௧௦. ரஸபேதீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே (ஶ்லோ. ௧௨)- "ரஸாந் பேதைருத்தரத்ரோபதேக்ஷ்யதே" இத்யுக்தம், அதஸ்தாந் ரஸபேதாந் வக்துஂ ரஸபேதீயாத்யாயஂ ப்ரூதே-

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸாநாஂ பேதோ ரஸபேதஃ, தஸ்மை ஹிதோ ரஸபேதீயஃ, தமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ-கதயிஷ்யாமஃ| "ரஸநார்தோ ரஸஃ" இதி முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௧|௬௩)| ததா, அப்யோநிஃ, அபாமேவ ரஸவத்த்வாத்| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௫|௧௩)- "ஆபோ ஹி ரஸவத்யஃ" இதி| அபாஂ சாத்ர்யக்தரஸத்வாத் ப்ரதிவ்யக்த்யந்யாதஶோऽந்யாதஶோ ரஸாநாஂ மஹாபூதவைலக்ஷண்யஜ ஆஸ்வாத ஆஸ்வாத்யதே| ததா ச, மதுரரஸாதிஷ்டதாநாஂ க்ஷீரத்ராக்ஷேக்ஷுஶர்கராதீநாஂ ப்ரதிவ்யக்த்யந்யாதஶோऽந்யாதஶோ மதுரரஸாஸ்வாத உபலப்யதே, ந த்வேகரூபஃ| ஏவமம்லாநாமாரநாலகோலாம்லீகாதீநாமபி ப்ரதித்ரவ்யமநேகரூப ஆஸ்வாதவிஶேஷ உபலப்யதே, ந த்வேக ஏவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரஸபேதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே அதேதி| யதஃ பூவऽத்யாயே (ஶ்லோ.௧௨)-"ரஸோ பேதைருத்தரத்ரோபதேக்ஷ்யதே" இத்யுக்தம்| அத ஏவாயஂ ரஸபேதீயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பதிவ்யாதிபிர்மஹாபூதைர்த்வயோல்பணைஃ-ஹ்யாதிகைஃ, க்ரமாத்-பரிபாட்யா, யதாஸங்க்யமித்யர்தஃ, மதுராதீநாஂ ஷண்ணாஂ ரஸாநாமுத்பவோ-அபிநிவத்திர்பவதி| த்வயமுல்பணஂ யேஷு பூதேஷு தாநி த்வயோல்பணாநி, தைஃ த்வயோல்பணைஃ| த்வயோல்பணஶப்தோபாதாநாச்ச த்ரவ்யவத்ரஸஸ்யாபி பாஞ்சபௌதிகத்வமிதி ப்ரதிபாதயதி| கதமத் புநர்பூதத்வயஂ கதமஸ்மிந் ரஸேऽதிகமாரம்பகஂ ஸ்யாதிதி யதாஸங்க்யேந தர்ஶயந்நாஹ-க்ஷ்மாம்ப இத்யாதி| பூமிஜலாப்யாமதிகாப்யாஂ மதுரஃ, க்ஷ்மாக்நிப்யாமம்லஃ, அம்ப்வக்நிப்யாஂ லவணஃ, கவாயுப்யாஂ திக்தகஃ. அக்நிவாயுப்யாஂ கடுகஃ, க்ஷ்மாநிலாப்யாஂ கஷாயஃ| நநு, யதா பூமிதோயாதிக்யாந்மதுரஃ, ஏவமம்புவாய்வாதிக்யாதந்யோ பூம்யாகாஶாதிக்யாதந்ய இத்யேவமாதிவிகல்பைரஸங்க்யேயரஸப்ரஸங்கஃ ப்ராப்நோதி| அத்ரோச்யதே| ஸ்வபாவாததோஷஃ| ஏஷாஂ பூம்யாகாஶாதீநாமீதஶஃ ஸ்வபாவோ யத்கேநசிதேவ பூதாதிக்யேந வ்யவஸ்திதாநி பூம்யாதீநி ரஸாந்தரோத்பாதநஸமர்தாநி பவந்தி, ந ஸர்வேணேதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர ரஸாநாமுத்பத்திமாஹ-க்ஷ்மாம்போக்நீதி| பதிவ்யுதகாப்யாமுல்பணாப்யாஂ மதுரரஸஸ்யோத்பத்திஃ, தேஜஃபதிவீப்யாமம்லஸ்ய, உதகதேஜோப்யாஂ லவணஸ்ய, வாய்வாகாஶாப்யாஂ திக்தஸ்ய, தேஜோவாயுப்யாஂ கடுகஸ்ய, வாயுபதிவீப்யாஂ கஷாயஸ்ய|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தேஷாஂ-ரஸாநாஂ மத்யே, ய ஆஸ்வாத்யமாநோ வக்த்ரமநுலிம்பதி-முகோபதேஹஂ ஜநயதி, ததா தேஹஸ்ய ஹ்லாதநஃ-ஆஶ்வாஸகஃ, ததாऽக்ஷாணாஂ-இந்த்ரியாணாஂ, ப்ரஸாதநஃ-ப்ரஸந்நத்வகத், ததா பிபீலிகாதீநாஂ ப்ரியஃ, தஂ மதுரஂ ஜாநீயாத்| பிபீலிகாதீநாஂ ப்ரிய ஏதேநைதத்தர்ஶயதி,-ப்ரமேஹாதிஷு மூத்ரத்வகாதௌ பிபீலிகோபஸர்பணாத் மாதுர்யாநுமாநஂ கத்வா மதுமேஹத்வாதி ஜ்ஞாயதே| ஆஸ்வாத்யமாந இத்யுத்தரத்ராபி யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ரஸலக்ஷணம்| தத்ர மதுரஂ லக்ஷயதிதேஷாமிதி| உபலிம்பதி-பிச்சிலாதிகுணஸாஹசர்யாத்| தேஹஸ்ய ஹ்லாதநஃ-ப்ரியதமத்வாத்ஸர்வஶரீராப்யாயநஃ| அக்ஷப்ரஸாதநஃ இந்த்ரியவைமல்யகரஃ| ஆதிஶப்தாந்மக்ஷிகாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லோ ரஸ ஆஸாத்யமாநோ முகஂ க்ஷாலயதே-ஸ்ராவயதி| ததா, ரோமதந்தாநாஂ ஹர்ஷணஃ-"ஹஷு அலீகே" அலீககாரீ, உத்வேஜக இத்யர்தஃ| ததா, அக்ஷிப்ருவநிகோசநஃ, அக்ஷிணீ ச ப்ருவௌசாக்ஷிப்ருவம், அசதுராதிஸூத்ரே நிபாதிதம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அம்லஂ லக்ஷயதி-அம்ல இதி| க்ஷாலயதேப்ரக்ஷாலயதே| ரோமஹர்ஷணஃ-ரோமாஞ்சகத்| தந்தஹர்ஷணோ-தந்தகார்யாக்ஷமத்வகத்| அக்ஷிப்ருவநிகோசநஃ-அக்ஷ்ணோர்ப்ருவோஶ்ச ஸங்கோசகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லவணோ ரஸோ முகஂ ஸ்யந்தயதி| ததா, கபோலயோர்கலே ச தாஹஂ கரோதி| அந்நஸ்ய ரோசந இதீஹாதிப்ரஸித்தத்வாந்நோக்தம்| ஸங்க்ரஹே து ஸ்பஷ்டார்தமுக்தம்| யதா (ஸூ. அ. ௧௮)- "கண்டகபோலஂ விதஹதி, அந்நஂ ப்ரரோசயதி|" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லவணஂ லக்ஷயதி-லவண இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திக்தோ முகஂ விஶதயதி-அபைச்சில்யயுக்தஂ கரோதி| ரஸநேந்த்ரியஂ ச ப்ரதிஹந்தி-அந்யரஸக்ரஹணஶக்திஂ நாஶயதீத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திக்தஂ லக்ஷயதி-திக்த இதி| விஶதயதிஅபைச்சில்யஂ கரோதி| ரஸநாஂ ப்ரதிஹந்தி-ஜிஹ்வாஂ குண்டதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கடுராஸ்வாத்யமாநோ ஜிஹ்வாக்ரமுத்வேஜயதி-ஸோத்வேகஂ கரோதி| சிமிசிமாஂ குர்வந்-தஹநஜ்வாலாஸஂஸ்பர்ஶாதிவாக்ஷ்யாதி ஸ்ராவயதி| கண்டௌ ச தஹதீவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கடுகஂ லக்ஷயதி-உத்வேஜயதீதி| அக்ரக்ரஹணஂ ஸம்பந்தமாத்ர ஏவோத்வேஜகத்வாத்| சிமிசிமாஂ-ஸர்ஷபலிப்த இவ துஃகாநுபவம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயோ ஜிஹ்வாஂ ஜடயதி-ரஸாதிக்ரியாயாஂ மந்தீகரோதி| ததா, கண்டஸ்ய ஸ்ரோதாஂஸி-ஶிராவிஶேஷாஃ, தேஷாஂ விபந்தஂ கரோதி| ஶ்வாஸாதீநாமயதாப்ரவத்திமிவ குருத இத்யர்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஷாயஂ லக்ஷயதி-கஷாயோ ஜடயேதிதி| ஜடயேத்-ஸ்தம்பயேத்| கண்டஸம்பந்திநாஂ ஸ்ரோதஸாஂ விபந்தஂ-அவரோதஂ கரோதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-இதி-பரிஸமாப்தௌ| ரஸாநாஂ மதுரதீநாஂ ரூபாணி-லக்ஷணாநி ஸமாப்தாநி| ஸம்ப்ரதி தேஷாஂ கர்ம யதாஸ்வஂ ப்ரதர்ஶயந்நாஹ- ஸ௦-கர்மாணீதி| வக்ஷ்யமாணாநீதி வாக்யஶேஷஃ| அத கோ ரஸஃ கிஂ கர்ம கரோதி ? இத்யாஹ- ஸ௦-மதுரோ ரஸோ தாதூநாஂ பலஂ ப்ரபலஂ குருதே-ப்ரகஷ்டதயா ஶக்த்யா யுக்தஂ பலஂ ஜநயேத், நிஜஂ பலஂ யத் தத்ப்ரகஷ்டஂ ஜநயதீத்யர்தஃ| குதஃ ? ஆஜந்மஸாத்ம்யாத்,-ஜந்மப்ரபதி தேஹஸ்ய ஸாத்ம்யாதித்யர்தஃ| பாலபாவ ஏவ ஹி க்ஷீராதிநா புருஷஸ்ய வத்திஃ| ததா, பாலாதீநாஂ ப்ரஶஸ்தோ-ஹிதஃ| ஓஜஸோऽதிகவர்தநத்வாத் ப்ரஶஸ்தஃ| "ஓஜஸ்து தேஜோ தாதூநாஂ ஶுக்ராந்தாநாஂ பரஂ ஸ்மதம்|" இத்யோஜோலக்ஷணஂ (ஹ. ஸூ. அ. ௧௧|௩௭) வக்ஷ்யதி| ததா, பஂஹணஃ கண்ட்யஶ்ச| ஸ்தந்யஂ-க்ஷீரம், ஸந்தாநஂ-ஶ்லேஷஃ, தே கரோதீதி ஸ்தந்யஸந்தாநகத் குருஶ்ச| ததா, ஆயுஷ்யாதிகுணஃ| நநு, ஆயுஷ்யஜீவநயோரேகார்தத்வாதேகதரோபாதாநமேவ யுக்தம்| மைவம்| ஏதயோர்பிந்நார்தத்வாத்| ததா ஹி,-ஆயுஷ்யஃ ஸ உச்யதே யோऽபரிமிதாயுஷோ ஹிதஃ, அதிகாயுஷோ ஹேதுத்வாத்| ததா ச முநிஃ-(ச. ஸூ அ. ௧|௨௫)- "தேநாயுரமிதஂ லேபே" இதி| யஸ்த்வாயுஷோ நியதரூபஸ்ய தாமேவ மர்யாதாமநுபத்நாதி, ஸ ஜீவயதீதி ஜீவந உச்யதே| ததநயோஃ ஸ்பஷ்ட ஏவ பேதஃ| ததா, ஜீவநமோஜஸ்யமித்யபிந்நார்தௌ, கிந்த்வேதயோரபீஹ யதுபாதாநஂ ததோஜஸோ த்விவிதாயா அபி வத்தேஃ காரகோऽயமிதி ப்ரதிபாதயிதும்| ததா ச,-மதுரோ ரஸோ ருதிராதிக்ரமேணௌஜஸோ வத்திகரஃ ஸாமாந்யாத்விஶேஷாச்ச| யதா,-க்ஷீரஂ தாதுவர்தநமுக்தஂ வஷ்யஂ ச| தத்ர தாதுவர்தநத்வேநைவ வஷ்யத்வஸ்யோக்தத்வாத்வஷ்யஶப்தோபாதாநஂ யாந்யந்யாநி வஷ்யாணி த்ரவ்யாண்யாத்மகுப்தாதீநி, தேப்யஃ ஸகாஶாத்விஶேஷேணாஶ்வேவவத்திகரமிதி த்யோதயிதுஂ கதமிதி| குருத இத்யாதி| ஸஃ-மதுரோ ரஸஃ, அத்யுபயோகேந-அதிஸேவயா, மேதஃஶ்லேஷ்மோத்தாந் ரோகாந் கரோதி| காஂஸ்தாந் ? இத்யாஹ-ஸ்தௌல்யாதிகாந்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரகரணார்தமுபஸஂஹரதி-ரஸாநாமிதி| ரஸலக்ஷணப்ரகரணாநந்தரஂ ரஸகர்மப்ரகரணமுபக்ரமதே-கர்மாணீதி| ஆ௦ ர௦-மதுரரஸஸ்ய கர்மாண்யாஹ-மதுரோ ரஸ இதி| ஆகந்மஸாத்ம்யாத்-நிருபாதிகஸாத்ம்யாதித்யர்தஃ| ப்ரபல-இதரரஸகதேப்யோ பலேப்யஃ| பலஂ-தேஹதாரணஸாமர்த்யம்| பாலாதீநாஂ ப்ரஶஸ்தோ-ஹிதஃ| ஸ்தந்யஂ-ஸ்த்ரீக்ஷீரஸ்| ஸந்தாநஂ-பக்நாநாஂ ஶ்லேஷஃ| ஆயுஷ்யஃ-அயுர்வத்திகரஃ| ஜீவநஃ-மூர்ச்சாதிஹரஃ| அதிமாத்ரஶீலிதஸ்ய மதுரஸ்ய கர்மாண்யாஹ-குருநேऽத்யுபயோகேநேதி| ஸ்தௌல்யாதயோ மேதஃஶ்லேஷ்மஜாநாமுதாஹரணம்| ஸந்ந்யாஸோமதாத்யயநிதாநே வக்ஷ்யமாணஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லோ ரஸோऽக்நிதீப்திகத்த்வாதியுதஃ| ததா, கபபித்தாஸ்ரஂ கரோதி| மூடஂ-அநநுலோமகஂ, வாதமநுலோமயதீதி-மூடவாதாநுலோமநஃ| ஸஃ-அம்லோ ரஸோ, அதிஸேவிதோ தேஹஶைதில்யஂ திமிராதீஂஶ்ச குர்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அம்லஸ்ய கர்மாண்யாஹ-அம்ல இதி| ஹத்யோ-ஹதயப்ரியஃ| ரோசநோ-ஜிஹ்வாயாஃ| அத்யுபயுக்தஸ்யாம்லஸ்ய கர்மாண்யாஹ-ஸோऽயப்யஸ்த இதி| பாண்டுத்வ-பாண்டுரோகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லவணோ ரஸஃ ஸ்தம்பாதிவித்மாபநோ வஹ்நிகத்த்வாதியுதஶ்ச| ஸோऽத்யப்யஸ்தோ வாதரக்தாதீந் ஜநயேத்| பலஂ-ப்ராணஂ க்ஷபயேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லவணஸ்ய கர்மாண்யாஹ-லவண இதி| ஸ்தம்பாதீநாஂ வித்மாபநோ-நாஶநஃ| ஸ்தம்போ-நிஷ்க்ரியத்வம்| ஸங்காதஃ-காடிந்யம்| பந்தஃ-ஸ்ரோதோரோதஃ| சேதோ-விலம்பிமாஂஸாதேஃ| பேதஃ-பக்வஶோபாதேஃ| அத்யுபயுக்தஸ்ய லவணஸ்ய கர்மாண்யாஹ-ஸோऽதியுக்த இதி| அஸ்ரபவநஂ-வாதஶோணிதம்| கலதிபலிதே-கபாலரோகௌ| வலிஃ-ஶைதில்யகதத்வக்ஸங்கோசஃ|| விஷஜநநஂ-விஷாதிவத்திஜநநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திக்தோ ரஸஃ ஸ்வயஂ முகஸ்யாரோசநஶீலஃ அருச்யாதீந் ஜயேத்| அருசிஃ-ஆஹாரத்ரவ்யவிஷயேऽநபிலாஷஃ| ஸ ச க்லேதாதீநாமுபஶோஷணஃ| ததா, லக்வாதிகுணயுக்தஃ| ஸோऽதிஸேவிதோ தாதுக்ஷயாதீந் கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திக்தஸ்ய கர்மாண்யாஹ-திக்தஃ ஸ்வயமிதி| ஸ்வயமரோசிஷ்ணுஃ-ஸ்வயஂ ந ரோசதே| அந்யஸ்ய த்வருசிஂ ஜயேத், க்லேதாதீநாமுபஶோஷணஃ| ஸ்தந்யவிஶோதநஃ-ஸ்தந்யதுஷ்டிஹரஃ| கண்டவிஶோதநஃ-கண்டரோதஹரஃ| அத்யுபயுக்தஸ்ய திக்தஸ்ய கர்மாண்யாஹ-தாதுக்ஷயமிதி| சலவ்யாதீந்-வாதவ்யாதீந்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கடுர்கலாமயாதீந் ஜயதி| வ்ரணஸ்யாவஸாதநோ-ரோஹணஃ| ஸ்நேஹாதிவிஶோஷணோ தீபநத்வாதிகுணயுக்தஶ்ச| அந்நஂ ஶோஷயதி-விதஹதி| அந்நஶோஷணத்வாச்சிநத்தி பந்தாந்| ஸ்ரோதாஂஸி விவணோதி-ப்ரஸாரயதி| கபக்நஶ்ச| ஸோऽதிநிஷேவிதஸ்தஷ்ணாதீந் கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கடுகஸ்ய கர்மாண்யாஹ-கடுரிதி| உதர்தஸ்த்ரிதா| ஸ சோக்த ஆயுர்வேதப்ரகாஶே-"உதர்த உக்தோ வக்ஷோऽபிஷ்யந்தோऽந்யைஃ ஶீதவேபதுஃ| ஶீதாம்புஸ்பர்ஶஜஃ ஶோபோ ராககண்டூயுதஃ பரைஃ||" இதி| அலஸகஃ-ஆமவிகாரஃ| வ்ரணாவஸாதநஃ-வ்ரணோத்ஸேதஹரஃ| ஸ்நேஹாதீநாமுபஶோஷணஃ| ஶோஷணஃ-நாஶநஃ, அந்நஸ்யாதநீயத்வஂ நாஶயதீத்யர்தஃ| சிநத்தி பந்தாந்-ஸந்தீந்| ஸ்ரோதாஂஸி விவணோதி-ப்ரஸாரயதி| அத்யுபயுக்தஸ்ய கடுகஸ்ய கர்மாண்யாஹ-குருதே ஸோऽதியோகேநேதி| ஶுக்ரபலயோஃ க்ஷயஃ| ஆகுஞ்சநஂ-ஶிராதிஸங்கோசஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயஃ பித்தகபக்நோ குருத்வாதியுதோऽதிஶயேந த்வக்ப்ரஸாதநஶ்ச| ஸோऽப்யுபயுக்தோ விஷ்டம்பாதீந் கரோதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஷாயஸ்ய கர்மாண்யாஹ-கஷாய இதி| அஸ்ரவிஶோதநோ-ரக்ததுஷ்டிஹரஃ| பீடநோ-வ்ரணாநாமாசூஷணஃ| ஆமஸஂஸ்தம்பநஃ-ஆமதோஷாணாஂ பாகப்ரஸிபந்தகரஃ| க்ராஹீஸ்தம்பநஃ| அதித்வக்ப்ரஸாதநஃ-த்வசமதிநிர்மலாஂ கரோதி| அத்யுபயுக்தஸ்ய கஷாயஸ்ய கர்மாண்யாஹ-கரோதீதி| பௌருஷப்ரஂஶஃ-ஶுக்ரஹாநிஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஹேம-காஞ்ஹ்சநம்| ராஜாதநஃ-சாஷப்ரியம்| பலாத்ரயஂ-பலாऽதிபலா நாகபலேதி| மேதா மஹாமேதேதி-மேதாத்வயம்| சதஸ்ரஃ பர்ணிந்ய இதி ஶாலிபர்ணீ பஶ்நிபர்ணீ முத்கபர்ணீ மாஷபர்ணீ ச| மதூகஂ-மதூகபுஷ்பம்| மதுகஂ-மதுயஷ்டீ| பிம்பீ-கோல்ஹா| ஶ்ராவணீயுகஂ-ஶ்ராவணீ மஹாஶ்ராவணீ ச| க்ஷீரிணீ-காஞ்சநக்ஷீரீ| காஶ்மரீ-கம்பாரீ| ஸஹே-மஹாஸஹா, க்ஷுத்ரஸஹா ச| ஆதிஶப்தேந தணபஞ்சமூலமேதோமஜ்ஜதைலமதுரதாடிமபுஷ்கரபீஜஶங்காடகாஶ்வகந்தாஶ்வதஂஷ்ட்ராமணாலகஶேருகஸிஞ்-சதிகாகர்ஜூரீதாலமஸ்தகாதீநி கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ரஸஸ்கந்தாஃ| தத்ர மதுரஸ்கந்தமாஹக்ருதஹேமகுடேதி| ஹேம-ஸுவர்ணம்| அபீருஃ-ஶதாவரீ| வீராகாகோலீ| ராஜாதநஃ-சாரஃ| பலாத்ரயஂ-பலாऽதிபலா நாகபலா ச| மேதே-மஹாமேதாऽரிமேதா ச| சதஸ்ரஃ பர்ணிந்யஃ-ஶாலிபர்ணீ பஶ்நிபர்ணீ முத்கபர்ணீ மாஷபர்ணீ ச| ஶ்ராவணீயுகஂ-ஶ்ராவணீ மஹாஶ்ராவணீ ச| ஶ்ராவணீ-முண்டீ| க்ஷீரஶுக்லா-க்ஷீரவிதாரீ| துகாக்ஷீரீ-வஂஶரோசநா| க்ஷீரிண்யௌ-க்ஷீரகாகோலீ துக்திகா ச| காஶ்மரீ-கம்பாரீ| ஸஹே-தரணீத்வயம்| ஆதிஶப்தாத் "கர்ஜூரதைலமேதோமஜ்ஜஸிஞ்சதிகாபியாலகர்ஜூரீதாலமஸ்தகதாமலகீம- தூலிகாऽऽத்மகுப்தாச்சத்ராதிச்சத்ரர்ஷ்யப்ரோக்தர்ஷ்யகந்தாஶ்வகந்தாஶ்வதஂ- ஷ்ட்ராமணாலிகாபுஷ்கரபீஜஶங்காடககஸேருகப்ரபௌண்டரீககதகாநி தணபஞ்சமூலஂ ச " ஸங்க்ரஹோக்தநி (ஸூ. அ. ௧௮)|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தாத்ரீபலஂ-ஆமலகம்| ரஜதஂ-ரௌப்யம்| சுக்ரஂ-ஶுக்தம்| உபலக்ஷணஂ சேதம்| ஸங்க்ரஹோக்தாந்யந்யாந்யபி கோஶாம்ரலகுசகுவலகோலபதரைராவதப்ராசீநாமலகமஸ்துதாந்யாம்லாதீநீஹைவ போத்யாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அம்லஸ்கந்தமாஹ-அம்ல இதி| அம்லிகாசிஞ்சா| ரஜதஂ-ரூப்யம்| சுக்ரஂ-ஶுக்தம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧௮)- "கோஶாம்ரவக்ஷாம்லகுவலலகுசபாலேவததந்தஶடத வதந்வநகோலபதரைராவதப்ராசீநாமலகதிலகண்டகமஸ்துதாந்யாம்லமத்யாநி|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வரஂ-ஸைந்தவம், லவணஶ்ரேஷ்டத்வாத்| க்ஷாரஃ-ஸ்வர்ஜிகாதிஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லவணஸ்கந்தமாஹ-வரஂ ஸௌவர்சலமிதி| வரஂஸைந்தவம்| கஷ்ணஂ-கஷ்ணலவணம்| ஸீஸஂ-தாதுபேதஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நக்தமாலஃ-கரஞ்ஜஃ காஂஸ்யஂ-லோஹபேதஃ| அயோ-லோஹம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திக்தஸ்கந்தமாஹ-திக்தஃ படோலீதி| வத்ஸகஃ குடஜஃ| நக்தமாலஃ-கரஞ்ஜஃ| த்விரஜநீ-ஹரித்ராத்வயம் காஂஸ்யாயஸீ-தாதுவிஶேஷௌ| தந்வயாஸகோ-துராலபா| மஹத்பஞ்சமூலஂ-பில்வாதி| வ்யாக்ர்யௌ-க்ஷுத்ரா பஹதீ ச| விஶாலாஇந்த்ரவாருணீ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧௮)- "நலதகதமாலஸு- ஷவீஜ்யோதிஷ்மதீவருணாஜஶங்கீத்ராயமாணாகடுகாகிராததிக்தக- ரவீரவிகங்கதார்ககாகமாசீவைஜயந்தீவேதஸஸபபர்ணஸுமநஃஸோ- மவல்கமதநபலாநி படோலாதிஶ்ச ஶாகவர்கஃ||" இதி||

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பித்தஂ மூத்ரஂ சாகாதீநாம்| உபலக்ஷணஂ சேதம்| அந்யாநி ச ஸங்க்ரஹோக்தாநி மநஃஶிலாஸர்ஷபகுஷ்டாதீநி போத்யாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கடுகஸ்கந்தமாஹ-கடுகோ ஹிங்க்விதி| கமிஜித்-விடங்கம்| "குடேரஶிக்ருஸுரஸ" (ஹ. ஸூ. அ. ௬/௧௦௬) இத்யாதிவர்கோக்தாஃ-குடேராத்யா ஹரிதகாஃ| மாஂஸாஶிநாஂ ப்ரஸித்தோ மகாத்யவயவபேதஃ-பித்தம்| அருஷ்கரோ-பல்லாதகஃ| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௧௮)- "தேஜோவதீஹஸ்திபிப்பலீமூலகஸர்ஷபலஶுநபலாண்டுகரஞ்ஜமநஃஶிலாऽऽலதேவதாருகுஷ்டைலாஸுரஸசோரகரேணுகாஃ||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆதிஶப்தேந ப்ரியங்குரோத்ரகட்வங்காதீநி கஹ்யந்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஷாயஸ்கந்தமாஹ-வர்கஃ கஷாய தி| பத்யாஹரீதகீ| அக்ஷோ-பிபீதகஃ| முக்தா-முக்தாபலம்| ப்ரவாலஂவித்குமம்| பாலமிதி கபித்தகர்ஜூரயோர்விஶேஷணம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௧௮)- "ப்ரியங்க்வநந்தாரோத்ரகட்வங்ககட்பலதவதந்வந- தாத்ரீபலதாதகீபுஷ்பபத்மாபத்மகநாககேஸரகுமுததுங்கதிந்துகஜ- ம்ப்வாம்ரப்லக்ஷவடவிகங்கதஜம்ப்வாம்ராஸ்த்யஶ்வத்தமோசரஸஸமங்காஸோ- மவல்கஸப்தபர்ணஸ்யந்தநாஸநஸல்லகீஶாலதாலபியாலைலவாலுக-பரிபேலவஜிங்கிணிபதரீகதராரிமேதகாஶகஸேருவஂஶாஶ்மந்தகா-ஶோகஶிஂஶபாபலாஶஶமீஶணஶங்கநாபிமேஷஶங்கீவருணஸ்பூர்ஜக-ஸர்ஜபூஜார்ஜுநாஜகர்ணவரணகமணாலப்ரபதீநி|" இதி| மதுரஸ்கந்தோக்த ஆதிஶப்தோऽம்லாதிஸ்கந்தேऽப்யநுவர்ததே, தேநாநுக்தாந்யபி ஸ்வயமூஹ்யாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ராயேண மதுரஂ த்ரவ்யஂ கபகத்பவதி, ஶால்யாதீந் புராணாந் வர்ஜயித்வா| ப்ராயோக்ரஹணஂ தைலமகுஷ்டாதௌ வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ஏவமுத்தரத்ராபி ப்ராயோக்ரஹணஸ்ய ப்ரயோஜநஂ வேத்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஸாமாந்யோக்தரஸகர்மாபவாதஃ| தத்ர மதுரரஸஸ்யாஹ-மதுரஂ ஶ்லேஷ்மலமிதி| ஜீர்ணஶால்யாதிப்ய தேவிநா, மதுரஂ ஶ்லேஷ்மலம்| ஜீர்ணாதிதி ஶால்யாதீநாஂ சதுர்ணாஂ விஶேஷணம்| ஜீர்ணாத்-ஸஂவத்ஸரோஷிதாத்| ஸிதா-ஶர்கரா| ப்ராயோக்ரஹணாத் ஜீர்ணஶால்யாதீநாஂ வ்யபிசாரோதாஹரணத்வம்| தைலாதீநாமப்யஶ்லேஷ்மலத்வாத்| ஏவமம்லாதிஷ்வபி வாச்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அம்லஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயஃ பித்தகத், தாடிமாமலகே ஹித்வா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அம்லஸ்யாபவாதமாஹ-ப்ராயோऽம்லமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-லவணஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயஶ்சக்ஷுஷோऽபத்யம், ஸைந்தவஂ வர்ஜயித்வா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லவணஸ்யாபவாதமாஹ-அபத்யஂ லவணமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திக்தஂ த்ரவ்யஂ கடு ச ப்ராயேணாவஷ்யஂ வாதகச்ச, குடூச்யாதீந் ஹித்வா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திக்தகடுகயோரபவாதமாஹ-திக்தஂ கடு சேதி| அமதாபடோலீப்யாஂ விநா திக்தமவஷ்யஂ வாதலஂ ச| தத்வத் ஶுண்ட்யாதீந் விநா கடுகம்| அமதா-குடூசீ| கஷ்ணா-பிப்பலீ| ரஸோநோ-லஶுநஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயஂ த்ரவ்யஂ ப்ராயேண ஶீதவீர்யஂ ஸ்தம்பநஂ ச பவதி, ஹரீதகீஂ வர்ஜயித்வா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கஷாயஸ்யாபவாதமாஹ-கஷாயமிதி| அபயா-ஹரீதகீ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கட்வம்லலவணா