस्तिर्यग्गतं हरेत्|
|२०|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tiryaggataṁ śalyaṁ yatō-yasmāddēhadēśāt, chitvā-vilupya, sukhāhāryaṁ sampadyatē-sukhēnāhartuṁ śakyatē, tataḥ-tasmāddēhadēśāt, chittvōddharēt| chittvētyatra yadyapi karma kiñcinna nirdiṣṭaṁ, tathā'pi tvaṅmāṁsādīnāṁ yōgyatvāttēṣāmēva karmatvaṁ bōdhyam| māṁsādīni chhittvōddharēdityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tiryaggataṁ tvavasthābhēdēnōbhayōrviṣaya ityāha-sukhāhāryamiti| tiryaggataṁ yēnōpāyēna sukhāhāryaṁ tēna harēt| pravēśapārśvādanyēna pārśvēna yadā sukhāhāryaṁ tadā chittvā-śastrēṇa dvāraṁ kr̥ttvā, harēt|
Adhikarana urōgatādiṣu śalyēṣu nirghātananiṣēdhaḥ (20-21) · Śloka 21
|
śalyaṁ na nirghātyamuraḥkakṣāvaṅkṣaṇapārśvagam||20||
pratilōmamanuttuṇḍaṁ chēdyaṁ pr̥thumukhaṁ ca yat|
|21|
View original
|
शल्यं न निर्घात्यमुरःकक्षावङ्क्षणपार्श्वगम्||२०||
प्रतिलोममनुत्तुण्डं छेद्यं पृथुमुखं च यत्|
|२१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śalyamurōgatamuraḥsthaṁ kakṣāsthaṁ vaṅkṣaṇasthaṁ pārśvasthaṁ ca na nirghātyaṁ-na nirghātanīyam| tathā pratilōmaṁ-nānulōmagataṁ, tathā'nuttuṇḍaṁ vāribudbudavannōnnataṁ, tathā chēdyaṁ śalyaṁ, tathā pr̥thumukhaṁ-vistīrṇānanaṁ, ca na nirghātyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-na ca sarvamēva śalyamāharaṇīyamityāha-urōgatādiṣu śalyēṣu nirghātanaṁ niṣēdhati-śalyamiti| pratilōmaṁ-ūrdhvagatam| anuttuṇḍaṁ-adr̥śyamukham| chēdyaṁ-chēdanārham|
Adhikarana anāharaṇīyaṁ śalyam (21) · Śloka 21
|
naivāharēdviśalyaghnaṁ naṣṭaṁ vā nirupadravam||21||
View original
|
नैवाहरेद्विशल्यघ्नं नष्टं वा निरुपद्रवम्||२१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-viśalyaṁ hantīti viśalyaghnam| tāvajjīvati yāvatsaśalyaḥ| śalyāpāyē tu mriyatē tannāharēdēva| viśalyasya tasya prāṇaharaṇatvāt| ētatsvarūpaṁ marmavibhāgē spaṣṭaṁ kr̥tvā vakṣyatē| naṣṭaṁ vēti vāśabdaścārthē| naṣṭaṁ-adr̥śyatāṁ prāptaṁ ca, yannirupadravaṁ-tannimittarōgarahitaṁ, nāharēt, pratyavāyabhayāt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anāharaṇīyaṁ śalyamāha-naivāharēditi| viśalyaghnaṁ-"utkṣēpau sthapanī trīṇi viśalyaghnāni tatra hi|" (hr̥.śā.a. 4/55) ityuktēṣu marmasu sthitam|
Adhikarana hastāhāryaṁ śalyam (22) · Śloka 22
athāharētkaraprāpyaṁ karēṇaiva|
|22|
View original
अथाहरेत्करप्राप्यं करेणैव|
|२२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karaprāpyaṁ-hastagrāhyaṁ śalyaṁ, karaṇaivāharēt-nāparēṇa kaṅkamukhādinā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-hastāhāryaṁ śalyamāha-athēti|
Adhikarana siṁhamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyam (22) · Śloka 22
itaratpunaḥ|
dr̥śyaṁ siṁhāhimakaravarmikarkaṭakānanaiḥ||22||
View original
इतरत्पुनः|
दृश्यं सिंहाहिमकरवर्मिकर्कटकाननैः||२२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-itarat-akaraprāpyaṁ tu śalyaṁ, dr̥śyaṁ siṁhamukhādibhiryantrairāharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-siṁhamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyamāha-itaraditi| itarat-karēṇāprāpyam|
Adhikarana kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyam (23) · Śloka 23
adr̥śyaṁ vraṇasaṁsthānādgrahītuṁ śakyatē yataḥ|
kaṅkabhr̥ṅāhvakuraraśarārīvāyasānanaiḥ||23||
View original
अदृश्यं व्रणसंस्थानाद्ग्रहीतुं शक्यते यतः|
कङ्कभृङाह्वकुररशरारीवायसाननैः||२३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-adr̥śyaṁ punaḥ śalyaṁ vraṇasaṁsthānādākalayya kaṅkamukhadibhirgrahītuṁ śakyatē yatastatastairharēt| yattadōrnityābhisambandhāttadōpalambhaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaṅkamukhādisvastikayantrāhāryaṁ śalyamāha-adr̥śyamiti| 'itarat' ityanuvartatē|
Adhikarana sandaṁśāhāryam śalyam (24) · Śloka 24
sandaṁśābhyāṁ tvagādistham|
|24|
View original
सन्दंशाभ्यां त्वगादिस्थम्|
|२४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tvagādisthaṁ śalyaṁ sandaṁśābhyāṁ nirharēt| ādigrahaṇānmāṁsādīnāṁ grahaṇam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-sandaṁśāhāryaṁ śalyamāha-sandaṁśābhyāmiti| tvagādīni-tvakśirāsnāyupiśitāni|
Adhikarana tālayantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24
tālābhyāṁ suṣiraṁ harēt|
|24|
View original
तालाभ्यां सुषिरं हरेत्|
|२४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-suṣiraṁ yacchalyaṁ tvagādisthaṁ tattālayantrābhyāṁ harēt,-na saṁdaśābhyām|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-tālayantrāhāryaṁ śalyamāha-tālābhyāmiti| suṣiraṁ-sarandhram|
Adhikarana nāḍīyantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24
|
suṣirasthaṁ tu nalakaiḥ|24|
View original
|
सुषिरस्थं तु नलकैः|२४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-suṣirasthaṁ punaḥ śalyaṁ nalakaiḥ-nāḍīyantraiḥ, ākarṣēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-nāḍīyantrāhāryaṁ śalyamāha-suṣirasthaṁ tviti|
Adhikarana śēṣayantrāhāryaṁ śalyam (24) · Śloka 24
|
śēṣaṁ śēṣairyathāyatham||24||
View original
|
शेषं शेषैर्यथायथम्||२४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śēṣaṁ śalyaṁ śēṣairyantrairyathāyōgamāharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śēṣayantrāhāryaṁ śalyamāha-śēṣaṁ śēṣairiti|
Adhikarana yantrēṇāhartumaśakyasyaśalyasyōpāyaḥ (25) · Śloka 25
śastrēṇa vā viśasyādau tatō nirlōhitaṁ vraṇam|
kr̥tvā ghr̥tēna saṁsvēdya baddhā''cārikamādiśēt||25||
View original
शस्त्रेण वा विशस्यादौ ततो निर्लोहितं व्रणम्|
कृत्वा घृतेन संस्वेद्य बद्धाऽऽचारिकमादिशेत्||२५||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śastrēṇa vā pūrvaṁ viśasya-māṁsādīn chittvā, tataḥ- anantaraṁ, apanītaraktaṁ vraṇaṁ vidhāya, sarpiṣā svēdayitvā, vastrapaṭṭādinā sarpimadhu baddhvā, ācārikaṁ-snēhavidhyuktaṁ "uṣṇōdakōpacārī syāt" ityādikaṁ, ādiśēt-kathayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-yantrēṇāhartumaśakyasya śalyasyōpāyamāha-śastrēṇa vēti| viśasya-vidārya| nirlōhitaṁ-srutaraktam| ācārikaṁ-āhārādiniyamam| ["bhōjanaṁ tu yathāsātmyaṁ" (hr̥.sū.a. 29/34) ityādivakṣyamāṇōktam|]
Adhikarana sirāsnāyuvīlagnasyōpāyaḥ (26) · Śloka 26
sirāsnāyuvilagnaṁ tu cālayitvā śalākayā|
|26|
View original
सिरास्नायुविलग्नं तु चालयित्वा शलाकया|
|२६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-sirāsnāyuvilagnaṁ punaḥ śalyaṁ śalākayā cālayitvā śithilīkr̥tya, āharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śirāsnāyuvilagnasyōpāyamāha-śirāsnāyuvilagnamiti|
Adhikarana hr̥dayalagnasyōpāyaḥ (26-27) · Śloka 27
|
hr̥dayē saṁsthitaṁ śalyaṁ trāsitasya himāmbunā||26||
tataḥ sthānāntaraṁ prāptamāharēttadyathāyatham|
yathāmārgaṁ durākarṣam|27|
View original
|
हृदये संस्थितं शल्यं त्रासितस्य हिमाम्बुना||२६||
ततः स्थानान्तरं प्राप्तमाहरेत्तद्यथायथम्|
यथामार्गं दुराकर्षम्|२७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-hr̥dayē yadāśritaṁ śalyaṁ tacchītajalēna trāsitasya sthānāntaragataṁ jñātvā, yathāyathaṁ-yathāsvaṁ viśiṣṭayantraiḥ, śalyaṁ nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-hr̥dayalagnasya śalyasyōpāyamāha-hr̥daya iti| yathāyathaṁ-sthānānurūpēṇa yantrēṇa| yathāmārgaṁ-mārgānurūpēṇa śōdhanēna| durākarṣaṁ-hr̥dayādākraṣṭumaśakyam|
Adhikarana hr̥dayōpāyamanyatrādiśati (27) · Śloka 27
|
anyatō'pyēvamāharēt||27||
View original
|
अन्यतोऽप्येवमाहरेत्||२७||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-anyatō'pi-anyadēśasthamapi śalyaṁ, durākarṣaṁ-duḥkhēnākraṣṭuṁ śakyatē, tat svamārgaṁ nayēt tadēvamēvāharēt, yathā hr̥tsthaṁ śalyam sthānāntaraṁ prāptaṁ nirhāryam| tathā, yathāmārgaṁ-mārgānatikramēṇa, anyadēśasthamapi śalyamākarṣaṇīyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-hr̥dayōpāyamanyatrātidiśati-anyatō'pīti|
Adhikarana asthilagnasyōpāyaḥ (28) · Śloka 28
asthidaṣṭē naraṁ padbhyāṁ pīḍayitvā vinirharēt|
|28|
View original
अस्थिदष्टे नरं पद्भ्यां पीडयित्वा विनिर्हरेत्|
|२८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-asthidaṣṭē-asthni vidaṣṭē spr̥ṣṭē sati śalyē, naraṁ balavantaṁ padbhyāṁ pīḍayitvā-ākramya, tacchalyaṁ vinirharēt| 'asthinaṣṭē' iti vā pāṭhaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-asthilagnasyōpāyamāha-asthidaṣṭa iti|
Adhikarana upāyāntaram (28) · Śloka 28
|
ityaśakyē subalibhiḥ sugr̥hītasya kiṅkaraiḥ||28||
View original
|
इत्यशक्ये सुबलिभिः सुगृहीतस्य किङ्करैः||२८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ityaśakyē-anēnāpi prakārēṇakraṣṭumaśakyē śalyē, kiṅkaraiḥ-bhr̥tyaiḥ, mahābalaiḥ sugr̥hītasya-suṣṭhvavaṣṭabdhasya narasya, śalyaṁ kaṅkamukhādinā nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pūrvōpāyāśakyasyōpāyāntaramāha-ityaśakya iti| sugr̥hītasya-saśalyē'ṅgē samyagghr̥tasya|
Adhikarana ēvamapyaśakyasyōpāyaḥ (29-31) · Śloka 31
tathā'pyaśakyē vāraṅgaṁ vakrīkr̥tya dhanurjyayā|
subaddhaṁ vaktrakaṭakē badhnīyātsusamāhitaḥ||29||
susaṁyatasya pañcāṅgyā vājinaḥ kaśayā'tha tam|
tāḍayēditi mūrdhānaṁ vēgēnōnnamayan yathā||30||
uddharēcchalyam|
|31|
View original
तथाऽप्यशक्ये वारङ्गं वक्रीकृत्य धनुर्ज्यया|
सुबद्धं वक्त्रकटके बध्नीयात्सुसमाहितः||२९||
सुसंयतस्य पञ्चाङ्ग्या वाजिनः कशयाऽथ तम्|
ताडयेदिति मूर्धानं वेगेनोन्नमयन् यथा||३०||
उद्धरेच्छल्यम्|
|३१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tathāpyaśakyē-ēvamapi śalya āhartumaśakyē, vāraṅgaṁ-śastrādimayasya śalyasya śikhākāraṁ, vakrīkr̥tya-kuṭilatāṁ prāpayya, tatō dhanurjyayā-snāyvādimayyā, subaddhaṁ kr̥tvā, anantaraṁ, vājinaḥ-aśvasya, vaktrakaṭakē badhnīyādvaidyaḥ| kimbhūtaḥ ? susamāhitaḥ,-tadgatamanāḥ| kimbhūtasya vājinaḥ ? susaṁyatasya,-suṣṭhu-śōbhanaṁ kr̥tvā, baddhasya| kathaṁ susaṁyatasya ? pañcāṅgyā, pañcānāmaṅgānāṁ-caturṇāṁ pādānāṁ mukhasahitānāṁ, samāhāraḥ pañcāṅgī,-bandhaviśēṣaḥ, tayā pañcāṅgyā, baddhasya| anantaraṁ vājinaṁ kaśayā-carmayaṣṭyā, iti-ēvaṁ, tāḍayēt, yathā sa vājī mūrdhānamunnamayan-utkṣipan, vēgēna-balēnā''krāntyā, śalyamuddharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ēvamapyaśakyasyōpāyamāha-tathā'pyaśakya iti| vāraṅgaṁ-śastra(lya)mastakē śikhākārō'vayavaḥ| pañcāṅgī-caturṣu caraṇēṣu mukhē ca bandhaviśēṣaḥ| taṁ-vājinam| iti śabdastathārthē| śira utkṣipya vēgēna yathā śalyamuddharēt tathā tāḍayēt|
