౧౦. రసభేదీయాధ్యాయః

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పూర్వస్మిన్నధ్యాయే (శ్లో. 12)- "రసాన్ భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే" ఇత్యుక్తం, అతస్తాన్ రసభేదాన్ వక్తుం రసభేదీయాధ్యాయం బ్రూతే-

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-రసానాం భేదో రసభేదః, తస్మై హితో రసభేదీయః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః-కథయిష్యామః| "రసనార్థో రసః" ఇతి మునిః (చ. సూ. అ. 1|63)| తథా, అబ్యోనిః, అపామేవ రసవత్త్వాత్| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 25|13)- "ఆపో హి రసవత్యః" ఇతి| అపాం చాత్ర్యక్తరసత్వాత్ ప్రతివ్యక్త్యన్యాదృశోఽన్యాదృశో రసానాం మహాభూతవైలక్షణ్యజ ఆస్వాద ఆస్వాద్యతే| తథా చ, మధురరసాధిష్ఠతానాం క్షీరద్రాక్షేక్షుశర్కరాదీనాం ప్రతివ్యక్త్యన్యాదృశోఽన్యాదృశో మధురరసాస్వాద ఉపలభ్యతే, న త్వేకరూపః| ఏవమమ్లానామారనాలకోలామ్లీకాదీనామపి ప్రతిద్రవ్యమనేకరూప ఆస్వాదవిశేష ఉపలభ్యతే, న త్వేక ఏవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రసభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే అథేతి| యతః పూవఽధ్యాయే (శ్లో.12)-"రసో భేదైరుత్తరత్రోపదేక్ష్యతే" ఇత్యుక్తం| అత ఏవాయం రసభేదీయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పృథివ్యాదిభిర్మహాభూతైర్ద్వయోల్బణైః-హ్యాధికైః, క్రమాత్-పరిపాట్యా, యథాసంఖ్యమిత్యర్థః, మధురాదీనాం షణ్ణాం రసానాముద్భవో-అభినివృత్తిర్భవతి| ద్వయముల్బణం యేషు భూతేషు తాని ద్వయోల్బణాని, తైః ద్వయోల్బణైః| ద్వయోల్బణశబ్దోపాదానాచ్చ ద్రవ్యవద్రసస్యాపి పాంచభౌతికత్వమితి ప్రతిపాదయతి| కతమత్ పునర్భూతద్వయం కతమస్మిన్ రసేఽధికమారంభకం స్యాదితి యథాసంఖ్యేన దర్శయన్నాహ-క్ష్మాంభ ఇత్యాది| భూమిజలాభ్యామధికాభ్యాం మధురః, క్ష్మాగ్నిభ్యామమ్లః, అంబ్వగ్నిభ్యాం లవణః, ఖవాయుభ్యాం తిక్తకః. అగ్నివాయుభ్యాం కటుకః, క్ష్మానిలాభ్యాం కషాయః| నను, యథా భూమితోయాధిక్యాన్మధురః, ఏవమంబువాయ్వాధిక్యాదన్యో భూమ్యాకాశాధిక్యాదన్య ఇత్యేవమాదివికల్పైరసంఖ్యేయరసప్రసంగః ప్రాప్నోతి| అత్రోచ్యతే| స్వభావాదదోషః| ఏషాం భూమ్యాకాశాదీనామీదృశః స్వభావో యత్కేనచిదేవ భూతాధిక్యేన వ్యవస్థితాని భూమ్యాదీని రసాంతరోత్పాదనసమర్థాని భవంతి, న సర్వేణేతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తత్ర రసానాముత్పత్తిమాహ-క్ష్మాంభోగ్నీతి| పృథివ్యుదకాభ్యాముల్బణాభ్యాం మధురరసస్యోత్పత్తిః, తేజఃపృథివీభ్యామమ్లస్య, ఉదకతేజోభ్యాం లవణస్య, వాయ్వాకాశాభ్యాం తిక్తస్య, తేజోవాయుభ్యాం కటుకస్య, వాయుపృథివీభ్యాం కషాయస్య|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తేషాం-రసానాం మధ్యే, య ఆస్వాద్యమానో వక్త్రమనులింపతి-ముఖోపదేహం జనయతి, తథా దేహస్య హ్లాదనః-ఆశ్వాసకః, తథాఽక్షాణాం-ఇంద్రియాణాం, ప్రసాదనః-ప్రసన్నత్వకృత్, తథా పిపీలికాదీనాం ప్రియః, తం మధురం జానీయాత్| పిపీలికాదీనాం ప్రియ ఏతేనైతద్దర్శయతి,-ప్రమేహాదిషు మూత్రత్వగాదౌ పిపీలికోపసర్పణాత్ మాధుర్యానుమానం కృత్వా మధుమేహత్వాది జ్ఞాయతే| ఆస్వాద్యమాన ఇత్యుత్తరత్రాపి యోజ్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ రసలక్షణం| తత్ర మధురం లక్షయతితేషామితి| ఉపలింపతి-పిచ్ఛిలాదిగుణసాహచర్యాత్| దేహస్య హ్లాదనః-ప్రియతమత్వాత్సర్వశరీరాప్యాయనః| అక్షప్రసాదనః ఇంద్రియవైమల్యకరః| ఆదిశబ్దాన్మక్షికాదయః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అమ్లో రస ఆసాద్యమానో ముఖం క్షాలయతే-స్రావయతి| తథా, రోమదంతానాం హర్షణః-"హృషు అలీకే" అలీకకారీ, ఉద్వేజక ఇత్యర్థః| తథా, అక్షిభ్రువనికోచనః, అక్షిణీ చ భ్రువౌచాక్షిభ్రువం, అచతురాదిసూత్రే నిపాతితం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అమ్లం లక్షయతి-అమ్ల ఇతి| క్షాలయతేప్రక్షాలయతే| రోమహర్షణః-రోమాంచకృత్| దంతహర్షణో-దంతకార్యాక్షమత్వకృత్| అక్షిభ్రువనికోచనః-అక్ష్ణోర్భ్రువోశ్చ సంకోచకః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-లవణో రసో ముఖం స్యందయతి| తథా, కపోలయోర్గలే చ దాహం కరోతి| అన్నస్య రోచన ఇతీహాతిప్రసిద్ధత్వాన్నోక్తం| సంగ్రహే తు స్పష్టార్థముక్తం| యథా (సూ. అ. 18)- "కంఠకపోలం విదహతి, అన్నం ప్రరోచయతి|" ఇతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లవణం