ரஸா யதோத்தரமுஷ்ணவீர்யாஃ| கடுருஷ்ணஃ அம்ல உஷ்ணதரஃ, லவண உஷ்ணதமஃ| ஏவமுத்தரத்ராபி யதோத்தரத்வஂ யோஜ்யம்| திக்தாதயஶ்ச தத்வதேவ யதோத்தரஂ ஶீதவீர்யாஃ| தேந திக்தஃ ஶீதவீர்யஃ, கஷாயஃ ஶீதவீர்யதரஃ, மதுரஃ ஶீதவீர்யதம இதி ஸ்திதம்| திக்தகடுகஷாயா ரூக்ஷா விஷ்டம்பகதஶ்ச| ததேதி யதோத்தரமித்யர்தஃ| பட்வாதயஃ ஸ்நிக்தா நிஃஸாரிதவிண்மூத்ரவாதாஶ்ச| ததேத்யத்ராபி வர்ததே| அர்தாத் லவணாத்கஷாயோ குருதரஃ, கஷாயாந்மதுரஃ பரமஂ குருஃ,-அதிஶயேந குருரித்யர்தஃ| அம்லோ லகுஃ, தஸ்மாத்-அம்லாத், கடுர்லகுதரஃ, தஸ்மாச்ச-கடோஃ, திக்தோ லகுதமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ரஸாநாஂ குணதாரதம்யம்| தத்ர வீர்யதாரதம்யமாஹ-ரஸா இதி| கடுகோ ரஸ உஷ்ணவீர்யஃ, ததோऽம்லஃ, ததோऽபி லவணஃ| திக்தோ ரஸஃ ஶீதவீர்யஃ, ததஃ கஷாயஃ, ததோऽபி மதுரஃ| தத்வதேவேதி வீர்யேண யதோத்தரஂ ச| திக்தோ ரூக்ஷோ பத்தமலஶ்ச, ததஃ கடுஃ, ததோऽபி கஷாயஃ| லவணஃ ஸ்நிக்தஃ ஸஷ்டமலஶ்ச, ததோऽம்லஃ, ததோऽபி மதுரஃ| லவணோ குருஃ, ததஃ கஷாயஃ, ததோऽபி மதுரஃ| அம்லோ லகுஃ, ததஃ கடுஃ, ததோऽபி திக்தகஃ| அத்ராபி ப்ராய இத்யநுவர்ததே| தேநாம்லஸ்யாப்யாமலகஸ்ய ஶீதவீர்யத்வமித்யாதி ஸ்வயமூஹ்யம்| அத ஏவ "மதுராம்லலவணாஃ ஸ்நிக்தா குருவஶ்ச, கடுதிக்தகஷாயா ரூக்ஷா லகவஶ்ச|" இதி (ஸூ. அ. ௪௨/௬) ஸுஶ்ருதோக்தமம்லஸ்ய குருத்வஂ கஷாயஸ்ய லகுத்வமப்யுபபந்நம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வக்ஷ்யமாணாயா ரீத்யா ரஸாநாஂ ஸஂயோகாஃ ஸப்தபஞ்சாஶத்விபஜ்யந்த இதி வசநவிபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| கல்பநா புநரேஷாஂ த்ரிஷஷ்டிதா விபஜ்யதே| கதஂ கத்வா கல்பநா விபஜ்யதே ? யதாஸ்தூலம்,-ஸ்தூலாநதிக்ரமேண வ்யக்தரஸாஸ்வாதாநுரூபதயா, ந புநர்யதாஸூக்ஷ்மம்| ததா ஹி,-ரஸாநுரஸகல்பநயா தரதமயோகவஶாச்ச ரஸாநாஂ கல்பநா க்ரியமாணாऽऽநந்த்யமுபைதி| தஸ்மாத்யதாஸ்தூலஂ ரஸாநாஂ கல்பநா த்ரிஷஷ்டிதா விபஜ்யதே| ததா, யௌகிகத்வேந-ஶரீரோபயோக்யத்வேந|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரஸாநாஂ ஸஂயோககல்பநயோர்விபாகஂ ப்ரதிஜாநீதேஸஂயோகா இதி| ரஸாநாஂ ஸஂயோகாஃ ஸப்தபஞ்சாஶத்பவந்தி, கல்பநா து த்ரிஷஷ்டதா பவதி, ததுபயமபி விபஜ்யதே-விபாகேந கத்யதே| யதாஸ்தூலம், ஸூக்ஷ்மாணாம் ஸஂயோகாநாஂ ரஸாநுரஸபேதேநாநந்தவாத்| கேந ஹேதுநா விபஜ்யதே ? யௌகிகத்வேந| யதஸ்ததுபயஂ யௌகிகம்,- ஸ்நேஹவிசாரணாதிஷூபயோகி, அதோ விபஜ்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்விகே-த்விபரிமாணே ரஸாதாரத்ரவ்யஸம்பந்திநீ ஸஂயோகே, பஞ்ச ரஸாஃ-மதுராம்லலவணதிக்தகடுகாஃ, தாந்-ரஸாந், பஞ்ச-அம்லலவணதிக்தகடுகஷாயாக்யாந், யாந்தி-ஸஂயுஜ்யந்தே| கிம்பூதாந் ? ஏகைகஹீநாந்,-ஏகைகேந ஹீநாஃ- விநாகதாஃ, ஏகைகஹீநாஃ, தாந்| யேநைகேந யுக்தாஸ்தத்வியுக்தாநித்யர்தஃ| அத்ர ச பஞ்சாநாஂ ரஸாநாஂ பர்யாயேண ப்ரத்யேகமேகைகஹீநதாவஶாத் கர்மத்வேந கர்தத்வேந ச ஸம்பந்தோ வேத்யஃ| அத ஏவ "சதுர்த்விகௌ பஞ்சதஶப்ரகாரௌ" இதி யத்வக்ஷ்யதி ததுபபந்நம்| ஏவஂ மதுரோऽம்லாதீந், அம்லோ லவணாதீந், லவணஸ்திக்தாதீந், திக்தஃ கடுகஷாயௌ, கடுஃ கஷாயஂ யாதீதி ஸ்திதம்| த்விக இதி த்வௌ பரிமாணமஸ்ய ஸஂயோகஸ்ய| ஸங்க்யாயாஃ ஸஂஜ்ஞேத்யாதிபரிமாணாநுவத்தேஃ பரிமாணார்தே ஸங்க்யாயாஃ அதிஶதந்தாயாஃ கநிதி கந்| ஏவஂ த்ரிகாதிஷ்வபி வக்ஷ்யமாணேஷு லக்ஷணஂ யோஜ்யம்| த்விரஸத்ரவ்யஸஂயோகே பஞ்சதஶ பேதா பவந்தி| யதா,-மதுரோऽம்லஂ யாதி| ௧| மதுரோ லவணம்| ௨| மதுரஸ்திக்தம்| ௩| மதுரஃ கடுகம்| ௪| மதுரஃ கஷாயம்| ௫| அம்லோ லவணஂ யாதி| ௬| அம்லஸ்திக்தம்| ௭| அம்லஃ கடுகம்| ௮| அம்லஃ கஷாயம்| ௯| லவணஸ்திக்தம்| ௧௦| லவணஃ கடுகம்| ௧௧| லவணஃ கஷாயம்| ௧௨| திக்தஃ கடுகம்| ௧௩| திக்தஃ கஷாயம்| ௧௪| கடுஃ கஷாயமிதி| ௧௫| அத்ர ச மதுரஸ்ய கந்தத்வமேவ, ந கம்யத்வம், ஆதௌ ஸ்திதத்வாத்| கஷாயஸ்ய கம்யத்வமேவ, ந கந்தத்வம், அந்த்யத்வாத்| ஏவஂ த்விரஸஸஂயோகே பஞ்சதஶ| த்ரிகே-த்ரிரஸாதாரத்ரவ்யஸம்பந்திநி ஸஂயோகே, ஸ்வாதுஃ-மதுரோ, தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-மதுராம்லலவணாஃ| ௧| மதுராம்லதிக்தகாஃ| ௨| மதுராம்லகடுகாஃ| ௩| மதுராம்லகஷாயாஃ| ௪| ஸ ஏவ மதுரோऽம்லத்யாகேந தத்ஸ்தாநே லவணயுக்தஸ்திக்தாதிபிஸ்த்ரிபிஃ க்ரமேணாந்விதஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| மதுரலவணதிக்தகாஃ| ௫| மதுரலவணகடுகாஃ| ௬| மதுரலவணகஷாயாஃ| ௭| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தயுக்தஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேணாந்விதோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| மதுரதிக்தகடுகாஃ| ௮| மதுரதிக்தகஷாயாஃ| ௯| ஸ ஏவ திக்தத்யாகேந தத்ஸ்தாநே கடுகாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| மதுரகடுகஷாயாஃ| ௧௦| ஏவஂ மதுரோ தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| அம்ல இத்யாதி| த்ரிக இதி வர்ததே| அம்லஃ ஷட் ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-அம்லலவணதிக்தகாஃ| ௧| அம்லலவணகடுகாஃ| ௨| அம்லலவணகஷாயாஃ| ௩| ஸ ஏவாம்லோ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்விதஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேண யுக்தோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| அம்லதிக்தகடுகாஃ| ௪| அம்லதிக்தகஷாயாஃ| ௫| ஏவஂ திக்தத்யாகேநைகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| அம்லகடுகஷாயாஃ| ௬| இத்யம்லஃ ஷட்| த்ரீந் படுரிதி| லவணஸ்திக்தயுக்தஃ கடுகஷாயாப்யாஂ க்ரமேணாந்விதோ த்வௌ ஸஂயோகௌ யாதி| லவணதிக்தகடுகாஃ| ௧| லவணதிக்தகஷாயாஃ| ௨| ஸ ஏவ திக்தத்யாகேநைகஂ யாதி| லவணகடுகஷாயாஃ| ௩| ஏவஂ லவணஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| திக்த ஏகமேவ ஸஂயோகஂ யாதி| திக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| ஏவஂ த்ரிகஸஂயோகே விஂஶதிஃ| சதுஷ்கேஷ்வித்யாதி| சதுஷ்கரஸஸஂயோகேஷு ஸ்வாதுர்தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| தத்ர மதுரஃ ஸாம்லோ லவணாதிபிஃ ஷட் ஸஂயோகாந் யாதி| யதா,-மதுராம்லலவணதிக்தாஃ| ௧| மதுராம்லலவணகடுகாஃ| ௨| மதுராம்லலவணகஷாயாஃ| ௩| மதுராம்லதிக்தகடுகாஃ| ௪| மதுராம்லதிக்தகஷாயாஃ| ௫| மதுராம்லகடுகஷாயாஃ| ௬| ஸ ஏவ மதுரோऽம்லத்யாகேந தத்ஸ்தாநே லவணாந்விதஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாதி| மதுரலவணதிக்தகடுகாஃ| ௭| மதுரலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௮| மதுரலவணகடுகஷாயாஃ| ௯| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| மதுரதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧௦| ஏவஂ சதுஷ்கேஷு மதுரோ தஶ ஸஂயோகாந் யாதி| சதுரோऽம்ல இத்யாதி| சதுஷ்க இதி வர்ததே| அம்லஃ ஸலவணஸ்திக்தாதிபிஸ்த்ரீந் ஸஂயோகாந் யாஂதி| யதா,-அம்லலவணதிக்தகடுகாஃ| ௧| அம்லலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௨| அம்லலவணகடுககஷாயாஃ| ௩| ஸ ஏவ லவணத்யாகேந தத்ஸ்தாநே திக்தாந்வித ஏகஂ ஸஂயோகஂ யாதி| அம்லதிக்தகடுககஷாயாஃ| ௪| ஏவஂ சதுஷ்கேஷ்வம்லஶ்சதுரஃ ஸஂயோகாந் யாதி| படுஃ ஸகதிதி படுஃ-லவணஃ, ஸகத்-ஏகஂ பேதஂ, யாதி| யதா,-லவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| ஏவஂ சதுஷ்கேஷு பஞ்சதஶ ஸஂயோகபேதாஃ| பஞ்சகேஷ்வேகமேவாம்ல இதி| பஞ்சகேஷ்வம்லோ ரஸ ஏகமேவ ஸஂயோகஂ ஸேவதே| யதா,-அம்லலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| மதுரஃ பஞ்ச ஸேவத இதி| மதுரோ ரஸஃ பஞ்ச ஸஂயோகாந் ஸேவதே| யதா,-அம்லத்யாகாத் மதுரலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௧| லவணத்யாகாத் மதுராம்லதிக்தகடுகஷாயாஃ| ௨| திக்தத்யாகாத் மதுராம்லலவணகடுகஷாயாஃ| ௩| கடுகத்யாகாத் மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயாஃ| ௪| கஷாயத்யாகாத் மதுராம்லலவணதிக்தகடுகாஃ| ௫| ஏவமேகீகதாஃ ஷட்பஞ்சாஶத் ஸஂயோகா பவந்தி| த்ரவ்யமித்யாதி| ஏகஂ ஷட்ரஸஂ த்ரவ்யமிதி ஸப்தபஞ்சாஶத்| ஷட்ரஸாஃ பதக்பூதாஃ மதுராம்லலவணதிக்தகடுகஷாயா இதி| ஶர்கராகாஞ்சிகஸௌவர்சலகிராததிக்தமரீசகதிராதீநாஂ யதாக்ரமஂ மதுராதயோ ரஸா ஆஸ்வாத்யந்தே| ஏவமேதே த்ரிஷஷ்டிஸங்க்யாஃ| பத்யேந ச ஸுகஸ்மத்யை ரஸபேதாந் ஶணுஷ்வ மே| மதுரோऽம்லேந படுநா திக்தேந கடுகேந ச|| ௧|| கஷாயேண பதக் ஸார்தமம்லஸ்து லவணேந ச| திக்தேந கடுநா ஸார்தஂ கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௨|| படுஸ்திக்தேந கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ| திக்தஸ்து கடுநா ஸார்தஂ கஷாயேண பதக் ததா|| ௩|| கடுகஸ்து கஷாயேண த்விஸஂயோக இதி ஸ்மதாஃ| தஶ பஞ்ச ச பேதாஸ்தே ஸங்க்யாதா, விஂஶதிஸ்த்ரிகே|| ௪|| மதுராம்லௌ து படுநா திக்தேந கடுநா ததா| கஷாயேண ததா ஸார்தஂ ததா ஸ்வாதுபடூ பதக்|| ௫|| திக்தேந கடுகேநாபி கஷாயேண ததா ஸஹ| ஸ்வாதுதிக்தௌ து கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௬|| ஸ்வாதூஷணௌ கஷாயேண ஸ்வாதோரேவஂ தஶ த்ரிகே| பேதாஃ ஸ்யுரம்லலவணௌ திக்தேந கடுநா பதக்|| ௭|| கஷாயேண ததா ஸார்தமம்லதிக்தௌ பதக் ஸஹ| கடுகேந கஷாயேண ததாऽம்லகடுகௌ ஸஹ|| ௮|| கஷாயேணேதி ஷட் ப்ரோக்தா பேதா அம்லஸ்ய து த்ரிகே| படுதிக்தௌ து கடுநா கஷாயேண பதக் ஸஹ|| ௯|| படூஷணௌ கஷாயேண பேதா இதி படோஸ்த்ரயஃ| திக்தோஷணௌ கஷாயேண திக்தஸ்யைவஂ ஸகத்ஸ்மதஃ|| ௧௦|| த்ரிகே பேதா இதி ப்ரோக்தாஶ்சதுஷ்கே தஶ பஞ்ச ச| ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ ஸார்தஂ திக்தேந கடுகேந ச|| ௧௧|| பதக்கஷாயேண ததா மதுராம்லௌ ஸதிக்தகௌ| கடுகேந து ஸம்பக்தௌ கஷாயேண பதக் ததா|| ௧௨|| ஸ்வாத்வம்லகடுகாஃ ஸார்தஂ கஷாயேணேதி ஷட் ஸ்மதாஃ| ஸப்தமஶ்சாத்ர மதுரலவணோஷணதிக்தகைஃ|| ௧௩|| பேதோऽஷ்டமோ மதஃ ஸ்வாதுகடுதிக்தகஷாயகைஃ| நவமஸ்த்வத்ர மதுரபடூஷணகஷாயகைஃ|| ௧௪|| தஶமோऽத்ர பவேத்ஸ்வாதுதிக்தோஷணகஷாயகைஃ| தஶ பேதா பவந்த்யேவஂ மதுரேண சதுஷ்ககே|| ௧௫|| கடுதிக்தாம்லவணைர்பேத ஏகஶ்சதுஷ்ககே| த்விதீயஸ்த்வம்லலவணகஷாயகடுகைஃ ஸ்மதஃ|| ௧௬|| ததீயோऽத்ர பவேதம்லபடுதிக்தகஷாயகைஃ| சதுர்தோऽத்ர பவேதம்லதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௧௭|| ஏவமம்லேந பேதாஃ ஸ்யுஶ்சத்வாரோऽத்ர சதுஷ்ககே| படுநைகோऽத்ர லவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௧௮|| ஏவஂ பஞ்சதஶ க்யாதாஶ்சதுஷ்கரஸஸங்க்யயா| ஷட் பேதாந் பஞ்சகே ப்ராஹுஸ்தாந் வக்ஷ்யாமி விபாகஶஃ|| ௧௯|| ஏகோ பேதோऽம்லலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ| த்விதீயஃ ஸ்வாதுலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௨௦|| ததீயஸ்த்வம்லமதுரதிக்தோஷணகஷாயகைஃ சதுர்தஸ்த்வம்லமதுரபடூஷணகஷாயகைஃ|| ௨௧|| பஞ்சமஸ்த்வம்லமதுரபடுதிக்தகஷாயகைஃ| ஷஷ்டோ பேதோऽம்லமதுரலவணோஷணதிக்தகைஃ|| ௨௨|| ஷட் பேதா இதி நிர்திஷ்டாஃ பஞ்சகே ப்ரவிபாகஶஃ| பேதஃ ஸ்வாத்வம்லலவணதிக்தோஷணகஷாயகைஃ|| ௨௩|| ஏக ஏவ ஷட்ரஸேந, பதக்த்வேந து ஷட் ஸ்மதாஃ| ஸ்வாதுரம்லோऽத லவணஸ்திக்தஶ்ச கடுகஸ்ததா|| ௨௪|| கஷாய இதி பேதாஃ ஸ்யுஃ ஸர்வதோऽத்ர த்ரிஷஷ்டிதா| க்ஷீரஂ ஸுரா பிடஂ நிம்பஶ்சவ்யஂ பத்மஂ ரஸாஶ்ரயம்|| ௨௫|| த்ரவ்யஂ ஸ்வாதுரஸாதீநாஂ ஷண்ணாஂ வித்தி யதாக்ரமம்| த்ரவ்யஂ த்ரவ்யாந்தரேணைவ யோஜயேத்த்விரஸாதிஷு|| ௨௬|| தாத்ரீபலஂ ஶர்கரயா லவணேநார்த்ரகஂ ததா| ஏவமாதீநி த்ரவ்யாணி யோஜயேத்பிஷகுத்தமஃ|| ௨௭|| காநிசித் த்விரஸாதீநி த்ரவ்யாணி ஸ்யுஃ ஸ்வபாவதஃ| யதைணஃ ஷட்ரஸஃ கஷ்ணோ, யதா பஞ்சரஸாऽபயா|| ௨௮|| மத்யஂ பஞ்சரஸஂ யத்வத்திலோ யத்வச்சதூ ரஸஃ| ஏரண்டதைலஂ த்ரிரஸஂ, மாக்ஷிகஂ த்விரஸஂ யதா|| ௨௯|| கதமேகஂ ஸ்வாதுரஸஂ மதுராதிவிபாகதஃ| திங்மாத்ராதுதிதாதேவஂ ஶேஷமூஹ்யஂ மநீஷிணா|| ௩௦|| ஸம்ப்ரதி "ஏகைகஹீநாந்" இத்யாதிநா க்ரந்தேந யே ரஸாநாஂ பேதாஃ ஶாஸ்த்ரகதோக்தாஃ, தாநேவ ஸங்க்ஷேபேண ப்ரகடயிதுமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸஂயோகாந் விபஜதி-ஏகைகஹீநா இதி| த்விகே க்ரியமாணே ரஸா ஏகைகஹீநாஃ கார்யாஃ| தே ச தாந்-ஸஂயோகாந், பஞ்சதஶ யாந்தி| த்ரிகே க்ரியமாணே ஸ்வாதுர்தஶ ஸஂயோகாந் யாதி, அம்லஃ ஷட், லவணஸ்த்ரீந், திக்த ஏகம்| சதுஷ்கே க்ரியமாணே ஸ்வாதுர்தஶ, அம்லஶ்சதுரஃ, லவண ஏகம்| பஞ்சகே க்ரியமாணே அம்ல ஏகஂ ஸஂயோகஂ ஸேவதே-பஜதி, மதுரஃ பஞ்ச| ஷட்கே க்ரியமாணே ஷடாஸ்வாதஂ த்ரவ்யமேகஂ பேதஂ ஸேவதே| தத்த்யதா,-மதுராம்லௌ|௧| மதுரலவணௌ|௨| மதுரதிக்தௌ|௩| மதுரகடுகௌ|௪| மதுரகஷாயௌ|௫| அம்லலவணௌ|௬| அம்லதிக்தௌ|௭| அம்லகடுகௌ|௮| அம்லகஷாயௌ|௯| லவணதிக்தௌ|௧௦| லவணகடுகௌ|௧௧| லவணகஷாயௌ|௧௨| திக்தகடுகௌ|௧௩| திக்தகஷாயௌ|௧௪| கடுகஷாயௌ|௧௫| மதுராம்லலவணாஃ|௧௬| மதுராம்லதிக்தாஃ|௧௭| மதுராம்லகடுகாஃ|௧௮| மதுராம்லகஷாயாஃ|௧௯| மதுரலவணதிக்தாஃ|௨௦| மதுரலவணகடுகாஃ|௨௧| மதுரலவணகஷாயாஃ|௨௨| மதுரதிக்தகடுகாஃ|௨௩| மதுரதிக்தகஷாயாஃ|௨௪| மதுரகடுகஷாயாஃ|௨௫| அம்லலவணதிக்தாஃ|௨௬| அம்லலவணகடுகாஃ|௨௭| அம்லலவணகஷாயாஃ|௨௮| அம்லதிக்தகடுகாஃ|௨௯| அம்லதிக்தகஷாயாஃ|௩௦| அம்லகடுகஶாயஃ|௩௧| லவணதிக்தகடுகாஃ|௩௨| லவணதிக்தகஷாயாஃ|௩௩| லவணகடுகஶாயாஃ|௩௪| திக்தகடுகஷாயாஃ|௩௫| மதுராம்லலவணதிக்தாஃ|௩௬| மதுராம்லலவநகடுகாஃ|௩௭| மதுராம்லலவநகஷாயாஃ|௩௮| மதுராம்லதிக்தகடுகாஃ|௩௯| மதுராம்லதிக்தகஷாயாஃ|௪௦| மதுராம்லகடுகஷாயாஃ|௪௧| மதுரலவணதிக்தகடுகாஃ|௪௨| மதுரலவநதிக்தகஷாயாஃ|௪௩| மதுரலவணகடுகஷாயாஃ|௪௪| மதுரதிக்தகடுகஷாயாஃ|௪௫| அம்லலவணதிக்தகடுகாஃ|௪௬| அம்லலவணதிக்தகஷாயாஃ|௪௭| அம்லலவணகடுகஷாயாஃ|௪௮| அம்லதிக்தகடுகஷாயாஃ|௪௯| லவணதிக்தகடுகஷாயாஃ|௫௦| அம்லலவணதிக்தோஷணகஶாயாஃ|௫௧| மதுராம்லலவணதிக்தகடுகாஃ|௫௨| மதுராம்லலவணதிக்தகஷாயஃ|௫௩| மதுராம்லலவணகடுகஷாயாஃ|௫௪| மதுராம்லதிக்தகடுகஷாயாஃ|௫௫| மதுரலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ|௫௬| ஏகஂ த்ரவ்யஂ ஷடாஸ்வாதஂ-மதுராம்லலவணதிக்தகடுகஷாயாஃ|௫௭| நநு, ஏதாவந்தஶ்சேத்ரஸபேதாஃ, தத்கதமுக்தம்? "ஷட்ஸாஃ" இதி, அத ஆஹ-அஸஂயுக்தாஶ்சேதி| மிஶ்ராஸ்து ஸப்தபஞ்சாஶத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பஞ்சகரஸாநாஂ ஸஂயோகாஃ ஷட்ஸங்க்யாஃ, "பஞ்சகேஷ்வேகமேவாம்லே மதுரஃ பஞ்ச ஸேவதே" இதி| ஷட் ச பதக்ரஸாஃ, "அஸஂயுக்தாஶ்ச ஷட்ரஸாஃ" இதி| சதுரீத்யாதி| சதுஷ்கபேதஃ பஞ்சதஶப்ரகாரஃ , த்விகபேதஶ்ச பஞ்சதஶப்ரகாரஃ| "சதுஷ்கேஷு தஶ ஸ்வாதுஶ்சதுரோऽம்லஃ படுஃ ஸகத்|" ஏவஂ பஞ்சதஶ ப்ரகாராஃ| "ஏகைகஹீநாஂஸ்தாந் பஞ்ச பஞ்ச யாந்தி ரஸா த்விகே|" இதி வசநாத் [ச]| பேதா இத்யாதி| த்ரிகாஃ-த்ரிபேதபிந்நா பேதா விஂஶதிஃ| "த்ரிகே ஸ்வாதுர்தஶாம்லஃ ஷட் த்ரீந் படுஸ்திக்த ஏககம்|" இதி விஂஶதிஃ| ஏகமேவ த்ரவ்யஂ ஷடாஸ்வாதம்| இதி-இத்தம், ரஸாநாஂ பேதாஸ்த்ரிஷஷ்டிஃ,-யதாஸ்தூலஂ சைஷா த்ரிஷஷ்டிதா கல்பநா வ்யாக்யாதா| உபஜாதிவத்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸங்க்யயா கல்பநாஂ விபஜதி-ஷட் பஞ்சகா இதி| பஞ்சகாஃ-பஞ்சரஸஸஂயோகபேதாஃ ஷட், பதக்ரஸபேதாஃ ஷட், சதுஷ்காஃ பஞ்சதஶ, த்விகாஶ்ச பஞ்சதஶ, த்ரிகா விஂஶதிஃ, ஷதாஸ்வாதஂ த்ரவ்யமேகோ பேதஃ, இத்யேவஂ த்ரிஷஷ்டிஃ கல்பநாபேதாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தே ரஸபேதாஃ-த்ரிஷஷ்டிரூபாஃ, ரஸதோ-ரஸவஶேந, ததாऽநுரஸதோ-அநுரஸவஶேந, ததா தாரதம்யபரிகல்பநயா-அயஂ மதுரோऽயஂ மதுரதரோऽயஂ மதுரதம இத்யேவஂரூபா யா தயா ச, கணநாஂ ஸமதீதாஃ-ஸங்க்யாமதிக்ராந்தாஃ ஸம்பவந்தி| தோஷேத்யாதி| தோஷாஃ-வாதாதயோ, பேஷஜாநி-ஹரீதக்யாதீநி, தோஷாஶ்ச பேஷஜாநி ச தோஷபேஷஜாநி, தேஷாஂ வஶோ-அநுரோதஃ ஸாமர்த்யஂ வா, தஸ்மாத்தேதுபூதாத்ரஸபேதா உபயோஜ்யாஃ, ந தோஷமநபேக்ஷ்ய பேஷஜஂ வாऽநபேக்ஷ்ய| ஏவமேவோபயோஜ்யா இத்யர்தஃ| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௬|௨௩)- "க்வசிதேகோ ரஸஃ கல்ப்யஃ ஸஂயுக்தாஶ்ச ரஸாஃ க்வசித்| தோஷௌஷதாதீந் ஸஞ்சிந்த்ய பிஷஜா ஸித்திமிச்சதா||" இதி| தோஷபேஷஜவஶாதித்யுபலக்ஷணார்தம்| தேஶாதிவஶாதபி தோஷாதீந் வீக்ஷ்ய ரஸபேதா உபயோஜ்யாஃ| யதா,-பவநே ஜேதவ்யே மதுராம்லௌ மதுராம்லலவணா வேதி| ஸ்வாகதா ரநபகைர்குருகாந்தா இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ர ஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ரஸபேதீயாத்யாயோ தஶமஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௦||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தபேதாநாமவாந்தரபேதைராநந்த்யஂ தர்ஶயதி-தே ரஸநுரஸத இதி| தே-ரஸபேதாஃ, ரஸாநுரஸகல்பநயா தாரதம்யகல்பநயா ச கணநாஂ ஸமதீதாஃ ஸம்பவந்தி| யதா,-மதுராம்லஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய மதுரஸ்ய ரஸத்வே, அம்லஸ்யாநுரஸத்வே, க்வசிதம்லஸ்ய ரஸத்வே, மதுரஸ்யாநுரஸத்வே பஹுபேதத்வமித்யாதி| ததா, மதுரஸ்ய மதுரதரத்வஂ மதுரதமத்வஂ சேத்யாதி தாரதம்யம்| ஸர்வேஷாஂ ரஸபேதாநாஂ யௌகிகத்வஂ தர்ஶயதி-தோஷபேஷஜவஶாதிதி| தோஷவஶாத்பேஷஜவஶாத்வா ஸர்வேऽபி ரஸா உபயோஜ்யாஃ-ஔபயோகிகா பவந்தி| தோஷவஶாத்யதா,-கேவலவாயாவம்லஃ, பித்தயுக்தே அம்லதிக்தௌ, ஶ்லேஷ்மயுக்தே அம்லகடுகாவித்யாதி| பேஷஜவஶாத்யதா,- விரேசநமௌஷதமேகரஸத்வாதஹத்யஂ த்விரஸத்ரிரஸாதி கார்யம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௧௮)- "ரஸஃ கல்வாப்யஃ ப்ராகவ்யக்தஶ்ச| ஸ ஷடதுகத்வாத்காலஸ்ய மஹாபூதகுணாநாமூநாதிரிக்தவிஶேஷேண ஸஂஸஷ்டோ விஷமஂ விதக்தஃ ஷோடா பதக்விபரிணமதே மதுராதிபேதேந| அத யஃ ஶிஶிரபவநதரணிதரவிவிதவநகஹநநதீதடாகபல்வலோதபாநகமலகுமுதகுவலயாகீர்ணோ ரம்யஃ ஸ்திரஸ்நிக்தபூமிர்பூரிஹதிததணோऽதிதூரவிஸ்ததப்ரதாநப்ரவலோபஸஞ்சந்நபாதபஃ ஸஸ்யஸரீஸபககபஹுலஃ ஶ்லேஷ்மபித்தப்ராயோ குர்வௌஷதிஸலிலஃ ஶ்லீபதகலரோகாபசீஜ்வராத்யாமயோபத்ருதஜநபதஃ, ஸோऽநூபோ மதுரரஸயோநிஃ| யஸ்து விஷமவிபுலஸிக்தாஸ்தலபஹுலோऽதிதூராவகாடவிரஸஸலிலஃ கடிநக்லேஶஸஹாரோகஶரீரதீர்காயுஃப்ராயோ ஜநபதோऽநூபவிபரீதஶ்ச, ஸ ஜாங்கலஃ கடுகரஸயோநிஃ| உபயலக்ஷணமிஶ்ரீபாவாத்ஸாதாரணஃ, அத ஏவ சாநூபஸாதாரணோ ஜாங்கலஸாதாரணஶ்சேதி விகல்பஃ| தயோராத்யோ லவணாம்லயோர்யோநிஃ, இதரஶ்சேதரயோஃ|" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| ரஸபேதப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௧௦||