Adhikarana upāyāntaram (31) · Śloka 31
ēvaṁ vā śākhāyāṁ kalpayēttarōḥ|
|31|
View original
एवं वा शाख़ायां कल्पयेत्तरोः|
|३१|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-athavā ēvaṁ-anēna prakārēṇa, vāraṅgaṁ vakratāṁ nītvā dhanurjyayā subaddhaṁ sampādya susamāhitō bhiṣak, vr̥kṣasya śākhāmānamayya dhanurjyayaiva tasyāṁ tat badhnīyācchalyākarṣaṇārtham| atra ca yā śākhā kiṅkarahastādivimuktamātraivōrdhvamunnamyamānā śalyamuddharati tādr̥śī kalpanīyā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pūrvōpāyāsambhavē upāyāntaramāha-ēvaṁ vēti|
Adhikarana durbalavāraṅgasyōpāyaḥ (31) · Śloka 31
|
baddhā durbalavāraṅgaṁ kuśābhiḥ śalyamāharēt||31||
View original
|
बद्धा दुर्बलवारङ्गं कुशाभिः शल्यमाहरेत्||३१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-durbalaṁ-tanu, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyaṁ kuśābhiḥ-vaṁśādikambikābhiḥ, baddhā śalyamākarṣēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-durbalavāraṅgasyōpāyamāha-baddhvēti| kuśābhiḥ-kambikābhiḥ|
Adhikarana śōphagrastavāraṅgasyōpāyaḥ (32) · Śloka 32
śvayathugrastavāraṅgaṁ śōphamutpīḍya yuktitaḥ|
|32|
View original
श्वयथुग्रस्तवारङ्गं शोफमुत्पीड्य युक्तितः|
|३२|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śvayathunā grastaṁ-ācchāditaṁ, vāraṅgaṁ yasya śalyasya tacchalyamāharēt| katham ? yuktitaḥ,-yathā yujyatē tathā, śōphamutpīḍya-ūrdhvaṁ pīḍayitvā|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-śōphagrastavāraṅgasyōpāyamāha-śvayathugrastavāraṅgamiti| śōphōtpīḍanēna vāraṅgamuddhāṭhya|
Adhikarana uttuṇḍitasyōpāyaḥ (32) · Śloka 32
|
mudgarāhatayā nāḍyā nirghātyōttuṇḍitaṁ harēt||32||
View original
|
मुद्गराहतया नाड्या निर्घात्योत्तुण्डितं हरेत्||३२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-uttuṇḍitaṁ śalyaṁ-budbudavadabhimukhībhūtaṁ, nāḍyā nirghātya-cālayitvā, harēt| kimbhūtayā? mudgarēṇāhatayā| mudgaragrahaṇamupalakṣaṇārtham, pāṣāṇādibhirapyāhatayōttuṇḍitaṁ harēditi vēdyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-uttuṇḍitasyōpāyamāha-mudgarāhatayēti| tēnaina vā-nāḍīṁ vinā mudgarēṇaiva, nirghātya|
Adhikarana amārgōttuṇḍitasyōpāyaḥ (33) · Śloka 33
tairēva cānayēnmārgamamārgōttuṇḍitaṁ tu yat|
|33|
View original
तैरेव चानयेन्मार्गममार्गोत्तुण्डितं तु यत्|
|३३|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tairēva ca-mudgarādibhirāhataiḥ, amārgairuttuṇḍitaṁ-amārgōttuṇḍitaṁ, mārgamānayēt-mārgaṁ prāpayēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-amārgōttuṇḍitasyōpāyamāha-nayēditi| tattu śalyaṁ mārgaṁ nayēt-mārganayanapūrvakamāharēt, nirghātanēnaiva|
Adhikarana karṇayōktasyōpāyaḥ (33) · Śloka 33
|
mr̥ditvā karṇināṁ karṇaṁ nāḍyāsyēna nigr̥hya vā||33||
View original
|
मृदित्वा कर्णिनां कर्णं नाड्यास्येन निगृह्य वा||३३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karṇaḥ karṇau karṇā vā vidyantē yēṣāṁ tē karṇinaḥ,-bhallādayaḥ tēṣāṁ karṇaṁ mr̥ditvā-bhaṅktvā, śalyaṁ nirharēt| athavā nāḍyāsyēna-nāḍīmukhēna, nigr̥hya nirharēt| "nāḍī pañcamukhacchidrā" (hr̥. sū. a. 24|13) ityēvamādigranthanirdiṣṭairnāḍīyantrairnirharēdityarthaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-karṇayuktasyōpāyamāha-mr̥ditvēti| nirgamapratibandhakaḥ śalyāvayavaḥ karṇākāratvāt-karṇaḥ, taṁ mr̥ditvā saṅkṣōdanēna śithilīkr̥tya, athavā nāḍyāsyēna-nāḍīyantramukhēna, nigr̥hya-niṣpīḍanēnaikīkr̥tya|
Adhikarana niṣkarṇasyōpāyaḥ (34) · Śloka 34
ayaskāntēna niṣkarṇaṁ vivr̥tāsyamr̥justhitam|
|34|
View original
अयस्कान्तेन निष्कर्णं विवृतास्यमृजुस्थितम्|
|३४|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ayaskāntēna-lōhākarṣakamaṇiviśēṣēṇa, niṣkarṇaṁ śalyaṁ tathā vivr̥tamukhaṁ r̥ju-spaṣṭaṁ kr̥tvā'vasthitam nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-niṣkarṇasyōpāyamāha-ayaskāntēnēti| ayaskāntō-lōhākarṣakaḥ pāṣāṇaḥ| vivr̥tāsyamr̥justhitamiti niṣkarṇasya viśēṣaṇam|
Adhikarana pakkāśayagatasyōpāyaḥ (34) · Śloka 34
|
pakvāśayagataṁ śalyaṁ virēkēṇa vinirharēt||34||
View original
|
पक्वाशयगतं शल्यं विरेकेण विनिर्हरेत्||३४||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-pakvāśayasthitaṁ śalyaṁ virēcanēna viśēṣēṇa nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-pakvāśayagatasyōpāyamāha-pakvāśayagatamiti|
Adhikarana duṣṭavātādīnāmupāyaḥ (35) · Śloka 35
duṣṭavātaviṣastanyaraktatōyādi cūṣaṇaiḥ|
|35|
View original
दुष्टवातविषस्तन्यरक्ततोयादि चूषणैः|
|३५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-duṣṭavātādīni cūṣaṇairnirharēt| cūṣaṇairiti bahuvacananirdēśācchr̥ṅgādibhiriti bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-duṣṭavātādīnāmupāyamāha-duṣṭavātēti| cūṣaṇaiḥ-śr̥ṅgādibhiḥ||
Adhikarana kaṇṭhagatasyōpāyaḥ (35-36) · Śloka 36
|
kaṇṭhasrōtōgatē śalyē sūtraṁ kaṇṭhē pravēśayēt||35||
bisēnāttē tataḥ śalyē bisaṁ sūtraṁ samaṁ harēt|
|36|
View original
|
कण्ठस्रोतोगते शल्ये सूत्रं कण्ठे प्रवेशयेत्||३५||
बिसेनात्ते ततः शल्ये बिसं सूत्रं समं हरेत्|
|३६|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṇṭhasrōtaḥsthē śalyē sūtraṁ-kārpāsādijaṁ, bisēna kaṇṭhē pravēśayēt- bisasaṁlagnaṁ sūtraṁ kr̥tvā śalyanirharaṇāya pravēśayēdityarthaḥ| āttē-gr̥hītē, śalyē bisasaṁlagnē, anantaraṁ śalyaṁ bisasūtraṁ samaṁ-tulyakālaṁ, āharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kaṇṭhagatasyōpāyamāha-kaṇṭhasrōtōgata iti| bisēna-mr̥ṇālēna, āttē-gr̥hītē|
Adhikarana jātuṣasyōpāyaḥ (36-37) · Śloka 37
|
nāḍyā'gnitāpitāṁ kṣiptvā śalākāmapsthirīkr̥tām||36||
ānayējjātuṣaṁ kaṇṭhāt|
|37|
View original
|
नाड्याऽग्नितापितां क्षिप्त्वा शलाकामप्स्थिरीकृताम्||३६||
आनयेज्जातुषं कण्ठात्|
|३७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jātuṣē śalyē kaṇṭhasrōtaḥpraviṣṭē tat jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt| katham ? ityāha-śalākāṁ kaṇṭhē kṣiptvā| katham ? nāḍyā-nāḍīyantrēṇa prakṣipya kaṇṭhadāhaparihārārtham| kīdr̥śīṁ śalākām ? adbhiḥ sthirīkr̥tāṁ, nirvāpaṇadvārēṇa| tāṁ tathāvidhām śalākāṁ kr̥tvā nāḍyaiva jātuṣaṁ śalyaṁ kaṇṭhādānayēt-ākarṣayēt| jātuṣamityatra"trapujatunōḥṣuk" ityaṇ ṣugāgamaśca|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jātuṣasyōpāyamāha-nāḍyā'gnitāpitāmiti| agnitāpitāṁ śalākāṁ nāḍyā kaṇṭhē kṣiptvā tatō'psthirīkr̥tāṁ-apāṁ pānēna sthirīkr̥tāṁ, śalyasaṁlagnāṁ kr̥tvā jātuṣaṁlākṣāmayaṁ śalyaṁ, kaṇṭhādānayēt|
Adhikarana ajātuṣasyōpāyaḥ (37) · Śloka 37
jatudigdhāmajātuṣam|
|37|
View original
जतुदिग्धामजातुषम्|
|३७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-ajātuṣaṁ-dāruvēṇvādimayaṁ śalyaṁ, kaṇṭhasrōtaḥsthitaṁ jatudigdhāṁ-lākṣāliptāṁ, śalākāmagnitāpitāṁ nāḍyā kṣiptvā pūrvavacchalyamāharēt| jatudigdhāmityupalakṣaṇārtham, sikthādidigdhāmapi| yathā śalākayā hartuṁ yujyatē tathā kr̥tvēti bōdhyam|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ajātuṣasyōpāyamāha-jatudigdhāmiti| jatudigdhāṁ-lākṣāliptāṁ śalakāṁ, pūrvavacchalyasaṁlagnāṁ kr̥tvā jātuṣādanyacchalyamāharēt|
Adhikarana matsyādikaṇṭakasyōpāyaḥ (37-38) · Śloka 38
|
kēśōndukēna pītēna dravaiḥ kaṇṭakamākṣipēt||37||
sahasā sūtrabaddhēna vamataḥ|
|38|
View original
|
केशोन्दुकेन पीतेन द्रवैः कण्टकमाक्षिपेत्||३७||
सहसा सूत्रबद्धेन वमतः|
|३८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kaṇṭakaṁ-matsyādijaṁ, māṁsasaṅgēna bhuktaṁ kaṇṭhasrōtasi sthitaṁ, dravaiḥ-pānīyādibhiḥ saha, pītēna kēśōndukēnākṣipēt| kēśānāṁ samūhaḥ-kēśōndukam, tēna| kimbhūtēna kēśōndukēna ? sūtrabaddhēna,-dīrghasūtragrathitēna| vamataḥ-vamanamācarataḥ, kaṇṭakamēkadēśasaktasūtraṁ sahasaivākṣipēt| ēvaṁ ca vamanadravyasaṁskr̥tairdravaiḥ kēśōndukaṁ pātavyamityavatiṣṭhatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-matsyādikaṇṭakasyōpāyamāha-kēśōndukēnēti| sūtrabaddhēna kēśōndukēna-kēśapuñjēna, dravaiḥ saha pītēna vamataḥ sahasā kaṇṭakamāharēt|
Adhikarana kēśōndukasyōpāyaḥ (38) · Śloka 38
tēna cētarat|
|38|
View original
तेन चेतरत्|
|३८|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-tēna-kaṇṭhakēna, itarat-kēśōndukaṁ, pramādapītamāharēt| kṣatakaṇṭhaśca triphalāṁ madhughr̥tasitōpētāmanukaṇṭhaṁ lihyāt| suśrutē cōktam (sū. a. 27|19)-"asthiśalyamanyadvātiryakkaṇṭhāsaktamavēkṣya kēśōndukaṁ dr̥ḍhaikasūtrabaddhaṁ dravabhaktōpahitaṁ pāyayēdākaṇṭhāt pūrṇakōṣṭhaṁ ca vāmayēt| vamataśca śalyaikadēśasaktaṁ jñātvā sūtraṁ sahasā tvākṣipēt| mr̥dunā vā dantadhāvanakūrcakēnāpaharēt praṇudēdvā'ntaḥ|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-kēśōndukasyōpāyamāha-tēnēti| tēna-kaṇṭakēna dravaiḥ saha pītēna, itarat-kēśōndukam, āharēt|
Adhikarana ūrdhvamāhartumaśakyasyōpāyaḥ (38) · Śloka 38
|
aśakyaṁ mukhanāsābhyāmāhartuṁ paratō nudēt||38||
View original
|
अशक्यं मुखनासाभ्यामाहर्तुं परतो नुदेत्||३८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mukhanāsāgataṁ śalyaṁ mukhanāsābhyāmāhartumaśakyaṁ-ākraṣṭuṁ yanna śakyatē, tatparatō nudēt| prakr̥tatvānmukhāt paratō nāsāyāśca parataḥ| tasmādyēna kēnacidupāyēna kōṣṭhaṁ nayēditi gamyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-ūrdhvamāhartumaśakyasyōpāyamāha-aśakyamiti| paratō nudēt-kōṣṭhaṁ nayēt|
Adhikarana grāsaśalyasyōpāyaḥ (39) · Śloka 39
appānaskandhaghātābhyāṁ grāsaśalyaṁ pravēśayēt|
|39|
View original
अप्पानस्कन्धघाताभ्यां ग्रासशल्यं प्रवेशयेत्|
|३९|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-grāsaḥ śalyamiva grāsaśalyaṁ kaṇṭhāsaktamantaḥkōṣṭhākhyaṁ nayēt| katham ? apāṁ pānaṁ-appānaṁ, tēna| tathā skandhaghātēna, skandhasya muṣṭyādinā hananaṁ-skandhaghātaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-grāsaśalyasyōpāyamāha-appānaskandhaghātābhyāmiti| appānaṁ-udakapānam|
Adhikarana sūkṣmākṣivraṇaśalyānāmupāyaḥ (39) · Śloka 39
|
sūkṣmākṣivraṇaśalyāni kṣaumavālajalairharēt||39||
View original
|
सूक्ष्माक्षिव्रणशल्यानि क्षौमवालजलैर्हरेत्||३९||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-akṣaṇī ca vraṇaśca, tatra śalyāni-akṣivraṇaśalyāni, sūkṣmāṇi ca tānyakṣivraṇaśalyāni ca-sūkṣmākṣivraṇaśalyāni, tāni kṣau mādibhirnirharēt| yōgyatāvaśāt kadācit kṣau mēna-kauśēyēna, kadācidvālēna, kadācijjalēna ca, nirharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-nadītaḍāgādipatitasyākasmāt yasya narasya jalamantarē praviśēt| tacca tōyaṁ śalyavadantaḥsthitaṁ nirhāryamiti tadupāyaṁ darśayitumāha-sūkṣmāṇāmakṣigatānāṁ vraṇagatānāṁ cōpāyamāha-sūkṣmākṣivraṇaśalyānīti|
Adhikarana udakaśalyasyōpāyaḥ (40) · Śloka 40
apāṁ pūrṇaṁ vidhunuyādavākśirasamāyatam|
vāmayēccāmukhaṁ bhasmarāśau vā nikhanēnnaram||40||
View original
अपां पूर्णं विधुनुयादवाक्शिरसमायतम्|
वामयेच्चामुख़ं भस्मराशौ वा निखनेन्नरम्||४०||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-apāṁ pūrṇaṁ naraṁ vidhunuyāt| kimbhūtam ? avakśirasam, avāk-adhaḥ, śirō-mūrdhā, yasya tam| tathā āyataṁ-dīrghaṁ kr̥tvā, tathā taṁ naraṁ vāmayēdvaidyaḥ| athavā, āmukhaṁ-mukhaṁ yāvat, bhasmarāśau nikhanēt-nyasēt| tathōktam-"udakapūrṇasya cakrādyārōpaṇēnōdakaniḥsāraḥ kāryaḥ|" iti|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0- sarvāṅgagatasyōdakaśalyasyōpāyamāha-apāṁ pūrṇamiti| vidhunuyāt-kampayēt, vāmayēcca vamanadravyaiḥ| athavā mukhaparyantaṁ bhasmarāśau nikhanēt|
Adhikarana karṇagatōdakaśalyasyōpāyaḥ (41) · Śloka 41
karṇē'mbupūrṇē hastēna mathitvā tailavāriṇī|
kṣipēdadhōmukhaṁ karṇaṁ hanyādvā''cūṣayēta vā||41||
View original
कर्णेऽम्बुपूर्णे हस्तेन मथित्वा तैलवारिणी|
क्षिपेदधोमुख़ं कर्णं हन्याद्वाऽऽचूषयेत वा||४१||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-karṇē'mbunā pūrṇē sati tailavāriṇī kṣipēt| kiṁ kr̥tvā ? hastēna mathitvā-karēṇa vilōḍya| tathā'dhōmukhaṁ karṇaṁ hanyāt| vā-athavā, cūṣayēt nāḍyā vā śr̥ṅgādibhiḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-karṇagatasyōdakaśalyasyōpāyamāha-karṇē'mbupūrṇa iti| ācūṣayēt-śr̥ṅgādibhiḥ|
Adhikarana karṇagatakīṭaśalyasyōpāyaḥ (42) · Śloka 42
kīṭē srōtōgatē karṇaṁ pūrayēllavaṇāmbunā|
suktēna vā sukhōṣṇēna mr̥tē klēdaharō vidhiḥ||42||
View original
कीटे स्रोतोगते कर्णं पूरयेल्लवणाम्बुना|
सुक्तेन वा सुख़ोष्णेन मृते क्लेदहरो विधिः||४२||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-kīṭē-pipīlikāśatapadyādau, srōtaḥsthitē (srōtōgatē)-tōdagauravamēdādibhiranumitē, karṇaṁ lavaṇāmbunā pūrayēt| athavā suktēna pūrayēt| kimbhūtēna? sukhōṣṇēna| mr̥tē punastasmin kīṭē klēdaharō vidhiḥ kāryaḥ|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-karṇagatasya kīṭaśalyasyōpāyamāha-kīṭē srōtōgata iti| lavaṇāmbunā-lavaṇayuktēnāmbunā|
Adhikarana jātuṣādiśalyaṁ dēhōṣmaṇaiva vilīyatē (43) · Śloka 43
jātuṣaṁ hēmarūpyādidhātujaṁ ca cirasthitam|
ūṣmaṇā prāyaśaḥ śalyaṁ dēhajēna vilīyatē||43||
View original
जातुषं हेमरूप्यादिधातुजं च चिरस्थितम्|
ऊष्मणा प्रायशः शल्यं देहजेन विलीयते||४३||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-jātuṣādiśalyaṁ dēhajēnōṣmaṇā cirasthitaṁ prāyaśō vilīyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-jātuṣādiśalyaṁ dēhōṣmaṇaiva vilīyata ityāha-jātuṣamiti| vilīyatē-vinaśyati|
Adhikarana mr̥dādiśalyaṁ cirādapi na ciliyatē,vilayanābhāvē hētuḥ (44-45) · Śloka 45
mr̥dvēṇudāruśr̥ṅgāsthidantavālōpalāni na|
viṣāṇavēṇvayastāladāruśalyaṁ cirādapi||44||
pRayō nirbhujyatē taddhi pacatyāśu palāsr̥jī|
|45|
View original
मृद्वेणुदारुशृङ्गास्थिदन्तवालोपलानि न|
विषाणवेण्वयस्तालदारुशल्यं चिरादपि||४४||
प्ऱयो निर्भुज्यते तद्धि पचत्याशु पलासृजी|