లక్షయతి-లవణ ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తిక్తో ముఖం విశదయతి-అపైచ్ఛిల్యయుక్తం కరోతి| రసనేంద్రియం చ ప్రతిహంతి-అన్యరసగ్రహణశక్తిం నాశయతీత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తిక్తం లక్షయతి-తిక్త ఇతి| విశదయతీపైచ్ఛిల్యం కరోతి| రసనాం ప్రతిహంతి-జిహ్వాం కుంఠతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కటురాస్వాద్యమానో జిహ్వాగ్రముద్వేజయతి-సోద్వేగం కరోతి| చిమిచిమాం కుర్వన్-దహనజ్వాలాసంస్పర్శాదివాక్ష్యాది స్రావయతి| గండౌ చ దహతీవ|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కటుకం లక్షయతి-ఉద్వేజయతీతి| అగ్రగ్రహణం సంబంధమాత్ర ఏవోద్వేజకత్వాత్| చిమిచిమాం-సర్షపలిప్త ఇవ దుఃఖానుభవం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కషాయో జిహ్వాం జడయతి-రసాదిక్రియాయాం మందీకరోతి| తథా, కంఠస్య స్రోతాంసి-శిరావిశేషాః, తేషాం విబంధం కరోతి| శ్వాసాదీనామయథాప్రవృత్తిమివ కురుత ఇత్యర్థః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కషాయం లక్షయతి-కషాయో జడయేదితి| జడయేత్-స్తంభయేత్| కంఠసంబంధినాం స్రోతసాం విబంధం-అవరోధం కరోతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఇతి-పరిసమాప్తౌ| రసానాం మధురదీనాం రూపాణి-లక్షణాని సమాప్తాని| సంప్రతి తేషాం కర్మ యథాస్వం ప్రదర్శయన్నాహ- స0-కర్మాణీతి| వక్ష్యమాణానీతి వాక్యశేషః| అథ కో రసః కిం కర్మ కరోతి ? ఇత్యాహ- స0-మధురో రసో ధాతూనాం బలం ప్రబలం కురుతే-ప్రకృష్టతయా శక్త్యా యుక్తం బలం జనయేత్, నిజం బలం యత్ తత్ప్రకృష్టం జనయతీత్యర్థః| కుతః ? ఆజన్మసాత్మ్యాత్,-జన్మప్రభృతి దేహస్య సాత్మ్యాదిత్యర్థః| బాలభావ ఏవ హి క్షీరాదినా పురుషస్య వృత్తిః| తథా, బాలాదీనాం ప్రశస్తో-హితః| ఓజసోఽధికవర్ధనత్వాత్ ప్రశస్తః| "ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం శుక్రాంతానాం పరం స్మృతం|" ఇత్యోజోలక్షణం (హృ. సూ. అ. 11|37) వక్ష్యతి| తథా, బృంహణః కంఠ్యశ్చ| స్తన్యం-క్షీరం, సంధానం-శ్లేషః, తే కరోతీతి స్తన్యసంధానకృత్ గురుశ్చ| తథా, ఆయుష్యాదిగుణః| నను, ఆయుష్యజీవనయోరేకార్థత్వాదేకతరోపాదానమేవ యుక్తం| మైవం| ఏతయోర్భిన్నార్థత్వాత్| తథా హి,-ఆయుష్యః స ఉచ్యతే యోఽపరిమితాయుషో హితః, అధికాయుషో హేతుత్వాత్| తథా చ మునిః-(చ. సూ అ. 1|25)- "తేనాయురమితం లేభే" ఇతి| యస్త్వాయుషో నియతరూపస్య తామేవ మర్యాదామనుబధ్నాతి, స జీవయతీతి జీవన ఉచ్యతే| తదనయోః స్పష్ట ఏవ భేదః| తథా, జీవనమోజస్యమిత్యభిన్నార్థౌ, కింత్వేతయోరపీహ యదుపాదానం తదోజసో ద్వివిధాయా అపి వృద్ధేః కారకోఽయమితి ప్రతిపాదయితుం| తథా చ,-మధురో రసో రుధిరాదిక్రమేణౌజసో వృద్ధికరః సామాన్యాద్విశేషాచ్చ| యథా,-క్షీరం ధాతువర్ధనముక్తం వృష్యం చ| తత్ర ధాతువర్ధనత్వేనైవ వృష్యత్వస్యోక్తత్వాద్వృష్యశబ్దోపాదానం యాన్యన్యాని వృష్యాణి ద్రవ్యాణ్యాత్మగుప్తాదీని, తేభ్యః సకాశాద్విశేషేణాశ్వేవవృద్ధికరమితి ద్యోతయితుం కృతమితి| కురుత ఇత్యాది| సః-మధురో రసః, అత్యుపయోగేన-అతిసేవయా, మేదఃశ్లేష్మోత్థాన్ రోగాన్ కరోతి| కాంస్తాన్ ? ఇత్యాహ-స్థౌల్యాదికాన్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ప్రకరణార్థముపసంహరతి-రసానామితి| రసలక్షణప్రకరణానంతరం రసకర్మప్రకరణముపక్రమతే-కర్మాణీతి| ఆ0 ర0-మధురరసస్య కర్మాణ్యాహ-మధురో రస ఇతి| ఆగన్మసాత్మ్యాత్-నిరుపాధికసాత్మ్యాదిత్యర్థః| ప్రబల-ఇతరరసకృతేభ్యో బలేభ్యః| బలం-దేహధారణసామర్థ్యం| బాలాదీనాం ప్రశస్తో-హితః| స్తన్యం-స్త్రీక్షీరస్| సంధానం-భగ్నానాం శ్లేషః| ఆయుష్యః-అయుర్వృద్దికరః| జీవనః-మూర్చ్ఛాదిహరః| అతిమాత్రశీలితస్య మధురస్య కర్మాణ్యాహ-కురునేఽత్యుపయోగేనేతి| స్థౌల్యాదయో మేదఃశ్లేష్మజానాముదాహరణం| సన్న్యాసోమదాత్యయనిదానే వక్ష్యమాణః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అమ్లో రసోఽగ్నిదీప్తికృత్త్వాదియుతః| తథా, కఫపిత్తాస్రం కరోతి| మూఢం-అననులోమగం, వాతమనులోమయతీతి-మూఢవాతానులోమనః| సః-అమ్లో రసో, అతిసేవితో దేహశైథిల్యం తిమిరాదీంశ్చ కుర్యాత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అమ్లస్య కర్మాణ్యాహ-అమ్ల ఇతి| హృద్యో-హృదయప్రియః| రోచనో-జిహ్వాయాః| అత్యుపయుక్తస్యామ్లస్య కర్మాణ్యాహ-సోఽయభ్యస్త ఇతి| పాండుత్వ-పాండురోగః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-లవణో