|४५|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-mr̥dvēṇudārvādiśalyaṁ dēhōṣmaṇā na vilīyatē| upalaśabsya napuṁsakatvaṁ cintyam| viṣāṇādiśalyaṁ prāyō dēhajēnōṣmaṇā cirādapi na vilīyatē| api tu nirbhujyatē-pr̥thagbhavati| cirādapi na pacyatē kutaḥ ? ityāha-taddhītyādi| hi-yasmāt, tat-viṣāṇādiśalyaṁ, śīghramēva palāsr̥jī pacati| atō māṁsaraktapākāddēhajēna cōṣmaṇā prāyō nirbhujyatē|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-mr̥dādiśalyaṁ dēhōṣmaṇā na vilīyata ityāha-mr̥dvēṇviti| viṣāṇādiśalyaṁ cirādapi na vilīyata ityāha-viṣāṇēti| ētēna mr̥dādiśalyaṁ cirādvilīyata ityuktaṁ bhavati| viṣāṇavēṇvōrubhayatrōpādānaṁ vilayanāvilayanadarśanārtham| vilayanābhāvē hētumāha-prāya iti| nirbhujyatē-vakrībhavati| tat-avilayanaṁ śalyam, kuṭilībhāvakr̥tēna kṣōbhēṇa yō māṁsaraktapākastēna bahirēva niryāti, na tu vilīyata ityarthaḥ| prāyōgrahaṇāt sūcitaṁ hētuṁ vinā'pyavilayanaṁ darśayati|
Adhikarana vidāhōpāyaḥ (45-47) · Śloka 47
|
śalyē māṁsāvagāḍhē cētsa dēśō na vidahyatē||45||
tatastaṁ mardanasvēdaśuddhikarṣaṇabr̥ṁhaṇaiḥ|
tīkṣṇōpanāhapānānnaghanaśastrapadāṅkanaiḥ||46||
pācayitvā harēcchalyaṁ pāṭanaiṣaṇamēdanaiḥ|
|47|
View original
|
शल्ये मांसावगाढे चेत्स देशो न विदह्यते||४५||
ततस्तं मर्दनस्वेदशुद्धिकर्षणबृंहणैः|
तीक्ष्णोपनाहपानान्नघनशस्त्रपदाङ्कनैः||४६||
पाचयित्वा हरेच्छल्यं पाटनैषणमेदनैः|
|४७|
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-māṁsāvagāḍhē-māṁsāntarnigūḍhē śalyē sati, yadi sa dēśō na vidahyatē-na pacyatē, yatra tat tiṣṭhati śalyam| tatastaṁ mardanēna svēdanēna vā, kadācit śuddhyā-vamanādikayā, kadācitkarṣaṇēna, kadācidbr̥ṁhaṇēna, kadācittīkṣṇōpanāhēna, kadācittīkṣṇānnapānēna, tīkṣṇaśabdasya hi pratyēkaṁ sambandhaḥ, kadāciddhanaśastrapadāṅkanaiḥ, śastrasya padāni-śastrapadāni, ghanāni saṁhitani, ca tāni śastrapadāni ca, tēṣāmaṅkanaṁ-lakṣaṇaṁ, taiḥ| mardanādibhirēkēna dvābhyāṁ sarvairvā yathākramaṁ pūrvaṁ śalyaṁ pācayitvā tataḥ pāṭanaiṣaṇabhēdanairharēt|
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-vidāhōpāyamāha-śalyē māṁsāvagāḍha iti|
Adhikarana anuktaśalyasaṅgrahārthaṁmupāyaḥ (28) · Śloka 28
|
śalyapradēśayantrāṇāmavēkṣya bahurūpatām||47||
taistairupāyairmatimān śalyaṁ vidyāttathā''harēt|
47 1/2|
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitā- yāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śalyāhara- ṇavidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ||28||
View original
|
शल्यप्रदेशयन्त्राणामवेक्ष्य बहुरूपताम्||४७||
तैस्तैरुपायैर्मतिमान् शल्यं विद्यात्तथाऽऽहरेत्|
४७ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता- यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने शल्याहर- णविधिर्नामाष्टाविंशोऽध्यायः||२८||
Hide commentary
sarvāṅgasundarī vyākhyā ( kr̥ta)
sa0-śalyāni-dhātuviṣāṇavēṇvādijāni, pradēśāḥ-tvaṅmāṁsādayaḥ, yantrāṇi-svastikādīni, tēṣāṁ bahurūpatāmavēkṣya- nānākāratāṁ jñātvā, taistairupāyaiḥ-uktānuktairvijñānasādhanakāraṇaiḥ, matimān-bhiṣak, śalyaṁ jānīyāt tathā''karṣēditi| saṅgrahē cōktam (sū. a. 37)-"vraṇē prasannē prāntēṣu nātisparśāsahiṣṇuṣu| alpē śōphē ca tāpē ca niḥśalyamiti nirdiśēt|" iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥daya- ṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē śalyāharaṇa- vidhirnāmāṣṭāviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 28||
āyurvēdarasāyanam vyākhyā ( kr̥ta)
ā0 ra0-anuktaśalyasaṅgrahārthamupāyamāha-śalyapradēśayantrāṇāmiti| iti hēmādriṭīkāyāmāyurvēdarasāyanē| śalyāhr̥tiprakaraṇaṁ sāmastyēna nirūpitam|| 28||