రసః స్తంభాదివిధ్మాపనో వహ్నికృత్త్వాదియుతశ్చ| సోఽత్యభ్యస్తో వాతరక్తాదీన్ జనయేత్| బలం-ప్రాణం క్షపయేత్|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లవణస్య కర్మాణ్యాహ-లవణ ఇతి| స్తంభాదీనాం విధ్మాపనో-నాశనః| స్తంభో-నిష్క్రియత్వం| సంఘాతః-కాఠిన్యం| బంధః-స్రోతోరోధః| ఛేదో-విలంబిమాంసాదేః| భేదః-పక్వశోఫాదేః| అత్యుపయుక్తస్య లవణస్య కర్మాణ్యాహ-సోఽతియుక్త ఇతి| అస్రపవనం-వాతశోణితం| ఖలతిపలితే-కపాలరోగౌ| వలిః-శైథిల్యకృతత్వక్సంకోచః|| విషజననం-విషాతివృద్ధిజననం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తిక్తో రసః స్వయం ముఖస్యారోచనశీలః అరుచ్యాదీన్ జయేత్| అరుచిః-ఆహారద్రవ్యవిషయేఽనభిలాషః| స చ క్లేదాదీనాముపశోషణః| తథా, లఘ్వాదిగుణయుక్తః| సోఽతిసేవితో ధాతుక్షయాదీన్ కరోతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తిక్తస్య కర్మాణ్యాహ-తిక్తః స్వయమితి| స్వయమరోచిష్ణుః-స్వయం న రోచతే| అన్యస్య త్వరుచిం జయేత్, క్లేదాదీనాముపశోషణః| స్తన్యవిశోధనః-స్తన్యదుష్టిహరః| కంఠవిశోధనః-కంఠరోధహరః| అత్యుపయుక్తస్య తిక్తస్య కర్మాణ్యాహ-ధాతుక్షయమితి| చలవ్యాధీన్-వాతవ్యాధీన్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కటుర్గలామయాదీన్ జయతి| వ్రణస్యావసాదనో-రోహణః| స్నేహాదివిశోషణో దీపనత్వాదిగుణయుక్తశ్చ| అన్నం శోషయతి-విదహతి| అన్నశోషణత్వాచ్ఛినత్తి బంధాన్| స్రోతాంసి వివృణోతి-ప్రసారయతి| కఫఘ్నశ్చ| సోఽతినిషేవితస్తృష్ణాదీన్ కరోతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కటుకస్య కర్మాణ్యాహ-కటురితి| ఉదర్దస్త్రిధా| స చోక్త ఆయుర్వేదప్రకాశే-"ఉదర్ద ఉక్తో వక్షోఽభిష్యందోఽన్యైః శీతవేపథుః| శీతాంబుస్పర్శజః శోఫో రాగకండూయుతః పరైః||" ఇతి| అలసకః-ఆమవికారః| వ్రణావసాదనః-వ్రణోత్సేధహరః| స్నేహాదీనాముపశోషణః| శోషణః-నాశనః, అన్నస్యాదనీయత్వం నాశయతీత్యర్థః| ఛినత్తి బంధాన్-సంధీన్| స్రోతాంసి వివృణోతి-ప్రసారయతి| అత్యుపయుక్తస్య కటుకస్య కర్మాణ్యాహ-కురుతే సోఽతియోగేనేతి| శుక్రబలయోః క్షయః| ఆకుంచనం-శిరాదిసంకోచః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కషాయః పిత్తకఫఘ్నో గురుత్వాదియుతోఽతిశయేన త్వక్ప్రసాదనశ్చ| సోఽప్యుపయుక్తో విష్టంభాదీన్ కరోతి|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కషాయస్య కర్మాణ్యాహ-కషాయ ఇతి| అస్రవిశోధనో-రక్తదుష్టిహరః| పీడనో-వ్రణానామాచూషణః| ఆమసంస్తంభనః-ఆమదోషాణాం పాకప్రసిబంధకరః| గ్రాహీస్తంభనః| అతిత్వక్ప్రసాదనః-త్వచమతినిర్మలాం కరోతి| అత్యుపయుక్తస్య కషాయస్య కర్మాణ్యాహ-కరోతీతి| పౌరుషభ్రంశః-శుక్రహానిః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-హేమ-కాఞ్హ్చనం| రాజాదనః-చాషప్రియం| బలాత్రయం-బలాఽతిబలా నాగబలేతి| మేదా మహామేదేతి-మేదాద్వయం| చతస్రః పర్ణిన్య ఇతి శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| మధూకం-మధూకపుష్పం| మధుకం-మధుయష్టీ| బింబీ-గోల్హా| శ్రావణీయుగం-శ్రావణీ మహాశ్రావణీ చ| క్షీరిణీ-కాంచనక్షీరీ| కాశ్మరీ-గంభారీ| సహే-మహాసహా, క్షుద్రసహా చ| ఆదిశబ్దేన తృణపంచమూలమేదోమజ్జతైలమధురదాడిమపుష్కరబీజశృంగాటకాశ్వగంధాశ్వదంష్ట్రామృణాలకశేరుకసిఞ్-చతికాఖర్జూరీతాలమస్తకాదీని గృహ్యంతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ రసస్కంధాః| తత్ర మధురస్కంధమాహఘ్రుతహేమగుడేతి| హేమ-సువర్ణం| అభీరుః-శతావరీ| వీరాకాకోలీ| రాజాదనః-చారః| బలాత్రయం-బలాఽతిబలా నాగబలా చ| మేదే-మహామేదాఽరిమేదా చ| చతస్రః పర్ణిన్యః-శాలిపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| శ్రావణీయుగం-శ్రావణీ మహాశ్రావణీ చ| శ్రావణీ-ముండీ| క్షీరశుక్లా-క్షీరవిదారీ| తుగాక్షీరీ-వంశరోచనా| క్షీరిణ్యౌ-క్షీరకాకోలీ దుగ్ధికా చ| కాశ్మరీ-గంభారీ| సహే-తరణీద్వయం| ఆదిశబ్దాత్ "ఖర్జూరతైలమేదోమజ్జసించతికాపియాలఖర్జూరీతాలమస్తకతామలకీమ- ధూలికాఽఽత్మగుప్తాచ్ఛత్రాతిచ్ఛత్రర్ష్యప్రోక్తర్ష్యగంధాశ్వగంధాశ్వదం- ష్ట్రామృణాలికాపుష్కరబీజశృంగాటకకసేరుకప్రపౌండరీకకతకాని తృణపంచమూలం చ " సంగ్రహోక్తని (సూ. అ. 18)|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ధాత్రీఫలం-ఆమలకం| రజతం-రౌప్యం| చుక్రం-శుక్తం| ఉపలక్షణం చేదం| సంగ్రహోక్తాన్యన్యాన్యపి కోశామ్రలకుచకువలకోలబదరైరావతప్రాచీనామలకమస్తుధాన్యామ్లాదీనీహైవ బోధ్యాని|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అమ్లస్కంధమాహ-అమ్ల ఇతి| అమ్లికాచించా| రజతం-రూప్యం| చుక్రం-శుక్తం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 18)- "కోశామ్రవృక్షామ్లకువలలకుచపాలేవతదంతశఠధ వధన్వనకోలబదరైరావతప్రాచీనామలకతిలకంటకమస్తుధాన్యామ్లమద్యాని|" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వరం-సైంధవం, లవణశ్రేష్ఠత్వాత్| క్షారః-స్వర్జికాదిః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లవణస్కంధమాహ-వరం సౌవర్చలమితి| వరంసైంధవం| కృష్ణం-కృష్ణలవణం| సీసం-ధాతుభేదః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-నక్తమాలః-కరంజః కాంస్యం-లోహభేదః| అయో-లోహం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తిక్తస్కంధమాహ-తిక్తః పటోలీతి| వత్సకః కుటజః| నక్తమాలః-కరంజః| ద్విరజనీ-హరిద్రాద్వయం కాంస్యాయసీ-ధాతువిశేషౌ| ధన్వయాసకో-దురాలభా| మహత్పంచమూలం-బిల్వాది| వ్యాఘ్ర్యౌ-క్షుద్రా బృహతీ చ| విశాలాఇంద్రవారుణీ| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 18)- "నలదకృతమాలసు- షవీజ్యోతిష్మతీవరుణాజశృంగీత్రాయమాణాకటుకాకిరాతతిక్తక- రవీరవికంకతార్కకాకమాచీవైజయంతీవేతససపపర్ణసుమనఃసో- మవల్కమదనఫలాని పటోలాదిశ్చ శాకవర్గః||" ఇతి||

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పిత్తం మూత్రం ఛాగాదీనాం| ఉపలక్షణం చేదం| అన్యాని చ సంగ్రహోక్తాని మనఃశిలాసర్షపకుష్ఠాదీని బోధ్యాని|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కటుకస్కంధమాహ-కటుకో హింగ్వితి| కృమిజిత్-విడంగం| "కుఠేరశిగ్రుసురస" (హృ. సూ. అ. 6/106) ఇత్యాదివర్గోక్తాః-కుఠేరాద్యా హరితకాః| మాంసాశినాం ప్రసిద్ధో మృగాద్యవయవభేదః-పిత్తం| అరుష్కరో-భల్లాతకః| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 18)- "తేజోవతీహస్తిపిప్పలీమూలకసర్షపలశునపలాండుకరంజమనఃశిలాఽఽలదేవదారుకుష్ఠైలాసురసచోరకరేణుకాః||" ఇతి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ఆదిశబ్దేన ప్రియంగురోధ్రకట్వంగాదీని గృహ్యంతే|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కషాయస్కంధమాహ-వర్గః కషాయ తి| పథ్యాహరీతకీ| అక్షో-బిభీతకః| ముక్తా-ముక్తాఫలం| ప్రవాలంవిద్గుమం| బాలమితి కపిత్థఖర్జూరయోర్విశేషణం| సంగ్రహే తు (సూ.అ. 18)- "ప్రియంగ్వనంతారోధ్రకట్వంగకట్ఫలధవధన్వన- ధాత్రీఫలధాతకీపుష్పపద్మాపద్మకనాగకేసరకుముదతుంగతిందుకజ- ంబ్వామ్రప్లక్షవటవికంకతజంబ్వామ్రాస్థ్యశ్వత్థమోచరససమంఘాసో- మవల్కసప్తపర్ణస్యందనాసనసల్లకీశాలతాలపియాలైలవాలుక-పరిపేలవజింగిణిబదరీకదరారిమేదకాశకసేరువంశాశ్మంతకా-శోకశింశపాపలాశశమీశణశంఖనాభిమేషశృంగీవరుణస్ఫూర్జక-సర్జభూజార్జునాజకర్ణవరణకమృణాలప్రభృతీని|" ఇతి| మధురస్కంధోక్త ఆదిశబ్దోఽమ్లాదిస్కంధేఽప్యనువర్తతే, తేనానుక్తాన్యపి స్వయమూహ్యాని|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ప్రాయేణ మధురం ద్రవ్యం కఫకృద్భవతి, శాల్యాదీన్ పురాణాన్ వర్జయిత్వా| ప్రాయోగ్రహణం తైలమకుష్టాదౌ వ్యభిచారదర్శనాత్| ఏవముత్తరత్రాపి ప్రాయోగ్రహణస్య ప్రయోజనం వేద్యం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ సామాన్యోక్తరసకర్మాపవాదః| తత్ర మధురరసస్యాహ-మధురం శ్లేష్మలమితి| జీర్ణశాల్యాదిభ్య ఋతేవినా, మధురం శ్లేష్మలం| జీర్ణాదితి శాల్యాదీనాం చతుర్ణాం విశేషణం| జీర్ణాత్-సంవత్సరోషితాత్| సితా-శర్కరా| ప్రాయోగ్రహణాత్ జీర్ణశాల్యాదీనాం వ్యభిచారోదాహరణత్వం| తైలాదీనామప్యశ్లేష్మలత్వాత్| ఏవమమ్లాదిష్వపి వాచ్యం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-అమ్లం ద్రవ్యం ప్రాయః పిత్తకృత్, దాడిమామలకే హిత్వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అమ్లస్యాపవాదమాహ-ప్రాయోఽమ్లమితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-లవణం ద్రవ్యం ప్రాయశ్చక్షుషోఽపథ్యం, సైంధవం వర్జయిత్వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-లవణస్యాపవాదమాహ-అపథ్యం లవణమితి|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తిక్తం ద్రవ్యం కటు చ ప్రాయేణావృష్యం వాతకృచ్చ, గుడూచ్యాదీన్ హిత్వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-తిక్తకటుకయోరపవాదమాహ-తిక్తం కటు చేతి| అమృతాపటోలీభ్యాం వినా తిక్తమవృష్యం వాతలం చ| తద్వత్ శుంఠ్యాదీన్ వినా కటుకం| అమృతా-గుడూచీ| కృష్ణా-పిప్పలీ| రసోనో-లశునః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కషాయం ద్రవ్యం ప్రాయేణ శీతవీర్యం స్తంభనం చ భవతి, హరీతకీం వర్జయిత్వా|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-కషాయస్యాపవాదమాహ-కషాయమితి| అభయా-హరీతకీ|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-కట్వమ్లలవణా రసా యథోత్తరముష్ణవీర్యాః| కటురుష్ణః అమ్ల ఉష్ణతరః, లవణ ఉష్ణతమః| ఏవముత్తరత్రాపి యథోత్తరత్వం యోజ్యం| తిక్తాదయశ్చ తద్వదేవ యథోత్తరం శీతవీర్యాః| తేన తిక్తః శీతవీర్యః, కషాయః శీతవీర్యతరః, మధురః శీతవీర్యతమ ఇతి స్థితం| తిక్తకటుకషాయా రూక్షా విష్టంభకృతశ్చ| తథేతి యథోత్తరమిత్యర్థః| పట్వాదయః స్నిగ్ధా నిఃసారితవిణ్మూత్రవాతాశ్చ| తథేత్యత్రాపి వర్తతే| అర్థాత్ లవణాత్కషాయో గురుతరః, కషాయాన్మధురః పరమం గురుః,-అతిశయేన గురురిత్యర్థః| అమ్లో లఘుః, తస్మాత్-అమ్లాత్, కటుర్లఘుతరః, తస్మాచ్చ-కటోః, తిక్తో లఘుతమః|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-అథ రసానాం గుణతారతమ్యం| తత్ర వీర్యతారతమ్యమాహ-రసా ఇతి| కటుకో రస ఉష్ణవీర్యః, తతోఽమ్లః, తతోఽపి లవణః| తిక్తో రసః శీతవీర్యః, తతః కషాయః, తతోఽపి మధురః| తద్వదేవేతి వీర్యేణ యథోత్తరం చ| తిక్తో రూక్షో బద్ధమలశ్చ, తతః కటుః, తతోఽపి కషాయః| లవణః స్నిగ్ధః సృష్టమలశ్చ, తతోఽమ్లః, తతోఽపి మధురః| లవణో గురుః, తతః కషాయః, తతోఽపి మధురః| అమ్లో లఘుః, తతః కటుః, తతోఽపి తిక్తకః| అత్రాపి ప్రాయ ఇత్యనువర్తతే| తేనామ్లస్యాప్యామలకస్య శీతవీర్యత్వమిత్యాది స్వయమూహ్యం| అత ఏవ "మధురామ్లలవణాః స్నిగ్ధా గురువశ్చ, కటుతిక్తకషాయా రూక్షా లఘవశ్చ|" ఇతి (సూ. అ. 42/6) సుశ్రుతోక్తమమ్లస్య గురుత్వం కషాయస్య లఘుత్వమప్యుపపన్నం|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-వక్ష్యమాణాయా రీత్యా రసానాం సంయోగాః సప్తపంచాశద్విభజ్యంత ఇతి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| కల్పనా పునరేషాం త్రిషష్టిధా విభజ్యతే| కథం కృత్వా కల్పనా విభజ్యతే ? యథాస్థూలం,-స్థూలానతిక్రమేణ వ్యక్తరసాస్వాదానురూపతయా, న పునర్యథాసూక్ష్మం| తథా హి,-రసానురసకల్పనయా తరతమయోగవశాచ్చ రసానాం కల్పనా క్రియమాణాఽఽనంత్యముపైతి| తస్మాద్యథాస్థూలం రసానాం కల్పనా త్రిషష్టిధా విభజ్యతే| తథా, యౌగికత్వేన-శరీరోపయోగ్యత్వేన|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-రసానాం సంయోగకల్పనయోర్విభాగం ప్రతిజానీతేసంయోగా ఇతి| రసానాం సంయోగాః సప్తపంచాశద్భవంతి, కల్పనా తు త్రిషష్టధా భవతి, తదుభయమపి విభజ్యతే-విభాగేన కథ్యతే| యథాస్థూలం, సూక్ష్మాణాం సంయోగానాం రసానురసభేదేనానంతవాత్| కేన హేతునా విభజ్యతే ? యౌగికత్వేన| యతస్తదుభయం యౌగికం,- స్నేహవిచారణాదిషూపయోగి, అతో విభజ్యతే|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-ద్వికే-ద్విపరిమాణే రసాధారద్రవ్యసంబంధినీ సంయోగే, పంచ రసాః-మధురామ్లలవణతిక్తకటుకాః, తాన్-రసాన్, పంచ-అమ్లలవణతిక్తకటుకషాయాఖ్యాన్, యాంతి-సంయుజ్యంతే| కింభూతాన్ ? ఏకైకహీనాన్,-ఏకైకేన హీనాః- వినాకృతాః, ఏకైకహీనాః, తాన్| యేనైకేన యుక్తాస్తద్వియుక్తానిత్యర్థః| అత్ర చ పంచానాం రసానాం పర్యాయేణ ప్రత్యేకమేకైకహీనతావశాత్ కర్మత్వేన కర్తృత్వేన చ సంబంధో వేద్యః| అత ఏవ "చతుర్ద్వికౌ పంచదశప్రకారౌ" ఇతి యద్వక్ష్యతి తదుపపన్నం| ఏవం మధురోఽమ్లాదీన్, అమ్లో లవణాదీన్, లవణస్తిక్తాదీన్, తిక్తః కటుకషాయౌ, కటుః కషాయం యాతీతి స్థితం| ద్విక ఇతి ద్వౌ పరిమాణమస్య సంయోగస్య| సంఖ్యాయాః సంజ్ఞేత్యాదిపరిమాణానువృత్తేః పరిమాణార్థే సంఖ్యాయాః అతిశదంతాయాః కనితి కన్| ఏవం త్రికాదిష్వపి వక్ష్యమాణేషు లక్షణం యోజ్యం| ద్విరసద్రవ్యసంయోగే పంచదశ భేదా భవంతి| యథా,-మధురోఽమ్లం యాతి| 1| మధురో లవణం| 2| మధురస్తిక్తం| 3| మధురః కటుకం| 4| మధురః కషాయం| 5| అమ్లో లవణం యాతి| 6| అమ్లస్తిక్తం| 7| అమ్లః కటుకం| 8| అమ్లః కషాయం| 9| లవణస్తిక్తం| 10| లవణః కటుకం| 11| లవణః కషాయం| 12| తిక్తః కటుకం| 13| తిక్తః కషాయం| 14| కటుః కషాయమితి| 15| అత్ర చ మధురస్య గంతృత్వమేవ, న గమ్యత్వం, ఆదౌ స్థితత్వాత్| కషాయస్య గమ్యత్వమేవ, న గంతృత్వం, అంత్యత్వాత్| ఏవం ద్విరససంయోగే పంచదశ| త్రికే-త్రిరసాధారద్రవ్యసంబంధిని సంయోగే, స్వాదుః-మధురో, దశ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-మధురామ్లలవణాః| 1| మధురామ్లతిక్తకాః| 2| మధురామ్లకటుకాః| 3| మధురామ్లకషాయాః| 4| స ఏవ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణయుక్తస్తిక్తాదిభిస్త్రిభిః క్రమేణాన్వితస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| మధురలవణతిక్తకాః| 5| మధురలవణకటుకాః| 6| మధురలవణకషాయాః| 7| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తయుక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణాన్వితో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| మధురతిక్తకటుకాః| 8| మధురతిక్తకషాయాః| 9| స ఏవ తిక్తత్యాగేన తత్స్థానే కటుకాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| మధురకటుకషాయాః| 10| ఏవం మధురో దశ సంయోగాన్ యాతి| అమ్ల ఇత్యాది| త్రిక ఇతి వర్తతే| అమ్లః షట్ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకాః| 1| అమ్లలవణకటుకాః| 2| అమ్లలవణకషాయాః| 3| స ఏవామ్లో లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్వితః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణ యుక్తో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| అమ్లతిక్తకటుకాః| 4| అమ్లతిక్తకషాయాః| 5| ఏవం తిక్తత్యాగేనైకం సంయోగం యాతి| అమ్లకటుకషాయాః| 6| ఇత్యమ్లః షట్| త్రీన్ పటురితి| లవణస్తిక్తయుక్తః కటుకషాయాభ్యాం క్రమేణాన్వితో ద్వౌ సంయోగౌ యాతి| లవణతిక్తకటుకాః| 1| లవణతిక్తకషాయాః| 2| స ఏవ తిక్తత్యాగేనైకం యాతి| లవణకటుకషాయాః| 3| ఏవం లవణస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| తిక్త ఏకమేవ సంయోగం యాతి| తిక్తకటుకషాయాః| 1| ఏవం త్రికసంయోగే వింశతిః| చతుష్కేష్విత్యాది| చతుష్కరససంయోగేషు స్వాదుర్దశ సంయోగాన్ యాతి| తత్ర మధురః సామ్లో లవణాదిభిః షట్ సంయోగాన్ యాతి| యథా,-మధురామ్లలవణతిక్తాః| 1| మధురామ్లలవణకటుకాః| 2| మధురామ్లలవణకషాయాః| 3| మధురామ్లతిక్తకటుకాః| 4| మధురామ్లతిక్తకషాయాః| 5| మధురామ్లకటుకషాయాః| 6| స ఏవ మధురోఽమ్లత్యాగేన తత్స్థానే లవణాన్వితస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాతి| మధురలవణతిక్తకటుకాః| 7| మధురలవణతిక్తకషాయాః| 8| మధురలవణకటుకషాయాః| 9| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| మధురతిక్తకటుకషాయాః| 10| ఏవం చతుష్కేషు మధురో దశ సంయోగాన్ యాతి| చతురోఽమ్ల ఇత్యాది| చతుష్క ఇతి వర్తతే| అమ్లః సలవణస్తిక్తాదిభిస్త్రీన్ సంయోగాన్ యాంతి| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకటుకాః| 1| అమ్లలవణతిక్తకషాయాః| 2| అమ్లలవణకటుకకషాయాః| 3| స ఏవ లవణత్యాగేన తత్స్థానే తిక్తాన్విత ఏకం సంయోగం యాతి| అమ్లతిక్తకటుకకషాయాః| 4| ఏవం చతుష్కేష్వమ్లశ్చతురః సంయోగాన్ యాతి| పటుః సకృదితి పటుః-లవణః, సకృత్-ఏకం భేదం, యాతి| యథా,-లవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| ఏవం చతుష్కేషు పంచదశ సంయోగభేదాః| పంచకేష్వేకమేవామ్ల ఇతి| పంచకేష్వమ్లో రస ఏకమేవ సంయోగం సేవతే| యథా,-అమ్లలవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| మధురః పంచ సేవత ఇతి| మధురో రసః పంచ సంయోగాన్ సేవతే| యథా,-అమ్లత్యాగాత్ మధురలవణతిక్తకటుకషాయాః| 1| లవణత్యాగాత్ మధురామ్లతిక్తకటుకషాయాః| 2| తిక్తత్యాగాత్ మధురామ్లలవణకటుకషాయాః| 3| కటుకత్యాగాత్ మధురామ్లలవణతిక్తకషాయాః| 4| కషాయత్యాగాత్ మధురామ్లలవణతిక్తకటుకాః| 5| ఏవమేకీకృతాః షట్పంచాశత్ సంయోగా భవంతి| ద్రవ్యమిత్యాది| ఏకం షడ్రసం ద్రవ్యమితి సప్తపంచాశత్| షడ్రసాః పృథగ్భూతాః మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయా ఇతి| శర్కరాకాంచికసౌవర్చలకిరాతతిక్తమరీచఖదిరాదీనాం యథాక్రమం మధురాదయో రసా ఆస్వాద్యంతే| ఏవమేతే త్రిషష్టిసంఖ్యాః| పద్యేన చ సుఖస్మృత్యై రసభేదాన్ శృణుష్వ మే| మధురోఽమ్లేన పటునా తిక్తేన కటుకేన చ|| 1|| కషాయేణ పృథక్ సార్ధమమ్లస్తు లవణేన చ| తిక్తేన కటునా సార్ధం కషాయేణ పృథక్ సహ|| 2|| పటుస్తిక్తేన కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ| తిక్తస్తు కటునా సార్ధం కషాయేణ పృథక్ తథా|| 3|| కటుకస్తు కషాయేణ ద్విసంయోగ ఇతి స్మృతాః| దశ పంచ చ భేదాస్తే సంఖ్యాతా, వింశతిస్త్రికే|| 4|| మధురామ్లౌ తు పటునా తిక్తేన కటునా తథా| కషాయేణ తథా సార్ధం తథా స్వాదుపటూ పృథక్|| 5|| తిక్తేన కటుకేనాపి కషాయేణ తథా సహ| స్వాదుతిక్తౌ తు కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ|| 6|| స్వాదూషణౌ కషాయేణ స్వాదోరేవం దశ త్రికే| భేదాః స్యురమ్లలవణౌ తిక్తేన కటునా పృథక్|| 7|| కషాయేణ తథా సార్ధమమ్లతిక్తౌ పృథక్ సహ| కటుకేన కషాయేణ తథాఽమ్లకటుకౌ సహ|| 8|| కషాయేణేతి షట్ ప్రోక్తా భేదా అమ్లస్య తు త్రికే| పటుతిక్తౌ తు కటునా కషాయేణ పృథక్ సహ|| 9|| పటూషణౌ కషాయేణ భేదా ఇతి పటోస్త్రయః| తిక్తోషణౌ కషాయేణ తిక్తస్యైవం సకృత్స్మృతః|| 10|| త్రికే భేదా ఇతి ప్రోక్తాశ్చతుష్కే దశ పంచ చ| స్వాద్వమ్లలవణాః సార్ధం తిక్తేన కటుకేన చ|| 11|| పృథక్కషాయేణ తథా మధురామ్లౌ సతిక్తకౌ| కటుకేన తు సంపృక్తౌ కషాయేణ పృథక్ తథా|| 12|| స్వాద్వమ్లకటుకాః సార్ధం కషాయేణేతి షట్ స్మృతాః| సప్తమశ్చాత్ర మధురలవణోషణతిక్తకైః|| 13|| భేదోఽష్టమో మతః స్వాదుకటుతిక్తకషాయకైః| నవమస్త్వత్ర మధురపటూషణకషాయకైః|| 14|| దశమోఽత్ర భవేత్స్వాదుతిక్తోషణకషాయకైః| దశ భేదా భవంత్యేవం మధురేణ చతుష్కకే|| 15|| కటుతిక్తామ్లవణైర్భేద ఏకశ్చతుష్కకే| ద్వితీయస్త్వమ్లలవణకషాయకటుకైః స్మృతః|| 16|| తృతీయోఽత్ర భవేదమ్లపటుతిక్తకషాయకైః| చతుర్థోఽత్ర భవేదమ్లతిక్తోషణకషాయకైః|| 17|| ఏవమమ్లేన భేదాః స్యుశ్చత్వారోఽత్ర చతుష్కకే| పటునైకోఽత్ర లవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 18|| ఏవం పంచదశ ఖ్యాతాశ్చతుష్కరససంఖ్యయా| షడ్ భేదాన్ పంచకే ప్రాహుస్తాన్ వక్ష్యామి విభాగశః|| 19|| ఏకో భేదోఽమ్లలవణతిక్తోషణకషాయకైః| ద్వితీయః స్వాదులవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 20|| తృతీయస్త్వమ్లమధురతిక్తోషణకషాయకైః చతుర్థస్త్వమ్లమధురపటూషణకషాయకైః|| 21|| పంచమస్త్వమ్లమధురపటుతిక్తకషాయకైః| షష్ఠో భేదోఽమ్లమధురలవణోషణతిక్తకైః|| 22|| షడ్ భేదా ఇతి నిర్దిష్టాః పంచకే ప్రవిభాగశః| భేదః స్వాద్వమ్లలవణతిక్తోషణకషాయకైః|| 23|| ఏక ఏవ షడ్రసేన, పృథక్త్వేన తు షట్ స్మృతాః| స్వాదురమ్లోఽథ లవణస్తిక్తశ్చ కటుకస్తథా|| 24|| కషాయ ఇతి భేదాః స్యుః సర్వతోఽత్ర త్రిషష్టిధా| క్షీరం సురా బిడం నింబశ్చవ్యం పద్మం రసాశ్రయం|| 25|| ద్రవ్యం స్వాదురసాదీనాం షణ్ణాం విద్ధి యథాక్రమం| ద్రవ్యం ద్రవ్యాంతరేణైవ యోజయేద్ద్విరసాదిషు|| 26|| ధాత్రీఫలం శర్కరయా లవణేనార్ద్రకం తథా| ఏవమాదీని ద్రవ్యాణి యోజయేద్భిషగుత్తమః|| 27|| కానిచిత్ ద్విరసాదీని ద్రవ్యాణి స్యుః స్వభావతః| యథైణః షడ్రసః కృష్ణో, యథా పంచరసాఽభయా|| 28|| మద్యం పంచరసం యద్వత్తిలో యద్వచ్చతూ రసః| ఏరండతైలం త్రిరసం, మాక్షికం ద్విరసం యథా|| 29|| ఘృతమేకం స్వాదురసం మధురాదివిభాగతః| దిఙ్మాత్రాదుదితాదేవం శేషమూహ్యం మనీషిణా|| 30|| సంప్రతి "ఏకైకహీనాన్" ఇత్యాదినా గ్రంథేన యే రసానాం భేదాః శాస్త్రకృతోక్తాః, తానేవ సంక్షేపేణ ప్రకటయితుమాహ-

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంయోగాన్ విభజతి-ఏకైకహీనా ఇతి| ద్వికే క్రియమాణే రసా ఏకైకహీనాః కార్యాః| తే చ తాన్-సంయోగాన్, పంచదశ యాంతి| త్రికే క్రియమాణే స్వాదుర్దశ సంయోగాన్ యాతి, అమ్లః షట్, లవణస్త్రీన్, తిక్త ఏకం| చతుష్కే క్రియమాణే స్వాదుర్దశ, అమ్లశ్చతురః, లవణ ఏకం| పంచకే క్రియమాణే అమ్ల ఏకం సంయోగం సేవతే-భజతి, మధురః పంచ| షట్కే క్రియమాణే షడాస్వాదం ద్రవ్యమేకం భేదం సేవతే| తత్ద్యథా,-మధురామ్లౌ|1| మధురలవణౌ|2| మధురతిక్తౌ|3| మధురకటుకౌ|4| మధురకషాయౌ|5| అమ్లలవణౌ|6| అమ్లతిక్తౌ|7| అమ్లకటుకౌ|8| అమ్లకషాయౌ|9| లవణతిక్తౌ|10| లవణకటుకౌ|11| లవణకషాయౌ|12| తిక్తకటుకౌ|13| తిక్తకషాయౌ|14| కటుకషాయౌ|15| మధురామ్లలవణాః|16| మధురామ్లతిక్తాః|17| మధురామ్లకటుకాః|18| మధురామ్లకషాయాః|19| మధురలవణతిక్తాః|20| మధురలవణకటుకాః|21| మధురలవణకషాయాః|22| మధురతిక్తకటుకాః|23| మధురతిక్తకషాయాః|24| మధురకటుకషాయాః|25| అమ్లలవణతిక్తాః|26| అమ్లలవణకటుకాః|27| అమ్లలవణకషాయాః|28| అమ్లతిక్తకటుకాః|29| అమ్లతిక్తకషాయాః|30| అమ్లకటుకశాయః|31| లవణతిక్తకటుకాః|32| లవణతిక్తకషాయాః|33| లవణకటుకశాయాః|34| తిక్తకటుకషాయాః|35| మధురామ్లలవణతిక్తాః|36| మధురామ్లలవనకటుకాః|37| మధురామ్లలవనకషాయాః|38| మధురామ్లతిక్తకటుకాః|39| మధురామ్లతిక్తకషాయాః|40| మధురామ్లకటుకషాయాః|41| మధురలవణతిక్తకటుకాః|42| మధురలవనతిక్తకషాయాః|43| మధురలవణకటుకషాయాః|44| మధురతిక్తకటుకషాయాః|45| అమ్లలవణతిక్తకటుకాః|46| అమ్లలవణతిక్తకషాయాః|47| అమ్లలవణకటుకషాయాః|48| అమ్లతిక్తకటుకషాయాః|49| లవణతిక్తకటుకషాయాః|50| అమ్లలవణతిక్తోషణకశాయాః|51| మధురామ్లలవణతిక్తకటుకాః|52| మధురామ్లలవణతిక్తకషాయః|53| మధురామ్లలవణకటుకషాయాః|54| మధురామ్లతిక్తకటుకషాయాః|55| మధురలవణతిక్తకటుకషాయాః|56| ఏకం ద్రవ్యం షడాస్వాదం-మధురామ్లలవణతిక్తకటుకషాయాః|57| నను, ఏతావంతశ్చేద్రసభేదాః, తత్కథముక్తం? "షడ్సాః" ఇతి, అత ఆహ-అసంయుక్తాశ్చేతి| మిశ్రాస్తు సప్తపంచాశత్|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-పంచకరసానాం సంయోగాః షట్సంఖ్యాః, "పంచకేష్వేకమేవామ్లే మధురః పంచ సేవతే" ఇతి| షట్ చ పృథగ్రసాః, "అసంయుక్తాశ్చ షడ్రసాః" ఇతి| చతురీత్యాది| చతుష్కభేదః పంచదశప్రకారః , ద్వికభేదశ్చ పంచదశప్రకారః| "చతుష్కేషు దశ స్వాదుశ్చతురోఽమ్లః పటుః సకృత్|" ఏవం పంచదశ ప్రకారాః| "ఏకైకహీనాంస్తాన్ పంచ పంచ యాంతి రసా ద్వికే|" ఇతి వచనాత్ [చ]| భేదా ఇత్యాది| త్రికాః-త్రిభేదభిన్నా భేదా వింశతిః| "త్రికే స్వాదుర్దశామ్లః షట్ త్రీన్ పటుస్తిక్త ఏకకం|" ఇతి వింశతిః| ఏకమేవ ద్రవ్యం షడాస్వాదం| ఇతి-ఇత్థం, రసానాం భేదాస్త్రిషష్టిః,-యథాస్థూలం చైషా త్రిషష్టిధా కల్పనా వ్యాఖ్యాతా| ఉపజాతివృత్తం|

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-సంఖ్యయా కల్పనాం విభజతి-షట్ పంచకా ఇతి| పంచకాః-పంచరససంయోగభేదాః షట్, పృథగ్రసభేదాః షట్, చతుష్కాః పంచదశ, ద్వికాశ్చ పంచదశ, త్రికా వింశతిః, షదాస్వాదం ద్రవ్యమేకో భేదః, ఇత్యేవం త్రిషష్టిః కల్పనాభేదాః|

సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)

స0-తే రసభేదాః-త్రిషష్టిరూపాః, రసతో-రసవశేన, తథాఽనురసతో-అనురసవశేన, తథా తారతమ్యపరికల్పనయా-అయం మధురోఽయం మధురతరోఽయం మధురతమ ఇత్యేవంరూపా యా తయా చ, గణనాం సమతీతాః-సంఖ్యామతిక్రాంతాః సంభవంతి| దోషేత్యాది| దోషాః-వాతాదయో, భేషజాని-హరీతక్యాదీని, దోషాశ్చ భేషజాని చ దోషభేషజాని, తేషాం వశో-అనురోధః సామర్థ్యం వా, తస్మాద్ధేతుభూతాద్రసభేదా ఉపయోజ్యాః, న దోషమనపేక్ష్య భేషజం వాఽనపేక్ష్య| ఏవమేవోపయోజ్యా ఇత్యర్థః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|23)- "క్వచిదేకో రసః కల్ప్యః సంయుక్తాశ్చ రసాః క్వచిత్| దోషౌషధాదీన్ సంచింత్య భిషజా సిద్ధిమిచ్ఛతా||" ఇతి| దోషభేషజవశాదిత్యుపలక్షణార్థం| దేశాదివశాదపి దోషాదీన్ వీక్ష్య రసభేదా ఉపయోజ్యాః| యథా,-పవనే జేతవ్యే మధురామ్లౌ మధురామ్లలవణా వేతి| స్వాగతా రనభగైర్గురుకాంతా ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్ర శ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే రసభేదీయాధ్యాయో దశమః సమాప్తః|| 10||

ఆయుర్వేదరసాయనం వ్యాఖ్యా ( కృత)

ఆ0 ర0-ఉక్తభేదానామవాంతరభేదైరానంత్యం దర్శయతి-తే రసనురసత ఇతి| తే-రసభేదాః, రసానురసకల్పనయా తారతమ్యకల్పనయా చ గణనాం సమతీతాః సంభవంతి| యథా,-మధురామ్లస్య ద్రవ్యస్య మధురస్య రసత్వే, అమ్లస్యానురసత్వే, క్వచిదమ్లస్య రసత్వే, మధురస్యానురసత్వే బహుభేదత్వమిత్యాది| తథా, మధురస్య మధురతరత్వం మధురతమత్వం చేత్యాది తారతమ్యం| సర్వేషాం రసభేదానాం యౌగికత్వం దర్శయతి-దోషభేషజవశాదితి| దోషవశాద్భేషజవశాద్వా సర్వేఽపి రసా ఉపయోజ్యాః-ఔపయోగికా భవంతి| దోషవశాద్యథా,-కేవలవాయావమ్లః, పిత్తయుక్తే అమ్లతిక్తౌ, శ్లేష్మయుక్తే అమ్లకటుకావిత్యాది| భేషజవశాద్యథా,- విరేచనమౌషధమేకరసత్వాదహృద్యం ద్విరసత్రిరసాది కార్యం| సంగ్రహే తు (సూ. అ. 18)- "రసః ఖల్వాప్యః ప్రాగవ్యక్తశ్చ| స షడృతుకత్వాత్కాలస్య మహాభూతగుణానామూనాతిరిక్తవిశేషేణ సంసృష్టో విషమం విదగ్ధః షోఢా పృథగ్విపరిణమతే మధురాదిభేదేన| అథ యః శిశిరపవనధరణిధరవివిధవనగహననదీతడాగపల్వలోదపానకమలకుముదకువలయాకీర్ణో రమ్యః స్థిరస్నిగ్ధభూమిర్భూరిహతితతృణోఽతిదూరవిస్తృతప్రతానప్రవలోపసంఛన్నపాదపః సస్యసరీసృపఖగబహులః శ్లేష్మపిత్తప్రాయో గుర్వౌషధిసలిలః శ్లీపదగలరోగాపచీజ్వరాద్యామయోపద్రుతజనపదః, సోఽనూపో మధురరసయోనిః| యస్తు విషమవిపులసిక్తాస్థలబహులోఽతిదూరావగాఢవిరససలిలః కఠినక్లేశసహారోగశరీరదీర్ఘాయుఃప్రాయో జనపదోఽనూపవిపరీతశ్చ, స జాంగలః కటుకరసయోనిః| ఉభయలక్షణమిశ్రీభావాత్సాధారణః, అత ఏవ చానూపసాధారణో జాంగలసాధారణశ్చేతి వికల్పః| తయోరాద్యో లవణామ్లయోర్యోనిః, ఇతరశ్చేతరయోః|" ఇతి| ఇతి హేమాద్రిటీకాయామాయుర్వేదరసాయనే| రసభేదప్రకరణం సామస్త్యేన నిరూపితం|| 10||